Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 1974 2093251 2060039 2026-09-08T15:30:02Z Avestaboy 34898 /* Cîhan */ Rastnivîs 2093251 wikitext text/x-wiki {{Çiriya pêşîn}} == Bûyer == === Kurdistan === * [[1983]] – Li [[Erzîrom]] û [[Qers]]ê di encama erdhejê de 1330 kes mirin û 534 kes jî brîndar bûn. === Cîhan === * [[1905]] – [[Aspîrîn]] li cîhanê cara pêşî derkete piyaseyê. * [[1918]] – Li [[Çekoslovakya]]yê [[komar]]î hate îlankirin. * [[1918]] – [[Peymana Mondrosê]] hate îmzekirin. * [[1905]] – Partiya [[Komûnîzm|Komûnîst]] a [[Awistralya]]yê li [[Sîdney]]ê hate damezrandin. * [[1922]] – [[Benito Mussolini]] bû serokwezîrê [[Îtalya]]yê. * [[1956]] – [[Brîtanya]] û [[Fransa]] hişyarî da [[Îsraêl]] û [[Misir]]ê ku ji [[Kanala Swêşê]] derkevin. * [[1970]] – Li [[Viyetnam]]ê di encama baranên [[muson]]ê de 293 kes mirin û 200.000 kes bêmal man. * [[1973]] – [[Pira Tengavê]] ji aliyê serokkomarê tirk [[Fahri Korutürk]] ve hate vekirin. * [[1983]] – Li [[Arjentîn]]ê piştî rejîma heft salan a leşkerî cara pêşî hilbijartinên demokratîk pêk hatin. == Jidayikbûn == * [[1856]] – [[George Frederick Harris (wênesaz)|George Frederick Harris]] , wênesazê wêlsî * [[1885]] – [[Ezra Pound]], helbestvanê [[DYA]]'yî * [[1941]] – [[Theodor W. Hänsch]], fîzîknasê xwediyê [[Xelata Nobelê]] * [[1915]] – [[Jane Randolph]], lîstikvana amerîkî * [[1960]] – [[Diego Maradona]], futbolvanê [[Arjantîn]]î == Mirin == * [[1282]] - Dîroknas û nivîskarê bi eslê Kurd [[Ibn Xelikan]] mir. * [[1910]] – [[Jean Henry Dunant]], damezrînerê [[Xaça Sor]] û xwediyê [[Xelata Nobelê]] * [[1979]] – [[Rachele Mussolini]], hevjîna [[Benito Mussolini]] * [[2002]] – [[Jam Master Jay]], rapvanê amerîkî * [[2012]] – [[Arjen Arî]], nivîskar û helbestvanê [[kurd]] == Cejn û salveger == (Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin) ---- {{Meh û roj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Rojên-salê-şitil}} [[Kategorî:Rojên Çiriya pêşîn]] [[Kategorî:Rojên salê|çiriya pêşîn]] 9jfy7um3j2823k3ily4ok1nyr0cdgsp 0 2526 2093361 2055913 2026-09-09T05:33:23Z Progressivecupcake 180305 ne bêalî 2093361 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Şêx Seîdê Pîranî | wêne = [[Wêne:Sheikh Said Pîranî.jpg|350px]] | mezinahiya_wêne = 300px | sernavê_wêne = Şêx Seîd {{Derdora}} 1925an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1865an | cihê_jidayikbûnê = [[Qolhêsar]], navçeya [[Xinûs]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|29|06|1925}} (59-60 salî) | cihê_mirinê = [[Amed]], Bakurê Kurdistanê | sedema_mirinê = Bidarvekirin | cihê_goristanê = Nayê zanin | perwerde = [[Medreseya kurdî]] | pîşe = [[Alim]], [[siyasetmedar]] | xebatên_navdar = Şoreşgerê siyasî, piştgirê şerîetê û rêberê ruhanî yê yekem serhildana mezin a kurd ji damezrandina Komara Tirkiyeyê vir ve. | meqam = Serokê [[serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] | dewr = 13ê sibata - 14ê nîsana 1925an | partî = [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] | dijber = [[Komara Tirkiyeyê]] | dîn = [[Sunîtî|Misilmanê sunî]] | dê = Gulê Xanim | bav = [[Şêx Mehmûdê Fewzî]] | xizm = [[Abdulmelik Fırat]] (nevî)<br>[[Belçim Bilgin]] (keçika xwarzî)<br>[[Rojda Demîrer]] (keçika nevî)<br>[[Rûken Demîrer]] (keçika nevî) }} '''Şêx Seîdê Pîranî''' (jdb. {{Derdora}} 1865an - m. 29ê hezîrana 1925an) rêberekî dînî yê [[kurd]], yek ji [[şêx]]ên herî navdar ên terîqeta [[Neqşbendî]] û rêberê [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd ya sala 1925an]] bû ku serhildanek mezin ê li dijî [[Tirkiye|komara Tirkiyeyê]] ya li Bakurê Kurdistanê bû. Şêx Seîd yek ji kesayetên dînî yên giring ê li [[Bakurê Kurdistanê]] bû ku wî rêberiya manewî bi bandora civakî re kiriye yek ku ev yek bûye sedem ku ew beşên berfireh ên nifûsa kurd seferber bike. Bi rola xwe yê di serhildanê de bûye yek ji kesên serekeyên pevçûna herî girîng ên di navbera tevgera kurd û dewleta Tirkiyeyê de ku di salên destpêkê ya damezrandina komara tirk de qewimiye. Şêx Seîd li dora sala 1865an li gundê [[Qolhêsar]]ê ya navçeya [[Xinûs]]ê di nav malbateke Neqşîbendî ya bi bandor de ji dayik bûye ku otorîteya wê ya dînî li seranserê deverên mezin ên Bakurê Kurdistanê dirêj dibû. Bapîrê wî, Şêx Elî, rêberê Neqşîbendî yê pir rêzdar bû ku gora wî bûye cihekî ziyaretê ku bi hezaran kes diçine ser, ev yek jî prestîja ruhanî ya kûr a malbatê nîşan daye. Şêx Seîd perwerdehiya xwe ya dînî di [[medrese]]ya ku ji hêla bavê wî, [[Şêx Mehmûdê Fewzî]] ve dihat rêvebirin de wergirtiye û li cem çend [[alim]]ên Îslamî yên li herêmê xwendina xwe berdewam kiriye. Paşê ew bi awayekî çalak beşdarî tekeya ku ji aliyê bapîrê wî ve hatiye damezrandin bûye û piştî mirina bavê xwe, serokatiya civaka dînî girtiye ser milê xwe. Di sala 1907an de, Şêx Seîd dema ku wî bi efserên [[hengên Hemîdiye]] re têkilî danî û bandora xwe ji derdorên dînî wêdetir berfireh kiriye, dest bi gera xwe yê li parêzgehên Bakurê Kurdistanê kiriye. == Jiyana berê == Şêx Seîd di sala 1865an li gundê [[Qolhêsar]] ya navçeya [[Xinûs]]ê wekê endamê malbateke [[kurd]] ên [[Sunîtî|sunî]] jidayik bûye ku bi vê paşerojê hem awayê nasnameya wî ya zimanî û hem jî nasnameya wî ya dînî yê ji temenê biçûk ve derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/seyh-said |sernav=ŞEYH SAİD |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-01-20 |ziman=tr }}</ref> Bavê wî, [[Şêx Mehmûdê Fewzî]], otorîteke dînî ya binav a [[Neqşbendî]] bû û dayika wî Gulê Xanim bû. Seyîd Heşîm, bav û kalê şeşem yê Şêx Seîd e ku ji [[Rojhilata Kurdistanê]] koçê Amedê bûye û li wir bi cih bûye. Seyîd Heşîm di sala 1639an de ji aliyê siltan [[Mirad IV]] ve hatiye kuştin. Tê îdîakirin ku Şêx Seîd ji Seyîd Heşîm vê neviyê [[Muhemmed|pexamber Muhemmed]] (seyîd) e. Malbat wî di destpêkê de li [[Palo]]yê bicih bûne û paşê jî piştî koça dawî ya bavê wî (piştê mirina bavê wî), li Xinûsê bi cih bûne û bi vê awayê di wî demê de Xinûs dibe navenda herêmeke bi bandora Neqşbendî ya bihêz. Şêx Seîd perwerdehiyeke dînî wergirt ku li gelek [[medrese]]yên li seranserê [[Bakurê Kurdistanê]] xwendiye ku di nav de medreseyên li Palo, [[Xarpêt]], [[Amed]] û [[Mûş]]ê hebû. Bi vê perwerdeyê, ew di warê fiqih, teolojî û pratîka tesewufî ya îslamî de perwerde bûye ku ev perwerdeh wî ji bo rêberiyê di nav rêza Neqşbendî de amade kiriye. Piştî mirina bavê xwe, Şêx Seîd rola rêberê civaka Neqşbendî girtiye ser xwe ku ne tenê otorîteya manewî, di heman demê de toreke berfireh a şagirt û malbatên girêdayî jî mîras wergirtiye. Şêx Seîd dikarîbû bi [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] bi awayekî baş biaxive û bi vê awayê rêzek serketinên ku bi şiyana xwe ya ragihandinê bi dest dixe, li seranserê sinorên eşîrî, dînî û îdarî bi girîngî zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://tr.hereketaazadi.org/etkinlikler/view/42 |sernav=Şehid Şeyh Said ve Dava Arkadaşları’nı Rahmetle Anıyoruz / Hereketa AZADÎ |malper=tr.hereketaazadi.org |roja-gihiştinê=2026-01-20 |ziman=en |roja-arşîvê=2016-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160216041307/http://tr.hereketaazadi.org/etkinlikler/view/42 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serhildanên [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] rasterast bandor li ser jiyana destpêkê ya Şêx Seîd kiriye. Di dema pêşveçûna [[Împeratoriya Rûsî]] ber bi Bakurê Kurdistanê ve, ew neçar dimîne ku bi awayeke demkî ber bi [[Pîran, Diyarbekir|Pîranê]] koç bîbe ku ev yek jî nîşan dide ku gelek malbatên dînî yên kurd di dema şer de koçber bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Caliphate to Secular State: Power Struggle in the Early Turkish Republic: Power Struggle in the Early Turkish Republic |paşnav=Ph.D |pêşnav=Hakan Ozoglu |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2011-06-24 |rr=147 |isbn=978-0-313-37957-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Cw5V1c1ej_cC&pg=PA147 }}</ref> Piştî ku şer bi dawî bû, ew vegeriyaye û li Xinûsê bi cih bûye, li wir rola xwe wekî rêberê dînî ji nû ve wergirtiye û bingeha bandora xwe ya herêmî ji nû ve ava kiriye. == Kariyera dînî == Berî ku ew wekê serokê serhildana 1925an derdikeve holê, Şêx Seîd bi giranî wekî otorîteyek dînî ya herêmî di nav rêzbendiya Neqşbendî de hatiye nas kirin ku bi çalakiyên siyasî yên eşkere bandora wî bi rêberiya giyanî, navbeynkarî û saziyên dînî yên herêmî dikir. Çavkaniyên zimanê tirkî yên ji serdema dawî ya osmanî û destpêka komara tirk bi berdewamî wî wekî şêxekî rêzdar bi nav kirine û otorîteya wî bi eslê wî, perwerdehiya wî û rola wî wekê parastvaneke jiyana dînî yê li Bakurê Kurdistanê binav dikin.{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=294–295}} Piştî mirina bavê wî, Şêx Mehmûd Fevzî, Şêx Seîd serokatiya civaka Neqşbendî ya herêmî girtiye ser milê xwe, çavdêriya çalakiyên tekeyê, dersên dînî û navbeynkariya nakokiyan kiriye. Raporên îdarî yên tirk û bîranînên paşê tekez dikin ku ew wekî kesayetek dihat hesibandin ku dikare nakokiyên di navbera eşîran de û nakokiyên malbatî çareser bike û normên exlaqî bi rêya desthilatdariya dînî xurt bike. Rewşa wî dihêle ku ew hem bi serokên eşîran û hem jî bi gundiyên asayî re têkilî dayne, û navûdengê wî wekî hebûnek aramker xurt kiriye ne wekî ajîtatorek siyasî. Çend dîroknasên tirk destnîşan dikin ku di vê serdemê de Şêx Seîd bi zanebûn têkiliyek bi hişyarî bi rayedarên dewletê re domand. Di destpêkê de ew wekî kesek muxalif nehatibû dîtin û bi gelemperî wekî dilsozê kevneşopiya îslamî dihat dîtin ne ku li dijî dewletê bû. Têkiliyên wî bi rayedarên herêmî re pragmatîk bû û ti delîl tune ku ew berî destpêka salên 1920an tevlî berxwedanên rêxistinkirî bûye. Di cihê wê de, bandora wî hêdî hêdî bi rêya hînkirina dînî, serlêdanên hecê û karîzmaya kesane, bi taybetî li Xinûs, Palo û navçeyên derdorê, berfireh bûye.{{sfn|Olson|1989|pp=88–89}} Çavkaniyên tirkî jî rola perwerdeyî ya Şêx Seîd tekez dikirin. Wekî zanyarekî ku di medreseyê de perwerde dîtiye û bi erebî û farisî dizane, wî şîrovekirina [[Quran]]ê, fiqih û exlaqê tesewufî hîn kiriye û çavdêriya xwendekarên ku paşê bûne kesayetên dînî yên herêmî, kiriye. Vê tora perwerdeyî beşdarî otorîteya wî li seranserê nifşan bûye û têgihîştina Şêx Seîd wekî parêzvanekî fêrbûna îslamî di demekê de xurt kiriye ku reformên laîk saziyên dînî zêdetir marjînalîze kirine.{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=296}}{{sfn|McDowall|2004|pp=203}} Her çend koçberî û bêîstîqrarî bê guman serokatiya dînî li herêmê siyasî kiriye ku di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û piştî şer de, rola Şêx Seîd bi giranî bi hewldaneke dînî dimîne. Ji ber ku malbat û şagirtên koçber rêberî û alîkariyê xwestine, hesabên tirkî destnîşan dikin ku veguhestina wî ya demkî ji bo [[Pîran, Diyarbekir|Pîranê]] di dema pêşveçûna Rûsyayê de tora wî bêtir berfireh kirye. Heta wê demê jî, çavkaniyên hemdem wî wekî parêzvanê serhildanê nabînin, lê belê wekî kesayetek ku otorîteya wî ya dînî bi paralel bi jihevqetandina civakî re mezin bû, wesf dikin.{{sfn|Olson|1989|pp=90–91}} Lêbelê, di destpêka salên 1920an de, raporên îdarî yên tirkî dest pê kirin ku Şêx Seîd bi awayekî dudil bibînin. Her çend hîn jî wekî şêxekî rewa dihat nasîn jî, bandora wî niha wekî potansiyel bêîstîqrar di çarçoveya reformên sekuler ên komarê de dihatiye dîtin. Sinorkirinên li ser medrese, tekye û dersên dînî rasterast bandor li ser bingeha sazûmanî ya desthilatdariya wî kir û alozî çêkirin ku paşê bûne sedema pevçûnên vekirî. Dîroknas bi gelemperî li hev dikin ku veguherîna Şêx Seîd ji rêberê dînî bo fermandarê serhildanê bêyî referansa vê qonaxa berê nayê fêmkirin, ku tê de desthilatdariya wî bi tundî li ser jiyana dînî kok girtibû ne li ser dijberiya siyasî.{{sfn|Zürcher|2004|pp=157–158}} == Civaka Serxwebûna Kurdistanê == {{Gotara bingehîn|Azadî (rêxistin)}} [[Azadî (rêxistin)|Civaka Serxwebûna Kurdistanê]] (Azadî) rêxistineke veşartî ya kurd bû ku ji bo serxwebûna kurdan li hemî beşên [[Kurdistan]]ê têdikoşiya. Partî di sala 1921an de ji aliyê [[Xalîd Begê Cibirî]] hatiye damezrandin. Di sala 1923an de [[Yûsif Ziya Beg]] ke kesateke nêzîkî Şêx Seîd bû û dixwest ew tevlî rêxistina veşartî ya kurd Azadî bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalismus in Kurdistan: Vorgeschichte, Entstehungsbedingungen und erste Manifestationen bis 1925 |paşnav=Behrendt |pêşnav=Günter |weşanger=Dt. Orient-Inst |tarîx=1993 |rr=373 |isbn=978-3-89173-029-4 |cih=Hamburg |series=Politik, Wirtschaft und Gesellschaft des Vorderen Orients }}</ref> Piştî ku Ziya Beg û Xalîd Begê Cibirî ku di nav 21 endamên din jî hebûn ku ji aliyê eşîrekî [[yurik]] ve giliya wan tê kirn û ji bo demek kurt têne girtin,<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://tr.boell.org/sites/default/files/ays-tarihvakfi-18x24-boll-r7-eng.pdf |sernav=Who's who in Politics in Turkey |malper=tr.boell.org |roja-gihiştinê=2026-01-20 }}</ref> bûye serokê rêxistina Azadiyê.<ref name=":4" /> Di yekem kongreya giştî ya sala 1924an de ku çend fermandarên [[Hengên Hemîdiye|sîwarên Hemîdiyeyê]] û herwiha Şêx Seîd beşdar bibû, biryar hatiye girtin ku kurd li dijî komara Tirkiyeyê a [[Kemalîzm|kemalîst]] û [[Laîsîzm|laîk]] a nûdamezrandî rabin serhildanê. Hatibû plankirin ku Azadî dê bibe hêzek pêşeng ê di [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd]] de ku di sibata 1925an de ji Pîranê destpêkiriye û di demek kurt de li seranserê Bakurê Kurdistanê belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Caliphate to secular state: power struggle in the early Turkish Republic |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=Praeger |tarîx=2011 |rr=89 |isbn=978-0-313-37956-7 |cih=Santa Barbara, Calif }}</ref> == Serhildan (1925) == {{Gotara bingehîn|Serhildana Şêx Seîdê Pîranî}} [[Wêne:Herema Serhildana Şêx Seîd, 1925.png|thumb|Nexşeya serhildana Şêx Seîdê Pîranî, 1925.]] Di 13ê sibata 1925an de, Şêx Seîd ji xelkê re di Mizgefta Pîranê wiha daxuand: {{Quote|Medrese hatin girtin. Wezareta Dîn û Weqfan hate hilweşandin û dibistanên dînî bi perwerdehiya neteweyî ve hatin girêdan. Di rojnameyan de, hejmarek nivîskarên bêdîn cesaret dikin ku heqaretê li pêxember bikin û gotinê ne baş ji pêxemberê me re dibêjin. Ger ez îro bikaribim vê bikim, ez ê dest bi şerê xwe bikim û hewl bidim ku dînê bilind bikim.}} [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] nîşana lûtkeya veguherîna Şêx Seîd bû ku ji otorîteyeke dînî ya herêmî vediguhere rêberekî siyasî û leşkerî. Bi pozîsyona xwe yê wekî şêxekî pêşeng ê Neqşbendî, dikare hevpeymaniyên eşîrî û komên girêdayî rêxistina nepenî ya Azadî, şopînerên xwe seferber bike.{{sfn|Olson|1989|pp=96–98}}{{sfn|vanBruinessen|1992|pp=294–296}} Destpêkirina serhildana eşkere di sibata 1925an de bi desthilatdariya şexsî ya Şêx Seîd ve hatiye destpêkirin. Dema ku hêzên tirk hewl dane ku kesayetiyên navdar ên kurd li herêma [[Pîran, Diyarbekir|Pîranê]] bigirin, kesên dilsoz ên Şêx Seîd destwerdan kirin û pevçûnên çekdarî dest pê dike ku bi awayeke bi lez veguheriye serhildanek herêmî. Di xutbe û daxuyaniyan de, Şêx Seîd bang li misilmanan û li gel kiriye ku ji bo parastina dînê û welatê xwe rabin, girtina [[Medreseya kurdî|medreseyan]] û rakirina saziyên dînî şermezar kiriye. Van bangan bi taybetî di nav civakên [[Sunîtî|kurdên sunî]] de deng vedaye ku di nav kurdan de wekî şêxekî zana û dîndar giraniyek girîng hebû.{{sfn|McDowall|2004|pp=203–205}}{{sfn|Olson|1989|pp=98–99}} Piştî ku Şêx Seîd bûye kesayetiya navendî ya serhildanê ku ji aliyê serokên serhildanan ve wekî fermandarê tevgerê hatiye nas kirin û [[Dara Hênî]] bi awayekî sembolîk wekî paytexta [[Kurdistan]]ê hatiye ragihandin. Ji vê gavê û pê ve, wî hewl daye ku fermandariyê navendî bike û hêzên eşîrên cihêreng ku di bin rêberiyek yekgirtî de birêve bibe. Her çend desthilatdariya wî li deverên wekî Xinûs, Palo û li hinek deverên wekê [[Çewlîg]] û [[Xarpêt (navçe)|Xarpêt]] ku ev dever, deverên herî herî xurt ên serhildanê bû, serhildan wî bi lez û bez li seranserê deverên mezin ên Bakurê Kurdistanê berfireh dibe ku di dav de bajarên wekî [[Licê]], [[Erxenî]], [[Maden (navçe)|Maden]], [[Sêwreg]], [[Mûş]], [[Gimgim]] û [[Bidlîs]] hebûn.{{sfn|Olson|1989|pp=99–101}} Şêwaza rêberiya Şêx Seîd sembolîzma dînî bi biryarên leşkerî yên pragmatîk re tevlihev kiriye. Wî hewl daye ku serhildanê bi belavkirina daxuyaniyên ku yekîtîyê bi navê îslamê teşwîq dikirin xurt bike, di heman demê de ji bo birêvebirina operasyonên leşkerî xwe dispêre fermandarên xwedî ezmûn ku gelek ji wan efserên [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] yên berê an jî leşkerên [[Hengên Hemîdiye|Hemîdiye]] bûn. Lêbelê ev koordînasyon yekreng namîne û piştgirî li gorî herêman bi girîngî diguhere. Bi taybetî, navdar û cotkarên kurd ên li dora [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekirê]] bi piranî ji piştgiriya serhildanê dûr dikevin û şiyana Şêx Seîd a misogerkirina serketinên biryardar li dijî pozîsyonên dewletê yên baş-parastî bi sinor kiriye.{{sfn|McDowall|2004|pp=206–207}} Dorpêçkirina [[Amed]]ê di adara 1925an de xala herî bilind a serhildanê û ceribandinek krîtîk a serokatiya Şêx Seîd temsîl kiriye. Wî fermandariya hêzek ku ji 5.000 heya 10.000 şervanan pêk dihat kiriye û serpereştiya êrîşên hevrêzkirî yên li ser derî û binesaziya bajêr kiriye ku di nav de hilweşandina balafiran li [[Balafirgeha Amedê|balafirgeha herêmê]] hebûn. Tevî van hewldanan, garnîzonên bajêr bi karanîna top û çekên makîneyan serhildanê paşve xistiye. Lê piştî çend rojan Amed dîsa têkçû û xalek werçerxê ya diyarker nîşan dide, ji ber ku wê sînorên kapasîteya leşkerî ya serhildêran eşkere kiriye û bûye seden ku dewleta tirk ji nû ve xwe kom bike û dijêrîşek bide destpêkirin.{{sfn|Olson|1989|pp=102–103}} Her ku hêzên tirk êrîşên xwe zêde kirin - bi bicihkirina komên mezin ên leşkerî, topxane û bombebarana hewayî, bandora Şêx Seîd a parastina yekgirtî di navbera hêzên serhildêr de kêm bûye. Di dawiya adara 1925an de, gelek yekîneyên serhildêr neçar man ku paşve vekişin an jî radest bibin, hinên din jî hewl dan ku ber bi sinorê [[Rojhilata Kurdistanê]] vekişin. {{sfn|vanBruinessen|1992|pp=302–304}}{{sfn|Üngör|2011|pp=88–90}} Şêx Şerîf û hin serokên eşîran li Palo hatin girtin û Şêx Seîd jî li [[Gimgim]]ê bi agahdariya xizmekî nêzîk ve li Pira Carpuhê hate girtin (15ê nîsana 1925). Di nirxandinên dîrokî de, serhildana Şêx Seîd bi berfirehî wekî qonaxek girîng di dîroka destpêkê ya Komara Tirkiyeyê û [[Dîroka Kurdistanê|pirsa kurd]] de tê hesibandin. Zanyar tekez dikin ku her çend serokatiya Şêx Seîd bi piranî li ser otorîteya dînî be jî, serhildan nikare bibe serhildanek bi tevahî ya îslamî. Di şûna wê de, wî nênertiya hevgirtinek tevlihev a dijberiya dînî, armancên siyasî yên kurdan û berxwedana li dijî navendîbûnê dikir ku Şêx Seîd li xaçerêya van fikran sekiniye.{{sfn|McDowall|2004|pp=209–211}} == Dadgehkirin == [[Seyîd Ebdulqadir]], serokê [[Cemiyeta Tealiya Kurdistanê]] û çend hevalên wî yên ku bi piştgiriya serhildanê dihatin tawanbarkirin, li [[Stembol]]ê hatin girtin û ji bo darizandinê birin Amedê. Di encama darizandinê de, Seyîd Ebdulqadir û pênc hevalên wî di 23ê gulana 1925an de ji aliyê Dadgeha Îstiqlalê ya Amedê ve cezayê darvekirinê li wan hat birîn û çar roj şûnda hatin îdamkirin. Rojname û helbestvan [[Kemal Fewzî|Kemal Fewî yê Xîzanê]] jî di nav kesên îdamkirî de bûye. Dadgeha Îstiqlalê ya Amedê di 28ê hezîrana 1925an de cezayê darvekirinê li Şêx Seîd û 47 serokên serhildanê birîye. Ceza roja din hatin bicîhanîn, Şêx Seîd pêşî derketiye pêş. Serokê Dadgeha Îstiqlalê ya Amedê ku ceza da serhildêran di 28ê hezîrana 1925an de got: {{Quote|Hin ji we îstismara rêveberiya hikumetê wekî hincet ji bo serhildanê girtine, hinên din jî parastina xelîfetî kirine.|sign=Dadwerê Îstiqlalê Amedê}} Şêx Seîd ku di 29ê hezîrana 1925an de ji aliyê Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilat ve li Meydana Dağkapiyê ya Amedê hatiye îdamkirin, dema ku li ser darvekirinê bû, daxwaza xwe ya dawî pirsî, pênûs û kaxizek xwest û li ser kaxiz bi erebî nivîsand:<ref name=":5">{{Jêder-nûçe |sernav=Şeyh Said Ailesinden Yerel Seçim Deklarasyonu |url=http://www.haberler.com/seyh-said-ailesinden-yerel-secimler-deklarasyonu-5396686-haberi/ |roja-gihiştinê=2026-01-21 |xebat=Haberler.com |ziman=tr-TR }}</ref> {{Quote|"Ez ji daliqandina li ser van şaxên bêqîmet natirsim. Bêguman têkoşîna min ji bo xwedê û dîna wî ye."|sign=Şêx Seîdê Pîranî}} Şêx Seîd piştî xwendina [[şehadet]]ê hatiye îdamkirin.<ref name=":5" /> Di payîza 1927an de, [[Şêx Ebdurehîm]], birayê Şêx Seîd, dest bi rêze êrîşên tolhildanê li ser garnîzonên tirkan li Palo û [[Meletî]]ye kiriye. == Jiyana taybet == [[Wêne:Şeyh Said Vakit.jpg|thumb|Şêx Seîd, 1925an]] Di jiyana xwe ya şexsî de, Şêx Seîd bi Emîne Xanim re zewicî bû ​ku di dema koçberiya malbatê ji Xinûsê ber bi Pîranê ve di şert û mercên şer ên bi pevçûnên rûs-osmanî ve girêdayî de nexweş ket û miriye. Piştî mirina wê, wî bi Fatma Xanim re, xwişka Xalîd Begê Cibirî, zewiciye. Xwişkek din a Xalîd Beg, Gulu Xanim, bi [[Qaso|Qasim Beg]] re zewicî bûye ku paşê piştî tepeserkirina serhildanê bi xiyanetkirina Şêx Seîd rolek nakok lîstiye. Şêx Seîd bi Fatma Xanim re deh zarok hebûn - pênc keç û pênc kur - û malbata wî piştî mirina wî di jiyana siyasî û civakî ya Tirkiyeyê de rolek dilîstine. Yek ji neviyên wî, Elî Rîza Efendî, di sala 1973an de wekî parlamenterê serbixwe ji [[Erzîrom]]ê ket [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] ku girîngiya domdar a malbatê di nav nifşan de nîşan didaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=dIfkNTWBsDo |sernav=Şeyh Said'in Çocukları ile Said Nursi'nin Görüşmesi |malper=YouTube |roja-gihiştinê=2026-01-21 |ziman=hu }}</ref> == Binerê == * [[Seîdê Nûrsî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bibliyografî === {{Refbegin}} * Ahmad, Feroz (1993). The Making of Modern Turkey. London: Routledge. ISBN 978-0415091633. * Barkey, Henri J.; Fuller, Graham E. (2000). Turkey’s Kurdish Question. Lanham: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0847685521. * Bozarslan, Hamit (2004). La question kurde : États et minorités au Moyen-Orient. Paris: Presses de Sciences Po. ISBN 978-2724607178. * Bozarslan, Hamit (2008). Conflit kurde : Le brasier oublié du Moyen-Orient. Paris: Autrement. ISBN 978-2746700961. * Edmonds, C. J. (1957). Kurds, Turks and Arabs: Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919–1925. London: Oxford University Press. * Jwaideh, Wadie (2006). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse: Syracuse University Press. ISBN 978-0815630937. * Klein, Janet (2016). The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-1503600614. * McDowall, David (2004). A Modern History of the Kurds. 3rd ed. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1850434160. * {{Jêder-kitêb |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |sal=1989 |sernav=The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925 |ziman=en |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-77619-7 |cih=Austin |url=https://books.google.com/books?id=P6lpAAAAMAAJ }} * Olson, Robert W. (various articles). Articles on the Sheikh Said rebellion and Kurdish nationalism. University of Texas Press journals and collected volumes. * Olson, Robert W. (1991). The Kurdish Question and Turkish–Iranian Relations from World War I to 1940. Costa Mesa: Mazda Publishers. ISBN 978-0939217152. * Tejel, Jordi (2009). Syria’s Kurds: History, Politics and Society. London: Routledge. ISBN 978-0415424400. * Üngör, Uğur Ümit (2011). The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0199603602. * van Bruinessen, Martin (1992). Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books. ISBN 978-1856490191. * Zürcher, Erik J. (2004). Turkey: A Modern History. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1860649585. * Watts, Nicole F. (2010). Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey. Seattle: University of Washington Press. ISBN 978-0295990491. * Kreyenbroek, Philip G.; Sperl, Stefan (eds.) (1992). The Kurds: A Contemporary Overview. London: Routledge. ISBN 978-0415072656. * Bozarslan, Hamit (1997). Révolution kurde et pouvoir d’État en Turquie. Paris: L’Harmattan. ISBN 978-2738455532. * Yalçın-Heckmann, Lale (1991). Tribe and Kinship among the Kurds. Frankfurt: Peter Lang. ISBN 978-3631431853. * McCarthy, Justin (1983). Muslims and Minorities: The Population of Ottoman Anatolia and the End of the Empire. New York: New York University Press. ISBN 978-0814753903. * Deringil, Selim (1998). The Well-Protected Domains: Ideology and the Legitimation of Power in the Ottoman Empire. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1860641022. * Kieser, Hans-Lukas (2001). Der verpasste Friede: Mission, Ethnie und Staat in den Ostprovinzen der Türkei 1839–1938. Zürich: Chronos. ISBN 978-3034005401. * British Foreign Office (FO) Reports (1919–1926). Kurdish unrest and the Sheikh Said rebellion. The National Archives, London. * United States Department of State (1925–1927). Reports on the Sheikh Said rebellion and eastern Anatolia. National Archives, Washington, D.C. {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Sheikh Said}} {{Şoreşa Şêx Seîd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1865]] [[Kategorî:Kesên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]] [[Kategorî:Kesên ji Xinûsê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mirin 1925]] [[Kategorî:Neqşîbendî]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Pêşengên kurd]] [[Kategorî:Serhildana Şêx Seîd]] [[Kategorî:Serhildêrên kurd]] [[Kategorî:Şoreşgerên kurd]] ebuklt4e64q7m8sya6bkog1qduwx1df 0 8170 2093433 2007365 2026-09-09T11:44:30Z MikaelF 935 /* Dîn */ 2093433 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = [[Tûşpa]] | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = [[Dînê ûrartû]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Aramû (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Rûsa IV (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 858–844 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 590–585 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartû ber bi rojava ve berfireh bibe. Bi vê berfireh bûne re di sedsala 9ê {{bz}}de Ûrartû demek kurt bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare.<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytexta Ûrartûyp veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR |roja-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207115537/https://urartians.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207115537/https://urartians.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji [[Xaldî]] (xwedawendê herî bilind), [[Teîspas]] ([[Teîşeba]], xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û [[Şîvînî]] (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Xaldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Xaldî<ref>[[Agît Yazar]] (2020). "Efendiyên welatê jor", Xwebûn, 7:2020, r. 12.</ref> * Teîşeba<ref>[[Agît Yazar]] (2020). "Efendiyên welatê jor", Xwebûn, 7:2020, r. 12.</ref> * Şîvînî<ref>[[Agît Yazar]] (2020). "Efendiyên welatê jor", Xwebûn, 7:2020, r. 12.</ref> (Sîuînî) * Arûbanî<ref>[[Agît Yazar]] (2020). "Efendiyên welatê jor", Xwebûn, 7:2020, r. 12.</ref> (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X }}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref name=":6"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 3idzuj59m299b2p40w8ssh23g4tpzf2 0 9891 2093315 1790734 2026-09-08T21:40:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093315 wikitext text/x-wiki '''Îd''', bi kurdî '''ajez''' an '''binez''', bingeha kesayetiyê ye. Gorî [[Sigmund Freud]] [[hişar]] ji 3 radeyan pêk tê. Îd, [[ego]] û [[superego]] (ajez, [[eze]] û [[serez]] ). Îd kana enerjiya kesayetiya mirov e û rehên enerjiyê ji laş digire. Wekî êrîşkarî, hovîtî, [[seksûalîte]], birçîbûn hwd pêdiviyên bingehî yên mirov di vê radeyê de cih digire. Ji ber ku hêj derneketiye radeya hişarê tevgera wan bêzanebûn û serbest e. Heger ego an eze ya mirov xurt nebe û wan kontrol neke, dikare zirarê bide mirov. Çêtir e mirov xwedî egoyek, ezeyek xurt û pêşketibe van pêdiviyên ku him di mirovan, him jî di ajalan de hene, bigre bin bandora xwe. Pêwîst e mirov nekeve bin bandora wan. Heger van pêdiviyan bicih neyên, xwe bi formekê didin der. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Psîkoanalîz]] b0ppshwicfzeice85tnyslt570awell 2093316 2093315 2026-09-08T21:41:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093316 wikitext text/x-wiki '''Îd''', bi kurdî '''ajez''' an '''binez''', bingeha kesayetiyê ye. Ligorî [[Sigmund Freud]] [[hişar]] ji 3 radeyan pêk tê. Îd, [[ego]] û [[superego]]. Îd kana enerjiya kesayetiya mirov e û rehên enerjiyê ji laş digire. Wekî êrîşkarî, hovîtî, zayendîtî, birçîbûn û hwd., pêdiviyên bingehî yên mirov di vê radeyê de cih digire. Ji ber ku hêj derneketiye radeya hişarê tevgera wan bêzanebûn û serbest e. Heger ego an eze ya mirov xurt nebe û wan kontrol neke, dikare zirarê bide mirov. Çêtir e mirov xwedî egoyek, ezeyek xurt û pêşketibe van pêdiviyên ku him di mirovan, him jî di ajalan de hene, bigre bin bandora xwe. Pêwîst e mirov nekeve bin bandora wan. Heger van pêdiviyan bicih neyên, xwe bi formekê didin der. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Psîkoanalîz]] okb1zicv9rwe7b66wfwi3w0889h9uk6 2093317 2093316 2026-09-08T21:42:05Z Kurê Acemî 105128 2093317 wikitext text/x-wiki '''Îd''', bi kurdî '''ajez''' an '''binez''', bingeha kesayetiyê ye. Ligorî [[Sigmund Freud]] [[hişar]] ji 3 radeyan pêk tê. Îd, [[ego]] û [[superego]]. Îd kana enerjiya kesayetiya mirov e û rehên enerjiyê ji laş digire. Wekî êrîşkarî, hovîtî, zayendîtî, birçîbûn û hwd., pêdiviyên bingehî yên mirov di vê radeyê de cih digire. Ji ber ku hêj derneketiye radeya hişarê tevgera wan bêzanebûn û serbest e. Heger ego an eze ya mirov xurt nebe û wan kontrol neke, dikare zirarê bide mirov. Çêtir e mirov xwedî egoyek, ezeyek xurt û pêşketibe van pêdiviyên ku him di mirovan, him jî di ajalan de hene, bigre bin bandora xwe. Pêwîst e mirov nekeve bin bandora wan. Heger van pêdiviyan bicih neyên, xwe bi formekê didin der. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Psîkoanalîz]] g9k4vsles6w4say31mq6rznhjchf5tz 2093318 2093317 2026-09-08T21:42:38Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093318 wikitext text/x-wiki '''Îd''', bi kurdî '''ajez''' an '''binez''', bingeheke kesayetiyê ye. Ligorî [[Sigmund Freud]] [[hişar]] ji 3 radeyan pêk tê. Îd, [[ego]] û [[superego]]. Îd kana enerjiya kesayetiya mirov e û rehên enerjiyê ji laş digire. Wekî êrîşkarî, hovîtî, zayendîtî, birçîbûn û hwd., pêdiviyên bingehî yên mirov di vê radeyê de cih digire. Ji ber ku hêj derneketiye radeya hişarê tevgera wan bêzanebûn û serbest e. Heger ego an eze ya mirov xurt nebe û wan kontrol neke, dikare zirarê bide mirov. Çêtir e mirov xwedî egoyek, ezeyek xurt û pêşketibe van pêdiviyên ku him di mirovan, him jî di ajalan de hene, bigre bin bandora xwe. Pêwîst e mirov nekeve bin bandora wan. Heger van pêdiviyan bicih neyên, xwe bi formekê didin der. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Psîkoanalîz]] 91ivoxw1fy2khqk0bszt4neqfj51u2u 0 9892 2093299 1803522 2026-09-08T21:31:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093299 wikitext text/x-wiki '''Ego''', an bi kurdî '''Ezî''', yek ji mekanîzmayên kesayetiyê ye ku di navbera [[eziya nizim (îd)]] û [[eziya bilind (superego)]] yê de cih digire. Di kesayetiyên normal de ego di navbera herdu radeyê an mekanîzmayê kesayetiyê de denge çekiriye. Him [[vandalîzm]]a îdê kontrol dike û him jî xwe ji vandalîzma serezê diparêze. Di nava Kurdan de şîreteke pirr xweşik heye ku vê dengeyê xweş tîne zimên: "''Lawê xwe bike mêr têke şivan, lê zû bîne ji çolê bila nebe heywan".'' Ego divê desthilatiye li ser ezderê jî neke. Li vir ezder an eziya bilind(superego) ez a ku ji bandora demedorê, bi saya sosyal çêbûye ye. Heger kesê ku demedorê nede berçav, piçûk bibîne ji wan re egoîst tê gotin, ango bi Kurdî Ezeperest. {{Kontrola otorîteyê}} {{Derûnnasî-şitil}} [[Kategorî:Derûnnasî]] tsjfz9jqxe1rop5jwxtdnkleuw5r078 2093300 2093299 2026-09-08T21:32:41Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093300 wikitext text/x-wiki '''Ego''', an bi kurdî '''Ezî''', yek ji mekanîzmayên kesayetiyê ye ku di navbera [[Îd|egoya nizim]] (îd) û [[egoya bilind]] yê de cih digire. Di kesayetiyên normal de ego di navbera herdu radeyê an mekanîzmayê kesayetiyê de denge çekiriye. Him [[vandalîzm]]a îdê kontrol dike û him jî xwe ji vandalîzma serezê diparêze. Di nava Kurdan de şîreteke pirr xweşik heye ku vê dengeyê xweş tîne zimên: "''Lawê xwe bike mêr têke şivan, lê zû bîne ji çolê bila nebe heywan".'' Ego divê desthilatiye li ser ezderê jî neke. Li vir ezder an eziya bilind(superego) ez a ku ji bandora demedorê, bi saya sosyal çêbûye ye. Heger kesê ku demedorê nede berçav, piçûk bibîne ji wan re egoîst tê gotin, ango bi Kurdî Ezeperest. {{Kontrola otorîteyê}} {{Derûnnasî-şitil}} [[Kategorî:Derûnnasî]] 7jq9hjfciemms7phem78aampyd0hh5u 2093301 2093300 2026-09-08T21:32:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093301 wikitext text/x-wiki '''Ego''', an bi kurdî '''Ezî''', yek ji mekanîzmayên kesayetiyê ye ku di navbera [[Îd|egoya nizim]] (îd) û [[egoya bilind]] yê de cih digire. Di kesayetiyên normal de ego di navbera herdu radeyê an mekanîzmayê kesayetiyê de denge çekiriye. Him [[vandalîzm]]a îdê kontrol dike û him jî xwe ji vandalîzma serezê diparêze. Di nava Kurdan de şîreteke pirr xweşik heye ku vê dengeyê xweş tîne zimên: "''Lawê xwe bike mêr têke şivan, lê zû bîne ji çolê bila nebe heywan".'' Ego divê desthilatiye li ser ezderê jî neke. Li vir ezder an eziya bilind(superego) ez a ku ji bandora demedorê, bi saya sosyal çêbûye ye. Heger kesê ku demedorê nede berçav, piçûk bibîne ji wan re egoîst tê gotin, ango bi Kurdî Ezeperest. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Derûnnasî-şitil}} [[Kategorî:Derûnnasî]] t69ubi35uig7fc6i9pp7tuuloyx7qz7 2093302 2093301 2026-09-08T21:33:07Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2093302 wikitext text/x-wiki '''Ego''', an bi kurdî '''Ezî''', yek ji mekanîzmayên kesayetiyê ye ku di navbera [[Îd|egoya nizim]] (îd) û [[egoya bilind]] yê de cih digire. Di kesayetiyên normal de ego di navbera herdu radeyê an mekanîzmayê kesayetiyê de denge çekiriye. Him [[vandalîzm]]a îdê kontrol dike û him jî xwe ji vandalîzma serezê diparêze. Di nava Kurdan de şîreteke pirr xweşik heye ku vê dengeyê xweş tîne zimên: "''Lawê xwe bike mêr têke şivan, lê zû bîne ji çolê bila nebe heywan".'' Ego divê desthilatiye li ser ezderê jî neke. Li vir ezder an eziya bilind(superego) ez a ku ji bandora demedorê, bi saya sosyal çêbûye ye. Heger kesê ku demedorê nede berçav, piçûk bibîne ji wan re egoîst tê gotin, ango bi Kurdî Ezeperest. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Derûnnasî-şitil}} [[Kategorî:Derûnnasî]] 4smfjv8m8m6yd01404bt5rwpc45usmm 2093303 2093302 2026-09-08T21:33:43Z Kurê Acemî 105128 2093303 wikitext text/x-wiki '''Ego''', an bi kurdî '''Ezî''', yek ji mekanîzmayên kesayetiyê ye ku di navbera [[Îd|egoya nizim]] (îd) û [[egoya bilind]] yê de cih digire. Di kesayetiyên normal de ego di navbera herdu radeyê an mekanîzmayê kesayetiyê de denge çekiriye. Him [[vandalîzm]]a îdê kontrol dike û him jî xwe ji vandalîzma serezê diparêze. Di nava Kurdan de şîreteke pirr xweşik heye ku vê dengeyê xweş tîne zimên: "''Lawê xwe bike mêr têke şivan, lê zû bîne ji çolê bila nebe heywan".'' Ego divê desthilatiye li ser ezderê jî neke. Li vir ego an egoya bilind (''superego'') ez a ku ji bandora demedorê, bi saya sosyal çêbûye ye. Heger kesê ku demedorê nede berçav, piçûk bibîne ji wan re egoîst tê gotin, ango bi kurdî ''Ezîperest''. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Derûnnasî-şitil}} [[Kategorî:Derûnnasî]] 2c6n7fxxg3lk65gq50hr0f4gb6i44b9 2093304 2093303 2026-09-08T21:33:57Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093304 wikitext text/x-wiki '''Ego''', an bi kurdî '''Ezî''', yek ji mekanîzmayên kesayetiyê ye ku di navbera [[Îd|egoya nizim]] (îd) û [[egoya bilind]] yê de cih digire. Di kesayetiyên normal de ego di navbera herdu radeyê an mekanîzmayê kesayetiyê de denge çekiriye. Him [[vandalîzm]]a îdê kontrol dike û him jî xwe ji vandalîzma serezê diparêze. Di nava kurdan de şîreteke pirr xweşik heye ku vê dengeyê xweş tîne zimên: "''Lawê xwe bike mêr têke şivan, lê zû bîne ji çolê bila nebe heywan".'' Ego divê desthilatiye li ser ezderê jî neke. Li vir ego an egoya bilind (''superego'') ez a ku ji bandora demedorê, bi saya sosyal çêbûye ye. Heger kesê ku demedorê nede berçav, piçûk bibîne ji wan re egoîst tê gotin, ango bi kurdî ''Ezîperest''. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Derûnnasî-şitil}} [[Kategorî:Derûnnasî]] 0ai580v33przpkgz16f0lidxjf6tke9 2093305 2093304 2026-09-08T21:34:11Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093305 wikitext text/x-wiki '''Ego''', an bi kurdî '''Ezî''', yek ji mekanîzmayên kesayetiyê ye ku di navbera [[Îd|egoya nizim]] (îd) û [[egoya bilind]] yê de cih digire. Di kesayetiyên normal de ego di navbera herdu radeyê an mekanîzmayê kesayetiyê de denge çekiriye. Him [[vandalîzm]]a îdê kontrol dike û him jî xwe ji vandalîzma serezê diparêze. Di nava kurdan de şîreteke pirr xweşik heye ku vê dengeyê xweş tîne zimên: "Lawê xwe bike mêr têke şivan, lê zû bîne ji çolê bila nebe heywan". Ego divê desthilatiye li ser ezderê jî neke. Li vir ego an egoya bilind (''superego'') ez a ku ji bandora demedorê, bi saya sosyal çêbûye ye. Heger kesê ku demedorê nede berçav, piçûk bibîne ji wan re egoîst tê gotin, ango bi kurdî ''Ezîperest''. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Derûnnasî-şitil}} [[Kategorî:Derûnnasî]] 740l1d5pokz4vipe5odsje65gk694io 2093306 2093305 2026-09-08T21:34:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093306 wikitext text/x-wiki '''Ego''', an bi kurdî '''Ezî''', yek ji mekanîzmayên kesayetiyê ye ku di navbera [[Îd|egoya nizim]] (îd) û [[egoya bilind]] yê de cih digire. Di kesayetiyên normal de ego di navbera herdu radeyê an mekanîzmayê kesayetiyê de denge çekiriye. Him [[vandalîzm]]a îdê kontrol dike û him jî xwe ji vandalîzma serezê diparêze. Di nava kurdan de şîreteke pirr xweşik heye ku vê dengeyê xweş tîne zimên: "Lawê xwe bike mêr têke şivan, lê zû bîne ji çolê bila nebe heywan". Ego divê desthilatiye li ser ezderê jî neke. Li vir ego an egoya bilind (''superego'') ez a ku ji bandora demedorê, bi saya sosyal çêbûye ye. Heger kesê ku demedorê nede berçav, piçûk bibîne ji wan re ''egoîst'' tê gotin, ango bi kurdî ''Ezîperest''. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Derûnnasî-şitil}} [[Kategorî:Derûnnasî]] pjqfwslpss69to9fudtttqp22sbpmdb 2093307 2093306 2026-09-08T21:34:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093307 wikitext text/x-wiki '''Ego''', an bi kurdî '''Ezî''', yek ji mekanîzmayên kesayetiyê ye ku di navbera [[Îd|egoya nizim]] (îd) û [[Superego|egoya bilind]] yê de cih digire. Di kesayetiyên normal de ego di navbera herdu radeyê an mekanîzmayê kesayetiyê de denge çekiriye. Him [[vandalîzm]]a îdê kontrol dike û him jî xwe ji vandalîzma serezê diparêze. Di nava kurdan de şîreteke pirr xweşik heye ku vê dengeyê xweş tîne zimên: "Lawê xwe bike mêr têke şivan, lê zû bîne ji çolê bila nebe heywan". Ego divê desthilatiye li ser ezderê jî neke. Li vir ego an egoya bilind (''superego'') ez a ku ji bandora demedorê, bi saya sosyal çêbûye ye. Heger kesê ku demedorê nede berçav, piçûk bibîne ji wan re ''egoîst'' tê gotin, ango bi kurdî ''Ezîperest''. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Derûnnasî-şitil}} [[Kategorî:Derûnnasî]] i8jay4gktz05yshq7c7gzmbldwksqqo 2093320 2093307 2026-09-08T21:43:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093320 wikitext text/x-wiki '''Ego''', an bi kurdî '''ezî''', yek ji mekanîzmayên kesayetiyê ye ku di navbera [[Îd|egoya nizim]] (îd) û [[Superego|egoya bilind]] yê de cih digire. Di kesayetiyên normal de ego di navbera herdu radeyê an mekanîzmayê kesayetiyê de denge çekiriye. Him [[vandalîzm]]a îdê kontrol dike û him jî xwe ji vandalîzma serezê diparêze. Di nava kurdan de şîreteke pirr xweşik heye ku vê dengeyê xweş tîne zimên: "Lawê xwe bike mêr têke şivan, lê zû bîne ji çolê bila nebe heywan". Ego divê desthilatiye li ser ezderê jî neke. Li vir ego an egoya bilind (''superego'') ez a ku ji bandora demedorê, bi saya sosyal çêbûye ye. Heger kesê ku demedorê nede berçav, piçûk bibîne ji wan re ''egoîst'' tê gotin, ango bi kurdî ''Ezîperest''. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Derûnnasî-şitil}} [[Kategorî:Derûnnasî]] 5iaw4nvvnmc27at51ah9qd1xwb3c04j 2093321 2093320 2026-09-08T21:43:37Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093321 wikitext text/x-wiki '''Ego''', an bi kurdî '''ezî''', yek ji mekanîzmayên kesayetiyê ye ku di navbera [[Îd|egoya nizim]] (îd) û [[Superego|egoya bilind]] yê de cih digire. Di kesayetiyên normal de ego di navbera herdu radeyê an mekanîzmayê kesayetiyê de denge çekiriye. Him vandalîzma îdê kontrol dike û him jî xwe ji vandalîzma serezê diparêze. Di nava kurdan de şîreteke pirr xweşik heye ku vê dengeyê xweş tîne zimên: "Lawê xwe bike mêr têke şivan, lê zû bîne ji çolê bila nebe heywan". Ego divê desthilatiye li ser ezderê jî neke. Li vir ego an egoya bilind (''superego'') ez a ku ji bandora demedorê, bi saya sosyal çêbûye ye. Heger kesê ku demedorê nede berçav, piçûk bibîne ji wan re ''egoîst'' tê gotin, ango bi kurdî ''Ezîperest''. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Derûnnasî-şitil}} [[Kategorî:Derûnnasî]] iok61qol2fb9w3j9bffhxfdzkuj5618 0 9893 2093308 1825429 2026-09-08T21:35:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093308 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Superego''', an jî bi kurdî '''Egoya bilind''', cureyeke [[Ego|egoyê]] e. Gorî [[Sigmund Freud]] kesayetiya mirov ji 3 radeyan pêk tê. [[Îd]] (ajez, binez), [[ego]] (eze) û Superego. [[Îd]] kana energiya kesayetiyê ye. Zarok dema ji dayîk dibe cara pêşîn radeya yekemîn temam dike, ango îdê. Îd pêdiviyên organîk û stimulusên [[genetîk]] (êrîşkarî, [[sexûalite]], birçîbun hwd) dihewîne. Mirov cara duyemîn egoya xwe çêdike û herî dawî jî superegoyê. Serez an ezder, kesayetiya mirov a ku ji bandora derve çêdibe ye. Xûyakirina mirov a di nava [[civak]]ê de ye. == Sê beşên zanîna xwe-haydarbûna kesayetiya ferdî == * [[Îd]] * [[Ego]] * Superego {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Psîkoanalîz]] cw7ow1b7zx9qx1ncebd3rxbgv9nuiq1 2093309 2093308 2026-09-08T21:36:27Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2093309 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Superego''', an jî bi kurdî '''Egoya bilind''', cureyeke [[Ego|egoyê]] e. Gorî [[Sigmund Freud]] kesayetiya mirov ji 3 radeyan pêk tê. [[Îd]] (ajez, binez), [[ego]] (eze) û Superego. [[Îd]] kana energiya kesayetiyê ye. Zarok dema ji dayîk dibe cara pêşîn radeya yekemîn temam dike, ango îdê. Îd pêdiviyên organîk û stimulusên [[genetîk]] (êrîşkarî, [[sexûalite]], birçîbun hwd) dihewîne. Mirov cara duyemîn egoya xwe çêdike û herî dawî jî superegoyê. Serez an ezder, kesayetiya mirov a ku ji bandora derve çêdibe ye. Xûyakirina mirov a di nava [[civak]]ê de ye. == Binêre == * [[Îd]] * [[Ego]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Psîkoanalîz]] 30klevzyap0ngngpqzrg43cvwsly2yp 2093310 2093309 2026-09-08T21:37:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093310 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Superego''', an jî bi kurdî '''Egoya bilind''', cureyeke [[Ego|egoyê]] e. Ligorî [[Sigmund Freud]] kesayetiya mirov ji 3 radeyan pêk tê. [[Îd]], [[ego]] û egoya bilind. [[Îd]] kana energiya kesayetiyê ye. Zarok dema jidayîk dibe cara pêşîn radeya yekê temam dike, ango îdê. Îd pêdiviyên organîk û stimulusên [[genetîk]] (êrîşkarî, zayendîtî, birçîbun hwd.) dihewîne. Mirov cara duyê egoya xwe çêdike û herî dawî jî superegoyê. Superego kesayetiya mirov a ku ji bandora derve çêdibe ye û xuyakirina mirov a di nava [[civak]]ê de ye. == Binêre == * [[Îd]] * [[Ego]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Psîkoanalîz]] i5h9dtrq704wl2mvtgiv1pxjv8zr1rb 2093311 2093310 2026-09-08T21:38:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093311 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Superego''', an jî bi kurdî '''Egoya bilind''', cureyeke [[Ego|egoyê]] e. Ligorî [[Sigmund Freud]] kesayetiya mirov ji 3 radeyan pêk tê. [[Îd]], [[ego]] û egoya bilind. [[Îd]] kana energiya kesayetiyê ye. Zarok dema jidayîk dibe cara pêşîn radeya yekê temam dike, ango îdê. Îd pêdiviyên organîk û stimulusên [[genetîk]] (êrîşkarî, zayendîtî, birçîbun hwd.) dihewîne. Mirov cara duyê egoya xwe çêdike û herî dawî jî superegoyê. Superego kesayetiya mirov a ku ji bandora derve çêdibe ye û xuyakirina mirov a di nava [[civak]]ê de ye. == Binêre == * [[Îd]] * [[Ego]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Psîkoanalîz]] gjzvh4lv9bzd6w4s7qnkymou7zu7a4y 2093312 2093311 2026-09-08T21:38:40Z Kurê Acemî 105128 2093312 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Superego''', an jî bi kurdî '''Egoya bilind''', cureyeke [[Ego|egoyê]] e. Ligorî [[Sigmund Freud]] kesayetiya mirov ji 3 radeyan pêk tê. [[Îd]], [[ego]] û egoya bilind. [[Îd]] kana energiya kesayetiyê ye. Zarok dema jidayîk dibe cara pêşîn radeya yekê temam dike, ango îdê. Îd pêdiviyên organîk û stimulusên [[genetîk]] (êrîşkarî, zayendîtî, birçîbun hwd.) dihewîne. Mirov cara duyê egoya xwe çêdike û herî dawî jî superegoyê. Superego kesayetiya mirov a ku ji bandora derve çêdibe ye û xuyakirina mirov a di nava [[civak]]ê de ye. == Binêre == * [[Îd]] * [[Ego]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Psîkoanalîz]] 5oj5pzopzyzd4k2u5aaac1qnfiwczwu 2093313 2093312 2026-09-08T21:38:51Z Kurê Acemî 105128 2093313 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Superego''', an jî bi kurdî '''Egoya bilind''', cureyeke [[Ego|egoyê]] e. Ligorî [[Sigmund Freud]] kesayetiya mirov ji 3 radeyan pêk tê. [[Îd]], [[ego]] û egoya bilind. [[Îd]] kana energiya kesayetiyê ye. Zarok dema jidayîk dibe cara pêşîn radeya yekê temam dike, ango îdê. Îd pêdiviyên organîk û stimulusên [[genetîk]] (êrîşkarî, zayendîtî, birçîbun hwd.) dihewîne. Mirov cara duyê egoya xwe çêdike û herî dawî jî superegoyê. Superego kesayetiya mirov a ku ji bandora derve çêdibe ye û xuyakirina mirov a di nava [[civak]]ê de ye. == Binêre == * [[Îd]] * [[Ego]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Psîkoanalîz]] aou6cbcnvthivha0i0g69kyc1nkyv6m 2093314 2093313 2026-09-08T21:39:05Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2093314 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Superego''', an jî bi kurdî '''Egoya bilind''', cureyeke [[Ego|egoyê]] e. Ligorî [[Sigmund Freud]] kesayetiya mirov ji 3 radeyan pêk tê. [[Îd]], [[ego]] û egoya bilind. [[Îd]] kana energiya kesayetiyê ye. Zarok dema jidayîk dibe cara pêşîn radeya yekê temam dike, ango îdê. Îd pêdiviyên organîk û stimulusên [[genetîk]] (êrîşkarî, zayendîtî, birçîbun hwd.) dihewîne. Mirov cara duyê egoya xwe çêdike û herî dawî jî superegoyê. Superego kesayetiya mirov a ku ji bandora derve çêdibe ye û xuyakirina mirov a di nava [[civak]]ê de ye. == Binêre == * [[Îd]] * [[Ego]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Psîkoanalîz]] eehgx26llnizwzbhmohakpy6wwm8mis 2093319 2093314 2026-09-08T21:43:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093319 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Superego''', an jî bi kurdî '''egoya bilind''', cureyeke [[Ego|egoyê]] e. Ligorî [[Sigmund Freud]] kesayetiya mirov ji 3 radeyan pêk tê. [[Îd]], [[ego]] û egoya bilind. [[Îd]] kana energiya kesayetiyê ye. Zarok dema jidayîk dibe cara pêşîn radeya yekê temam dike, ango îdê. Îd pêdiviyên organîk û stimulusên [[genetîk]] (êrîşkarî, zayendîtî, birçîbun hwd.) dihewîne. Mirov cara duyê egoya xwe çêdike û herî dawî jî superegoyê. Superego kesayetiya mirov a ku ji bandora derve çêdibe ye û xuyakirina mirov a di nava [[civak]]ê de ye. == Binêre == * [[Îd]] * [[Ego]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Psîkoanalîz]] itqi09sooc841ffoywwfsx8jcdi4t5k 0 10174 2093298 1842131 2026-09-08T21:29:47Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093298 wikitext text/x-wiki '''Arketîp''', bi [[grekî]] tê wateya dîmenên dîrokkevn. [[Fîgûr]], [[drûv]], qalibên fêrbûyî yên ji demên pirr kevn hatine û di [[binhişar]]ê de cih digirin in. Evana qalibên dînamîk in û bandora xwe li [[hişar]]ê dikin. Zarok van sîmbolan ji [[çîrok]]an, stranên [[dengbêj]]iyê, ji [[destan]]ên lehengî, ji [[sirûd]]an hwd werdigire. Dîmenên lehengan di mejiyê wê de bicihdibe. Herçendî bandora wan li [[hişar]]ê hebin jî, hêj bi giştî derneketine asta hişarê ango nerealîst in û mirov haj jê nîne. Arketîp dikarin pozîtîv an negatîv bin. Lehengên ku mirovahiyê diparêzin an [[wampîr]]ên ku xwîna mirov dimijin. Di çandên ku kûltûra devkî pirr zêde pêşketiye yan di aliyê [[mîtos]]an de pirr dewlemend in bandora arketîpan ji gelek in. Bo mînak [[Kurd]], [[Tîbetî]], [[Çînî]], [[Çeçen]], [[Hîndîstanî]] hwd. Li [[Ewropa]] jî arketîpan xwe wekî [[astrologî]] , [[alşemî]] , [[estetîk]] hwd daye der. Arketîp xwe di zanîstiya [[Kognîtîv Psîkolojî]] , lêkolînên mejî, [[evolutîon]] , [[etnologî]] , lêkolînên xewnan hwd de jî nîşandide. Ango kesên bi van zanîstiyan re bilî dibin gorî [[Carl Gustav Jung]] di aliyê arketîpan de dewlemend in. Rola arketîpan him pozîtîv e ku zanîstiyan pêş dixe û him jî negatîv e ku zanîstiyan ji realîzmê dûr dixe. Divê mirov rola wan nas bike û bi erênî bikarbîne. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Antropolojiya çandî]] [[Kategorî:Derûnnasiya civakî]] [[Kategorî:Derûnnasî]] [[Kategorî:Konseptên wêjeyî]] [[Kategorî:Vegotinnasî]] 7vw8s319r25ww42ax9vceqdmaf7uu7y 0 11017 2093254 2093168 2026-09-08T18:14:07Z Penaber49 39672 2093254 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] ck2jkqomk79pay7dkblbv3uh4d7qob6 2093255 2093254 2026-09-08T18:23:13Z Penaber49 39672 2093255 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî gihîştiye cemserê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 7nu2p69bvz5zhdhqkdhk2b4qvh45g4w 2093256 2093255 2026-09-08T18:23:55Z Penaber49 39672 /* Sedsala 20an */ 2093256 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 6h6ka0gsi7prebo83pf3eo1uvkmm546 2093257 2093256 2026-09-08T18:29:00Z Penaber49 39672 2093257 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] pqms2ia0uig6qhk33l15a6dbl5xjc3c 2093259 2093257 2026-09-08T18:31:35Z Penaber49 39672 2093259 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] rq09m7tdfb8osgafzfu4kr8hyta46rg 2093261 2093259 2026-09-08T18:34:31Z Penaber49 39672 2093261 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3lrgfjr6sdvhnmwasgphe9oh231owno 2093346 2093261 2026-09-09T04:35:56Z Penaber49 39672 2093346 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 40av1pmtvc70jxhe3jh9uev858w0bbf 2093347 2093346 2026-09-09T04:38:22Z Penaber49 39672 /* Sedsala 20an */ 2093347 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] gl10pakdiogpeoyotcyy8trjf5nnbck 2093348 2093347 2026-09-09T04:39:25Z Penaber49 39672 2093348 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] d6mqsioen8o4t8gdapouyg0epuxhcjk 2093355 2093348 2026-09-09T04:44:34Z Penaber49 39672 2093355 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem niştecihên nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] qrb3zatgpwkxc6d30on60x6pyop3mzj 2093357 2093355 2026-09-09T04:47:32Z Penaber49 39672 2093357 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem niştecihên nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] a1u5rz8aoojkvemxsljq7sltcgku8v5 2093358 2093357 2026-09-09T04:48:54Z Penaber49 39672 /* Demografî */ 2093358 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem niştecihên nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] fvx03wrmwnu7e23j9yhb8d3q98hgk3v 2093359 2093358 2026-09-09T04:50:20Z Penaber49 39672 2093359 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem niştecihên nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] c9xh701rl8xekey0exu2iy2kw6x6uty 0 16221 2093218 1968428 2026-09-08T14:34:49Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kanala Suezê]] weke [[Kanala Swêşê]] guhart 1968428 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} [[Wêne:Canal de Suez.jpg|thumb|280px|Kanala Suezê]] '''Kanala Suezê''', wek '''kanala Swêşê'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn (bi erebî: قناة السويس, ''Qanat es-Suweys''), kanaleke çêkirî ya navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Sor]] de ye. Dirêjahiya kanala Suezê 163 km ye, firehiya derê herî teng jî 300 m ye. Li [[Port Said]] (''Bort Seîd'') li bakur dest pê dike, ber bi başûr ve diçe û li [[Port Tewfiq]]ê digihêje [[kendava Suweyşê]]. Kanal ji aliyê ''Compagnie Universelle du Canal de Suez'' ([[Kompaniya Gerdûnî ya Kanala Suezê]]) ve hat çêkirin. Kanal di [[16ê çiriya paşîn]] a [[1869]]an de hat vekirin. == Dîrok == [[Kanal]]eke navberê Deryaya Navîn û Deryaya Sor de ji berê de dihat plankirin. Di [[sedsala 14em a b.z.]] de [[Sethos I]] û [[Ramses II]] kanaleke [[Nil]]ê heta [[Gola Timsah]] û ji [[Gola Timsah]] de jî heta Deryaya Sor çêkir. Ew kanala ji bo xopandinê, an jî ji bo pir teng bû, paşê qir bû. Di [[sedsala 7em a b.z.]] [[Necho II]] xwest ku kanaleke [[Nil]]ê heta Deryaya Sor çêke. Lê gorî gotinên [[Hêrodotos]] di avakirina kanalê de 120.000 mirov mirine û nekanî kanalê temam bike. Li paş [[Necho II]] re [[Daryûs I]] ew kanal temam kir. [[Ptolemî]] ([[285 b.z.]]) jî xebata [[Daryûsê Mezin]] hîn rind kir. Dema [[Kleopatra VII]] û [[Împeratoriya Roma|roman]] de kanal wek berê ne bi qêmet (biha) bû. Dema [[ereb]]an [[Misir]] dest xwe xwist şinda Amr, cîhangirê Misir, dema Xelife [[Hz. Omer]] de, kanal [[Qehîre]] de heta Deryaya Sor çêkir. Sedsaleke din şinda, kanal carî din bêerk bû. Daxwazê çêkirinê kanaleke li ser [[Nîvgirava Sînaî]] [[Çaxa Navîn|Serdema Navîn]] de jî dewam kir. Wekok [[venedîkan]] di [[1504]] bi [[Împeratoriya Osmanî]] re ji bo Kanaleke navbera Deryaya Navîn û Deryaya Sor de çêkin nivîsand. [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] jî li ser çêkirinê kanalê di [[1671]]an de ji [[Ludwig XIV]] re nivîsand. Kengê [[Napoléon Bonaparte]] çû [[Misir]]ê [[1798]]an xwest ku kanalekê çêke. Paş [[Endazeyar]] [[Gratien Lepère]] got ku Deryaya Sor li Deryaya Navîn 10 m bilindtirê şinde [[Napoleon]] ji çêkirinê kanalê vegeriya. Di 1843an de [[Metternich]] xwest ku [[Mehmet Ali Paşa]] re kanalê çêka jî wî bala xwe nade ye. [[Wêne:Ferdinand de Lesseps.jpg|thumb|Ferdinand de Lesseps]] Di [[1854]]an de [[Ferdinand de Lesseps]] bi destekê serkowezîr [[Muhammed Said]] re dest bi xebatê çêkirinê kanalê kir. Di [[1856]]an de jî ''Compagnie universelle du canal maritime de Suez'' hat sazkirin. Ew destpêk de 52% fransî û 44% jî dest [[Misir]] de bû. Serokê pardariyê Lesseps bû. Pardariyê mafên kanalê heta 99 salan standin. 99 salan şinda jî kanal dikir ya Misirê be. Di [[25ê adarê]] [[1859]]an de li [[Port Said]] avakirina kanalê hat destpêkirin. 1,5 milyon mirov di avakirina Kanalê de şixûlîn. 125.000 mirov di avakirinê de ji bo [[kolera]] mirine. Di [[18ê adarê]] [[1869]]an de Deryaya Navîn gehîşta [[Gola Bitter]], di [[17ê çiriya paşîn]] a [[1869]]an de jî kanal hat vekirin. Kanalê di binî de 22 m, di ser de 58 m fireh bûn, 8 m jî kûrbûna xwe hebû. Kanal bi 19.000.000 [[sterlîna înglîzî]] mal bû. === Krizên li ser Kanalê === [[Wêne:PortSaid_Canal_1880.jpg|thumb|Keştiya di kanalê de li Port Seîdê di 1880î de]] Di [[1875]]an de Britanya para [[Misir]]ê stand û kargeriya de jî par dest xwe xwist. Di [[29ê çiriya pêşîn]] a [[1888]]an de Kanala Suezê navçeyke bealî hat danezanîn û ji bo keştiyên navnetewî hat vekirin. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de Brîtanya kanal sehêt (kontrol) kir. Di [[1936]] kargeriya kanalê dest ''Compagnie universelle du canal maritime de Suez'' û dest Brîtanya de ma. Di [[1956]]an de [[Krîza Suezê]] derket. [[Nassir]] [[26ê tîrmehê]] de kanal wek ya [[Misir]]ê, ango netewî, dazanîn û para 44% ji Brîtanya dest stand. Li ser wê ve [[29ê kewçerê]] de [[Brîtanya]], [[Fransa]] û [[Îsraêl]] êrîşa [[Misir]]ê kirin. [[Nassir]] 40 keştiyan wê demê di kanalê de bin av kirin. [[Nîvgirava Sîna]] hat vegirtin. Di 1957an de bi serwerî ya [[Lester Pearson]], wezîrê karûbarên derveya [[Kanada]], de krîz hat ji hev derxwistin. Kanal [[1957]]an de bi ewleyî [[UN]] şinda hat vekirin. [[1967]]an de dema [[Şerê Şeş Rojan]] de [[Misir]] carî din hat girtin. Kanal heta [[1975]] girtî ma. == Danen kanalê îroj == Dirêjahiya Kanalê 190,25 km ye. Li bakur kanalê li ser 345, li bin jî 215 m fireh e. Li başûr kanalê jî li ser 280 m, li bin jî 195 fireh bûna xwe heye. Kûrbûna Kanalê bi 22,5 m ye. Kanal li bakurî, li [[Bûr Seîd]]ê dest pê dike, heta Îsmaîliya 78,5 km, Îsmaîliya de heta [[Port Tevfik]] 83,750 km, == Tûnela Ehmed-Hemdî == Ji [[1980]]an vir ve [[tûnela Ehmed-Hemdî]] Suez û [[Qehire]] bi hev gehî ne. Dirêjbûna tûnelê bi 1.704 m ye û kûrbûna wê bi 42 m ye. == Mijarên têkildar == * [[Kanala Panama]] == Koordînat == * {{Koord|30|42|18|N|32|20|39|E}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sis.gov.eg/En/Land&people/50th/031700000000000001.htm Danen Kanalê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107155608/http://www.sis.gov.eg/En/Land%26people/50th/031700000000000001.htm |date=2009-01-07 }} * [http://www.eoearth.org/article/Suez_Canal,_Egypt Encyclopedia of Energy: Suez Canal, Egypt] * [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html Darius Kanala Suweyş] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327064451/http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html |date=2010-03-27 }} * [http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm Kongra li ser Kanala Suweyşa Stenbolê, 1888] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100915095412/http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm |date=2010-09-15 }} * [http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http://i-cias.com/e.o/suez_can.htm Encyclopedia Rojhelatê: Kanala Suweyş] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925180417/http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http%3A%2F%2Fi-cias.com%2Fe.o%2Fsuez_can.htm |date=2018-09-25 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aboriya Misirê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Misirê]] [[Kategorî:Kanal]] j8p31vhfyw2x5hqxzu5pcp5l6iu0xnz 2093222 2093218 2026-09-08T14:37:31Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093222 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} [[Wêne:Canal de Suez.jpg|thumb|280px|Kanala Swêşê]] '''Kanala Swêşê'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> (bi erebî: قناة السويس, ''Qanat es-Suweys''), kanaleke çêkirî ya navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Sor]] de ye. Dirêjahiya kanala Swêşê 163 km ye, firehiya derê herî teng jî 300 m ye. Li [[Port Said]] (''Bort Seîd'') li bakur dest pê dike, ber bi başûr ve diçe û li [[Port Tewfiq]]ê digihêje [[kendava Suweyşê]]. Kanal ji aliyê ''Compagnie Universelle du Canal de Suez'' ([[Kompaniya Gerdûnî ya Kanala Swêşê]]) ve hat çêkirin. Kanal di [[16ê çiriya paşîn]] a [[1869]]an de hat vekirin. == Dîrok == [[Kanal]]eke navberê Deryaya Navîn û Deryaya Sor de ji berê de dihat plankirin. Di [[sedsala 14em a b.z.]] de [[Sethos I]] û [[Ramses II]] kanaleke [[Nil]]ê heta [[Gola Timsah]] û ji [[Gola Timsah]] de jî heta Deryaya Sor çêkir. Ew kanala ji bo xopandinê, an jî ji bo pir teng bû, paşê qir bû. Di [[sedsala 7em a b.z.]] [[Necho II]] xwest ku kanaleke [[Nil]]ê heta Deryaya Sor çêke. Lê gorî gotinên [[Hêrodotos]] di avakirina kanalê de 120.000 mirov mirine û nekanî kanalê temam bike. Li paş [[Necho II]] re [[Daryûs I]] ew kanal temam kir. [[Ptolemî]] ([[285 b.z.]]) jî xebata [[Daryûsê Mezin]] hîn rind kir. Dema [[Kleopatra VII]] û [[Împeratoriya Roma|roman]] de kanal wek berê ne bi qêmet (biha) bû. Dema [[ereb]]an [[Misir]] dest xwe xwist şinda Amr, cîhangirê Misir, dema Xelife [[Hz. Omer]] de, kanal [[Qehîre]] de heta Deryaya Sor çêkir. Sedsaleke din şinda, kanal carî din bêerk bû. Daxwazê çêkirinê kanaleke li ser [[Nîvgirava Sînaî]] [[Çaxa Navîn|Serdema Navîn]] de jî dewam kir. Wekok [[venedîkan]] di [[1504]] bi [[Împeratoriya Osmanî]] re ji bo Kanaleke navbera Deryaya Navîn û Deryaya Sor de çêkin nivîsand. [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] jî li ser çêkirinê kanalê di [[1671]]an de ji [[Ludwig XIV]] re nivîsand. Kengê [[Napoléon Bonaparte]] çû [[Misir]]ê [[1798]]an xwest ku kanalekê çêke. Paş [[Endazeyar]] [[Gratien Lepère]] got ku Deryaya Sor li Deryaya Navîn 10 m bilindtirê şinde [[Napoleon]] ji çêkirinê kanalê vegeriya. Di 1843an de [[Metternich]] xwest ku [[Mehmet Ali Paşa]] re kanalê çêka jî wî bala xwe nade ye. [[Wêne:Ferdinand de Lesseps.jpg|thumb|Ferdinand de Lesseps]] Di [[1854]]an de [[Ferdinand de Lesseps]] bi destekê serkowezîr [[Muhammed Said]] re dest bi xebatê çêkirinê kanalê kir. Di [[1856]]an de jî ''Compagnie universelle du canal maritime de Suez'' hat sazkirin. Ew destpêk de 52% fransî û 44% jî dest [[Misir]] de bû. Serokê pardariyê Lesseps bû. Pardariyê mafên kanalê heta 99 salan standin. 99 salan şinda jî kanal dikir ya Misirê be. Di [[25ê adarê]] [[1859]]an de li [[Port Said]] avakirina kanalê hat destpêkirin. 1,5 milyon mirov di avakirina Kanalê de şixûlîn. 125.000 mirov di avakirinê de ji bo [[kolera]] mirine. Di [[18ê adarê]] [[1869]]an de Deryaya Navîn gehîşta [[Gola Bitter]], di [[17ê çiriya paşîn]] a [[1869]]an de jî kanal hat vekirin. Kanalê di binî de 22 m, di ser de 58 m fireh bûn, 8 m jî kûrbûna xwe hebû. Kanal bi 19.000.000 [[sterlîna înglîzî]] mal bû. === Krizên li ser Kanalê === [[Wêne:PortSaid_Canal_1880.jpg|thumb|Keştiya di kanalê de li Port Seîdê di 1880î de]] Di [[1875]]an de Britanya para [[Misir]]ê stand û kargeriya de jî par dest xwe xwist. Di [[29ê çiriya pêşîn]] a [[1888]]an de Kanala Suezê navçeyke bealî hat danezanîn û ji bo keştiyên navnetewî hat vekirin. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de Brîtanya kanal sehêt (kontrol) kir. Di [[1936]] kargeriya kanalê dest ''Compagnie universelle du canal maritime de Suez'' û dest Brîtanya de ma. Di [[1956]]an de [[Krîza Suezê]] derket. [[Nassir]] [[26ê tîrmehê]] de kanal wek ya [[Misir]]ê, ango netewî, dazanîn û para 44% ji Brîtanya dest stand. Li ser wê ve [[29ê kewçerê]] de [[Brîtanya]], [[Fransa]] û [[Îsraêl]] êrîşa [[Misir]]ê kirin. [[Nassir]] 40 keştiyan wê demê di kanalê de bin av kirin. [[Nîvgirava Sîna]] hat vegirtin. Di 1957an de bi serwerî ya [[Lester Pearson]], wezîrê karûbarên derveya [[Kanada]], de krîz hat ji hev derxwistin. Kanal [[1957]]an de bi ewleyî [[UN]] şinda hat vekirin. [[1967]]an de dema [[Şerê Şeş Rojan]] de [[Misir]] carî din hat girtin. Kanal heta [[1975]] girtî ma. == Danen kanalê îroj == Dirêjahiya Kanalê 190,25 km ye. Li bakur kanalê li ser 345, li bin jî 215 m fireh e. Li başûr kanalê jî li ser 280 m, li bin jî 195 fireh bûna xwe heye. Kûrbûna Kanalê bi 22,5 m ye. Kanal li bakurî, li [[Bûr Seîd]]ê dest pê dike, heta Îsmaîliya 78,5 km, Îsmaîliya de heta [[Port Tevfik]] 83,750 km, == Tûnela Ehmed-Hemdî == Ji [[1980]]an vir ve [[tûnela Ehmed-Hemdî]] Suez û [[Qehire]] bi hev gehî ne. Dirêjbûna tûnelê bi 1.704 m ye û kûrbûna wê bi 42 m ye. == Mijarên têkildar == * [[Kanala Panama]] == Koordînat == * {{Koord|30|42|18|N|32|20|39|E}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sis.gov.eg/En/Land&people/50th/031700000000000001.htm Danen Kanalê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107155608/http://www.sis.gov.eg/En/Land%26people/50th/031700000000000001.htm |date=2009-01-07 }} * [http://www.eoearth.org/article/Suez_Canal,_Egypt Encyclopedia of Energy: Suez Canal, Egypt] * [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html Darius Kanala Suweyş] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327064451/http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html |date=2010-03-27 }} * [http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm Kongra li ser Kanala Suweyşa Stenbolê, 1888] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100915095412/http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm |date=2010-09-15 }} * [http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http://i-cias.com/e.o/suez_can.htm Encyclopedia Rojhelatê: Kanala Suweyş] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925180417/http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http%3A%2F%2Fi-cias.com%2Fe.o%2Fsuez_can.htm |date=2018-09-25 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aboriya Misirê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Misirê]] [[Kategorî:Kanal]] kp14uqv2kkzp6sb9izlv95g8y6tumrz 2093223 2093222 2026-09-08T14:37:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2093223 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} [[Wêne:Canal de Suez.jpg|thumb|280px|Kanala Swêşê]] '''Kanala Swêşê'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> (bi erebî: قناة السويس, ''Qanat es-Suweys''), kanaleke çêkirî ya navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Sor]] de ye. Dirêjahiya kanala Swêşê 163 km ye, firehiya derê herî teng jî 300 m ye. Li [[Port Said]] (''Bort Seîd'') li bakur dest pê dike, ber bi başûr ve diçe û li [[Port Tewfiq]]ê digihêje [[kendava Suweyşê]]. Kanal ji aliyê ''Compagnie Universelle du Canal de Suez'' ([[Kompaniya Gerdûnî ya Kanala Swêşê]]) ve hat çêkirin. Kanal di [[16ê çiriya paşîn]] a [[1869]]an de hat vekirin. == Dîrok == [[Kanal]]eke navberê Deryaya Navîn û Deryaya Sor de ji berê de dihat plankirin. Di [[sedsala 14em a b.z.]] de [[Sethos I]] û [[Ramses II]] kanaleke [[Nil]]ê heta [[Gola Timsah]] û ji [[Gola Timsah]] de jî heta Deryaya Sor çêkir. Ew kanala ji bo xopandinê, an jî ji bo pir teng bû, paşê qir bû. Di [[sedsala 7em a b.z.]] [[Necho II]] xwest ku kanaleke [[Nil]]ê heta Deryaya Sor çêke. Lê gorî gotinên [[Hêrodotos]] di avakirina kanalê de 120.000 mirov mirine û nekanî kanalê temam bike. Li paş [[Necho II]] re [[Daryûs I]] ew kanal temam kir. [[Ptolemî]] ([[285 b.z.]]) jî xebata [[Daryûsê Mezin]] hîn rind kir. Dema [[Kleopatra VII]] û [[Împeratoriya Roma|roman]] de kanal wek berê ne bi qêmet (biha) bû. Dema [[ereb]]an [[Misir]] dest xwe xwist şinda Amr, cîhangirê Misir, dema Xelife [[Hz. Omer]] de, kanal [[Qehîre]] de heta Deryaya Sor çêkir. Sedsaleke din şinda, kanal carî din bêerk bû. Daxwazê çêkirinê kanaleke li ser [[Nîvgirava Sînaî]] [[Çaxa Navîn|Serdema Navîn]] de jî dewam kir. Wekok [[venedîkan]] di [[1504]] bi [[Împeratoriya Osmanî]] re ji bo Kanaleke navbera Deryaya Navîn û Deryaya Sor de çêkin nivîsand. [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] jî li ser çêkirinê kanalê di [[1671]]an de ji [[Ludwig XIV]] re nivîsand. Kengê [[Napoléon Bonaparte]] çû [[Misir]]ê [[1798]]an xwest ku kanalekê çêke. Paş [[Endazeyar]] [[Gratien Lepère]] got ku Deryaya Sor li Deryaya Navîn 10 m bilindtirê şinde [[Napoleon]] ji çêkirinê kanalê vegeriya. Di 1843an de [[Metternich]] xwest ku [[Mehmet Ali Paşa]] re kanalê çêka jî wî bala xwe nade ye. [[Wêne:Ferdinand de Lesseps.jpg|thumb|Ferdinand de Lesseps]] Di [[1854]]an de [[Ferdinand de Lesseps]] bi destekê serkowezîr [[Muhammed Said]] re dest bi xebatê çêkirinê kanalê kir. Di [[1856]]an de jî ''Compagnie universelle du canal maritime de Suez'' hat sazkirin. Ew destpêk de 52% fransî û 44% jî dest [[Misir]] de bû. Serokê pardariyê Lesseps bû. Pardariyê mafên kanalê heta 99 salan standin. 99 salan şinda jî kanal dikir ya Misirê be. Di [[25ê adarê]] [[1859]]an de li [[Port Said]] avakirina kanalê hat destpêkirin. 1,5 milyon mirov di avakirina Kanalê de şixûlîn. 125.000 mirov di avakirinê de ji bo [[kolera]] mirine. Di [[18ê adarê]] [[1869]]an de Deryaya Navîn gehîşta [[Gola Bitter]], di [[17ê çiriya paşîn]] a [[1869]]an de jî kanal hat vekirin. Kanalê di binî de 22 m, di ser de 58 m fireh bûn, 8 m jî kûrbûna xwe hebû. Kanal bi 19.000.000 [[sterlîna înglîzî]] mal bû. === Krizên li ser Kanalê === [[Wêne:PortSaid_Canal_1880.jpg|thumb|Keştiya di kanalê de li Port Seîdê di 1880î de]] Di [[1875]]an de Britanya para [[Misir]]ê stand û kargeriya de jî par dest xwe xwist. Di [[29ê çiriya pêşîn]] a [[1888]]an de Kanala Suezê navçeyke bealî hat danezanîn û ji bo keştiyên navnetewî hat vekirin. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de Brîtanya kanal sehêt (kontrol) kir. Di [[1936]] kargeriya kanalê dest ''Compagnie universelle du canal maritime de Suez'' û dest Brîtanya de ma. Di [[1956]]an de [[Krîza Suezê]] derket. [[Nassir]] [[26ê tîrmehê]] de kanal wek ya [[Misir]]ê, ango netewî, dazanîn û para 44% ji Brîtanya dest stand. Li ser wê ve [[29ê kewçerê]] de [[Brîtanya]], [[Fransa]] û [[Îsraêl]] êrîşa [[Misir]]ê kirin. [[Nassir]] 40 keştiyan wê demê di kanalê de bin av kirin. [[Nîvgirava Sîna]] hat vegirtin. Di 1957an de bi serwerî ya [[Lester Pearson]], wezîrê karûbarên derveya [[Kanada]], de krîz hat ji hev derxwistin. Kanal [[1957]]an de bi ewleyî [[UN]] şinda hat vekirin. [[1967]]an de dema [[Şerê Şeş Rojan]] de [[Misir]] carî din hat girtin. Kanal heta [[1975]] girtî ma. == Danen kanalê îroj == Dirêjahiya Kanalê 190,25 km ye. Li bakur kanalê li ser 345, li bin jî 215 m fireh e. Li başûr kanalê jî li ser 280 m, li bin jî 195 fireh bûna xwe heye. Kûrbûna Kanalê bi 22,5 m ye. Kanal li bakurî, li [[Bûr Seîd]]ê dest pê dike, heta Îsmaîliya 78,5 km, Îsmaîliya de heta [[Port Tevfik]] 83,750 km, == Tûnela Ehmed-Hemdî == Ji [[1980]]an vir ve [[tûnela Ehmed-Hemdî]] Suez û [[Qehire]] bi hev gehî ne. Dirêjbûna tûnelê bi 1.704 m ye û kûrbûna wê bi 42 m ye. == Mijarên têkildar == * [[Kanala Panama]] == Koordînat == * {{Koord|30|42|18|N|32|20|39|E}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sis.gov.eg/En/Land&people/50th/031700000000000001.htm Danen Kanalê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107155608/http://www.sis.gov.eg/En/Land%26people/50th/031700000000000001.htm |date=2009-01-07 }} * [http://www.eoearth.org/article/Suez_Canal,_Egypt Encyclopedia of Energy: Suez Canal, Egypt] * [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html Darius Kanala Suweyş] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327064451/http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html |date=2010-03-27 }} * [http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm Kongra li ser Kanala Suweyşa Stenbolê, 1888] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100915095412/http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm |date=2010-09-15 }} * [http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http://i-cias.com/e.o/suez_can.htm Encyclopedia Rojhelatê: Kanala Suweyş] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925180417/http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http%3A%2F%2Fi-cias.com%2Fe.o%2Fsuez_can.htm |date=2018-09-25 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aboriya Misirê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Misirê]] [[Kategorî:Kanal]] j86ol4qugz61or4ow41ln4l12iwh2fn 2093224 2093223 2026-09-08T14:42:13Z Avestaboy 34898 /* Dîrok */ Rastnivîs 2093224 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} [[Wêne:Canal de Suez.jpg|thumb|280px|Kanala Swêşê]] '''Kanala Swêşê'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> (bi erebî: قناة السويس, ''Qanat es-Suweys''), kanaleke çêkirî ya navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Sor]] de ye. Dirêjahiya kanala Swêşê 163 km ye, firehiya derê herî teng jî 300 m ye. Li [[Port Said]] (''Bort Seîd'') li bakur dest pê dike, ber bi başûr ve diçe û li [[Port Tewfiq]]ê digihêje [[kendava Suweyşê]]. Kanal ji aliyê ''Compagnie Universelle du Canal de Suez'' ([[Kompaniya Gerdûnî ya Kanala Swêşê]]) ve hat çêkirin. Kanal di [[16ê çiriya paşîn]] a [[1869]]an de hat vekirin. == Dîrok == [[Kanal]]eke navberê Deryaya Navîn û Deryaya Sor de ji berê de dihat plankirin. Di [[sedsala 14em a b.z.]] de [[Sethos I]] û [[Ramses II]] kanaleke [[Nil]]ê heta [[Gola Timsah]] û ji [[Gola Timsah]] de jî heta Deryaya Sor çêkir. Ew kanala ji bo xopandinê, an jî ji bo pir teng bû, paşê qir bû. Di [[sedsala 7em a b.z.]] [[Necho II]] xwest ku kanaleke [[Nîl|Nîlê]] heta Deryaya Sor çêke. Lê gorî gotinên [[Hêrodotos]] di avakirina kanalê de 120.000 mirov mirine û nekanî kanalê temam bike. Li paş [[Necho II]] re [[Daryûs I]] ew kanal temam kir. [[Ptolemî]] ([[285 b.z.]]) jî xebata [[Daryûsê Mezin]] hîn rind kir. Dema [[Kleopatra VII]] û [[Împeratoriya Roma|roman]] de kanal wek berê ne bi qêmet (biha) bû. Dema [[ereb]]an [[Misir]] dest xwe xwist şinda Amr, cîhangirê Misir, dema Xelife [[Hz. Omer]] de, kanal [[Qehîre]] de heta Deryaya Sor çêkir. Sedsaleke din şinda, kanal carî din bêerk bû. Daxwazê çêkirinê kanaleke li ser [[Nîvgirava Sînaî]] [[Çaxa Navîn|Serdema Navîn]] de jî dewam kir. Wekok [[venedîkan]] di [[1504]] bi [[Împeratoriya Osmanî]] re ji bo Kanaleke navbera Deryaya Navîn û Deryaya Sor de çêkin nivîsand. [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] jî li ser çêkirinê kanalê di [[1671]]an de ji [[Ludwig XIV]] re nivîsand. Kengê [[Napoléon Bonaparte]] çû [[Misir]]ê [[1798]]an xwest ku kanalekê çêke. Paş [[Endazeyar]] [[Gratien Lepère]] got ku Deryaya Sor li Deryaya Navîn 10 m bilindtirê şinde [[Napoleon]] ji çêkirinê kanalê vegeriya. Di 1843an de [[Metternich]] xwest ku [[Mehmet Ali Paşa]] re kanalê çêka jî wî bala xwe nade ye. [[Wêne:Ferdinand de Lesseps.jpg|thumb|Ferdinand de Lesseps]] Di [[1854]]an de [[Ferdinand de Lesseps]] bi destekê serkowezîr [[Muhammed Said]] re dest bi xebatê çêkirinê kanalê kir. Di [[1856]]an de jî ''Compagnie universelle du canal maritime de Suez'' hat sazkirin. Ew destpêk de 52% fransî û 44% jî dest [[Misir]] de bû. Serokê pardariyê Lesseps bû. Pardariyê mafên kanalê heta 99 salan standin. 99 salan şinda jî kanal dikir ya Misirê be. Di [[25ê adarê]] [[1859]]an de li [[Port Said]] avakirina kanalê hat destpêkirin. 1,5 milyon mirov di avakirina Kanalê de şixûlîn. 125.000 mirov di avakirinê de ji bo [[kolera]] mirine. Di [[18ê adarê]] [[1869]]an de Deryaya Navîn gehîşta [[Gola Bitter]], di [[17ê çiriya paşîn]] a [[1869]]an de jî kanal hat vekirin. Kanalê di binî de 22 m, di ser de 58 m fireh bûn, 8 m jî kûrbûna xwe hebû. Kanal bi 19.000.000 [[sterlîna înglîzî]] mal bû. === Krizên li ser Kanalê === [[Wêne:PortSaid_Canal_1880.jpg|thumb|Keştiya di kanalê de li Port Seîdê di 1880î de]] Di [[1875]]an de Britanya para [[Misir]]ê stand û kargeriya de jî par dest xwe xwist. Di [[29ê çiriya pêşîn]] a [[1888]]an de Kanala Swêşê navçeyke bealî hat danezanîn û ji bo keştiyên navnetewî hat vekirin. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de Brîtanya kanal sehêt (kontrol) kir. Di [[1936]] kargeriya kanalê dest ''Compagnie universelle du canal maritime de Suez'' û dest Brîtanya de ma. Di [[1956]]an de [[Qeyrana Suezê|Krîza Suezê]] derket. [[Nassir]] [[26ê tîrmehê]] de kanal wek ya [[Misir]]ê, ango netewî, dazanîn û para 44% ji Brîtanya dest stand. Li ser wê ve [[29ê kewçerê]] de [[Brîtanya]], [[Fransa]] û [[Îsraêl]] êrîşa [[Misir]]ê kirin. [[Nassir]] 40 keştiyan wê demê di kanalê de bin av kirin. [[Nîvgirava Sîna]] hat vegirtin. Di 1957an de bi serwerî ya [[Lester Pearson]], wezîrê karûbarên derveya [[Kanada]], de krîz hat ji hev derxwistin. Kanal [[1957]]an de bi ewleyî [[UN]] şinda hat vekirin. [[1967]]an de dema [[Şerê Şeş Rojan]] de [[Misir]] carî din hat girtin. Kanal heta [[1975]] girtî ma. == Danen kanalê îroj == Dirêjahiya Kanalê 190,25 km ye. Li bakur kanalê li ser 345, li bin jî 215 m fireh e. Li başûr kanalê jî li ser 280 m, li bin jî 195 fireh bûna xwe heye. Kûrbûna Kanalê bi 22,5 m ye. Kanal li bakurî, li [[Bûr Seîd]]ê dest pê dike, heta Îsmaîliya 78,5 km, Îsmaîliya de heta [[Port Tevfik]] 83,750 km, == Tûnela Ehmed-Hemdî == Ji [[1980]]an vir ve [[tûnela Ehmed-Hemdî]] Suez û [[Qehire]] bi hev gehî ne. Dirêjbûna tûnelê bi 1.704 m ye û kûrbûna wê bi 42 m ye. == Mijarên têkildar == * [[Kanala Panama]] == Koordînat == * {{Koord|30|42|18|N|32|20|39|E}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sis.gov.eg/En/Land&people/50th/031700000000000001.htm Danen Kanalê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107155608/http://www.sis.gov.eg/En/Land%26people/50th/031700000000000001.htm |date=2009-01-07 }} * [http://www.eoearth.org/article/Suez_Canal,_Egypt Encyclopedia of Energy: Suez Canal, Egypt] * [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html Darius Kanala Suweyş] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327064451/http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html |date=2010-03-27 }} * [http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm Kongra li ser Kanala Suweyşa Stenbolê, 1888] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100915095412/http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm |date=2010-09-15 }} * [http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http://i-cias.com/e.o/suez_can.htm Encyclopedia Rojhelatê: Kanala Suweyş] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925180417/http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http%3A%2F%2Fi-cias.com%2Fe.o%2Fsuez_can.htm |date=2018-09-25 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aboriya Misirê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Misirê]] [[Kategorî:Kanal]] mr0cg2ro1cg4gpf6xi7d0nsdkgwyd06 2093225 2093224 2026-09-08T14:42:53Z Avestaboy 34898 /* Mijarên têkildar */ Rastnivîs 2093225 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} [[Wêne:Canal de Suez.jpg|thumb|280px|Kanala Swêşê]] '''Kanala Swêşê'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> (bi erebî: قناة السويس, ''Qanat es-Suweys''), kanaleke çêkirî ya navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Sor]] de ye. Dirêjahiya kanala Swêşê 163 km ye, firehiya derê herî teng jî 300 m ye. Li [[Port Said]] (''Bort Seîd'') li bakur dest pê dike, ber bi başûr ve diçe û li [[Port Tewfiq]]ê digihêje [[kendava Suweyşê]]. Kanal ji aliyê ''Compagnie Universelle du Canal de Suez'' ([[Kompaniya Gerdûnî ya Kanala Swêşê]]) ve hat çêkirin. Kanal di [[16ê çiriya paşîn]] a [[1869]]an de hat vekirin. == Dîrok == [[Kanal]]eke navberê Deryaya Navîn û Deryaya Sor de ji berê de dihat plankirin. Di [[sedsala 14em a b.z.]] de [[Sethos I]] û [[Ramses II]] kanaleke [[Nil]]ê heta [[Gola Timsah]] û ji [[Gola Timsah]] de jî heta Deryaya Sor çêkir. Ew kanala ji bo xopandinê, an jî ji bo pir teng bû, paşê qir bû. Di [[sedsala 7em a b.z.]] [[Necho II]] xwest ku kanaleke [[Nîl|Nîlê]] heta Deryaya Sor çêke. Lê gorî gotinên [[Hêrodotos]] di avakirina kanalê de 120.000 mirov mirine û nekanî kanalê temam bike. Li paş [[Necho II]] re [[Daryûs I]] ew kanal temam kir. [[Ptolemî]] ([[285 b.z.]]) jî xebata [[Daryûsê Mezin]] hîn rind kir. Dema [[Kleopatra VII]] û [[Împeratoriya Roma|roman]] de kanal wek berê ne bi qêmet (biha) bû. Dema [[ereb]]an [[Misir]] dest xwe xwist şinda Amr, cîhangirê Misir, dema Xelife [[Hz. Omer]] de, kanal [[Qehîre]] de heta Deryaya Sor çêkir. Sedsaleke din şinda, kanal carî din bêerk bû. Daxwazê çêkirinê kanaleke li ser [[Nîvgirava Sînaî]] [[Çaxa Navîn|Serdema Navîn]] de jî dewam kir. Wekok [[venedîkan]] di [[1504]] bi [[Împeratoriya Osmanî]] re ji bo Kanaleke navbera Deryaya Navîn û Deryaya Sor de çêkin nivîsand. [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] jî li ser çêkirinê kanalê di [[1671]]an de ji [[Ludwig XIV]] re nivîsand. Kengê [[Napoléon Bonaparte]] çû [[Misir]]ê [[1798]]an xwest ku kanalekê çêke. Paş [[Endazeyar]] [[Gratien Lepère]] got ku Deryaya Sor li Deryaya Navîn 10 m bilindtirê şinde [[Napoleon]] ji çêkirinê kanalê vegeriya. Di 1843an de [[Metternich]] xwest ku [[Mehmet Ali Paşa]] re kanalê çêka jî wî bala xwe nade ye. [[Wêne:Ferdinand de Lesseps.jpg|thumb|Ferdinand de Lesseps]] Di [[1854]]an de [[Ferdinand de Lesseps]] bi destekê serkowezîr [[Muhammed Said]] re dest bi xebatê çêkirinê kanalê kir. Di [[1856]]an de jî ''Compagnie universelle du canal maritime de Suez'' hat sazkirin. Ew destpêk de 52% fransî û 44% jî dest [[Misir]] de bû. Serokê pardariyê Lesseps bû. Pardariyê mafên kanalê heta 99 salan standin. 99 salan şinda jî kanal dikir ya Misirê be. Di [[25ê adarê]] [[1859]]an de li [[Port Said]] avakirina kanalê hat destpêkirin. 1,5 milyon mirov di avakirina Kanalê de şixûlîn. 125.000 mirov di avakirinê de ji bo [[kolera]] mirine. Di [[18ê adarê]] [[1869]]an de Deryaya Navîn gehîşta [[Gola Bitter]], di [[17ê çiriya paşîn]] a [[1869]]an de jî kanal hat vekirin. Kanalê di binî de 22 m, di ser de 58 m fireh bûn, 8 m jî kûrbûna xwe hebû. Kanal bi 19.000.000 [[sterlîna înglîzî]] mal bû. === Krizên li ser Kanalê === [[Wêne:PortSaid_Canal_1880.jpg|thumb|Keştiya di kanalê de li Port Seîdê di 1880î de]] Di [[1875]]an de Britanya para [[Misir]]ê stand û kargeriya de jî par dest xwe xwist. Di [[29ê çiriya pêşîn]] a [[1888]]an de Kanala Swêşê navçeyke bealî hat danezanîn û ji bo keştiyên navnetewî hat vekirin. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de Brîtanya kanal sehêt (kontrol) kir. Di [[1936]] kargeriya kanalê dest ''Compagnie universelle du canal maritime de Suez'' û dest Brîtanya de ma. Di [[1956]]an de [[Qeyrana Suezê|Krîza Suezê]] derket. [[Nassir]] [[26ê tîrmehê]] de kanal wek ya [[Misir]]ê, ango netewî, dazanîn û para 44% ji Brîtanya dest stand. Li ser wê ve [[29ê kewçerê]] de [[Brîtanya]], [[Fransa]] û [[Îsraêl]] êrîşa [[Misir]]ê kirin. [[Nassir]] 40 keştiyan wê demê di kanalê de bin av kirin. [[Nîvgirava Sîna]] hat vegirtin. Di 1957an de bi serwerî ya [[Lester Pearson]], wezîrê karûbarên derveya [[Kanada]], de krîz hat ji hev derxwistin. Kanal [[1957]]an de bi ewleyî [[UN]] şinda hat vekirin. [[1967]]an de dema [[Şerê Şeş Rojan]] de [[Misir]] carî din hat girtin. Kanal heta [[1975]] girtî ma. == Danen kanalê îroj == Dirêjahiya Kanalê 190,25 km ye. Li bakur kanalê li ser 345, li bin jî 215 m fireh e. Li başûr kanalê jî li ser 280 m, li bin jî 195 fireh bûna xwe heye. Kûrbûna Kanalê bi 22,5 m ye. Kanal li bakurî, li [[Bûr Seîd]]ê dest pê dike, heta Îsmaîliya 78,5 km, Îsmaîliya de heta [[Port Tevfik]] 83,750 km, == Tûnela Ehmed-Hemdî == Ji [[1980]]an vir ve [[tûnela Ehmed-Hemdî]] Suez û [[Qehire]] bi hev gehî ne. Dirêjbûna tûnelê bi 1.704 m ye û kûrbûna wê bi 42 m ye. == Mijarên têkildar == * [[Kanala Panamayê]] == Koordînat == * {{Koord|30|42|18|N|32|20|39|E}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sis.gov.eg/En/Land&people/50th/031700000000000001.htm Danen Kanalê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107155608/http://www.sis.gov.eg/En/Land%26people/50th/031700000000000001.htm |date=2009-01-07 }} * [http://www.eoearth.org/article/Suez_Canal,_Egypt Encyclopedia of Energy: Suez Canal, Egypt] * [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html Darius Kanala Suweyş] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327064451/http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html |date=2010-03-27 }} * [http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm Kongra li ser Kanala Suweyşa Stenbolê, 1888] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100915095412/http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm |date=2010-09-15 }} * [http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http://i-cias.com/e.o/suez_can.htm Encyclopedia Rojhelatê: Kanala Suweyş] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925180417/http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http%3A%2F%2Fi-cias.com%2Fe.o%2Fsuez_can.htm |date=2018-09-25 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aboriya Misirê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Misirê]] [[Kategorî:Kanal]] rmk9yvzi0mcguj57hwc0sguwlfwj8l8 2093244 2093225 2026-09-08T14:59:12Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093244 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} [[Wêne:Canal de Suez.jpg|thumb|280px|Kanala Swêşê]] '''Kanala Swêşê'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> (bi erebî: قناة السويس, ''Qanat es-Suweys''), kanaleke çêkirî ya navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Sor]] de ye. Dirêjahiya kanala Swêşê 163 km ye, firehiya derê herî teng jî 300 m ye. Li [[Port Said]] (''Bort Seîd'') li bakur dest pê dike, ber bi başûr ve diçe û li [[Port Tewfiq]]ê digihêje [[Kendava Swêşê]]. Kanal ji aliyê ''Compagnie Universelle du Canal de Suez'' ([[Kompaniya Gerdûnî ya Kanala Swêşê]]) ve hat çêkirin. Kanal di [[16ê çiriya paşîn]] a [[1869]]an de hat vekirin. == Dîrok == [[Kanal]]eke navberê Deryaya Navîn û Deryaya Sor de ji berê de dihat plankirin. Di [[sedsala 14em a b.z.]] de [[Sethos I]] û [[Ramses II]] kanaleke [[Nil]]ê heta [[Gola Timsah]] û ji [[Gola Timsah]] de jî heta Deryaya Sor çêkir. Ew kanala ji bo xopandinê, an jî ji bo pir teng bû, paşê qir bû. Di [[sedsala 7em a b.z.]] [[Necho II]] xwest ku kanaleke [[Nîl|Nîlê]] heta Deryaya Sor çêke. Lê gorî gotinên [[Hêrodotos]] di avakirina kanalê de 120.000 mirov mirine û nekanî kanalê temam bike. Li paş [[Necho II]] re [[Daryûs I]] ew kanal temam kir. [[Ptolemî]] ([[285 b.z.]]) jî xebata [[Daryûsê Mezin]] hîn rind kir. Dema [[Kleopatra VII]] û [[Împeratoriya Roma|roman]] de kanal wek berê ne bi qêmet (biha) bû. Dema [[ereb]]an [[Misir]] dest xwe xwist şinda Amr, cîhangirê Misir, dema Xelife [[Hz. Omer]] de, kanal [[Qehîre]] de heta Deryaya Sor çêkir. Sedsaleke din şinda, kanal carî din bêerk bû. Daxwazê çêkirinê kanaleke li ser [[Nîvgirava Sînaî]] [[Çaxa Navîn|Serdema Navîn]] de jî dewam kir. Wekok [[venedîkan]] di [[1504]] bi [[Împeratoriya Osmanî]] re ji bo Kanaleke navbera Deryaya Navîn û Deryaya Sor de çêkin nivîsand. [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] jî li ser çêkirinê kanalê di [[1671]]an de ji [[Ludwig XIV]] re nivîsand. Kengê [[Napoléon Bonaparte]] çû [[Misir]]ê [[1798]]an xwest ku kanalekê çêke. Paş [[Endazeyar]] [[Gratien Lepère]] got ku Deryaya Sor li Deryaya Navîn 10 m bilindtirê şinde [[Napoleon]] ji çêkirinê kanalê vegeriya. Di 1843an de [[Metternich]] xwest ku [[Mehmet Ali Paşa]] re kanalê çêka jî wî bala xwe nade ye. [[Wêne:Ferdinand de Lesseps.jpg|thumb|Ferdinand de Lesseps]] Di [[1854]]an de [[Ferdinand de Lesseps]] bi destekê serkowezîr [[Muhammed Said]] re dest bi xebatê çêkirinê kanalê kir. Di [[1856]]an de jî ''Compagnie universelle du canal maritime de Suez'' hat sazkirin. Ew destpêk de 52% fransî û 44% jî dest [[Misir]] de bû. Serokê pardariyê Lesseps bû. Pardariyê mafên kanalê heta 99 salan standin. 99 salan şinda jî kanal dikir ya Misirê be. Di [[25ê adarê]] [[1859]]an de li [[Port Said]] avakirina kanalê hat destpêkirin. 1,5 milyon mirov di avakirina Kanalê de şixûlîn. 125.000 mirov di avakirinê de ji bo [[kolera]] mirine. Di [[18ê adarê]] [[1869]]an de Deryaya Navîn gehîşta [[Gola Bitter]], di [[17ê çiriya paşîn]] a [[1869]]an de jî kanal hat vekirin. Kanalê di binî de 22 m, di ser de 58 m fireh bûn, 8 m jî kûrbûna xwe hebû. Kanal bi 19.000.000 [[sterlîna înglîzî]] mal bû. === Krizên li ser Kanalê === [[Wêne:PortSaid_Canal_1880.jpg|thumb|Keştiya di kanalê de li Port Seîdê di 1880î de]] Di [[1875]]an de Britanya para [[Misir]]ê stand û kargeriya de jî par dest xwe xwist. Di [[29ê çiriya pêşîn]] a [[1888]]an de Kanala Swêşê navçeyke bealî hat danezanîn û ji bo keştiyên navnetewî hat vekirin. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de Brîtanya kanal sehêt (kontrol) kir. Di [[1936]] kargeriya kanalê dest ''Compagnie universelle du canal maritime de Suez'' û dest Brîtanya de ma. Di [[1956]]an de [[Qeyrana Suezê|Krîza Suezê]] derket. [[Nassir]] [[26ê tîrmehê]] de kanal wek ya [[Misir]]ê, ango netewî, dazanîn û para 44% ji Brîtanya dest stand. Li ser wê ve [[29ê kewçerê]] de [[Brîtanya]], [[Fransa]] û [[Îsraêl]] êrîşa [[Misir]]ê kirin. [[Nassir]] 40 keştiyan wê demê di kanalê de bin av kirin. [[Nîvgirava Sîna]] hat vegirtin. Di 1957an de bi serwerî ya [[Lester Pearson]], wezîrê karûbarên derveya [[Kanada]], de krîz hat ji hev derxwistin. Kanal [[1957]]an de bi ewleyî [[UN]] şinda hat vekirin. [[1967]]an de dema [[Şerê Şeş Rojan]] de [[Misir]] carî din hat girtin. Kanal heta [[1975]] girtî ma. == Danen kanalê îroj == Dirêjahiya Kanalê 190,25 km ye. Li bakur kanalê li ser 345, li bin jî 215 m fireh e. Li başûr kanalê jî li ser 280 m, li bin jî 195 fireh bûna xwe heye. Kûrbûna Kanalê bi 22,5 m ye. Kanal li bakurî, li [[Bûr Seîd]]ê dest pê dike, heta Îsmaîliya 78,5 km, Îsmaîliya de heta [[Port Tevfik]] 83,750 km, == Tûnela Ehmed-Hemdî == Ji [[1980]]an vir ve [[tûnela Ehmed-Hemdî]] Suez û [[Qehire]] bi hev gehî ne. Dirêjbûna tûnelê bi 1.704 m ye û kûrbûna wê bi 42 m ye. == Mijarên têkildar == * [[Kanala Panamayê]] == Koordînat == * {{Koord|30|42|18|N|32|20|39|E}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sis.gov.eg/En/Land&people/50th/031700000000000001.htm Danen Kanalê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107155608/http://www.sis.gov.eg/En/Land%26people/50th/031700000000000001.htm |date=2009-01-07 }} * [http://www.eoearth.org/article/Suez_Canal,_Egypt Encyclopedia of Energy: Suez Canal, Egypt] * [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html Darius Kanala Suweyş] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327064451/http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html |date=2010-03-27 }} * [http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm Kongra li ser Kanala Suweyşa Stenbolê, 1888] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100915095412/http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm |date=2010-09-15 }} * [http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http://i-cias.com/e.o/suez_can.htm Encyclopedia Rojhelatê: Kanala Suweyş] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925180417/http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http%3A%2F%2Fi-cias.com%2Fe.o%2Fsuez_can.htm |date=2018-09-25 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aboriya Misirê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Misirê]] [[Kategorî:Kanal]] 9nl262sb7yahk4tqux92sykypke29nw 2093245 2093244 2026-09-08T15:01:21Z Avestaboy 34898 /* Krizên li ser Kanalê */ Rastnivîs 2093245 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} [[Wêne:Canal de Suez.jpg|thumb|280px|Kanala Swêşê]] '''Kanala Swêşê'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> (bi erebî: قناة السويس, ''Qanat es-Suweys''), kanaleke çêkirî ya navbera [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Sor]] de ye. Dirêjahiya kanala Swêşê 163 km ye, firehiya derê herî teng jî 300 m ye. Li [[Port Said]] (''Bort Seîd'') li bakur dest pê dike, ber bi başûr ve diçe û li [[Port Tewfiq]]ê digihêje [[Kendava Swêşê]]. Kanal ji aliyê ''Compagnie Universelle du Canal de Suez'' ([[Kompaniya Gerdûnî ya Kanala Swêşê]]) ve hat çêkirin. Kanal di [[16ê çiriya paşîn]] a [[1869]]an de hat vekirin. == Dîrok == [[Kanal]]eke navberê Deryaya Navîn û Deryaya Sor de ji berê de dihat plankirin. Di [[sedsala 14em a b.z.]] de [[Sethos I]] û [[Ramses II]] kanaleke [[Nil]]ê heta [[Gola Timsah]] û ji [[Gola Timsah]] de jî heta Deryaya Sor çêkir. Ew kanala ji bo xopandinê, an jî ji bo pir teng bû, paşê qir bû. Di [[sedsala 7em a b.z.]] [[Necho II]] xwest ku kanaleke [[Nîl|Nîlê]] heta Deryaya Sor çêke. Lê gorî gotinên [[Hêrodotos]] di avakirina kanalê de 120.000 mirov mirine û nekanî kanalê temam bike. Li paş [[Necho II]] re [[Daryûs I]] ew kanal temam kir. [[Ptolemî]] ([[285 b.z.]]) jî xebata [[Daryûsê Mezin]] hîn rind kir. Dema [[Kleopatra VII]] û [[Împeratoriya Roma|roman]] de kanal wek berê ne bi qêmet (biha) bû. Dema [[ereb]]an [[Misir]] dest xwe xwist şinda Amr, cîhangirê Misir, dema Xelife [[Hz. Omer]] de, kanal [[Qehîre]] de heta Deryaya Sor çêkir. Sedsaleke din şinda, kanal carî din bêerk bû. Daxwazê çêkirinê kanaleke li ser [[Nîvgirava Sînaî]] [[Çaxa Navîn|Serdema Navîn]] de jî dewam kir. Wekok [[venedîkan]] di [[1504]] bi [[Împeratoriya Osmanî]] re ji bo Kanaleke navbera Deryaya Navîn û Deryaya Sor de çêkin nivîsand. [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] jî li ser çêkirinê kanalê di [[1671]]an de ji [[Ludwig XIV]] re nivîsand. Kengê [[Napoléon Bonaparte]] çû [[Misir]]ê [[1798]]an xwest ku kanalekê çêke. Paş [[Endazeyar]] [[Gratien Lepère]] got ku Deryaya Sor li Deryaya Navîn 10 m bilindtirê şinde [[Napoleon]] ji çêkirinê kanalê vegeriya. Di 1843an de [[Metternich]] xwest ku [[Mehmet Ali Paşa]] re kanalê çêka jî wî bala xwe nade ye. [[Wêne:Ferdinand de Lesseps.jpg|thumb|Ferdinand de Lesseps]] Di [[1854]]an de [[Ferdinand de Lesseps]] bi destekê serkowezîr [[Muhammed Said]] re dest bi xebatê çêkirinê kanalê kir. Di [[1856]]an de jî ''Compagnie universelle du canal maritime de Suez'' hat sazkirin. Ew destpêk de 52% fransî û 44% jî dest [[Misir]] de bû. Serokê pardariyê Lesseps bû. Pardariyê mafên kanalê heta 99 salan standin. 99 salan şinda jî kanal dikir ya Misirê be. Di [[25ê adarê]] [[1859]]an de li [[Port Said]] avakirina kanalê hat destpêkirin. 1,5 milyon mirov di avakirina Kanalê de şixûlîn. 125.000 mirov di avakirinê de ji bo [[kolera]] mirine. Di [[18ê adarê]] [[1869]]an de Deryaya Navîn gehîşta [[Gola Bitter]], di [[17ê çiriya paşîn]] a [[1869]]an de jî kanal hat vekirin. Kanalê di binî de 22 m, di ser de 58 m fireh bûn, 8 m jî kûrbûna xwe hebû. Kanal bi 19.000.000 [[sterlîna înglîzî]] mal bû. === Krizên li ser Kanalê === [[Wêne:PortSaid_Canal_1880.jpg|thumb|Keştiya di kanalê de li Port Seîdê di 1880î de]] Di [[1875]]an de Britanya para [[Misir]]ê stand û kargeriya de jî par dest xwe xwist. Di [[29ê çiriya pêşîn]] a [[1888]]an de Kanala Swêşê navçeyke bealî hat danezanîn û ji bo keştiyên navnetewî hat vekirin. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de Brîtanya kanal sehêt (kontrol) kir. Di [[1936]] kargeriya kanalê dest ''Compagnie universelle du canal maritime de Suez'' û dest Brîtanya de ma. Di [[1956]]an de [[Qeyrana Swêşê|Krîza Swêşê]] derket. [[Nassir]] [[26ê tîrmehê]] de kanal wek ya [[Misir]]ê, ango netewî, dazanîn û para 44% ji Brîtanya dest stand. Li ser wê ve [[29ê kewçerê]] de [[Brîtanya]], [[Fransa]] û [[Îsraêl]] êrîşa [[Misir]]ê kirin. [[Nassir]] 40 keştiyan wê demê di kanalê de bin av kirin. [[Nîvgirava Sîna]] hat vegirtin. Di 1957an de bi serwerî ya [[Lester Pearson]], wezîrê karûbarên derveya [[Kanada]], de krîz hat ji hev derxwistin. Kanal [[1957]]an de bi ewleyî [[UN]] şinda hat vekirin. [[1967]]an de dema [[Şerê Şeş Rojan]] de [[Misir]] carî din hat girtin. Kanal heta [[1975]] girtî ma. == Danen kanalê îroj == Dirêjahiya Kanalê 190,25 km ye. Li bakur kanalê li ser 345, li bin jî 215 m fireh e. Li başûr kanalê jî li ser 280 m, li bin jî 195 fireh bûna xwe heye. Kûrbûna Kanalê bi 22,5 m ye. Kanal li bakurî, li [[Bûr Seîd]]ê dest pê dike, heta Îsmaîliya 78,5 km, Îsmaîliya de heta [[Port Tevfik]] 83,750 km, == Tûnela Ehmed-Hemdî == Ji [[1980]]an vir ve [[tûnela Ehmed-Hemdî]] Suez û [[Qehire]] bi hev gehî ne. Dirêjbûna tûnelê bi 1.704 m ye û kûrbûna wê bi 42 m ye. == Mijarên têkildar == * [[Kanala Panamayê]] == Koordînat == * {{Koord|30|42|18|N|32|20|39|E}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sis.gov.eg/En/Land&people/50th/031700000000000001.htm Danen Kanalê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107155608/http://www.sis.gov.eg/En/Land%26people/50th/031700000000000001.htm |date=2009-01-07 }} * [http://www.eoearth.org/article/Suez_Canal,_Egypt Encyclopedia of Energy: Suez Canal, Egypt] * [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html Darius Kanala Suweyş] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327064451/http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html |date=2010-03-27 }} * [http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm Kongra li ser Kanala Suweyşa Stenbolê, 1888] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100915095412/http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm |date=2010-09-15 }} * [http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http://i-cias.com/e.o/suez_can.htm Encyclopedia Rojhelatê: Kanala Suweyş] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925180417/http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http%3A%2F%2Fi-cias.com%2Fe.o%2Fsuez_can.htm |date=2018-09-25 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aboriya Misirê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Misirê]] [[Kategorî:Kanal]] rwe8zgul6xfd4m71erkezldqpfaoue1 0 16489 2093289 2083042 2026-09-08T21:25:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093289 wikitext text/x-wiki [[Wêne:AcneVulgarisUSMIL.jpg|thumb|300px|rast]] '''Akne''' (bi [[Grekî]]: ακμή, bi [[Latînî]]: ''acne'') yek ji nexweşiyên kronîk ên [[çerm]] e. Pirranî xwe ciwaniyê de dide der. Nexweşî bandora xwe li pirraniya ciwanan dide. Di çerm de xwe bi pinkteyên reş, pizikan kivşe dike. Bakterî di wan pizikan de bicih dibin û nexweşiyê destpêdikin. Ciwan ji ber van pizikan gelek aciz dibin. Du cureyên akneyê yên sereke hene: * Acne Vulgaris: Akneya ku sedemê wê zêdebûna [[hormon]]ên cinsî ye û wekî akneya lirê jî tê binavkirin. * Acne tarda: Di beriya balixbûnê yan di temenên dirêj de xwe dide der û wekî akneya nelirê jî tê binavkirin == Hin cureyên din == * Acne aestivalis: Bi navê akneya [[Mallorca]] jî tê zanîn û sedemê wê [[lîpîd]]ên di kremên ji tavê diparêzin û hwd in. * Acne cosmetica: Ji elementên kîmyayî yên din [[kozmetîk]]an * Acne medicamentosa: [[Barbîtûrat]], [[lîthiyûm]], zêdeyiya [[vitamîn]] [[B6]], [[B12]], [[D2]] hwd di dermanan de * Acne venenata: Kontakt bi [[klor]] û rûnên akneîk * Acne inversa: [[Nîkotîn]], elemetên poran diparêzin hwd * Acne comedonica: Ji bandora neyînî ya komedonan * Acne papulo-pustulosa: Ji nelirêbûnên derveyî çerm * Acne conglobata: Ji bişkok hwd {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dahênên yewnanî]] [[Kategorî:Nexweşiyên çerm]] mzigec40o2wd5aapn7hvfpd2wuyiy4g 2093290 2093289 2026-09-08T21:26:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093290 wikitext text/x-wiki [[Wêne:AcneVulgarisUSMIL.jpg|thumb|300px|rast]] '''Akne''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: ακμή, bi [[Zimanê latînî|latînî]]: ''acne'') yek ji nexweşiyên kronîk ên [[çerm]] e. Pirranî xwe ciwaniyê de dide der. Nexweşî bandora xwe li pirraniya ciwanan dide. Di çerm de xwe bi pinkteyên reş, pizikan kivşe dike. Bakterî di wan pizikan de bicih dibin û nexweşiyê destpêdikin. Ciwan ji ber van pizikan gelek aciz dibin. Du cureyên akneyê yên sereke hene: * Acne Vulgaris: Akneya ku sedemê wê zêdebûna [[hormon]]ên cinsî ye û wekî akneya lirê jî tê binavkirin. * Acne tarda: Di beriya balixbûnê yan di temenên dirêj de xwe dide der û wekî akneya nelirê jî tê binavkirin == Hin cureyên din == * Acne aestivalis: Bi navê akneya [[Mallorca]] jî tê zanîn û sedemê wê [[lîpîd]]ên di kremên ji tavê diparêzin û hwd in. * Acne cosmetica: Ji elementên kîmyayî yên din [[kozmetîk]]an * Acne medicamentosa: [[Barbîtûrat]], [[lîthiyûm]], zêdeyiya [[vitamîn]] [[B6]], [[B12]], [[D2]] hwd di dermanan de * Acne venenata: Kontakt bi [[klor]] û rûnên akneîk * Acne inversa: [[Nîkotîn]], elemetên poran diparêzin hwd * Acne comedonica: Ji bandora neyînî ya komedonan * Acne papulo-pustulosa: Ji nelirêbûnên derveyî çerm * Acne conglobata: Ji bişkok hwd {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dahênên yewnanî]] [[Kategorî:Nexweşiyên çerm]] 784ak28iopcook06sfklydz5sv76tpp 2093291 2093290 2026-09-08T21:26:26Z Kurê Acemî 105128 /* Hin cureyên din */ 2093291 wikitext text/x-wiki [[Wêne:AcneVulgarisUSMIL.jpg|thumb|300px|rast]] '''Akne''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: ακμή, bi [[Zimanê latînî|latînî]]: ''acne'') yek ji nexweşiyên kronîk ên [[çerm]] e. Pirranî xwe ciwaniyê de dide der. Nexweşî bandora xwe li pirraniya ciwanan dide. Di çerm de xwe bi pinkteyên reş, pizikan kivşe dike. Bakterî di wan pizikan de bicih dibin û nexweşiyê destpêdikin. Ciwan ji ber van pizikan gelek aciz dibin. Du cureyên akneyê yên sereke hene: * Acne Vulgaris: Akneya ku sedemê wê zêdebûna [[hormon]]ên cinsî ye û wekî akneya lirê jî tê binavkirin. * Acne tarda: Di beriya balixbûnê yan di temenên dirêj de xwe dide der û wekî akneya nelirê jî tê binavkirin == Hin cureyên din == * Acne aestivalis: Bi navê akneya [[Mallorca]] jî tê zanîn û sedemê wê [[lîpîd]]ên di kremên ji tavê diparêzin û hwd in. * Acne cosmetica: Ji elementên kîmyayî yên din [[kozmetîk]]an * Acne medicamentosa: [[Barbîtûrat]], [[lîthiyûm]], zêdeyiya [[vitamîn]] [[B6]], [[B12]], [[D2]] hwd di dermanan de * Acne venenata: Kontakt bi [[klor]] û rûnên akneîk * Acne inversa: [[Nîkotîn]], elemetên poran diparêzin hwd * Acne comedonica: Ji bandora neyînî ya komedonan * Acne papulo-pustulosa: Ji nelirêbûnên derveyî çerm * Acne conglobata: Ji bişkok hwd == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dahênên yewnanî]] [[Kategorî:Nexweşiyên çerm]] bfuv4clhwhsl2he3g1vn2wth6qfbga3 2093292 2093291 2026-09-08T21:26:44Z Kurê Acemî 105128 2093292 wikitext text/x-wiki [[Wêne:AcneVulgarisUSMIL.jpg|thumb|300px|rast]] '''Akne''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: ακμή, bi [[Zimanê latînî|latînî]]: ''acne'') yek ji nexweşiyên kronîk ên [[çerm]] e. Pirranî xwe ciwaniyê de dide der. Nexweşî bandora xwe li pirraniya ciwanan dide. Di çerm de xwe bi pinkteyên reş, pizikan kivşe dike. Bakterî di wan pizikan de bicih dibin û nexweşiyê destpêdikin. Ciwan ji ber van pizikan gelek aciz dibin. Du cureyên akneyê yên sereke hene: * Acne Vulgaris: Akneya ku sedemê wê zêdebûna [[hormon]]ên cinsî ye û wekî akneya lirê jî tê binavkirin. * Acne tarda: Di beriya balixbûnê yan di temenên dirêj de xwe dide der û wekî akneya nelirê jî tê binavkirin == Hin cureyên din == * Acne aestivalis: Bi navê akneya [[Mallorca]] jî tê zanîn û sedemê wê [[lîpîd]]ên di kremên ji tavê diparêzin û hwd in. * Acne cosmetica: Ji elementên kîmyayî yên din [[kozmetîk]]an * Acne medicamentosa: [[Barbîtûrat]], [[lîthiyûm]], zêdeyiya [[vitamîn]] [[B6]], [[B12]], [[D2]] hwd di dermanan de * Acne venenata: Kontakt bi [[klor]] û rûnên akneîk * Acne inversa: [[Nîkotîn]], elemetên poran diparêzin hwd * Acne comedonica: Ji bandora neyînî ya komedonan * Acne papulo-pustulosa: Ji nelirêbûnên derveyî çerm * Acne conglobata: Ji bişkok hwd == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dahênên yewnanî]] [[Kategorî:Nexweşiyên çerm]] bp04i8vegwj58gp8awa85x3psb1qr2v 2093293 2093292 2026-09-08T21:27:24Z Kurê Acemî 105128 /* Hin cureyên din */ 2093293 wikitext text/x-wiki [[Wêne:AcneVulgarisUSMIL.jpg|thumb|300px|rast]] '''Akne''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: ακμή, bi [[Zimanê latînî|latînî]]: ''acne'') yek ji nexweşiyên kronîk ên [[çerm]] e. Pirranî xwe ciwaniyê de dide der. Nexweşî bandora xwe li pirraniya ciwanan dide. Di çerm de xwe bi pinkteyên reş, pizikan kivşe dike. Bakterî di wan pizikan de bicih dibin û nexweşiyê destpêdikin. Ciwan ji ber van pizikan gelek aciz dibin. Du cureyên akneyê yên sereke hene: * Acne Vulgaris: Akneya ku sedemê wê zêdebûna [[hormon]]ên cinsî ye û wekî akneya lirê jî tê binavkirin. * Acne tarda: Di beriya balixbûnê yan di temenên dirêj de xwe dide der û wekî akneya nelirê jî tê binavkirin == Hin cureyên din == * Acne aestivalis: Bi navê akneya [[Mallorca]] jî tê zanîn û sedemê wê [[lîpîd]]ên di kremên ji tavê diparêzin û hwd in. * Acne cosmetica: Ji elementên kîmyayî yên din [[kozmetîk]]an. * Acne medicamentosa: [[Barbîtûrat]], [[lîthiyûm]], zêdeyiya [[vitamîn]] [[B6]], [[B12]], [[D2]] hwd di dermanan de. * Acne venenata: Kontakt bi [[klor]] û rûnên akneîk. * Acne inversa: [[Nîkotîn]], elemetên poran diparêzin hwd. * Acne comedonica: Ji bandora neyînî ya komedonan. * Acne papulo-pustulosa: Ji nelirêbûnên derveyî çerm. * Acne conglobata: Ji bişkok hwd. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dahênên yewnanî]] [[Kategorî:Nexweşiyên çerm]] 1htdoq24j0hoi3z6osje0wmzcmq3fmh 2093294 2093293 2026-09-08T21:27:37Z Kurê Acemî 105128 /* Hin cureyên din */ 2093294 wikitext text/x-wiki [[Wêne:AcneVulgarisUSMIL.jpg|thumb|300px|rast]] '''Akne''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: ακμή, bi [[Zimanê latînî|latînî]]: ''acne'') yek ji nexweşiyên kronîk ên [[çerm]] e. Pirranî xwe ciwaniyê de dide der. Nexweşî bandora xwe li pirraniya ciwanan dide. Di çerm de xwe bi pinkteyên reş, pizikan kivşe dike. Bakterî di wan pizikan de bicih dibin û nexweşiyê destpêdikin. Ciwan ji ber van pizikan gelek aciz dibin. Du cureyên akneyê yên sereke hene: * Acne Vulgaris: Akneya ku sedemê wê zêdebûna [[hormon]]ên cinsî ye û wekî akneya lirê jî tê binavkirin. * Acne tarda: Di beriya balixbûnê yan di temenên dirêj de xwe dide der û wekî akneya nelirê jî tê binavkirin == Hin cureyên din == * Acne aestivalis: Bi navê akneya [[Mallorca]] jî tê zanîn û sedemê wê [[lîpîd]]ên di kremên ji tavê diparêzin û hwd in. * Acne cosmetica: Ji elementên kîmyayî yên din [[kozmetîk]]an. * Acne medicamentosa: [[Barbîtûrat]], [[lîthiyûm]], zêdeyiya [[vitamîn]] [[B6]], [[B12]], [[D2]] hwd di dermanan de. * Acne venenata: Kontakt bi [[klor]] û rûnên akneîk. * Acne inversa: [[Nîkotîn]], elemetên poran diparêzin, hwd. * Acne comedonica: Ji bandora neyînî ya komedonan. * Acne papulo-pustulosa: Ji nelirêbûnên derveyî çerm. * Acne conglobata: Ji bişkok, hwd. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dahênên yewnanî]] [[Kategorî:Nexweşiyên çerm]] 34d8idz977msynr4ybxuzczfgdh2msi 2093295 2093294 2026-09-08T21:28:19Z Kurê Acemî 105128 /* Hin cureyên din */ 2093295 wikitext text/x-wiki [[Wêne:AcneVulgarisUSMIL.jpg|thumb|300px|rast]] '''Akne''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: ακμή, bi [[Zimanê latînî|latînî]]: ''acne'') yek ji nexweşiyên kronîk ên [[çerm]] e. Pirranî xwe ciwaniyê de dide der. Nexweşî bandora xwe li pirraniya ciwanan dide. Di çerm de xwe bi pinkteyên reş, pizikan kivşe dike. Bakterî di wan pizikan de bicih dibin û nexweşiyê destpêdikin. Ciwan ji ber van pizikan gelek aciz dibin. Du cureyên akneyê yên sereke hene: * Acne Vulgaris: Akneya ku sedemê wê zêdebûna [[hormon]]ên cinsî ye û wekî akneya lirê jî tê binavkirin. * Acne tarda: Di beriya balixbûnê yan di temenên dirêj de xwe dide der û wekî akneya nelirê jî tê binavkirin == Hin cureyên din == * ''Acne aestivalis'': Bi navê akneya [[Mallorca]] jî tê zanîn û sedemê wê [[lîpîd]]ên di kremên ji tavê diparêzin û hwd in. * ''Acne cosmetica'': Ji elementên kîmyayî yên din [[kozmetîk]]an. * ''Acne medicamentosa'': [[Barbîtûrat]], [[lîthiyûm]], zêdeyiya [[vitamîn]] [[B6]], [[B12]], [[D2]] hwd di dermanan de. * ''Acne venenata'': Kontakt bi [[klor]] û rûnên akneîk. * ''Acne inversa'': [[Nîkotîn]], elemetên poran diparêzin, hwd. * ''Acne comedonica'': Ji bandora neyînî ya komedonan. * ''Acne papulo-pustulosa'': Ji nelirêbûnên derveyî çerm. * ''Acne conglobata'': Ji bişkok, hwd. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dahênên yewnanî]] [[Kategorî:Nexweşiyên çerm]] 23y1w20oi27ocfrg4rikonfx3pkkrk8 2093296 2093295 2026-09-08T21:28:46Z Kurê Acemî 105128 /* Hin cureyên din */ 2093296 wikitext text/x-wiki [[Wêne:AcneVulgarisUSMIL.jpg|thumb|300px|rast]] '''Akne''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: ακμή, bi [[Zimanê latînî|latînî]]: ''acne'') yek ji nexweşiyên kronîk ên [[çerm]] e. Pirranî xwe ciwaniyê de dide der. Nexweşî bandora xwe li pirraniya ciwanan dide. Di çerm de xwe bi pinkteyên reş, pizikan kivşe dike. Bakterî di wan pizikan de bicih dibin û nexweşiyê destpêdikin. Ciwan ji ber van pizikan gelek aciz dibin. Du cureyên akneyê yên sereke hene: * Acne Vulgaris: Akneya ku sedemê wê zêdebûna [[hormon]]ên cinsî ye û wekî akneya lirê jî tê binavkirin. * Acne tarda: Di beriya balixbûnê yan di temenên dirêj de xwe dide der û wekî akneya nelirê jî tê binavkirin == Hin cureyên din == * ''Acne aestivalis'': Bi navê akneya [[Mallorca]] jî tê zanîn û sedemê wê [[lîpîd]]ên di kremên ji tavê diparêzin û hwd in. * ''Acne cosmetica'': Ji elementên kîmyayî yên din [[kozmetîk]]an. * ''Acne medicamentosa'': [[Barbîtûrat]], [[lîtyûm]], zêdeyiya [[vitamîn]] [[B6]], [[B12]], [[D2]] hwd. di dermanan de. * ''Acne venenata'': Kontakt bi [[klor]] û rûnên akneîk. * ''Acne inversa'': [[Nîkotîn]], elemetên poran diparêzin, hwd. * ''Acne comedonica'': Ji bandora neyînî ya komedonan. * ''Acne papulo-pustulosa'': Ji nelirêbûnên derveyî çerm. * ''Acne conglobata'': Ji bişkok, hwd. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dahênên yewnanî]] [[Kategorî:Nexweşiyên çerm]] geg5niiic35gk6vtt8b4kucxjkc59ug 2093297 2093296 2026-09-08T21:29:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093297 wikitext text/x-wiki [[Wêne:AcneVulgarisUSMIL.jpg|thumb|300px|rast]] '''Akne''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: ακμή, bi [[Zimanê latînî|latînî]]: ''acne'') yek ji nexweşiyên kronîk ên [[çerm]] e. Pirranî xwe ciwaniyê de dide der. Nexweşî bandora xwe li pirraniya ciwanan dide. Di çerm de xwe bi pinkteyên reş, pizikan kivşe dike. Bakterî di wan pizikan de bicih dibin û nexweşiyê destpêdikin. Ciwan ji ber van pizikan gelek aciz dibin. Du cureyên akneyê yên sereke hene: * ''Acne Vulgaris'': Akneya ku sedemê wê zêdebûna [[hormon]]ên cinsî ye û wekî akneya lirê jî tê binavkirin. * ''Acne tarda'': Di beriya balixbûnê yan di temenên dirêj de xwe dide der û wekî akneya nelirê jî tê binavkirin. == Hin cureyên din == * ''Acne aestivalis'': Bi navê akneya [[Mallorca]] jî tê zanîn û sedemê wê [[lîpîd]]ên di kremên ji tavê diparêzin û hwd in. * ''Acne cosmetica'': Ji elementên kîmyayî yên din [[kozmetîk]]an. * ''Acne medicamentosa'': [[Barbîtûrat]], [[lîtyûm]], zêdeyiya [[vitamîn]] [[B6]], [[B12]], [[D2]] hwd. di dermanan de. * ''Acne venenata'': Kontakt bi [[klor]] û rûnên akneîk. * ''Acne inversa'': [[Nîkotîn]], elemetên poran diparêzin, hwd. * ''Acne comedonica'': Ji bandora neyînî ya komedonan. * ''Acne papulo-pustulosa'': Ji nelirêbûnên derveyî çerm. * ''Acne conglobata'': Ji bişkok, hwd. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dahênên yewnanî]] [[Kategorî:Nexweşiyên çerm]] rmxwmbbgz8kh1fy6lbjgybtlyy570ar 0 17040 2093250 1989546 2026-09-08T15:17:28Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093250 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Nîvgirava Erebistanê''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: شبه الجزيرة العربية, ''Shibah al-Jazīra al-ʻArabīya'' an jî جزيرة العرب, ''Jazīrat al-ʻArab'') [[nîvgirav]]eke di navbera başûr rojavayê [[Asya]]yê û bakur rojavaya [[Afrîka]]yê e. Ev bi rûerda xwe 3.200,000 kîlometre çargoşe, nîvgirava herî mezin yê dinyayê dike. Li rojhilata nîvgiravê [[Kendava Farsê]] û [[Kendava Omanê]] ne, li başûr [[Deryaya Erebî]] ye û li rojava jî [[Kanala Swêşê]] û [[Deryaya Sor]] ne. Welatên li ser nîvgiravê [[Erebistana Siûdî]], [[Yemen]], [[Oman]], [[Iraq]], [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]], [[Behreyn]], [[Qeter]], [[Dewleta Filistînê|Filistîn]] û [[Kuweyt]] ne. Li wan welatan yê herî mezin Erebistana Siûdî ye û ev rûyê nîvgiravê bi piranî digire. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Nîvgirav]] [[Kategorî:Şiklên erdê yên Rojhilata Navîn]] dxrrrbyz533s7ae7vau7hyv4650td9h 0 17955 2093246 2008086 2026-09-08T15:03:20Z Avestaboy 34898 /* Erdnîgarî */ Rastnivîs 2093246 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Sinai_Peninsula_from_Southeastern_Mediterranean_panorama_STS040-152-180.jpg|thumb|rast|Nîvgirava Sîna, [[Kendava Suweyş]], [[Kendava Eqeba]] ji esmên de]] '''Nîvgirava Sîna''' an '''Sîna''' (bi [[erebiya misirî]]: سينا, ''Sîna'', [[zimanê îbranî|bi îbranî]]: סיני, ''Si-nai'') [[nîvgirav]]a navbera Derya Navîn û [[Derya Sor]] de li sînorên [[Misir]] de dimê ye. Rûerda wê nêzî 60.000 km². == Erdnîgarî == Ew li rojava bi [[Kanala Swêşê]] li bakur-rojhilat bi sînora [[Îsraêl]] û [[Misir]] sînorkirî ye. Ew li başûr-rojhava [[Asya]] dikeve. Nîvgirava Sîna bi gelemperî çiayayî ye. Li wan Çiyayê [[Katerîna]] çiyayê herî bilindî Misirê ye. == Dîrok == Demên pêşin de li Nîvgirava Sîna [[monitu]]yan bi cih bû bûn. Di demên nêzik de, di navbera [[1260]] û [[1518]]an de [[memlûk]]an Misir kontrol kir. Ji pê împeratorê [[Osmanan]] [[Selîm]] Cenga [[Mercîdabik]] û [[Rîdanîye]] de bin xistin re ew dera keta kergara Osmanan. Ji pê wê de heta [[sedsala 20an]] ew dera wek ''Paşatiya Misir'' di kergara [[Împeratoriya Osmanî]] de ma. Di [[1906]]an de derbaza [[Împeratoriya Brîtanî]] bû. Di [[1948]]an de [[Misir]]ê li ser Sîna re êrîşa dewleta nû saz kirî [[Îsraêl]]ê kir. Di Dema [[Şerê Ereban û îsraêlê]] de Îsraêl keta bakur rojavaya nîvgirava Sîna. Lê bi çap kirina [[Amerîka]] û [[Brîtanya]] re li Sîna şunda vekişî bû. Ji pê [[Peymana Armîstîk]]a 1949 (Armistice Agreement) di [[1949]] re wek [[Şirîta Xezeyê]] bi sînora Îsraêl û Misir be şunda derbaza Misir bû. Di [[1956]]an di [[Qeyrana Suezê]] de Îsraêlê bi alikariya dijwarên [[Fransa]] û [[Înglistan]] ve çend rojan de Sîna dagir kir. Çend mehan şunda Îsraêlê bi çap kirina [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Rûsya]] Amerîka leşkerên xwe şunda vekişandin. Di [[1967]]an de [[Şerê Şeş Rojan]] de Îsraêl şunda kontrola nîvgiravê dest xwe xist û Kanala Suezê girtin. Bi dawî di [[1979]]an de pê peymana navbera [[Misir]] û [[Îsraêl]]ê re Sîna şunda hundira zakên Misirê bû. == Bibîne == * [[Kanala Suezê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://ancientneareast.tripod.com/Sinai_Peninsula.html The History of the Ancient Near East] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512094846/http://ancientneareast.tripod.com/Sinai_Peninsula.html |date=2021-05-12 }} * [http://www.geographia.com/egypt/sinai/ Geographia: Sîna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421144543/http://www.geographia.com/egypt/sinai/ |date=2021-04-21 }} * [http://www.odd-stuff.info/gallery/egypt/menusharm.htm Wêneyên Çola Sîna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184923/http://www.odd-stuff.info/gallery/egypt/menusharm.htm |date=2012-03-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Misir]] [[Kategorî:Nîvgirav]] [[Kategorî:Şiklên erdê yên Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Şiklên erdê yên Rojhilata Navîn]] rpumslrrj8tod2t9pnfb8jv09fa35iy 2093247 2093246 2026-09-08T15:04:28Z Avestaboy 34898 /* Dîrok */ Rastnivîs 2093247 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Sinai_Peninsula_from_Southeastern_Mediterranean_panorama_STS040-152-180.jpg|thumb|rast|Nîvgirava Sîna, [[Kendava Suweyş]], [[Kendava Eqeba]] ji esmên de]] '''Nîvgirava Sîna''' an '''Sîna''' (bi [[erebiya misirî]]: سينا, ''Sîna'', [[zimanê îbranî|bi îbranî]]: סיני, ''Si-nai'') [[nîvgirav]]a navbera Derya Navîn û [[Derya Sor]] de li sînorên [[Misir]] de dimê ye. Rûerda wê nêzî 60.000 km². == Erdnîgarî == Ew li rojava bi [[Kanala Swêşê]] li bakur-rojhilat bi sînora [[Îsraêl]] û [[Misir]] sînorkirî ye. Ew li başûr-rojhava [[Asya]] dikeve. Nîvgirava Sîna bi gelemperî çiayayî ye. Li wan Çiyayê [[Katerîna]] çiyayê herî bilindî Misirê ye. == Dîrok == Demên pêşin de li Nîvgirava Sîna [[monitu]]yan bi cih bû bûn. Di demên nêzik de, di navbera [[1260]] û [[1518]]an de [[memlûk]]an Misir kontrol kir. Ji pê împeratorê [[Osmanan]] [[Selîm]] Cenga [[Mercîdabik]] û [[Rîdanîye]] de bin xistin re ew dera keta kergara Osmanan. Ji pê wê de heta [[sedsala 20an]] ew dera wek ''Paşatiya Misir'' di kergara [[Împeratoriya Osmanî]] de ma. Di [[1906]]an de derbaza [[Împeratoriya Brîtanî]] bû. Di [[1948]]an de [[Misir]]ê li ser Sîna re êrîşa dewleta nû saz kirî [[Îsraêl]]ê kir. Di Dema [[Şerê Ereban û îsraêlê]] de Îsraêl keta bakur rojavaya nîvgirava Sîna. Lê bi çap kirina [[Amerîka]] û [[Brîtanya]] re li Sîna şunda vekişî bû. Ji pê [[Peymana Armîstîk]]a 1949 (Armistice Agreement) di [[1949]] re wek [[Şirîta Xezeyê]] bi sînora Îsraêl û Misir be şunda derbaza Misir bû. Di [[1956]]an di [[Qeyrana Swêşê]] de Îsraêlê bi alikariya dijwarên [[Fransa]] û [[Înglistan]] ve çend rojan de Sîna dagir kir. Çend mehan şunda Îsraêlê bi çap kirina [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Rûsya]] Amerîka leşkerên xwe şunda vekişandin. Di [[1967]]an de [[Şerê Şeş Rojan]] de Îsraêl şunda kontrola nîvgiravê dest xwe xist û Kanala Suezê girtin. Bi dawî di [[1979]]an de pê peymana navbera [[Misir]] û [[Îsraêl]]ê re Sîna şunda hundira zakên Misirê bû. == Bibîne == * [[Kanala Suezê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://ancientneareast.tripod.com/Sinai_Peninsula.html The History of the Ancient Near East] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512094846/http://ancientneareast.tripod.com/Sinai_Peninsula.html |date=2021-05-12 }} * [http://www.geographia.com/egypt/sinai/ Geographia: Sîna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421144543/http://www.geographia.com/egypt/sinai/ |date=2021-04-21 }} * [http://www.odd-stuff.info/gallery/egypt/menusharm.htm Wêneyên Çola Sîna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184923/http://www.odd-stuff.info/gallery/egypt/menusharm.htm |date=2012-03-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Misir]] [[Kategorî:Nîvgirav]] [[Kategorî:Şiklên erdê yên Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Şiklên erdê yên Rojhilata Navîn]] jtqif9a61r939vibs6ipel2gydcx620 2093248 2093247 2026-09-08T15:05:18Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093248 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Sinai_Peninsula_from_Southeastern_Mediterranean_panorama_STS040-152-180.jpg|thumb|rast|Nîvgirava Sîna, [[Kendava Swêşê]], [[Kendava Eqebeyê]] ji esmên de]] '''Nîvgirava Sîna''' an '''Sîna''' (bi [[erebiya misirî]]: سينا, ''Sîna'', [[zimanê îbranî|bi îbranî]]: סיני, ''Si-nai'') [[nîvgirav]]a navbera Derya Navîn û [[Derya Sor]] de li sînorên [[Misir]] de dimê ye. Rûerda wê nêzî 60.000 km². == Erdnîgarî == Ew li rojava bi [[Kanala Swêşê]] li bakur-rojhilat bi sînora [[Îsraêl]] û [[Misir]] sînorkirî ye. Ew li başûr-rojhava [[Asya]] dikeve. Nîvgirava Sîna bi gelemperî çiayayî ye. Li wan Çiyayê [[Katerîna]] çiyayê herî bilindî Misirê ye. == Dîrok == Demên pêşin de li Nîvgirava Sîna [[monitu]]yan bi cih bû bûn. Di demên nêzik de, di navbera [[1260]] û [[1518]]an de [[memlûk]]an Misir kontrol kir. Ji pê împeratorê [[Osmanan]] [[Selîm]] Cenga [[Mercîdabik]] û [[Rîdanîye]] de bin xistin re ew dera keta kergara Osmanan. Ji pê wê de heta [[sedsala 20an]] ew dera wek ''Paşatiya Misir'' di kergara [[Împeratoriya Osmanî]] de ma. Di [[1906]]an de derbaza [[Împeratoriya Brîtanî]] bû. Di [[1948]]an de [[Misir]]ê li ser Sîna re êrîşa dewleta nû saz kirî [[Îsraêl]]ê kir. Di Dema [[Şerê Ereban û îsraêlê]] de Îsraêl keta bakur rojavaya nîvgirava Sîna. Lê bi çap kirina [[Amerîka]] û [[Brîtanya]] re li Sîna şunda vekişî bû. Ji pê [[Peymana Armîstîk]]a 1949 (Armistice Agreement) di [[1949]] re wek [[Şirîta Xezeyê]] bi sînora Îsraêl û Misir be şunda derbaza Misir bû. Di [[1956]]an di [[Qeyrana Swêşê]] de Îsraêlê bi alikariya dijwarên [[Fransa]] û [[Înglistan]] ve çend rojan de Sîna dagir kir. Çend mehan şunda Îsraêlê bi çap kirina [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Rûsya]] Amerîka leşkerên xwe şunda vekişandin. Di [[1967]]an de [[Şerê Şeş Rojan]] de Îsraêl şunda kontrola nîvgiravê dest xwe xist û Kanala Suezê girtin. Bi dawî di [[1979]]an de pê peymana navbera [[Misir]] û [[Îsraêl]]ê re Sîna şunda hundira zakên Misirê bû. == Bibîne == * [[Kanala Suezê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://ancientneareast.tripod.com/Sinai_Peninsula.html The History of the Ancient Near East] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512094846/http://ancientneareast.tripod.com/Sinai_Peninsula.html |date=2021-05-12 }} * [http://www.geographia.com/egypt/sinai/ Geographia: Sîna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421144543/http://www.geographia.com/egypt/sinai/ |date=2021-04-21 }} * [http://www.odd-stuff.info/gallery/egypt/menusharm.htm Wêneyên Çola Sîna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184923/http://www.odd-stuff.info/gallery/egypt/menusharm.htm |date=2012-03-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Misir]] [[Kategorî:Nîvgirav]] [[Kategorî:Şiklên erdê yên Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Şiklên erdê yên Rojhilata Navîn]] 9ciqtwha83zhqwgqf2emvv3rp6i9ki0 2093249 2093248 2026-09-08T15:05:39Z Avestaboy 34898 /* Bibîne */ Rastnivîs 2093249 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Sinai_Peninsula_from_Southeastern_Mediterranean_panorama_STS040-152-180.jpg|thumb|rast|Nîvgirava Sîna, [[Kendava Swêşê]], [[Kendava Eqebeyê]] ji esmên de]] '''Nîvgirava Sîna''' an '''Sîna''' (bi [[erebiya misirî]]: سينا, ''Sîna'', [[zimanê îbranî|bi îbranî]]: סיני, ''Si-nai'') [[nîvgirav]]a navbera Derya Navîn û [[Derya Sor]] de li sînorên [[Misir]] de dimê ye. Rûerda wê nêzî 60.000 km². == Erdnîgarî == Ew li rojava bi [[Kanala Swêşê]] li bakur-rojhilat bi sînora [[Îsraêl]] û [[Misir]] sînorkirî ye. Ew li başûr-rojhava [[Asya]] dikeve. Nîvgirava Sîna bi gelemperî çiayayî ye. Li wan Çiyayê [[Katerîna]] çiyayê herî bilindî Misirê ye. == Dîrok == Demên pêşin de li Nîvgirava Sîna [[monitu]]yan bi cih bû bûn. Di demên nêzik de, di navbera [[1260]] û [[1518]]an de [[memlûk]]an Misir kontrol kir. Ji pê împeratorê [[Osmanan]] [[Selîm]] Cenga [[Mercîdabik]] û [[Rîdanîye]] de bin xistin re ew dera keta kergara Osmanan. Ji pê wê de heta [[sedsala 20an]] ew dera wek ''Paşatiya Misir'' di kergara [[Împeratoriya Osmanî]] de ma. Di [[1906]]an de derbaza [[Împeratoriya Brîtanî]] bû. Di [[1948]]an de [[Misir]]ê li ser Sîna re êrîşa dewleta nû saz kirî [[Îsraêl]]ê kir. Di Dema [[Şerê Ereban û îsraêlê]] de Îsraêl keta bakur rojavaya nîvgirava Sîna. Lê bi çap kirina [[Amerîka]] û [[Brîtanya]] re li Sîna şunda vekişî bû. Ji pê [[Peymana Armîstîk]]a 1949 (Armistice Agreement) di [[1949]] re wek [[Şirîta Xezeyê]] bi sînora Îsraêl û Misir be şunda derbaza Misir bû. Di [[1956]]an di [[Qeyrana Swêşê]] de Îsraêlê bi alikariya dijwarên [[Fransa]] û [[Înglistan]] ve çend rojan de Sîna dagir kir. Çend mehan şunda Îsraêlê bi çap kirina [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Rûsya]] Amerîka leşkerên xwe şunda vekişandin. Di [[1967]]an de [[Şerê Şeş Rojan]] de Îsraêl şunda kontrola nîvgiravê dest xwe xist û Kanala Suezê girtin. Bi dawî di [[1979]]an de pê peymana navbera [[Misir]] û [[Îsraêl]]ê re Sîna şunda hundira zakên Misirê bû. == Bibîne == * [[Kanala Swêşê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://ancientneareast.tripod.com/Sinai_Peninsula.html The History of the Ancient Near East] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512094846/http://ancientneareast.tripod.com/Sinai_Peninsula.html |date=2021-05-12 }} * [http://www.geographia.com/egypt/sinai/ Geographia: Sîna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421144543/http://www.geographia.com/egypt/sinai/ |date=2021-04-21 }} * [http://www.odd-stuff.info/gallery/egypt/menusharm.htm Wêneyên Çola Sîna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184923/http://www.odd-stuff.info/gallery/egypt/menusharm.htm |date=2012-03-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Misir]] [[Kategorî:Nîvgirav]] [[Kategorî:Şiklên erdê yên Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Şiklên erdê yên Rojhilata Navîn]] 6gdz1xi3on38yaf6l5l31ngrk34gwf7 0 18048 2093226 1706381 2026-09-08T14:44:24Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kendava Suweyşê]] weke [[Kendava Swêşê]] guhart: Rastnivîs 1706381 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_wêne = [[Nîvgirava Sînayê]] bi Kendava Suweyşê li rojava û [[Kendava Eqebeyê]] li rojhilat ji esmên de di wêneyeke ji Space Shuttle STS-40 }} '''Kendava Suweyşê''' ({{bi-ar| خليج السويس|Xalîc es-Suweyş}}) rojavaya dawiya [[Deryaya Sor]] e. Li rojhilata wê kendavê [[Kendava Eqebeyê]] ye. Dirêjahiya kendavê bi [[Kanala Suezê]] ve nêzî 280 km ye. Kendav navbera [[Afrîka]] û [[Asya]]yê de dirêj dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav|Suweyşê]] [[Kategorî:Komên avê yên Misirê]] jwimgf8bzb423ry57u3pw467ya98zae 2093228 2093226 2026-09-08T14:45:15Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093228 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_wêne = [[Nîvgirava Sînayê]] bi Kendava Suweyşê li rojava û [[Kendava Eqebeyê]] li rojhilat ji esmên de di wêneyeke ji Space Shuttle STS-40 }} '''Kendava Swêşê''' ({{bi-ar| خليج السويس|Xalîc es-Suweyş}}) rojavaya dawiya [[Deryaya Sor]] e. Li rojhilata wê kendavê [[Kendava Eqebeyê]] ye. Dirêjahiya kendavê bi [[Kanala Swêşê]] ve nêzî 280 km ye. Kendav navbera [[Afrîka]] û [[Asya]]yê de dirêj dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav|Suweyşê]] [[Kategorî:Komên avê yên Misirê]] 4lssweh7of7jyz9hpndzoizu4qxr2r4 2093229 2093228 2026-09-08T14:46:25Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093229 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_wêne = [[Nîvgirava Sînayê]] bi Kendava Swêşê li rojava û [[Kendava Eqebeyê]] li rojhilat ji esmên de di wêneyeke ji Space Shuttle STS-40 }} '''Kendava Swêşê''' ({{bi-ar| خليج السويس|Xalîc es-Suweyş}}) rojavaya dawiya [[Deryaya Sor]] e. Li rojhilata wê kendavê [[Kendava Eqebeyê]] ye. Dirêjahiya kendavê bi [[Kanala Swêşê]] ve nêzî 280 km ye. Kendav navbera [[Afrîka]] û [[Asya]]yê de dirêj dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav|Suweyşê]] [[Kategorî:Komên avê yên Misirê]] nnqfspw81kko0cf5m63wjokkz5pkyom 0 19166 2093432 2031409 2026-09-09T10:30:32Z Kurê Acemî 105128 2093432 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêneyê_nexşeyê = Base map of Persian Gulf-ku.svg | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Kendava Farsê }} '''Kendava Farsê''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: ''خَلیجِ فارس'', ''Xelîci Fars'') deryayeke navxweyî ye ku berdewamiya [[deryaya Omanê]] ye û deryayek di navbera [[Nîvgirava Erebistanê]] û [[Îran]]ê de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Persian Gulf summary {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/summary/Persian-Gulf |roja-gihiştinê=2026-03-14 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/23-gegn/wp/gegn23wp61.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-03-14}}</ref> Rûberê deryayê 233.000 kîlometreyên çargoşe ye. Ji aliyê rojhilatê bi rêya [[Tengava Hurmiz]] digihîje deryaya Omanê û [[Okyanûsa Hindî]]. Derya ji aliyê rojava ev ji [[dêlta (cihnasî)|dêlta]] ya [[Şetelereb]]ê ku bi tevlêhevbûna çemên [[Dîcle]], [[Firat]] û [[Karûn]] pêk hatiye, dest pê dike. Aliyê bakur ê kendav û deryayê peravê [[Îran]]ê ye. Sinorên welatên wekê [[Îraq]], [[Kuweyt]], [[Behreyn]], [[Qeter]], [[MEY|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî]], [[Oman]] û [[Erebistana Siûdî]] li ser peravên Kendava Farsê ne. Li Kendava Farsê gelek deverên masîgiriyê heye ku rifên berfireh (bi piranî kevirî lê di heman demê de bi mercan in) û di heman demê gelek îstirîdeyên mirwarî hene. Lêbelê ekolojiya kendavê ji ber pîşesaziyê û rijîna neftê zirar dîtiye. Kendava Farrsê di nava hewza Kendava Farsê de ye ku ji destpêka serdema kenozoyî ve û bi binavbûna plakaya erebî ya di bin çiyayên Zagrosê de çêbûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sepmstrata.org/page.aspx?pageid=133 |sernav=Arabian Basin Tectonics - SEPM Strata |malper=www.sepmstrata.org |roja-gihiştinê=2026-03-14}}</ref> Lêhiya niha ya hewzê 15.000 sal berê ji ber bilindbûna asta deryayê û bi vekişîna qeşayê ya holosenê dest pê kiriye. == Erdnîgarî == [[Wêne:ISS-63 Persian Gulf at night.jpg|thumb|çep|Dîmenek Kendava Farsê ya bi şev ji ISS, 2020]] Rêxistina hîdrografîk a navneteweyî sinorê başûrê Kendava Farsê wekê "sinorê bakurê rojavayê [[Kendava Omanê]]" pênase kiriye. Ev sinor wekê "xêzek ku Ràs Limah (25°57'N) li perava Erebistanê û Ràs al Kuh (25°48'N) li perava Îranê (Faris) bi hev ve girêdide" hatiye pênasekirin. Ev deryaya navxweyî ya bi qasî 251.000 kîlometreçargoşe (96.912 mîl çargoşe) li rojhilat bi [[Tengava Hurmiz]]ê bi Kendava Omanê ve girêdayî ye; û dawiya wê ya rojava bi deltaya çemê sereke yê Şett el-Ereb ve girêdayî ye ku avên çemên [[Firat]] û [[Dîcle]]yê hildigire. Li [[Îran]]ê jê re "Arvand Rud" (ku tê wateya 'çemê bilez') tê gotin. Dirêjahiya tengavê 989 kîlometre (615 mîl) e ku piraniya perava bakur perava Îranê ye û piraniya perava başûr jî perava [[Erebistana Siûdî|Erebistana Saûdî]] ye. Rêya herî tengê Kendava Farsê li Tengava Hurmizê ku bi qasî 56 km fireh e. Bi tevayî tengav zêde kûr nîne ku kûrahiya herî zêde 90 metre û kûrahiya navînî ya tengavê 50 metre ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deryayên Asyayê]] [[Kategorî:Deryayên Îranê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Erdnîgariya Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Kendav|Farsê]] [[Kategorî:Kendava Farsê| ]] [[Kategorî:Komên avê yên Behreynê]] [[Kategorî:Komên avê yên Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Komên avê yên Iraqê]] [[Kategorî:Komên avê yên Kuweytê]] [[Kategorî:Komên avê yên Qeterê]] hsl2a6mmaosdyr5j5s1iqiywheqlsu5 0 24996 2093252 2041800 2026-09-08T15:31:42Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093252 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Lester Bowles "Mike" Pearson''' (jdb. {{Jidayikbûn|23|nîsan|1897}} li [[Newtonbrook]], [[Kanada]] - m. {{mirin|27|kanûna pêşîn|1972}} li [[Hawa]], Kanada) [[polîtîker]], [[dîplomat]] û [[serokwezîr]]ê berê yê Kanadayê bû. Di sala [[1957]]an de [[Xelata Nobel a aşitiyê]] wergirtiye. Wekî bavê angaştên ewlekariya navneteweyî jî tê bibîranîn. Pêşî li şerekî di navbera [[Misir]], [[Brîtanya]] û [[Îsraêl]]ê de girtiye, bo nakokiyên rojhilata navîn jî herwiha riyên aştiyane pêşniyazkiriye. Ango dawî li [[Qeyrana Swêşê]] aniye. Di nava salên [[1946]]-[[1948]]î de li [[NY]] berdevkiya Kanadayê dike. Di sala [[1951]]ê de dibe serokê [[NATO]]yê. Serokatiya partiya lîberal a vî welatî jî kiriye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Dîplomat]] [[Kategorî:Endamên Akademiya Amerîkî ya Huner û Zanistê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1897]] [[Kategorî:Mirin 1972]] [[Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Serok]] [[Kategorî:Serokwezîrên Kanadayê]] [[Kategorî:Siyasetmedar]] [[Kategorî:Siyonîstên kanadayî]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê]] o4fsve5dcfu7i1j04vw18i4ikfi0g8x 0 24998 2093230 1869171 2026-09-08T14:51:25Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Qeyrana Suezê]] weke [[Qeyrana Swêşê]] guhart 1869171 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Qeyrana Suezê''' yan '''Krîza Suezê''' ({{bi-en|Suez Crisis}}; {{bi-ar|أزمة السويس - العدوان الثلاثي}}; {{bi-fr|Crise du canal de Suez}}; {{bi-he|מבצע קדש}}) navê qeyrana li ser [[Kanala Siwês|Kanala Suezê]] (herwekî bi tirkî: Suweyş) derketiye ye. Ev pevçûneke navneteweyî bû di cotmeha 1956an de di navbera Misirê û welatên Brîtanya, Fransa û Îsraêlê. == Sedema qeyranê == Sedema wê jî netewekirina Şîrketa Kanala Suezê ya Brîtanya-Fransî ji aliyê Serokê Misrê ve bû. Di nava Rezber [[1956]] - Adar [[1957]]'î bêhna şerekî cîhanî li cîhanê belav bû. Serokdewletê [[Misir]]ê [[Cemal Ebdul Nasir]] bi beyaniyeke fermî Kanala Suezê ji bikaranîna navnetweyî re girt. Ji bo Brîtanya Mezin, Kanala Suezê ji bo peydakirina petrolê xwedî girîngiyek mezin bû. Brîtanya, Fransa û Îsraêl li hev kirin ku Îsraêl wê li Nîvgirava Sîna û Zîvala Gazzeyê êrîşî Misirê bike, piştre Brîtanya û Fransa dê bi esmanî êrişî Kanala Suezê bikin û bi awayekî daîmî kontrol bikin. Ev manovra ji derve re wek mîsyonek navbeynkariyê dihat nîşandan. Li ser vê daxûyaniyê, [[Îsraêl]], [[Brîtanya]] û [[Fransa]] yekdeng bi Misirê re dikevin cengê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welt.de/geschichte/kalenderblatt/article156773506/Aegypten-verstaatlicht-den-Suezkanal.html |sernav=Nahostkrieg 1956: Ägypten verstaatlicht den Suezkanal - WELT |malper=DIE WELT |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-01-30 }}</ref> Ji ber ku têkiliyên [[YKSS]] û Misirê wê demê gelek baş bû, YKSS gef li rojavayiyan kir û bi avêtina bombeya atomê bo [[Parîs]] û [[London]]ê wan da tirsandin. Gefên Sovyetê biserketin û dawî li şerekî domdirêj û têrxwînî hat. Mirov dikare bêje ku şer hêj li destpêkê bidawî bû. Artêşa Misirê 1.650 jêçûnê da. Rola wezîrê karê derve yê [[Kanada]]yê [[Lester Pearson]], di lihevhatinê de çêbû. Li ser pêşniyara wî hêzên çekdar ên [[NY]]ê li herêmê hatin bicihkirin. Ev hêz heya sala [[1967]]'î li herêmê ma. Şer di demeke kurt de pêkhat. Îsraêlê êriş bir ser Misirê. Bi armanca pêşîlêgirtina şer jî Fransa û Brîtanya ketin kanalê û artêşa Misirê têkbirin. Şer qelsiya [[Ewropa]]yê da nîşandan. Gorî gelekan êdî Ewropa bêî [[DYA]]yê nedikarî tevbigere û hêza YKSSê hemî ditirsandin. Misir herçendî ji aliyê leşkerî ve têkçûbû jî, di cîhana [[ereb]]an de dibû pêşeng. == Encam == Encama vê yekê xurtkirina pêgeha Misrê li Rojhilata Navîn bû; di maweya navîn de, ev bûyer bûn sedema peywendiyên nêzîk di navbera Misir û Yekîtiya Sovyetê de. Bi vî awayî aloziya Rojhilata Navîn bû beşek ji Şerê Sar. Hêzên kolonyalîst ên kevnar ên ewropî neçar bûn ku fêr bibin ku her du hêzên cîhanî, DY û Yekîtiya Sovyetê, carinan dikarin ji bo armancek hevbeş bibin yek, her çend ew dijberên şerê sar bin jî. Di encamê de, operasyonên serbixwe yên Ewropiyan êdî ne ew qas hêsan bûn. Brîtanyaya Mezin û Fransa hewil dan ku êrîşkariya leşkerî bikar bînin da ku Misirê neçar bikin ku Kanala Suezê paşde bide û rejima xwe hilweşîne. Di heman demê de, artêşa Sovyetê serhildana Mecaristanê têk bir. Vê yekê welatên dijber di têgihîştina gel de xiste ser heman asta dereng-emperyalîst<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europa im Ost-West-Konflikt 1945–1990 |paşnav=Jost |pêşnav=Dülffer |sal=2004 |isbn=3-486-49105-9 |cih=Munîh |rûpel=179 |ziman=almanî }}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Împeratoriya Brîtanî]] [[Kategorî:Qeyrana navneteweyî]] [[Kategorî:Qeyrana Suezê| ]] [[Kategorî:Şer]] [[Kategorî:1956 li Îsraêlê]] [[Kategorî:1957 li Îsraêlê]] r8zak5teu3zu7y8jd9xbkbf9kqcrqo9 2093234 2093230 2026-09-08T14:52:28Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093234 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Qeyrana Suezê''' yan '''Krîza Suezê''' ({{bi-en|Suez Crisis}}; {{bi-ar|أزمة السويس - العدوان الثلاثي}}; {{bi-fr|Crise du canal de Suez}}; {{bi-he|מבצע קדש}}) navê qeyrana li ser [[Kanala Swêşê]] (herwekî bi tirkî: Suweyş) derketiye ye. Ev pevçûneke navneteweyî bû di cotmeha 1956an de di navbera Misirê û welatên Brîtanya, Fransa û Îsraêlê. == Sedema qeyranê == Sedema wê jî netewekirina Şîrketa Kanala Suezê ya Brîtanya-Fransî ji aliyê Serokê Misrê ve bû. Di nava Rezber [[1956]] - Adar [[1957]]'î bêhna şerekî cîhanî li cîhanê belav bû. Serokdewletê [[Misir]]ê [[Cemal Ebdul Nasir]] bi beyaniyeke fermî Kanala Suezê ji bikaranîna navnetweyî re girt. Ji bo Brîtanya Mezin, Kanala Suezê ji bo peydakirina petrolê xwedî girîngiyek mezin bû. Brîtanya, Fransa û Îsraêl li hev kirin ku Îsraêl wê li Nîvgirava Sîna û Zîvala Gazzeyê êrîşî Misirê bike, piştre Brîtanya û Fransa dê bi esmanî êrişî Kanala Suezê bikin û bi awayekî daîmî kontrol bikin. Ev manovra ji derve re wek mîsyonek navbeynkariyê dihat nîşandan. Li ser vê daxûyaniyê, [[Îsraêl]], [[Brîtanya]] û [[Fransa]] yekdeng bi Misirê re dikevin cengê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welt.de/geschichte/kalenderblatt/article156773506/Aegypten-verstaatlicht-den-Suezkanal.html |sernav=Nahostkrieg 1956: Ägypten verstaatlicht den Suezkanal - WELT |malper=DIE WELT |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-01-30 }}</ref> Ji ber ku têkiliyên [[YKSS]] û Misirê wê demê gelek baş bû, YKSS gef li rojavayiyan kir û bi avêtina bombeya atomê bo [[Parîs]] û [[London]]ê wan da tirsandin. Gefên Sovyetê biserketin û dawî li şerekî domdirêj û têrxwînî hat. Mirov dikare bêje ku şer hêj li destpêkê bidawî bû. Artêşa Misirê 1.650 jêçûnê da. Rola wezîrê karê derve yê [[Kanada]]yê [[Lester Pearson]], di lihevhatinê de çêbû. Li ser pêşniyara wî hêzên çekdar ên [[NY]]ê li herêmê hatin bicihkirin. Ev hêz heya sala [[1967]]'î li herêmê ma. Şer di demeke kurt de pêkhat. Îsraêlê êriş bir ser Misirê. Bi armanca pêşîlêgirtina şer jî Fransa û Brîtanya ketin kanalê û artêşa Misirê têkbirin. Şer qelsiya [[Ewropa]]yê da nîşandan. Gorî gelekan êdî Ewropa bêî [[DYA]]yê nedikarî tevbigere û hêza YKSSê hemî ditirsandin. Misir herçendî ji aliyê leşkerî ve têkçûbû jî, di cîhana [[ereb]]an de dibû pêşeng. == Encam == Encama vê yekê xurtkirina pêgeha Misrê li Rojhilata Navîn bû; di maweya navîn de, ev bûyer bûn sedema peywendiyên nêzîk di navbera Misir û Yekîtiya Sovyetê de. Bi vî awayî aloziya Rojhilata Navîn bû beşek ji Şerê Sar. Hêzên kolonyalîst ên kevnar ên ewropî neçar bûn ku fêr bibin ku her du hêzên cîhanî, DY û Yekîtiya Sovyetê, carinan dikarin ji bo armancek hevbeş bibin yek, her çend ew dijberên şerê sar bin jî. Di encamê de, operasyonên serbixwe yên Ewropiyan êdî ne ew qas hêsan bûn. Brîtanyaya Mezin û Fransa hewil dan ku êrîşkariya leşkerî bikar bînin da ku Misirê neçar bikin ku Kanala Suezê paşde bide û rejima xwe hilweşîne. Di heman demê de, artêşa Sovyetê serhildana Mecaristanê têk bir. Vê yekê welatên dijber di têgihîştina gel de xiste ser heman asta dereng-emperyalîst<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europa im Ost-West-Konflikt 1945–1990 |paşnav=Jost |pêşnav=Dülffer |sal=2004 |isbn=3-486-49105-9 |cih=Munîh |rûpel=179 |ziman=almanî }}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Împeratoriya Brîtanî]] [[Kategorî:Qeyrana navneteweyî]] [[Kategorî:Qeyrana Suezê| ]] [[Kategorî:Şer]] [[Kategorî:1956 li Îsraêlê]] [[Kategorî:1957 li Îsraêlê]] rv397e4sjma66s3pqwx4un607x1v1m7 2093235 2093234 2026-09-08T14:54:06Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093235 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Qeyrana Swêşê''' yan '''Krîza Swêşê''' ({{bi-en|Suez Crisis}}; {{bi-ar|أزمة السويس - العدوان الثلاثي}}; {{bi-fr|Crise du canal de Suez}}; {{bi-he|מבצע קדש}}) navê qeyrana li ser [[Kanala Swêşê]] (herwekî bi tirkî: Suweyş) derketiye ye. Ev pevçûneke navneteweyî bû di cotmeha 1956an de di navbera Misirê û welatên Brîtanya, Fransa û Îsraêlê. == Sedema qeyranê == Sedema wê jî netewekirina Şîrketa Kanala Suezê ya Brîtanya-Fransî ji aliyê Serokê Misrê ve bû. Di nava Rezber [[1956]] - Adar [[1957]]'î bêhna şerekî cîhanî li cîhanê belav bû. Serokdewletê [[Misir]]ê [[Cemal Ebdul Nasir]] bi beyaniyeke fermî Kanala Suezê ji bikaranîna navnetweyî re girt. Ji bo Brîtanya Mezin, Kanala Suezê ji bo peydakirina petrolê xwedî girîngiyek mezin bû. Brîtanya, Fransa û Îsraêl li hev kirin ku Îsraêl wê li Nîvgirava Sîna û Zîvala Gazzeyê êrîşî Misirê bike, piştre Brîtanya û Fransa dê bi esmanî êrişî Kanala Suezê bikin û bi awayekî daîmî kontrol bikin. Ev manovra ji derve re wek mîsyonek navbeynkariyê dihat nîşandan. Li ser vê daxûyaniyê, [[Îsraêl]], [[Brîtanya]] û [[Fransa]] yekdeng bi Misirê re dikevin cengê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welt.de/geschichte/kalenderblatt/article156773506/Aegypten-verstaatlicht-den-Suezkanal.html |sernav=Nahostkrieg 1956: Ägypten verstaatlicht den Suezkanal - WELT |malper=DIE WELT |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-01-30 }}</ref> Ji ber ku têkiliyên [[YKSS]] û Misirê wê demê gelek baş bû, YKSS gef li rojavayiyan kir û bi avêtina bombeya atomê bo [[Parîs]] û [[London]]ê wan da tirsandin. Gefên Sovyetê biserketin û dawî li şerekî domdirêj û têrxwînî hat. Mirov dikare bêje ku şer hêj li destpêkê bidawî bû. Artêşa Misirê 1.650 jêçûnê da. Rola wezîrê karê derve yê [[Kanada]]yê [[Lester Pearson]], di lihevhatinê de çêbû. Li ser pêşniyara wî hêzên çekdar ên [[NY]]ê li herêmê hatin bicihkirin. Ev hêz heya sala [[1967]]'î li herêmê ma. Şer di demeke kurt de pêkhat. Îsraêlê êriş bir ser Misirê. Bi armanca pêşîlêgirtina şer jî Fransa û Brîtanya ketin kanalê û artêşa Misirê têkbirin. Şer qelsiya [[Ewropa]]yê da nîşandan. Gorî gelekan êdî Ewropa bêî [[DYA]]yê nedikarî tevbigere û hêza YKSSê hemî ditirsandin. Misir herçendî ji aliyê leşkerî ve têkçûbû jî, di cîhana [[ereb]]an de dibû pêşeng. == Encam == Encama vê yekê xurtkirina pêgeha Misrê li Rojhilata Navîn bû; di maweya navîn de, ev bûyer bûn sedema peywendiyên nêzîk di navbera Misir û Yekîtiya Sovyetê de. Bi vî awayî aloziya Rojhilata Navîn bû beşek ji Şerê Sar. Hêzên kolonyalîst ên kevnar ên ewropî neçar bûn ku fêr bibin ku her du hêzên cîhanî, DY û Yekîtiya Sovyetê, carinan dikarin ji bo armancek hevbeş bibin yek, her çend ew dijberên şerê sar bin jî. Di encamê de, operasyonên serbixwe yên Ewropiyan êdî ne ew qas hêsan bûn. Brîtanyaya Mezin û Fransa hewil dan ku êrîşkariya leşkerî bikar bînin da ku Misirê neçar bikin ku Kanala Suezê paşde bide û rejima xwe hilweşîne. Di heman demê de, artêşa Sovyetê serhildana Mecaristanê têk bir. Vê yekê welatên dijber di têgihîştina gel de xiste ser heman asta dereng-emperyalîst<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europa im Ost-West-Konflikt 1945–1990 |paşnav=Jost |pêşnav=Dülffer |sal=2004 |isbn=3-486-49105-9 |cih=Munîh |rûpel=179 |ziman=almanî }}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Împeratoriya Brîtanî]] [[Kategorî:Qeyrana navneteweyî]] [[Kategorî:Qeyrana Suezê| ]] [[Kategorî:Şer]] [[Kategorî:1956 li Îsraêlê]] [[Kategorî:1957 li Îsraêlê]] brjjpohlbpl9jjs9wmk128g9zyf32m9 2093236 2093235 2026-09-08T14:55:47Z Avestaboy 34898 /* Sedema qeyranê */ Rastnivîs 2093236 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Qeyrana Swêşê''' yan '''Krîza Swêşê''' ({{bi-en|Suez Crisis}}; {{bi-ar|أزمة السويس - العدوان الثلاثي}}; {{bi-fr|Crise du canal de Suez}}; {{bi-he|מבצע קדש}}) navê qeyrana li ser [[Kanala Swêşê]] (herwekî bi tirkî: Suweyş) derketiye ye. Ev pevçûneke navneteweyî bû di cotmeha 1956an de di navbera Misirê û welatên Brîtanya, Fransa û Îsraêlê. == Sedema qeyranê == Sedema wê jî netewekirina Şîrketa Kanala Swêşê ya Brîtanya-Fransî ji aliyê Serokê Misirê ve bû. Di nava Rezber [[1956]] - Adar [[1957]]'î bêhna şerekî cîhanî li cîhanê belav bû. Serokdewletê [[Misir]]ê [[Cemal Ebdul Nasir]] bi beyaniyeke fermî Kanala Swêşê ji bikaranîna navnetweyî re girt. Ji bo Brîtanya Mezin, Kanala Suezê ji bo peydakirina petrolê xwedî girîngiyek mezin bû. Brîtanya, Fransa û Îsraêl li hev kirin ku Îsraêl wê li Nîvgirava Sîna û Zîvala Gazzeyê êrîşî Misirê bike, piştre Brîtanya û Fransa dê bi esmanî êrişî Kanala Swêşê bikin û bi awayekî daîmî kontrol bikin. Ev manovra ji derve re wek mîsyonek navbeynkariyê dihat nîşandan. Li ser vê daxûyaniyê, [[Îsraêl]], [[Brîtanya]] û [[Fransa]] yekdeng bi Misirê re dikevin cengê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welt.de/geschichte/kalenderblatt/article156773506/Aegypten-verstaatlicht-den-Suezkanal.html |sernav=Nahostkrieg 1956: Ägypten verstaatlicht den Suezkanal - WELT |malper=DIE WELT |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-01-30 }}</ref> Ji ber ku têkiliyên [[YKSS]] û Misirê wê demê gelek baş bû, YKSS gef li rojavayiyan kir û bi avêtina bombeya atomê bo [[Parîs]] û [[London]]ê wan da tirsandin. Gefên Sovyetê biserketin û dawî li şerekî domdirêj û têrxwînî hat. Mirov dikare bêje ku şer hêj li destpêkê bidawî bû. Artêşa Misirê 1.650 jêçûnê da. Rola wezîrê karê derve yê [[Kanada]]yê [[Lester Pearson]], di lihevhatinê de çêbû. Li ser pêşniyara wî hêzên çekdar ên [[NY]]ê li herêmê hatin bicihkirin. Ev hêz heya sala [[1967]]'î li herêmê ma. Şer di demeke kurt de pêkhat. Îsraêlê êriş bir ser Misirê. Bi armanca pêşîlêgirtina şer jî Fransa û Brîtanya ketin kanalê û artêşa Misirê têkbirin. Şer qelsiya [[Ewropa]]yê da nîşandan. Gorî gelekan êdî Ewropa bêî [[DYA]]yê nedikarî tevbigere û hêza YKSSê hemî ditirsandin. Misir herçendî ji aliyê leşkerî ve têkçûbû jî, di cîhana [[ereb]]an de dibû pêşeng. == Encam == Encama vê yekê xurtkirina pêgeha Misrê li Rojhilata Navîn bû; di maweya navîn de, ev bûyer bûn sedema peywendiyên nêzîk di navbera Misir û Yekîtiya Sovyetê de. Bi vî awayî aloziya Rojhilata Navîn bû beşek ji Şerê Sar. Hêzên kolonyalîst ên kevnar ên ewropî neçar bûn ku fêr bibin ku her du hêzên cîhanî, DY û Yekîtiya Sovyetê, carinan dikarin ji bo armancek hevbeş bibin yek, her çend ew dijberên şerê sar bin jî. Di encamê de, operasyonên serbixwe yên Ewropiyan êdî ne ew qas hêsan bûn. Brîtanyaya Mezin û Fransa hewil dan ku êrîşkariya leşkerî bikar bînin da ku Misirê neçar bikin ku Kanala Suezê paşde bide û rejima xwe hilweşîne. Di heman demê de, artêşa Sovyetê serhildana Mecaristanê têk bir. Vê yekê welatên dijber di têgihîştina gel de xiste ser heman asta dereng-emperyalîst<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europa im Ost-West-Konflikt 1945–1990 |paşnav=Jost |pêşnav=Dülffer |sal=2004 |isbn=3-486-49105-9 |cih=Munîh |rûpel=179 |ziman=almanî }}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Împeratoriya Brîtanî]] [[Kategorî:Qeyrana navneteweyî]] [[Kategorî:Qeyrana Suezê| ]] [[Kategorî:Şer]] [[Kategorî:1956 li Îsraêlê]] [[Kategorî:1957 li Îsraêlê]] klfm5xw5g2663g2z7qqycpfxgaen8cj 2093237 2093236 2026-09-08T14:56:34Z Avestaboy 34898 /* Encam */ Rastnivîs 2093237 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Qeyrana Swêşê''' yan '''Krîza Swêşê''' ({{bi-en|Suez Crisis}}; {{bi-ar|أزمة السويس - العدوان الثلاثي}}; {{bi-fr|Crise du canal de Suez}}; {{bi-he|מבצע קדש}}) navê qeyrana li ser [[Kanala Swêşê]] (herwekî bi tirkî: Suweyş) derketiye ye. Ev pevçûneke navneteweyî bû di cotmeha 1956an de di navbera Misirê û welatên Brîtanya, Fransa û Îsraêlê. == Sedema qeyranê == Sedema wê jî netewekirina Şîrketa Kanala Swêşê ya Brîtanya-Fransî ji aliyê Serokê Misirê ve bû. Di nava Rezber [[1956]] - Adar [[1957]]'î bêhna şerekî cîhanî li cîhanê belav bû. Serokdewletê [[Misir]]ê [[Cemal Ebdul Nasir]] bi beyaniyeke fermî Kanala Swêşê ji bikaranîna navnetweyî re girt. Ji bo Brîtanya Mezin, Kanala Suezê ji bo peydakirina petrolê xwedî girîngiyek mezin bû. Brîtanya, Fransa û Îsraêl li hev kirin ku Îsraêl wê li Nîvgirava Sîna û Zîvala Gazzeyê êrîşî Misirê bike, piştre Brîtanya û Fransa dê bi esmanî êrişî Kanala Swêşê bikin û bi awayekî daîmî kontrol bikin. Ev manovra ji derve re wek mîsyonek navbeynkariyê dihat nîşandan. Li ser vê daxûyaniyê, [[Îsraêl]], [[Brîtanya]] û [[Fransa]] yekdeng bi Misirê re dikevin cengê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welt.de/geschichte/kalenderblatt/article156773506/Aegypten-verstaatlicht-den-Suezkanal.html |sernav=Nahostkrieg 1956: Ägypten verstaatlicht den Suezkanal - WELT |malper=DIE WELT |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-01-30 }}</ref> Ji ber ku têkiliyên [[YKSS]] û Misirê wê demê gelek baş bû, YKSS gef li rojavayiyan kir û bi avêtina bombeya atomê bo [[Parîs]] û [[London]]ê wan da tirsandin. Gefên Sovyetê biserketin û dawî li şerekî domdirêj û têrxwînî hat. Mirov dikare bêje ku şer hêj li destpêkê bidawî bû. Artêşa Misirê 1.650 jêçûnê da. Rola wezîrê karê derve yê [[Kanada]]yê [[Lester Pearson]], di lihevhatinê de çêbû. Li ser pêşniyara wî hêzên çekdar ên [[NY]]ê li herêmê hatin bicihkirin. Ev hêz heya sala [[1967]]'î li herêmê ma. Şer di demeke kurt de pêkhat. Îsraêlê êriş bir ser Misirê. Bi armanca pêşîlêgirtina şer jî Fransa û Brîtanya ketin kanalê û artêşa Misirê têkbirin. Şer qelsiya [[Ewropa]]yê da nîşandan. Gorî gelekan êdî Ewropa bêî [[DYA]]yê nedikarî tevbigere û hêza YKSSê hemî ditirsandin. Misir herçendî ji aliyê leşkerî ve têkçûbû jî, di cîhana [[ereb]]an de dibû pêşeng. == Encam == Encama vê yekê xurtkirina pêgeha Misirê li Rojhilata Navîn bû; di maweya navîn de, ev bûyer bûn sedema peywendiyên nêzîk di navbera Misir û Yekîtiya Sovyetê de. Bi vî awayî aloziya Rojhilata Navîn bû beşek ji Şerê Sar. Hêzên kolonyalîst ên kevnar ên ewropî neçar bûn ku fêr bibin ku her du hêzên cîhanî, DY û Yekîtiya Sovyetê, carinan dikarin ji bo armancek hevbeş bibin yek, her çend ew dijberên şerê sar bin jî. Di encamê de, operasyonên serbixwe yên Ewropiyan êdî ne ew qas hêsan bûn. Brîtanyaya Mezin û Fransa hewil dan ku êrîşkariya leşkerî bikar bînin da ku Misirê neçar bikin ku Kanala Swêşê paşde bide û rejima xwe hilweşîne. Di heman demê de, artêşa Sovyetê serhildana Mecaristanê têk bir. Vê yekê welatên dijber di têgihîştina gel de xiste ser heman asta dereng-emperyalîst<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europa im Ost-West-Konflikt 1945–1990 |paşnav=Jost |pêşnav=Dülffer |sal=2004 |isbn=3-486-49105-9 |cih=Munîh |rûpel=179 |ziman=almanî }}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Împeratoriya Brîtanî]] [[Kategorî:Qeyrana navneteweyî]] [[Kategorî:Qeyrana Suezê| ]] [[Kategorî:Şer]] [[Kategorî:1956 li Îsraêlê]] [[Kategorî:1957 li Îsraêlê]] oqme0d55ot7f1bcyd0ilxmd1ygel74w 2093242 2093237 2026-09-08T14:57:56Z Avestaboy 34898 2093242 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Qeyrana Swêşê''' yan '''Krîza Swêşê''' ({{bi-en|Suez Crisis}}; {{bi-ar|أزمة السويس - العدوان الثلاثي}}; {{bi-fr|Crise du canal de Suez}}; {{bi-he|מבצע קדש}}) navê qeyrana li ser [[Kanala Swêşê]] (herwekî bi tirkî: Suweyş) derketiye ye. Ev pevçûneke navneteweyî bû di cotmeha 1956an de di navbera Misirê û welatên Brîtanya, Fransa û Îsraêlê. == Sedema qeyranê == Sedema wê jî netewekirina Şîrketa Kanala Swêşê ya Brîtanya-Fransî ji aliyê Serokê Misirê ve bû. Di nava Rezber [[1956]] - Adar [[1957]]'î bêhna şerekî cîhanî li cîhanê belav bû. Serokdewletê [[Misir]]ê [[Cemal Ebdul Nasir]] bi beyaniyeke fermî Kanala Swêşê ji bikaranîna navnetweyî re girt. Ji bo Brîtanya Mezin, Kanala Suezê ji bo peydakirina petrolê xwedî girîngiyek mezin bû. Brîtanya, Fransa û Îsraêl li hev kirin ku Îsraêl wê li Nîvgirava Sîna û Zîvala Gazzeyê êrîşî Misirê bike, piştre Brîtanya û Fransa dê bi esmanî êrişî Kanala Swêşê bikin û bi awayekî daîmî kontrol bikin. Ev manovra ji derve re wek mîsyonek navbeynkariyê dihat nîşandan. Li ser vê daxûyaniyê, [[Îsraêl]], [[Brîtanya]] û [[Fransa]] yekdeng bi Misirê re dikevin cengê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welt.de/geschichte/kalenderblatt/article156773506/Aegypten-verstaatlicht-den-Suezkanal.html |sernav=Nahostkrieg 1956: Ägypten verstaatlicht den Suezkanal - WELT |malper=DIE WELT |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-01-30 }}</ref> Ji ber ku têkiliyên [[YKSS]] û Misirê wê demê gelek baş bû, YKSS gef li rojavayiyan kir û bi avêtina bombeya atomê bo [[Parîs]] û [[London]]ê wan da tirsandin. Gefên Sovyetê biserketin û dawî li şerekî domdirêj û têrxwînî hat. Mirov dikare bêje ku şer hêj li destpêkê bidawî bû. Artêşa Misirê 1.650 jêçûnê da. Rola wezîrê karê derve yê [[Kanada]]yê [[Lester Pearson]], di lihevhatinê de çêbû. Li ser pêşniyara wî hêzên çekdar ên [[NY]]ê li herêmê hatin bicihkirin. Ev hêz heya sala [[1967]]'î li herêmê ma. Şer di demeke kurt de pêkhat. Îsraêlê êriş bir ser Misirê. Bi armanca pêşîlêgirtina şer jî Fransa û Brîtanya ketin kanalê û artêşa Misirê têkbirin. Şer qelsiya [[Ewropa]]yê da nîşandan. Gorî gelekan êdî Ewropa bêî [[DYA]]yê nedikarî tevbigere û hêza YKSSê hemî ditirsandin. Misir herçendî ji aliyê leşkerî ve têkçûbû jî, di cîhana [[ereb]]an de dibû pêşeng. == Encam == Encama vê yekê xurtkirina pêgeha Misirê li Rojhilata Navîn bû; di maweya navîn de, ev bûyer bûn sedema peywendiyên nêzîk di navbera Misir û Yekîtiya Sovyetê de. Bi vî awayî aloziya Rojhilata Navîn bû beşek ji Şerê Sar. Hêzên kolonyalîst ên kevnar ên ewropî neçar bûn ku fêr bibin ku her du hêzên cîhanî, DY û Yekîtiya Sovyetê, carinan dikarin ji bo armancek hevbeş bibin yek, her çend ew dijberên şerê sar bin jî. Di encamê de, operasyonên serbixwe yên Ewropiyan êdî ne ew qas hêsan bûn. Brîtanyaya Mezin û Fransa hewil dan ku êrîşkariya leşkerî bikar bînin da ku Misirê neçar bikin ku Kanala Swêşê paşde bide û rejima xwe hilweşîne. Di heman demê de, artêşa Sovyetê serhildana Mecaristanê têk bir. Vê yekê welatên dijber di têgihîştina gel de xiste ser heman asta dereng-emperyalîst<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europa im Ost-West-Konflikt 1945–1990 |paşnav=Jost |pêşnav=Dülffer |sal=2004 |isbn=3-486-49105-9 |cih=Munîh |rûpel=179 |ziman=almanî }}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Împeratoriya Brîtanî]] [[Kategorî:Qeyrana navneteweyî]] [[Kategorî:Qeyrana Swêşê| ]] [[Kategorî:Şer]] [[Kategorî:1956 li Îsraêlê]] [[Kategorî:1957 li Îsraêlê]] bra5s9svo6qllfu04ut95jzq76bsmmy 0 25942 2093391 1897269 2026-09-09T08:20:45Z Amherst99 5757 /* */ 2093391 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman (kevn) | nav = Oksîtanî<br />''occitan'' | rengamalbat = mediumseagreen | rengapişt = #E8FCD4 | welat = [[Fransa]], [[Spanya]], [[Italya]], [[Monako]] | hêrem = [[Ketelonya]], [[Lîgûrya]] û [[Welatê Baskî]], [[Midi-Pyrénées]], [[Languedoc-Roussillon]], [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]], [[Limousin]] | zimanaxêv = Nêzîkî 1.939.000 milyon | Zimanmalbat = [[Malbata zimanên hind û ewropî|Hind û ewropî]]<br /> :[[Îtalî]] ::[[Romanî]] :::[[Italî-Rojavayê]] ::::[[Rojavayê]] :::::[[Galî-îberî]] ::::::[[Galoromansî]] :::::::[[Oksîtanoromans]] ::::::::[[Oksîtanî]] | zimanafermî = [[Ketelonya]] ji [[Spanya]]yê | rêxistin = ''Conselh de la Lenga Occitana'' | iso1 = oc | iso2 = oci | iso3 = [http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=oci Oci] | sil = OCI }} '''Oksîtanî''' (carina wek '''okzîtanî''' jî tê nivîsandin, bi oksîtanî: ''occitan, lenga d'òc'', {{bi-fr|occitan, langue d'oc}}) zimanekê [[zimanên romanî|romanî]] yê ko li sêya yekên başûra Fransayê, [[Îtalya]]yê û Spanyayê ([[Ketelonya]]) tê axaftine. Lê ew bi tenê li navçeya [[Newala Aranê|Val d'Aran]] (Ketelonya, Spanya) wek zimanê fermî tê naskirin. == Navê zimên == Navê zimên ji peyva ''òc'', ko di zimanê oksîtanî de tê maneyê "erê" de pêk te. Zimanên galoromanî yê ko cûrayên oksîtanî bi piranî wek [[zimanê òc]] (bixwine: ''ok'') dihatin navkirin. Herwiha zimanê cûreyên fransî jî wek [[zimanên oïl]] (bixwîne: ''wuyî'') dihatin nav kirin. "Oc" di zimanê oksîtanî de, "Oîl" jî di zimanê fransiya kevin de dihate maneye "erê". Navçeya Languedoc ko di herêma Fransayêyê [[Languedoc-Roussillon]] de dimê jî bo derên ko Oksîtanî dihat axaftin hatibû navkirin. == Zaravên oksîtanî == Zaravên oksîtanî wiha ne: * Oksîtaniya Bakur ** [[Limûzînî]] (li [[Limousin]]) ** [[Auvergnatî]] (li [[Auvergne]]) ** Hin cûreyên li Alpê tên axaftin. * Oksîtaniya Başûr ** [[Languedokî]] (li [[Languedoc]]) ** [[Provensalî]] (li [[Provence]]) ** [[Nîsayî]] an [[nîsar]] (li [[Nice]]) * [[Gaskonî]] (li [[Gascogne]]). == Dîrok == Oksîtanî ji [[latîniya vulgar]] (latîniya xelkê) de li başûra Fransayê îroj afirîbû. Ew pê re bin bandorên hin zimanên din de ma û îroj bi zimanên dinên romanî ve pir li hev tên. Heta [[sedsala 12'an]] ji derve latîniya vulgar du zimanên din ên nivisî afirîbûn. Yek zimanê ko li bakura [[Loire]] peresî ''Langue d'oïl'', yê ko îroj wek zimanê fransî tê zanîn bû, yek jî zimanê oksîtanî ko li başûr wê çaxê wek ''Langue d'oc'' dihat navkirin bû. Ew wê çaxê wek ''provensalî'' (''provençal'') an jî ''limousinî'' (''limousin'') jî dihat navkirin. Pê destpêkirina navendparêziya bi dema [[Louis XIV]] re zimanê oksîtanî di hevotîna dibistanan de hat qedexa kirin û bo bikaranîna rojana bandor li ser hat kirin. Li ser gîşkê re jî pê [[Şoreşa Fransayê]] ya di [[1789]]an re bandora wî zimanî bi piranî zirar dît. Ji [[sedsala 19'an]] û vir ve bo pêkanîna zimanekê oksîtaniya modern xebitîn hene. === Îroj === [[Wêne:Occitan and French language signs in Toulouse.jpg|thumb|Tabela bi Fransî û Oksîtanî li Toulouse]] Oksîtanî îroj li sisiya yekên (1/3) başûra Fransayê ko hin caran wek ''Oksîtanya'' tê nav kirin dorê 2-3 milyon kes tê axaftin. Lê ew kesên ko encax deha yekên (1/10) gelî wê derê dikin, bi piranî yên pîr bûne û ew bikaranîna jî bi gelemperî di axaftinên navbera malbatê de ne. Ew bi gelemperî êdî ne zimanekê rojane ye. Ew li hin deran îroj li dibistanan bi fransî ve tê hînkirin û li hin bajaran jî bo tabelayên deran û hişyarkirinê tê bikaranîn. Mîna ko li bajarê [[Toulouse]] tabelayên bi oksîtanî jî tê darxistin û navên Toulouse û [[Carcassonne]] wek di oksîtanî de ''Tolosa'' û ''Carcassona'' tên nav kirin. Lê zimanê fermî dîsa jî fransî ye. Ew ji hêla enstîtuya {{Girêdan|Institut d'Estudis Occitans|oc||en}} ê li Toulouse bi şûn bûyî tê standardîzekirin. [[Wêne:Langues de la France.svg|thumb|Nexşeya oksîtanî û zaravayên wî]] == Girêdanên derve == * [http://www.panoccitan.org/ panOccitan.org - L'Occitan de communication] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222210856/http://www.panoccitan.org/ |date=2011-02-22 }} (frans3i û oksîtanî): bo gramêr, ferheng û înformasyonên kurt * [http://www.tvist1.com/ TVist'1 - Nûçe bi Oksîtanî]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }} {{InterWiki|code=oc|Oksîtanî}} == Çavkanî == {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Fransayê]] [[Kategorî:Ziman]] [[Kategorî:Zimanên romanî]] [[Kategorî:Zimanên Andorrayê]] [[Kategorî:Zimanên Fransayê]] [[Kategorî:Zimanên Îtalyayê]] [[Kategorî:Zimanên Ketelonyayê]] [[Kategorî:Zimanê oksîtanî| ]] gll7lg2y1lz0wca6qwn5y5pc4tye3jf 0 29163 2093274 1928253 2026-09-08T19:58:24Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093274 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Îzolî}} {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | navê_rastî = Hiseyn Yildiz }} '''D. Îzolî''' yan jî '''Delîlo Îzolî''', bi fermî '''Hiseyn Yildiz''' (jdb. [[8ê adarê]] [[1940]] li gundê [[Hulman]] nehiya [[Moxindî]], [[Dêrsim]]), ferhengdanerê kurd e. Li [[Dêrsim]]ê li navçeya [[Mêzgir]] li gundê [[Hulman]]ê ji dayik bû. Li gorî nasnameya D. Îzolî di 8ê adara sala [[1940]]an ji dayîk bûye. Bav û kalên wî ji aliyê [[Qerejdax]]ê pêşî tên gundê [[Rîçik]]ê dû re jî li Hulmanê cîwar dibin. D. Îzolî di 12 saliya xwe ji gund derdikeve û 22 saliya xwe de derbasî Ewropayê dibe û li [[Holenda]]yê bi cih dibe. Li Holendayê kargehekê de karker bû. Di sala [[1987]]an yekemîn ferhenga kurdî-tirkî, tirkî-kurdî amade kir. Ev ferheng 500 heb çap bû. Di beşa kurdî-tirkî qasî 30.000 bêje û 4.000 biwêj, di beşa tirkî-kurdiya ferhengê de jî 25.000 bêje cih girtin. Di sala 1992an ev ferhenga xwe ji nû ver ji çav derbas kir û ji nû ve ferhengê çap kir. Di çapa nû ya ferhengê de ji bilî bêjeyan her wiha beşeke rêzimanê û rêhbera dewletên cihanê jî cihê xwe girt. == Berhem == * ''Ferheng Kurdi - Tırki'', D. İzoli, 1991, Holenda, wêşanên Deng, ISBN 3-927213-04-7 == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1940]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] ax58smuls3ybxd6odcw3wwp2w8eon42 0 41034 2093420 1922623 2026-09-09T09:07:44Z MikaelF 935 2093420 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = Tara Mamedova | zimanê_navê_rastî = kurdî-rusî | pênasê_paşîn = | wêne = Tara Mamedova (corp).jpg | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = Tara Mamedova (2024) | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1983|04|22}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kok-Yangak]], [[Qirgizistan]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[stranbêj]] | amûr = | salên_çalak = 2010–niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://taramamedovaofficial.com/ taramamedovaofficial.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Tara Mamedova''' (jdb. 22ê nîsana 1983an li Kok-Yangak, Qirgizistan) [[stranbêj]]eke kurd e ku bi eslê xwe ji kurdên [[Qirgizistan]]ê ye.<ref>[[Bêrîvan Kayi]] (2020). "Stranbêjî tiştek xwezayî ye û wek gulekê şîn dibe: Dengbêjî derman e.", Xwebûn, 7:2020, r. 4.</ref> Tara Mamedova niha li bajarê [[Stembol]]ê dijî. == Jînenîgarî == Tara Mamedova di roja 22ê nîsana sala 1983an de li bajarê Kok-Yangakê (li Qirgizistanê) ji dayik bûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://taramamedovaofficial.com/biyografi/ |sernav=Biyografi |malper=Tara Mamedova - Official Website |roja-gihiştinê=2024-09-20 |ziman=tr}}</ref> Heya temenê 8 saliya xwe li heman bajarê zarokatiyê derbas dike.<ref name=":0" /> Piştî ku [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] belav dibe û li herêmê [[nîjadperestî]] xurtir dibe malbata wê neçar dimîne ku ji Moskowê koçê bajarê [[Saratov]]ê bibin û malbata wê 4 sal li bajarê Saratovê dimîne.<ref name=":1" /> Tara Mamedova ji ber ku di temenê zarokatiya xwe de bi stranbêjiyê re eleqedar dibe bi pêşengiya dayika xwe di beşên cuda yên hunerê de perwerde werdigire ku dayika Mamedova wê dişîne dibistanên dans, şano û muzîkê.<ref name=":1" /> Piştre ew li bajarê paytext li [[Mosko]]wê perwerdeya muzîkê dibîne û piştre malbata wê koçê [[Fransa]]yê dibe û perwerdehiya xwe ya muzîkê li [[Parîs]]ê berdewam kiriye. Malbata Tara Mamedova ji [[Bakurê Kurdistanê]] ji navçeya [[Bazîd]]ê koçê [[Qazaxistan]]ê bûne.<ref name=":1" /> Tara Mamedova zewicandiye û zarokekî wê yê keçik heye. Mamedova di bernameyekê TV'yê de aniye ziman ku keça wî li [[Tirkiye|Tirkiyê]] asîmîle dibe jiber vî yekê dixwaze keça li [[Rûs]]yayê di nav malbata xwe de mezin bike.<ref name=":0">{{Jêder |sernav=Kurt û Kurmancî - Tara Mamedova {{!}} كورت و كورمانجی - تارا مامەدۆڤا |url=https://www.youtube.com/watch?v=FPJ4v_9nzE0 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-03-14 }}</ref> == Dîskografî == [[Wêne:Tara Mamedova 2.png|thumb|Tara Mamedova (2024)|270x270px]] ;Albûm * ''Ax'' * ''Berhevkirin'' (stranên bijare) ;Single * ''Nizanim bi [[Vellúa]] re'' (2024) * ''Seva çi'' (2022) * ''Ziv'' (2022) * ''Xûçe'' (bi [[Rewşan Çeliker]] re distre) (2022) * ''Çû'' * ''Firîn'' * ''Jinên Şengalê'' * ''Serê salê'' * ''Xewna giran'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|tara-mamedova|Tara Mamedova}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Qirgizistan]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] shgd8f1cgbc2svcnkkxyjesfpq4cjms 2093421 2093420 2026-09-09T09:11:06Z MikaelF 935 2093421 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = Tara Mamedova | zimanê_navê_rastî = Kurdî-rusî | pênasê_paşîn = | wêne = Tara Mamedova (corp).jpg | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = Tara Mamedova (2024) | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1983|04|22}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kok-Yangak]], [[Qirgizistan]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Stranbêj]] | amûr = | salên_çalak = 2010–niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://taramamedovaofficial.com/ taramamedovaofficial.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Tara Mamedova''' (jdb. 22ê nîsana 1983an li [[Kok-Yangak]], [[Qirgizistan]]) [[stranbêj]]eke kurd e ku bi eslê xwe ji [[kurdên Qirgizistanê]] ye.<ref>[[Bêrîvan Kayi]] (2020). "Stranbêjî tiştek xwezayî ye û wek gulekê şîn dibe: Dengbêjî derman e.", Xwebûn, 7:2020, r. 4.</ref> Tara Mamedova niha li bajarê [[Stembol]]ê dijî. == Jînenîgarî == Tara Mamedova di roja 22ê nîsana sala 1983an de li bajarê Kok-Yangakê (li Qirgizistanê) ji dayik bûye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://taramamedovaofficial.com/biyografi/ |sernav=Biyografi |malper=Tara Mamedova - Official Website |roja-gihiştinê=2024-09-20 |ziman=tr}}</ref> Heya temenê 8 saliya xwe li heman bajarê zarokatiyê derbas dike.<ref name=":0" /> Piştî ku [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] belav dibe û li herêmê [[nîjadperestî]] xurtir dibe malbata wê neçar dimîne ku ji Moskowê koçê bajarê [[Saratov]]ê bibin û malbata wê 4 sal li bajarê Saratovê dimîne.<ref name=":1" /> Tara Mamedova ji ber ku di temenê zarokatiya xwe de bi stranbêjiyê re eleqedar dibe bi pêşengiya dayika xwe di beşên cuda yên hunerê de perwerde werdigire ku dayika Mamedova wê dişîne dibistanên dans, şano û muzîkê.<ref name=":1" /> Piştre ew li bajarê paytext li [[Mosko]]wê perwerdeya muzîkê dibîne û piştre malbata wê koçê [[Fransa]]yê dibe û perwerdehiya xwe ya muzîkê li [[Parîs]]ê berdewam kiriye. Malbata Tara Mamedova ji [[Bakurê Kurdistanê]] ji navçeya [[Bazîd]]ê koçê Qazaxistanê bûne.<ref name=":1" /> Tara Mamedova zewicandiye û zarokekî wê yê keçik heye. Mamedova di bernameyekê TVyê de aniye ziman ku keça wî li [[Tirkiye|Tirkiyê]] asîmîle dibe ji ber vî yekê dixwaze keça li [[Rûsya]]yê di nav malbata xwe de mezin bike.<ref name=":0">{{Jêder |sernav=Kurt û Kurmancî - Tara Mamedova {{!}} كورت و كورمانجی - تارا مامەدۆڤا |url=https://www.youtube.com/watch?v=FPJ4v_9nzE0 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-03-14 }}</ref> == Dîskografî == [[Wêne:Tara Mamedova 2.png|thumb|Tara Mamedova (2024)|270x270px]] ;Albûm * ''Ax'' * ''Berhevkirin'' (stranên bijare) ;Single * ''Nizanim bi [[Vellúa]] re'' (2024) * ''Seva çi'' (2022) * ''Ziv'' (2022) * ''Xûçe'' (bi [[Rewşan Çeliker]] re distre) (2022) * ''Çû'' * ''Firîn'' * ''Jinên Şengalê'' * ''Serê salê'' * ''Xewna giran'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|tara-mamedova|Tara Mamedova}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Qirgizistan]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] 8hlonfuj5n2u67yvivy6bypf3roln66 3 42288 2093217 2091516 2026-09-08T13:53:24Z Ghybu 9854 Removed protection from "[[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu]]" 2091511 wikitext text/x-wiki {{/Ser}} == Tu çawan î? == {{Ragihandin|Ghybu}} ev dema te xweş be, tu çawan î, baş î? bi silav û rêz --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:52, 24 sermawez 2017 (UTC) == Lîsansa wêneyan == Merheba, min di nav xebatên xwe de hin wêneyên Commonsê bi kar anî. Dema min wêneya nû çêkirî bar kir, di danasîna wêneyêde min behsa wêneyên commonsê kir û navnîşana wêneyan jî di bin wêneya nû da rêz kir. Gelo dibe ku hê jî pirsgirek derkeve? (Biyolojiya Bi Kurdî 01:56, 23 rêbendan 2018 (UTC)) :{{ragihandin|Zindewerzani}} Gelek spas, [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Calcium_regulation_mechanism_ku.png&diff=282014176&oldid=281983470 vitra] rind e.<br/>Jî bîr meke jî îmze di nav gotaran da ne tê avitin. Şevbaş--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:05, 23 rêbendan 2018 (UTC) ::{{ragihandin|Zindewerzani}} Dîroka gotarê binêre, navê tê hatiye nivîsandin: [//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=R%C3%AAkxistina_Kalsiyum%C3%AA&action=history].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:12, 23 rêbendan 2018 (UTC) Merhaba min dîagramek [[:Wêne:Karbohîdradên zîndeweran ku.png]] bar kiri bu, lê hatiye jêbirin. Gelo ma bi vî xebata min ve çi pirsgirêk heye? Ev diagramê min çi kir.Tu mafê lisans li ser tune ye. Loma min cardin li ser malperê bar kir. :{{ragihandin|Zindewerzani}} Merhaba, nizanim feqet [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Karboh%C3%AEdrad%C3%AAn_z%C3%AEndeweran_ku.png&diff=282129091&oldid=282075591 lîsansê bîr meke]... '''[[WP:Îmze|Îmze]]''' ([//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a3/WikiEditor-Toolbar-signature-ku.png]) xwe jî bîr meke ("peyamê îmzeya xwe bi 4 tîldeyan (<nowiki>~~~~</nowiki>) lê zêde bike. An jî dema nivisê li jor îşareta pênûsê ([[Wêne:Insert-signature.png|18px]]) bitikîne, îmzeya we bi awayekî otomatîk derdikeve.")--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:57, 23 rêbendan 2018 (UTC) == Şablona nû. == silav ghybu tu dikarî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Şablon:Şehzadeyên_Kayzerîya_Osmanî vê] şablonê çêkî? '''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 11:47, 2 adar 2018 (UTC) == Kristina First == silav ghybu tu dikarî [[Kristina First|vê]] gotarê sererast bikî? Min şablon kirê xirab bu.'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 13:13, 2 adar 2018 (UTC) == Alîkariya teknîkî == silav Ghybu; Birêz Gyhbu al û flamayên partiyên Kurdî em ê çawa bikaribin li vir zêde bikin, bo mînak [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] ev logoya di vê websaytê de pêwist e(logoya yekemîn: http://www.komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=4424&Jor=1{{bêîmze|Mohajeer}} :{{silav|Mohajeer|+}}. Wêne û logoyên bêdestûr li vira tên barkirin: [[Taybet:Upload]]. Û wêneyên bi destûr (''wêneyên ku te kişandiye an jî destûr ji te re hatiye dayîn'') jî li ser Commonsê tên barkirin: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard]. (NB: Logoyan pêşta ser komputerê xwe bar bike paşî jî li ser Wîkîpediyayê...)--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 20:29, 9 adar 2018 (UTC) ::wiha dibêje Çewtiyê destûrê Mafên te bo vê daneyê bar bike tune ye ji bo vê sedemê: Ev tişta tu dixwazî bikî tenê ji bikarhênerên van koman re ne: Rêveber. [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 20:49, 9 adar 2018 (UTC) :{{ragihandin|Mohajeer}} Ok! Kîjan logo tu dixwazî? Ez bar dikim...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:15, 9 adar 2018 (UTC) ::http://www.komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=4424&Jor=1 , pênç logo li vir hene, ya yekemîn ji min re lazim e. Ya stêrka sor û di bin de nivîs heyî[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 21:24, 9 adar 2018 (UTC) == [[Taissia Shanti]] == silav. Min çavkaniya [[Taissia Shanti|vê]] gotarê xirab kir. tu kanî çêkî?'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 01:33, 16 adar 2018 (UTC) :: Silav Ghybu. Vê gotarê sererast bike. Ez wêne dikimê ye wêne nê nîşankirin. [[:Wêne:Taissia Shanti.png]]'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 23:01, 18 adar 2018 (UTC) ::Çewtiya çavkanî hîn neçiye.'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 23:07, 18 adar 2018 (UTC) :::{{ragihandin|Mehk63}} Wêneya ku te barkiriye jî '''tê jêbirin''' ji ber ku ser Commonsê tenê wêneyên ku te kişandiye an jî bidestûr tên barkirin. Te carek [https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Mehk63 hatiye hişyarkirin] paşê jî te asteng dikin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:10, 18 adar 2018 (UTC) ::::Ew wêneya screenshot e. '''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 23:25, 18 adar 2018 (UTC) :::::{{ragihandin|Mehk63}} ''Copyright'' e, min li jor jî te re got: tenê wêneyên ku te xwe kişandiye an jî bidestûr tên bar kirin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:30, 18 adar 2018 (UTC) ::::::Wa wêneya min kişand.'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 23:35, 18 adar 2018 (UTC) :::::::Te li jor got ku ''screenshot'' e û ser wêneyê ''TaissiaShanti.xxx'' hatiye nivîsandin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:39, 18 adar 2018 (UTC) == ? == Merheba Ghybu, min ji te re e-peyamek şand! Ji kerema xwe bersivekê bide min, heke wextê te hebe.—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 09:30, 21 adar 2018 (UTC) :Min ji te re e-peyamek şand. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 18:09, 29 avrêl 2018 (UTC) ::{{silav|Gomada}}, Min dîtîbû. Paşê çê dikim. Bi lez e?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:42, 29 avrêl 2018 (UTC) Na, ne bilez e. :) Baş e, hinga te çêkir, tu dikarî min agahdar bikî.—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 13:35, 30 avrêl 2018 (UTC) :Nizanim min [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kurdish_languages_map.svg ev nexşe] ji te re şand an na. Dibe ku te jî dîtibe. Qewet be!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 13:34, 3 gulan 2018 (UTC) ::{{silav|Gomada}}, [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Ghybu_test.svg vitira] rind xuya dike (''paşê wêne tê jêbirin'')? Min sîndoran hin ne guherand ji ber ku min e-name xwe winda kir... Tu dikarî peyameke din ser sîndoran min bişînî. Spas--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:59, 5 gulan 2018 (UTC) :Min e-nameyek şand. Qewet be û spas!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 19:00, 6 gulan 2018 (UTC) ::Gelek spas. Tu dikarî jê bibî. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 13:18, 7 gulan 2018 (UTC) :Ghybu, pirsgirêkek heye. Min wêne daxist, lê lema mirov dixwaze mezin bike, kalîteya wêne xirab dibe. Em çawa bikin? Wêneyê nexşeya Ewropayê ne wisa bû. Ev wisa ye, ji ber ku ez li ser Wîkiyê didaxînim?—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 14:02, 7 gulan 2018 (UTC) :: {{ragihandin|Gomada}} Pirsek: tu wêneyên .svg (vektorîel) bi kîjan programê vedikî? Ez bi [[:en:Inkscape|Inkscapê]] vidikim û diguherinim: [https://inkscape.org/en/release/0.92.3/platforms/ barkirin]. Kalîteya wêneyan (.svg --> .png an .jpg) li gorî terchiyên te çêdike--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 14:55, 7 gulan 2018 (UTC) :Ez ji bo dîtina wêneyan programeke ekstra bikarnaînim. Dema ez wêne di Wordê de li ser rûpeleke A4 divekim, ku ez dixwazim tevahiya rûpelê dagire, kalîteya wêne xirab xuya dike, nivîs baş nayên xwendin. Min careke din daxist bi pikselên bilind. Niha baştir çêbû. Li qisûrê nemeyzêne, min hinekî êrîşî rûpela te kir. {{şermokî}}{{=D}} —<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 16:32, 7 gulan 2018 (UTC) ::{{ragihandin|Gomada}} Pirsgêrek nîne. [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Ghybu_test.svg Vitira] çito ye?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:31, 7 gulan 2018 (UTC) :Cudakirina rengan fikrekî baş e. Tu dikarî ji kerema xwe Îsraîl û Qamişlo binivîsî?—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 21:17, 7 gulan 2018 (UTC) ::{{ragihandin|Gomada}} Çêbû--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:53, 7 gulan 2018 (UTC) :Merheba ji te re Ghybu, hêvî dikim tu baş bî. Gelo wextê te heye ku tu du nexşeyan ji min re çêbikî? Eynî nexşeyên ku te berê ji min re çêkiribûn, lê vê carê bi soranî lazim in. Heke tu bibêjî erê, ez ê bi riya e-nameyê agahiyan ji te re bişînim. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 13:38, 17 gulan 2021 (UTC) == Klawyeya kurdî == Silav Ghybu. Tu klawyeyeke kurdî zanî ser Androide?'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 21:49, 23 adar 2018 (UTC) : {{ragihandin|Mehk63}} Li [https://kurdish-latin-keyboard.en.uptodown.com/android vira] an [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.boloorian.android.kurdishkeyboard vira]/ [http://fr.uptodown.com/android/search/kurdish-latin-keyboard]. Bo Windowsê [https://www.youtube.com/watch?v=3Yt8fIIErdY] /[https://itunes.apple.com/app/kurmanji-keyboard/id943358956?mt=8&ign-mpt=uo%3D4 ios]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 11:46, 25 adar 2018 (UTC) ==pirsgirêk== {{Ragihandin|Ghybu}} bra ev rûpel çima wisa ye, gootar wek gotûbêj hatiye kodkirin [[Gotûbêj:Nalî]] [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 10:22, 28 adar 2018 (UTC) :{{Ragihandin|Mohajeer}} {{çêbû}}. <small>'''Not''' Dema ku tu li ser rûpela gotûbêja min dinivîsî şabona {{ş|ragihandin}} ne pêwîst e ji ber ku ez dizanim ku peyam hitiye. Ew şablon li derên din tê bikaranîn.</small>--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 11:08, 28 adar 2018 (UTC) ==Tîpên Erebî== Silav, kekê Ez çawa dikarim beşek ji gotarekî ku bi elfabeya erebî der dikeve biguherim?[[Bikarhêner:Kardo Muradi|Kardo Muradi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kardo Muradi|gotûbêj]]) 12:31, 10 avrêl 2018 (UTC) :{{silav|Kardo Muradi}}. Min daxwaza te rind fehm nekir. Tu dixwazî bi tîpên erebî binivîsî?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:37, 10 avrêl 2018 (UTC) ::Ne, dema ku Em bi latînî Gotarek dinivisin automatîkane, vê gotarê bi erebî çê dibe. lê ji ber ku tîpên ڕ، ڵ، ع، غ، ح di Alfabeya latînî nine, pirsgirêk çê dibe. Ez dixwazim eve bijar bikim.[[Bikarhêner:Kardo Muradi|Kardo Muradi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kardo Muradi|gotûbêj]]) 12:48, 10 avrêl 2018 (UTC) :::{{ragihandin|Kardo Muradi}} Temam, min fehm kir {{=)}}. Daxwaza te li ser '''Phabricator'''ê tê çêkirin, li '''[https://phabricator.wikimedia.org/ vira]''' ([https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/ ''Report a software bug or feature request'']). Xwe qeyd bike paşê jî pirsgirêkê binivîse ew jî sererast dikin.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:05, 10 avrêl 2018 (UTC) ::::{{ragihandin|Kardo Muradi}} Dîsa silav, kod li '''[https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki/browse/master/languages/classes/LanguageKu.php;693e9b2728d910c3c32affd2013f755fe22e03e3$25 vira]''' ye.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 03:04, 13 avrêl 2018 (UTC) == Gotara Yekta Uzunoğlu == Merheba, Ghybu. Tu çawan î? Ez ji bo gotara Yekta Uzunoğlu parastinê dixwazim. Ji ber ku sererastkirinên min têne betalkirin. --[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 20:23, 15 avrêl 2018 (UTC) == Temporary adminship on kuwiki* sister projects == Hi Ghybu. While deleting pages, I noticed you are very active on the kuwiki* sister projects. Have you ever thought of requesting temporary adminship on them (particularly kuwiktionary, kuwikiquote and maybe also kuwikibooks)? If so, please leave a note on the local village pump page or RfA page and after two weeks request the rights on [[:m:SRP]]. Looking forward to your answer. [[Bikarhêner:Trijnstel|Trijnstel]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Trijnstel|gotûbêj]]) 18:07, 17 gulan 2018 (UTC) == Golden Raspberry Award ( Xelat) == Bi Almanî : Goldene Himbeere , bi îngîlîzî Golden Raspberry Award û bi Tirkî Altın Ahududu Ödülleri dibêjin. Gelo navê xelat bi Kurdi çi ye ? Eger nav hebe ez dikarim gotar binivîsim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:51, 28 pûşper 2018 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Kurdikirin ne pêwîst e je ber ku xeleteke îngilîzî ye: bi min ''[[Razzie Awards]]'' an jî "Xelata Razzie" çêtir e.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:01, 28 pûşper 2018 (UTC) ::Gelo meriv nikare Xelata Tûşemiya Zêrîn binivîse ?{{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Bi min bo sernavê gotarê, na. Ji ber ku kurd ew nava nas nakin (di nav wêjeya de tune ye). Feqet di nav gotarê de tê nivîsandin mînak: "'''Golden Raspberry Award''' (bi kurdî: "Xelata Tûşemiya Zêrîn"), xelateke ...". Binêre bi frensî an katalanî jî bi îngilîzî hatiye nivîsandin: [https://fr.wikipedia.org/wiki/Razzie_Awards] / [https://ca.wikipedia.org/wiki/Premi_Golden_Raspberry]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:37, 28 pûşper 2018 (UTC) == Wêneya postere fîlma Perav( fîlm) == Silav hevalno ! Min cara yekem dixwast wêne tomar bikim û wisa min du car ceriband ji bo postera fîlma perav ji Wîkîpedîyaya bi îngîlîzî ( The beach ) tomar kir. Ema Wîkîpediya her du cara wêne derxist. Gelo min li ku çewtî kir ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 22:04, 29 pûşper 2018 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} Tenê wêneyên ku te kişandiye û wêneyên ku te li xwedî destûr xwestiye tên barkirin ser Commonsê.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:09, 29 pûşper 2018 (UTC) == Gotara Kazuki Takahashi == Silav Ghybu ! Eger meriv di gotara Kazuki Takahashi de zimanê pêşniyar dibîne ew gotar tek bi Îngîlîzî û Holendî he. Eger meriv gotara bi Almanî de zimanên pêşniyar bigere meriv gelek zimanên din jî dibîne. Gelo hûn dikarin wê çewtî sererast bikin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:26, 3 tîrmeh 2018 (UTC) :{{Merheba|Avestaboy}}, min pirsgirêk ne dît... Li tenê bo gotara [[Kazuki Takahashi]] witira ye an jî bo hemû gotarên din jî?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 11:07, 3 tîrmeh 2018 (UTC) ::Problem tek bi gotara [[Kazuki Takahashi]] he.Ew gotar bi gelek ziman he {{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} {{çêbû}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:51, 3 tîrmeh 2018 (UTC) == Çînistan ( çavkanî ) == Peyva Çînistan di Wîkîferheng û appa WQFerheng jî he . Eger ku ji rind ji bîra min tê ferhenga Amîrxan de jî peyva Çînistan he.Silav dikim  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:58, 4 tîrmeh 2018 (UTC) :Spas {{ragihandin|Avestaboy}} Jixwe "Çînistan" di nav gotarê de hatiye nivîsandin--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:24, 5 tîrmeh 2018 (UTC) == Peyva hefteyê == Merheba, Ghybu. Mirov dikare ji peyvên ne bi kurdî peyva hefteyê bibijêre? An jî ji lêkeran?{{bêîmze|Bikarhêner}} :{{ragihandin|Bikarhêner}} Peyvên ne bi kurdî: na. Lêker (hûmû beyvên bi kurdî): erê--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:20, 24 tîrmeh 2018 (UTC) == Infoboxa Once upon a time ( rêzefîlm) == Silav Gybu! Tu dikarî alîkariya min bikî ji bo infoboxa Once upon a time ? Die infoboxê bi wîkîpediyaya îngilîzî producer û Executive producer(s) dinivîse . Bi Kurdî hilberîner û bireveberên hilberîneriyê he ne. Ez îcar di infobox de çî binivîsim ? Spas  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:33, 18 rezber 2018 (UTC) :{{silav|Avestaboy}}, mixabin min pirsgirêka te fehm nekir...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:18, 19 rezber 2018 (UTC) :: Ez Wikiya inglîzî ji bo gotara Once upon a time bikar dînim. Lê mixabin ez li ku navên nizanim producer und executive producer binivîsim.{{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Li jor te jî gotiye, li hemberî <code>Rêveberên hilberîneriyê = </code> (''Executive producer(s)'') û <code>Hilberîner = </code> (''Producer(s)''). [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Once_Upon_a_Time_(r%C3%AAzef%C3%AElm)&diff=707339&oldid=707323&diffmode=source Vitira].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:13, 19 rezber 2018 (UTC) == Infoxa Bram Stoker û Suzanne Collins == Silav Ghybu! Lê mixabin min di gotara Bram Stoker û Suzanne Collins çewtî kir. Gelo tu dikarî wê serrast biki ? Spas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:22, 26 rezber 2018 (UTC) == Şablon:Infobox navçe == Silav Ghybu. li Vê şablonê şuna qeymeqam hêye lakîn şuna "şaredar" tinne. Du kanî têkî?'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 09:02, 28 :{{silav|Mehk63}}, "Şaredar" jî heye.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:12, 28 rezber 2018 (UTC) == Linka şablona infoboxa rêzefîlm == Silav Ghybu ! Te cara din min re ji bo infoboxa kesan linkek şand. Gelo tu dikarî min re linkek ji bo infoboxeke rêzefîlm bişînî ? Spas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:42, 15 kewçêr 2018 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Bnr. {{ş|Infobox Rêzefîlm}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:35, 15 kewçêr 2018 (UTC) Temame min şablon bi xwe dît. Avestaboy == Postera fîlma Keçên belafiroş == Silav Ghybu ! Min Wikimedia Commons Logoya fîlma Keçên Belafiroş ( Bad Girls ) logoya fîlmê gerand ema ew jî tune. Di Wikipediya ya Ingilîzî ema wêne he. Çima bi ingilîzi wêneya posterê he ema ne bi zimanên din tune ? Gelo qanûn her welate bi ferqin an jî destûra wan he ? Firsenda min he ji bo wêne tomar bikim ? Spas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:52, 22 kewçêr 2018 (UTC) == Maps == Hi, nice to see the module maps on your wiki. I have seen your atempt for introducing marker symbol and color defaults, [[Special:Diff/703059]]. Do you still need them? I can add these default options in the master version. --[[Bikarhêner:Vriullop|Vriullop]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vriullop|gotûbêj]]) 16:27, 28 kewçêr 2018 (UTC) : Hello {{ragihandin|Vriullop}} Indeed I tried to change the main options but I did not have the desired effect. And, yes it would be nice to have these default options {{=)}} Thanks--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:39, 30 kewçêr 2018 (UTC) :: A simpler solution, I have added the default icon in [[Şablon:Mapframe]]. You can skip this default using numbered parameters, as I have done in [[Weysel Qerenî]], marker-symbol1 takes precedence over marker-symbol. Another nice solution is [[:eu:Template:Mapa marraztu/ikonoa]], but the version of module wikidata is not compatible. Ping me if you have any question about this module. --[[Bikarhêner:Vriullop|Vriullop]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vriullop|gotûbêj]]) 09:00, 31 kewçêr 2018 (UTC) == OpenStreetMap: Guherîna navên erebî li parêzgeha Dihokê == {{ragihandin|Ghybu}} Tu çawan î? Baş î? Di warê nexşeyên Wikimedia OpenStreetMap de ({{Mapframe|36.860, 43.0000|zoom=11|marker-symbol1=star|marker-color1=#208020|image1=|title1=Dihok|type=maplink}}), tu dizanî li kû derê û çawan ez dikarim navên erebî yên parêzgeha Dihokê biguherînim bo latînî? Silav --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:53, 5 sermawez 2018 (UTC) :{{Silav|MikaelF}} Li ser malpera [https://www.openstreetmap.org/#map=12/36.8438/42.9909 OpenStreetMapê] tê guherandin.<br/>Pêşta [https://www.openstreetmap.org/user/new <u>Hesabekî nû çêke</u>]. Paşê jî bo alîkariyê li jêr binêre: <gallery> Wêne:Osm alîkarî 1.png|1) Kurdîkirina OSMê (1/2) Wêne:Osm alîkarî 2.png|2) Kurdîkirina OSMê: here bin rûpelê (2/2)<br> Û '''Qeyd bike'''. Wêne:Osm alîkarî 3.png|3) Kurdîkirina Nexşeyê (mînak: [https://www.openstreetmap.org/#map=16/36.9154/43.0470]) (1/2) Wêne:Osm alîkarî 4.png|4) Kurdîkirina Nexşeyê (2/2) Wêne:Osm alîkarî 5.png|5) Kurdîkirina Nexşeyê (bo metodek din: here bin rûpelê û ser "All tags" bitikîne)<br><code>name:ku</code> → nav bi kurdî<br><code>alt_name:ku</code> → navên kurdî yên din<br><code>source:name:ku</code> → çavkanî bo navên kurdî<br><code>source:alt_name:ku</code> → ... çavkanî bo navên kurdî yên din </gallery> :Bo agahiyên din bnr. [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:D%C3%AEwan_(p%C3%AA%C5%9Fniyar)&oldid=706927#OpenStreetMap Wîkîpediya:Dîwan (pêşniyar)#OpenStreetMap] û [https://wiki.openstreetmap.org/wiki/Multilingual_names]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:48, 5 sermawez 2018 (UTC) ::Aha, baş e, ez nuka fehm dikim, gelek spas ji bo alîkariya te, tu her hebî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:48, 5 sermawez 2018 (UTC) :::{{ragihandin|MikaelF}} <code>name:ckb</code> jî ji bo navên soranî ne (tîpên erebî).--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:57, 6 sermawez 2018 (UTC) :::Ping {{ragihandin|Gomada|Bikarhêner}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 09:32, 6 sermawez 2018 (UTC) [[Wêne:Osm alîkarî 8.png|thumb|250px|Lîsteya gundan]] ::::Çend agahiyên din: [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/5/5b/Osm_al%C3%AEkar%C3%AE_6.png] (peykên din) û [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/a/a2/Osm_al%C3%AEkar%C3%AE_7.png] (''offset'')--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:25, 8 sermawez 2018 (UTC) :::::{{ragihandin|MikaelF|Bikarhêner|Gomada}} Min '''[http://overpass-turbo.eu/s/Dwg li vira]''' kodekî ('''[//upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/3/30/Osm_al%C3%AEkar%C3%AE_8.png bikaranîn]''') bo lîsteya bajar û gundan çêkir. Bnr jî: [http://overpass-turbo.eu/s/Dwh Tirkiye], [http://overpass-turbo.eu/s/Dwm Iran], [http://overpass-turbo.eu/s/Dwo Iraq] ([http://overpass-turbo.eu/s/Dwi Dihok]), [http://overpass-turbo.eu/s/Dwq Sûrî]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:21, 9 sermawez 2018 (UTC) ::::::Birêz Ghybu, destxweş bî, spas ji bo keda te, em ê hêdî hêdî hînî Openstreetmap bin... karekî balkêş û xweşik e... --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 20:34, 9 sermawez 2018 (UTC) == Koçer Bîrkar == Ez dixwazim di gotarê de wêne tomar bikim .Lê mixabin di infoboxê de cîhe wêne tune . Gelo kes dikare alikariya min bike ?https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Caucher_Birkar_new_medal_Fields.jpg  Silav dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:21, 6 berfanbar 2018 (UTC) == Gotar: Piyana pîroz == Silav Ghybu ! Silav ! Min di Commons de wêne ji bo wê gotarê dît . Gelo hûn dikarin ji kerema xwe re wê di gotarê de tomar (binê tekstê) bikin ? Spas dikim Avestaboy (gotûbêj) 16:38, 16 berfanbar 2018 (UTC) https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Dante_Gabriel_Rossetti_-_The_Damsel_of_the_Sanct_Grael_(1874).jpg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 22:31, 17 berfanbar 2018 (UTC) == Feqên çûkan == Ew gotar bi zimanên din jî he . Gelo hûn dikarin ji kerema xwe re ew lîsteyaya ziman bihevra tomar bikin ? https://en.m.wikipedia.org/wiki/Bird_trapping [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:16, 29 rêbendan 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} Silav, hatiye tomar kirin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:47, 29 rêbendan 2019 (UTC) ::[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Na di lîstê de Kurdî tune .{{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Niha heye {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:45, 29 rêbendan 2019 (UTC) == Samuel Reyher == Es gotar bi Almanî jî he. Gelo hûn dikarin ji kerema xwe re herdu tevhev bikin ?https://de.m.wikipedia.org/wiki/Samuel_Reyher [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:29, 15 adar 2019 (UTC) == Cejna te ya Newrozê pîroz be! == {{ragihandin|Ghybu}} Ev dem û hemû demên te xweş bin, birêz Ghybu, tu çawan î? Cejna te ya Newrozê pîroz be! Tu her hebî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:35, 20 adar 2019 (UTC) == Şêrko == Silav hevalê Ghybu ! Cejna Newroza te pîroz be ! Gelo tu dikarî sernavê gotara Şîrkuh li ser Şêrko biguherînî ? Şîrkûh farisî ye û bi Kurdî Şêrko tê gotin. Jixwe Şêrko bi esle xwe Kurd bû lewma problem tune ku em Şîrkuh re Şêrko bêjin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:37, 20 adar 2019 (UTC) == Bota îy --> iy == {{ragihandin|Ghybu}} Dîsa rojbaş, di rûpela dîrokê ya gotara [[Gerdûnnasî]] (https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Gerdûnnasî&diff=397458&oldid=49386) de min ev bot dît (Bot: Otomatîk nivîs guherandin: (-îy(a|an|ê|ên) +iy\1 )). Ev bot hêjta li kar e û mirov çawa û kengî dikare çalak bike, tu dizanî? Bimîne di xweşiyê de. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:22, 21 adar 2019 (UTC) :{{silav|MikaelF}}. Ew bot yê min e û çalak e ({{b|WîkîBot}}. Binêre gotûbêja [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Ghybu/Ar%C5%9F%C3%AEv_2#Kar%C3%AAn_bot]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 15:52, 21 adar 2019 (UTC) ::Baş e, destxweş bî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:29, 21 adar 2019 (UTC) == Xelatên wergirtî û navzedî ( Jim Parsons ) == Silav hevalê Ghybu ! Min gotar li ser Jim Parson nivîsand. Do min şablona fîlmnîgarî( fîlmografî) ji Wikiya Îngilîzî kopî kir û bi Kurdî wergerand . Min dixwast eynî di bin Xelatên wergirtî û navzedî bikira . Lê mixabin min çewtî dikim. Gelo tu dikarî ji kerema xwe re alîkariya min bikî û şablon tomar bikî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:56, 24 adar 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} {{çêbû}}. Nivîsa "Won" û "Nominated" li vira tê kurdî kirin: {{ş|Won}} û {{ş|Nom}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:37, 24 adar 2019 (UTC) == Gotaran li ser Hu Xin û Lauren Hewett == Min du gotar nivîsand. Yek jî li ser Hu Xin. Gelo tu dikarî her dû gotar li ser Wîkîpediya tomar bikî ? Silav û bi rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:51, 28 adar 2019 (UTC) :{{silav|Avestaboy}}! Girêdanên zimanan bi vî awayî tê çêkirin: # Here ser Wikidata: '''[https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page]''' # Paşê jî here li ser rûpela "Lauren Hewett": '''[[:d:Q274902]]''' # Li ser wê rûpelê, li binî, here ser beşa Wîkîpediya: '''[https://www.wikidata.org/wiki/Q274902#sitelinks-wikipedia]''' # Biguherîne/Li ser mobîlê: ''Site ID'': '''kuwiki''' û ''Sitelink:'' '''Lauren Hewett''' # Tomar bike: li ser "Set the sitelink" bitikîne. :--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:22, 28 adar 2019 (UTC) == Refîq Sabir == Min niha rûpêla Refîq Sabir li ser Wîkîpediya kir. Gotar tek bi 3 ziman he ye . Lê mixabin ku meriv di gotara bî Îngilîzî( Rafiq Sabir) di lîsteyaya zimanan de binêre meriv gotara bi Kurdî na dibîne .Gelo ew xwe wisa ye yan min çewtî kir ? Her wiha min dixwast wateya Badges li ser Wikidata bizan biya. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 23:17, 28 adar 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} Te pirr rind kiriye. Di çend deqîqe an jî saetê de xuya dike {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:52, 29 adar 2019 (UTC)--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:52, 29 adar 2019 (UTC) == Gotara Pasadena (rêzefîlmê televîzyonê) == Silav heval ! Gelo tu dikarî di gotara Pasadena (rêzefîlmê televîzyonê) peyva televîzyon derxî û li ser sernava Pasadena ( rêzefîlm) tomar bikî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 30 adar 2019 (UTC) == Alîkariya botê == {{ragihandin|Ghybu}} Ev dema te xweş be, tu çawan î? Gelo bota te dikare alîkariya min bike? Ez dixwazim kategoriya bi navê "Li gorî kar û pîşeyê kes" biguherînim bo "Kesên li gorî kar û pîşeyê", li gelek gotaran ev kategorî heye û botek ji min zûtir vî karî dike... Destxweş bî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:57, 3 gulan 2019 (UTC) {{Silav|MikaelF}}. Me li '''[[MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js|vira]]''' amûrek bo kategoriyan çêkiribû. '''Bikaranîn''': * Pêşta here vira: [[Taybet:Preferences#mw-prefsection-gadgets]] (''Hevyazên min → Amûr'') * "'''Cat-a-lot, ji bo serrastkirina navên kategoriyan.'''" hilbijêre. * Here di nav kategoriya [[:Kategorî:Li gorî kar û pîşeyê kes]] * Nika di bin kategoriyê de li aliyê çep, nivîsa "'''Cat-a-lot'''" heye → li ser wî bitikîne * "'''Enter category name'''" → Navê kategoriyê binivîse ("Kesên li gorî kar û pîşeyê") → tomar bike * "'''Select all / none'''" → Ser '''all''' bitikîne * "'''Move Copy → Kesên li gorî kar û pîşeyê'''" → Ser '''Move''' bitikîne --[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:40, 3 gulan 2019 (UTC) :{{Silav|Ghybu}}. Mixabin eva ha dernakeve: * Nika di bin kategoriyê de li aliyê çep, nivîsa "'''Cat-a-lot'''" heye → li ser wî bitikîne. :Cat-a-lot tune ye. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:58, 3 gulan 2019 (UTC) ::{{Silav|Ghybu}}, baş e, nuka derdikeve... destxweş bî, mamoste :) --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:39, 3 gulan 2019 (UTC)) :::Spas ji bo alîkariya te! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:39, 3 gulan 2019 (UTC) == Qeymax == Silav Ghybu ! Gotarek li ser sernavê Qeymax he ye . Lê mixabin peyva qeymax Tirki ye. Di gotarên bi zimanên din de peyva Kaymak tê bikaranîn ji ber ku ew gelan Kaymak berî ne naskirin. Ema ew xwarin di pêjgeha kurd cîhekî girîng digirê û bi kurdî peyvên : Toşîr, toxavk, tihûk , sermast  hene . Lewma ez difikirim ku rinde eger em ji bo sernav yek ji wan navên Kurdî bikarbihînin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:55, 8 gulan 2019 (UTC) Serhedê dibêjin to [[Bikarhêner:Sîpan sefa|Sîpan sefa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sîpan sefa|gotûbêj]]) 22:32, 7 gulan 2021 (UTC) == E-name == Rojbaş Ghybu, min e-nameyek ji te re şand. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 09:24, 29 gulan 2019 (UTC) ==Gotara Pagend == Silav hevalê Ghby! Aniha hevalê Mikael F sernavê gotar li ser Yaqût guherand . Bi helwesta min ema pagend daha rinde . Çinkî peyva Yaqût ji zimanê Erebî tê. Her wiha gelekî tirknîjad li Yaqûtistan/Rûsya jî bi navê Yaqût he ye . https://en.m.wikipedia.org/wiki/Yakuts Peyva pagend di ferhenga Îzolî , O-ferheng ( Appa telefona destan ) û gelek ferhengên din de jî he ye . Lewma ez difikirim ku sernavê gotar dîsa bibe pagend. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:07, 21 pûşper 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy|Ghybu}} Na, ez ne bi Avestaboy re me; çima "pagend" ji yaqût "kurdîtir" û çima "rindtir" e? Pagend, peyveke mê ye yan peyveke nêr? Eslê peyva "pagend" çi ye? Yaqût û xelkê saxa tiştekî din e. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:29, 21 pûşper 2019 (UTC) == Infobox == Silav :{{Ragihandin|Ghybu}} gelo tu dikarî ji bo Infoboxê alîkariya min bikî ? Min mesela dixwast ji bo gotara Hêro Mistefa wêneya Wikimedia Commons de tomar bikim lê mixabin wêne ne tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:54, 23 pûşper 2019 (UTC) == şaşî == Silav Ghybu <br> min bi şaşîti wê rûpelê jêbirin kir <br>--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:43, 14 tîrmeh 2019 (UTC) Silav û rez -- <div style="background-color: #FFD30B; color: #ffffff; padding: 8px; text-decoration: none; text-align: center; width: 20%; font-family: Tahoma; font-size: 13px; border: 1px #000000 dotted; -webkit-border-radius: 10px; -moz-border-radius: 10px; border-radius: 10px; text-shadow: 0px 0px 3px #ffcc00;"> [[Bikarhêner:هيفيدار|هيفيدار]] - ^{Têkilî (🔔)}</div> 15:48, 8 tîrmeh 2019 (UTC) :{{merheba|هيفيدار}}! Min fêm kiribû {{=)}}, pirsgirêk tine ye.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:57, 8 tîrmeh 2019 (UTC) ::min bi şaşîti wê rûpelê jêbirin kir = min bi şaşî ve ew rûpela jêbir. [[Bikarhêner:Dilovan Gervan|Dilovan Gervan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Dilovan Gervan|gotûbêj]]) 18:01, 9 îlon 2020 (UTC) :::Min bi şaşî ve ew rûpela jêbir = Min bi şaşî ew rûpel jêbir. Silav --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 05:38, 10 îlon 2020 (UTC) ::::{{r|Dilovan Gervan|MikaelF}} Min tiştekî fêm nekir. We kîjan rûpelê bi şaşî jê bir?{{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:31, 10 îlon 2020 (UTC) :::::{{r|Ghybu|Dilovan Gervan}} Li me bibore, Ghybu, ewa ha gotinên tewş in. Bi silavên germ ji bo te. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 14:48, 10 îlon 2020 (UTC) == Zêr ji bo te, birêz Ghybu == {{Zêr|Ghybu|karê te yê bêhempa li Wîkîpediya kurdî,<br>tu her hebî|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:43, 14 tîrmeh 2019 (UTC)}} :{{Ragihandin|MikaelF}} Gelek spas {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:11, 15 tîrmeh 2019 (UTC) == Şablona Siyasetmedar == Silav hevalê Ghybu ! Min aniha ji bo gotarên [[Robert Kotcharian]] û [[Frederik Willem de Klerk]] şablona siyasetmedar tomar kin. Lê mixabin wêne û şanenav nê tên dîtin. Her wiha tu dikarî sernavê gotar Robert Kotcharian wekî Robert Koçaryan biguherînî ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 22:15, 16 tîrmeh 2019 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} {{=)}} Cêbû!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:26, 16 tîrmeh 2019 (UTC) ::{{silav|Ghybu}} Zor spas. Lê mixabin de şanenavê ( îmze ) Robert Koçaryan bîra kir . Robert Kocharyan signature.png ::Normalî ez şablon bi xwe dikim. Tenê şablona siyasetmedar mira problem dike {{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Ew jî çêbû!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 10:50, 17 tîrmeh 2019 (UTC) == Daxwaz alîkarî == silav,heval eziz.ez ji te daxwaz alîkarî li bare  [[Şablon:Parêzgehên Îranê]] dikim.tu agar dikari vê bibin  va muşkila nişan dayina vê drust bike. spas.[[Bikarhêner:Esn.sh.gh|Esn.sh.gh]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Esn.sh.gh|gotûbêj]]) 08:44, 19 tîrmeh 2019 (UTC) == Sandro Blümel == Silav hevalê Ghybu ! Min gotar derbarê Sandro Blümel de nivîsand û li ser Wikidata tomar kir. Lê mixabin ku meriv gotara almanî di lîsteyê de dinêr e meriv gotara bi Kurdî na bîne . Gelo tu dikarî wê sererast bikî ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:52, 19 tîrmeh 2019 (UTC) ::{{silav|Avestaboy}}! Te çêkirye û tê dîtin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:55, 19 tîrmeh 2019 (UTC) == Salname == {{ragihandin|Ghybu}} dembaş, tu çawan î? Bibêje, mamosta, salnameya ha (https://ku.wikipedia.org/wiki/Şablon:Salname) çawan dihê guherandin? :) Spas... --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:46, 31 tîrmeh 2019 (UTC) :{{silav|MikaelF}}! Mehên sîstemê (tabloya jêr + peyam) li ser [https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki] (bnr. [https://translatewiki.net/w/i.php?search=sermawez&title=Special:Search&go=Here&searchToken=4mr2sehvk7umzu6kq180dgqe3 1] [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:November/ku-latn sermawez] ([https://translatewiki.net/w/i.php?search=sermawez&title=Special:Search&go=Here&searchToken=4mr2sehvk7umzu6kq180dgqe3 1])/ [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:December/ku-latn berfanbar] / ...) an jî li ser [[:en:Common Locale Data Repository|CLDR]]ê (bnr. [https://st.unicode.org/cldr-apps/v#/ku/Gregorian/] / [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:D%C3%AEwan_(p%C3%AA%C5%9Fniyar)#Common_Locale_Data_Repository_(CLDR)], [https://ku.wiktionary.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Bikarh%C3%AAner#Common_Locale_Data_Repository_(CLDR)]) tên girtin... :{| class="wikitable" |- | <code><nowiki>{{CURRENTMONTHNAME}}</nowiki></code> | {{CURRENTMONTHNAME}} |- | <code><nowiki>{{CURRENTMONTHNAMEGEN}}</nowiki></code> | {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} |- | <code><nowiki>{{CURRENTMONTHABBREV}}</nowiki></code> | {{CURRENTMONTHABBREV}} |- | Imze: <code><nowiki>--~~~~</nowiki></code> | --[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:30, 31 tîrmeh 2019 (UTC) |- | <code><nowiki>{{#language:ko|ku}}<br/>{{#language:sv|ku}}</nowiki></code> | {{#language:ko|ku}}<br/>{{#language:sv|ku}} |} :--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:30, 31 tîrmeh 2019 (UTC) ::{{silav|Ghybu}}can, destxweş bî. Min guherînên xwe li translatewiki.net kirine. Bes ez baş tênagehim ez çawa li st.unicode.org xwe tomar bikim, mixabin... Bimîne di dilşadiyê de, mamosta. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:51, 1 gelawêj 2019 (UTC) :::{{silav|Ghybu}}, tu çawan î, baş î? Ti rindê? Di rûpela Destpêkê de "Îro, 7'ê gelawêja 2019'an e (UTC)" berdewam e, li gel îmzeya min jî "10:51, 7 gelawêj 2019 (UTC)" derdikeve, tebax dernakeve... st.unicode.org [https://st.unicode.org/cldr-apps/v#/ku/Gregorian/] nahêle ez xwe tomar bikim. Tu dizanî ez ne pisporê teknîkî me, ez gundî me (!), ji min re bibî alîkar, camêro, anuha em çi bikin? Silav --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 12:47, 7 gelawêj 2019 (UTC) :::: {{silav|MikaelF}}! Pirsgêrek [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:August/ku va] ye.. Koda "ku" jî heye :)--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:59, 7 tebax 2019 (UTC) :::::{{silav|Ghybu}} min rûpelên .../ku-latn bê problem guherandine, lê mixabin nahêlin ez rûpelên .../ku biguherînim, dibêjin mafê min ê guherandinê tune ye û ev peyam derdikeve: "Mafên te bo vê rûpelê biguherîne tune ye ji bo vê sedemê: Translations to this language in this group have been disabled. Reason: This code is for compatibility purposes only. Localise in 'ku-latn' Tu dikarî li çavkaniya vê rûpelê binêrî û wê kopî bikî." --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:39, 7 tebax 2019 (UTC) :{{r|MikaelF}} Bnr. [https://translatewiki.net/wiki/User_talk:Siebrand#Code_language_.22ku.22_56543]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:44, 7 tebax 2019 (UTC) ::Gelek spas! Nuha di rûpela destpêkê de wekî "Îro, 7'ê tebaxa 2019'an e" derdikeve; divê "Îro, 7ê tebaxa 2019an e" be, bê apostrof :) --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:51, 7 tebax 2019 (UTC) :::{{r|MikaelF}} Çênebû : ) Min li ser Wîkîpediyaya kurdî guherand: [https://ku.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:August]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:53, 7 tebax 2019 (UTC) :::{{r|Ghybu}} Belê, çêbû :) destxweş bî, birêz Ghybu, ez nuka pê gelek kêfxweş im. Bi silavên germ --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:02, 7 tebax 2019 (UTC) ::::{{Silav|Ghybu}}, dembaş, tu çawan î? Di rûpela destpêkê de "Îro, 18ê çiriya pêşîna 2019an e" du car bi vî awayî derdikeve. Divê "Îro, 18ê çiriya pêşîn a 2019an e" be û çiriya paşîn a 2019an, kanûna pêşîn a 2020an, kanûna pêşîn a 2020an jî wisa ne. Ez çi bikim, çare nabînim û nizinim çawa sererast bikim. Tu çi dibêjî? Çare heye yan tune ye? :) Bimîne di xweşiyê de. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:44, 18 çiriya pêşîn 2019 (UTC) == Pirtûka Xweşiyê == Silav gevalê Ghybu ! Bi helwesta min daha rinde ku meriv sernavê gotar Kitêba Şîfayê li ser Pirtûka Xweşiyê biguherîne . Wîkîpediyaya Îngilîzî jî mesela The Book of Healing dinivîse . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:19, 4 gelawêj 2019 (UTC) == alîkarî == Silav hevalê delal, hevaleke heye, xwe li wikiyê tomar kiriye, lê nikare guhertinan bike. Navê bikarhênerî: Qurreder. Gelo ji te tê vê pirsgirêkê serrast bikî? --[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 13:37, 22 tebax 2019 (UTC) == Infobox Medya == Silav hevalno ! Gelo tu dikarî ji kerema xwe re Infoboxa Medya di gotara "Magic Kaito" de tomar bikî ? Ji ber ku manga û rêzefîlma Magic Kaito he ye.  Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:05, 30 tebax 2019 (UTC) == Alîkarî == Silav bra, tu dikarî li gotûbêja [[Lurî Piçûk]] binêrî ? [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 16:57, 1 îlon 2019 (UTC) == Şablona çendaniyên fizîkî == {{Silav|Ghybu}} min di rûpela [[Kar (fizîk)|karî]] ya inglîzî ( [[en:Work (physics)]] ) de şablonek xweş dît. Ji bo bi kurtasî pênasîna têgehên fîzîkî tê bikaranîn. Bi ya min dê bi kêrî me jî were şablonek wiha, nabêjî çi? Heke jixwe şablonek wek vê hebe bibexşîne, min nedît :) (Lînka şablonê: https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox_physical_quantity) —[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Pispor|gotûbêj]]) 17:08, 26 îlon 2019 (UTC) :{{silav|Pispor}}. Na, şablona {{ş|Infobox Çendaniyên fizîkî}} nehatiyê çêkirin {{=)}}. Çêkirina şablonan karekî hêsan e: 1) Koda wîkiya îngilîzî li nav {{ş|Infobox Çendaniyên fizîkî}} kopî bike 2) kurdîkirin. Herwiha bnr. {{ş|Infobox}}<br>PS: ''Binêre'' [[Wîkîpediya:Pênc hîm]] (Rêzikên hişk ên Wîkîpediyayê nîn in) û [[:en:Wikipedia:Be bold]] (wêrek bin) {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:52, 26 îlon 2019 (UTC) :: Baş e naxwe. Va ez ê çêkirina şablonê biceribînim, ta ku li hev hat em ê bibînin bê çi dibe :) —[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Pispor|gotûbêj]]) 18:42, 26 îlon 2019 (UTC) ::: {{r|Pispor}} Min şablona te li vira ceriband: [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:Ceriban&type=revision&diff=738800&oldid=732118&diffmode=source]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:54, 26 îlon 2019 (UTC) ::: {{spas}} {{b-|Pispor}}! Belgeya şablonê jî pêwîst e (''li ser "biafirîne" bitikîne'') ji ber ku bikarhênerên din nizanin bi kîjan parametreyan infobox tê bikaranîn. Bo mînak, bnr. {{ş|Infobox Gund}}, {{ş|Infobox Gerstêrk}}, {{ş|koord}}, ... --[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:28, 27 îlon 2019 (UTC) :::: {{silav|Ghybu}}, spas xweş. Belê hay ji wê heme. Min xwast pêşî bi awayekî baş şablonê biqedînim. Ez ê lê vegerim, belgekirinê jî lê zêde bikim. Li belgeyên şablonên dinê binêrim û ji wan jî hîn bibim. Spas ji bo mînakan! -[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Pispor|gotûbêj]]) 01:51, 27 îlon 2019 (UTC) == Problema Têketinê == Silav. Ev hesabê min ê wikipediayê bû: http://tirsik.net/g.php?l=705. Ev du sal bêhtir ez neketibûmê. Berî çend rojan min got ez çend peyvan lê zêde bikim lê min kir nekir min nekarî têkevimê. Niha ji emaila min re jî mail nayê. Ez dikarim çi bikim?{{bêîmze|37.155.167.189}} :{{r|37.155.167.189}} Silav, here vira [[Taybet:PasswordReset]] (''Navê bikarhêner û '''e-nameyê''' xwe binivîse''). Mixabin bê e-peyamê (e-mail) tu nikarî tiştik bikî: hesabeke nû pêwîst e...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:58, 19 kanûna paşîn 2020 (UTC) == Gotara Mezopotamya == Silav, di gotara Mezopotamya de, di “Destpêk û dîrok”ê de, di dawîyê de weha hatiye nivîsandin: Başûr di vir de ji başûr zûtir û pêşketîtir e. Ev tê çi wateyê? Ger şaşîtî tê hebê, hûn dikarin ji kerema xwe, vê sererast bikin? Spas! [[Bikarhêner:NisebinaRengin|NisebinaRengin]] ([[Gotûbêja bikarhêner:NisebinaRengin|gotûbêj]]) 14:17, 26 kanûna paşîn 2020 (UTC) == Şablona Script Serto == {{Silav|Ghybu}} Hevalek gotara Turoyo ji îngilîzî werdigirîne û ji bo alfabeya turoyo wê divê Şablona Script/Serto[[https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Script/Serto/doc]] ya îngilîzî hebe. Min dixwest bi xwe çêbikim lê nebû :D Gelo dikarî ew jî kurdî bikî?--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 14:51, 13 adar 2020 (UTC) ==Pirs == {{Silav|Ghybu}} Kekê li kêmasîyê min nerêne ez te acîz dikim, min duh jî te re pirsekî kir ji bo berendamê revebertiyê li tu hêja bersiv neda yi. Em çi qas li hêvi yê bin.--[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 10:39, 23 adar 2020 (UTC) :{{silav|Ezdînşêr Bêkendî}}. Nizanim, mehek, du meh, sê meh, ... li gorî beşdariyên te. Niha, li vira kes tê nas nake: tenê şeş roj bû ku tu li vira yî.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:34, 23 adar 2020 (UTC) ::{{Ragihandin|Ghybu}} saxbî kekê pirska min ê din heye; em ê çawa bikarî bin [[:en:Template:WPBannerMeta]]çê kin agahîya te heye ? [[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 13:42, 23 adar 2020 (UTC) :::{{r|Ghybu}} Ez li ser ê dişuxlim lê belê gelek tevlihev e.[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 13:43, 23 adar 2020 (UTC) ::::{{silav|Ghybu}} jı bo hewlê te nîşan dayî gelek spas kekê {{=)}}--[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 21:00, 23 adar 2020 (UTC) ==Şablon:Wîkîproje== {{silav|Ghybu}} kekê spas ji bo tu alîkarî yê [[Şablon:WPBannerMeta]] kir. Lê belê wê dem ê pirsgirêkekî me yê din heye. Wî [[Gotûbêj:Zimanê esperanto|Şablonê]] min çêkir li kalîteyê ji nîşan didê lê belê niha wêneyê kalîteyê nîşan nade. Divê şablon [[:en:Template:WPBannerMeta|wekê wusa]] xuya be. Ji kerema xwe bersîvê bide min û ka tu jî binêre em ewqasî hewl dan bila temam be.[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 10:19, 25 adar 2020 (UTC) : {{silav|Ezdînşêr Bêkendî}}. Çêbû?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:05, 25 adar 2020 (UTC) :: "[https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:PageAssessments#Usage PageAssessments]" jî li '''[https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/ vira]''' tê xwestin (mînak: [[phab:T185023]] / [[phab:T184967]])--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:33, 25 adar 2020 (UTC) ::: {{silav|Ghybu}} yanî em ê çawa çê bikin ji kerema xwe alîkarîya min bike min fehm nekir. Ez ji bo xwe çê nakim ji bo wîkîpediya çê dikim.--[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 09:00, 26 adar 2020 (UTC) ==Parastin== {{silav|Ghybu}}, keko hindek gotar min çêkirîne ku gelek ked min ji bo wan xerc kiriye. Keko em çawa dikarin van gotaran biparêzin ku kes nekare van gotaran li gorî xwe biguhere? Ez dixwazim hevkariyê bike li gorî hinek çavkaniyan lê min bi awayekê sîstematîk çêkirine kak Gyhbu, ka çi çareserî hene ji bo derdê min ? [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 19:11, 1 nîsan 2020 (UTC) :{{silav|Mohajeer}}. Erê, em ([[WP:Rêveber]]) dikarin gotaran biparêzin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 20:00, 2 nîsan 2020 (UTC) ==Materyalên alîkari== :{{silav|Ghybu}} gelo di medyaya civakî de gelek kes gazindeyan dikin ku bikaranîna wîkîpediyayê nizanin, gelo çi materyal, vîdeo, nivîs hene ji bo bikaranîna Wîkîpediyaya kurdî lê divê bi kurdî bin, her wisa ez nikarim îmzeya xwe li vir binivîsim, lê ditikînim lê 4 tilde nayên nivîsîn [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) == Piyano == Silav hevalno ! Aniha gotara piyano bi Kurdî bi tenê li ser Wikidata tomar kiriye . Gelo hûn dikarin vê gotarê bi gotarên din li ser Wikidata tevhev tomar bikin? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:42, 25 nîsan 2020 (UTC) == Hekîmo == {{Merheba|Ghybu}}, ez dirêj nakim. Ez xatirê xwe ji te u Wîkîferhengê dixwazim. -- [[Bikarhêner:Hakîmo|Hakîmo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Hakîmo|gotûbêj]]) 15:56, 7 gulan 2020 (UTC) == Gotara Balafirgeha Çewlikê == Slav birêz Ghybu, gotara Balafirgeha Çewlikê çima hate jêbirin?? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:50, 11 gulan 2020 (UTC) :{{silav|Penaber49}}! Na li vira ye: [[Balafirgeha Çewlîgê]]. Bi kurdî navê bajarî [[Çewlîg]] e, "Çewlik" bilêvkirina tirkiya Çewlîgê ye...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:53, 11 gulan 2020 (UTC) ::Temm spas [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:55, 11 gulan 2020 (UTC) == Waftîz == Ew gotar waftîz li ser Wikidata bi zimanên din ji he ye . Gelo hûn dikarin vê gotarê bi gotarên din li ser Wikidata tevhev tomar bikin?https: https://m.wikidata.org/wiki/Q35856 == Betalkirin == Silav û rêz hevalê Ghybu! Dixwazim bizanibim çima hun ev rupela ez bi navê hevalê rojnamevan û medyakar Hogir Silêvaney an Hogir Alsilevanai betaldiken. Hogir ciwanek jêhatî û delale pire ji xizmet û têkoşanê û pir eger hene ko ew kesek Ensîklopedîk be di heman dem da Hogir pir xizmet ji dozeya pirsgirêk û piroblemên civaka kurdî taybet li başor û ewropa jî kirîne, bi rastî jî ez şaş mame çima te ev rupel betalkir û dibêjî çi pêwistî ya Hogir bi tiştek wiha heye. Hogir kesek Ensîklopedîk taybet jî li başorê Kurdistanê bi sedeha vîdyo û erşîfa wî ya ber fireh heye û em bixwazîn yan jî ne ew êdî bi navûdenge. Te jî anîye xeber ko birêz Hogir karekî xweş dike û egoya wî mezine, ûJ ji xeynî rûpelên xwe yên Facebook, Twitter û Instagramê, bi dehan çavkanîi hene mîna dîdar û hevpeyvîn û pirogramên TV-yê, dîsa ew hunermend û wênesazê şêwekare û karîkatorvane xwedîyê dehan pêşangehên hunerê karîkatorî û şêwekarîye. Derbarey wêneyên berêz Hogir pêwîstya wî bi bi reklam krnê nîne. Ez li wê bawerê me ko berêz Hogir ne kesek egoîstbûne. Berêz Hogir di beşê hûnerêî şêwekarî û karîkatoran û rojnamevanîde sekevtî û hêja ye û erşîfa wî pir li berdeste. Berêz Hogir ne tenê du bernameyan çêkirine belko bi dehan bernameyên wî hene û erşîfa wî li berdeste û ev çende di selmîne ko berêz Hogir kesek ensîklopedîke. Xebata wî di warên cuda cuda de ye nek bi tenê rojnamevane weke min li serî xeberday ew Rojnamevane, Hunermendê Şêwekare, Hunermendê Karîkatorvane, Mamostayê hunere. Endamê Sendîkaya Rojnamevanane, Endamê Sendîkaya Hunermendane, Endamê Sendîkaya Karîkatorvana ye, Sernvîskare kovareka kurdî boye, xiwedî îmtiyaze, Endamê Sendîkay mamostayane li başorê Kurdistanê, Endamê Sendîkay mamostayane li welatê Swêdê. Pirsa min ewe gelek kes hene di Wîkî ya kurdî de ko Bi qasî çi ew weke Ensîklopedîk hatne naskirn û çavkanîyên tune. hêvî xazim em Kurd Wîkî ya Kurdî baş bêxîne holê nek bi mîzac biryaran bi deyn ka erê kî li gor mêşkê me di gonce bi keyn Ensîklopedîk kî jî ne ji bêjîn biborîne. Rêz û hurmet Îhsan Ehmet == Peymana nû == Silav {{Ragihandin|Ghybu}} ! Aniha sernavê gotara Peymana nû wek Peyama Nû hatiye nivîsandin. Ew ema çewt e . Peymana Nû ema rast e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:16, 15 hezîran 2020 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Li ku derê? Gotareke bi sernavî [[Peymana nû]] min nedît--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:11, 16 hezîran 2020 (UTC) https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Peyama_Nû [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:14, 16 hezîran 2020 (UTC) == Gotar çêkirin == Brayê {{Ragihandin|Ghybu}} ji bo gotarên nû em çêdikin,ma rêyeke asantir nîne ? Ez dabeşkirina parêzgehên Îranê çêdikim lê her tişt eynî ye, bi rêya BOtekê an bî rêyeke din mirov dikare van hemuyan bike gotar. Tu dikarî alîkarî bidî ? [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 10:13, 16 hezîran 2020 (UTC) :{{silav|Mohajeer}}. Erê: lîste û mînakeke nivîsê pêwîst e.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:15, 16 hezîran 2020 (UTC) ::Keko min lîste û agahî amade kirîne, em çawa bikin ? Em destpê bikin ? {{Ragihandin|Ghybu}} [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 18:58, 16 hezîran 2020 (UTC) :::{{r|Mohajeer}}Lîsteya xwe tevlî vira ([[Bikarhêner:Mohajeer/test]]) bike. Ez paşê çêdkim--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:12, 16 hezîran 2020 (UTC) ==Rêveber== Kak {{Ragihandin|Ghybu}} ev rêveber kî ye li vir ? > [https://ku.wikipedia.org/wiki/Taybet:L%C3%AEsteya_bikarh%C3%AAneran/sysop] [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 11:57, 18 hezîran 2020 (UTC) :{{r|Mohajeer}} Pirsa tê min rind fêm nekir. Ew rûpela lîsteya Rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dide: [[WP:R#Lîsteya dawî ya rêveberan]]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:35, 18 hezîran 2020 (UTC) ::Keko di lînka min şandi de abuss filter hebû wek rêveber. Spas [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 18:37, 18 hezîran 2020 (UTC) ::: {{r|Mohajeer}}Ew Bikarhêner nîne :) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:CentralAuth/Abuse_filter]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:42, 18 hezîran 2020 (UTC) ==Translation request== Hello. Can you translate and upload the articles [[:en:Azerbaijan Democratic Republic]], [[:en:French-Azerbaijani University]] and [[:en:Azerbaijan Technical University]] in Kurdish Wikipedia? They should not be long. Yours sincerely, [[Bikarhêner:Karalainza|Karalainza]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Karalainza|gotûbêj]]) 18:10, 4 tîrmeh 2020 (UTC) == Rêveberî == Birêz {{r|Ghybu}} Ghybucan, gelo tu dikarî alîkariya min bikî, burokratî û rêveberiya min (MikaelF) li Wîkîpediya Kurdî xilas bikî ji kerema xwe re. Ez gelek spasiya te dikim, bila tu hertim serkeftî bî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:14, 14 tîrmeh 2020 (UTC) :{{silav|MikaelF}}. Bi rastî ez jî qefilîme, li ser wîkiya kurdî tiştên rind nayên çêkirin tenê hejmara gotaran tê zêdekirin, ew jî bi formata rind nayên amade kirin. Pirsgirêk tenê qedexekirina zimanê kurdî nîne, binêre zimanê [[:eo:esperantoyî]]. Bi min dîsa jî çend mehan biskin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 20:23, 17 tîrmeh 2020 (UTC) ::Merheba ji we re! Birêz {{ragihandin|MikaelF}} gelo tiştekî em bikaribin heye ku tu fikrê xwe biguherî? Ez ê kêfxweş bibim ku tu sedemên devjêberdana karê xwe bi me re parve bikî. Ez jî bi gotinê Ghybu re me. Bi rastî jî çend bikarhênerên ku pirsgirêka diyalogê bi wan re heye, yekîtiya Wîkîpediyaya kurdî xira kirine, zimanê ku bi kar tînin, ne zimanê karê Wîkiya me ye. Berê hurmet û yekîtî hebû li vir û me di karê xebatê de piştevaniya hev dikir, niha kêm bûye. Lê dîsa jî hêvî dikim tu ji Wîkiya me dûr nekevî. Bimînin di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 09:41, 23 tîrmeh 2020 (UTC) :::Birêz {{ragihandin|Gomada}}, camêrê hêja, tu çawan î? Te rewşa me baş fehm kiriye! Nuka ez ê hindek bêhna xwe vedim, lê pişt re em ê hev bibînin, baş e? :) Ez gelek kêfxweş im ku merivên wek te hebin, hay ji xwe hebe. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:19, 24 tîrmeh 2020 (UTC) ::::Saẍiya canê te, ez baş im. Bêhnvedan heqê te yê xwezayî ye :) Hêvî dikim ku bi riya bêhnvedanê enerjî û xwesteka te ya ji bo Wîkiya me dîsa zêde/xurt bibe. Ji bîr nekin, bê te û Ghybu ''Wîkîya kurdî'' bê xwedî dimîne û qels dibe. Bimînin di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 17:07, 29 tîrmeh 2020 (UTC) == Bourgogne == Bi helwesta min rinde ku em Bourgogne wekî tirkan Burgonya an jî wekî bilêvkirina kurdî Bûrgoyn binivîsin . Mesela em Lausanne jî wek Lozan dinivîsin. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:04, 17 tîrmeh 2020 (UTC) == Cat-a-lot == Merheba Ghybu, hêvî dikim tu baş bî. Ez bawer dikim, pirsgirêkeke Cat-a-lotê heye. Her çiqasî min navê kategoriyê ''Aktrîsên amerîkî'' nivîsandibe jî, Wîkiyê li gorî serê xwe biryar daye û gotar tevlî kategoriyeke din kiriye. Tu dikarî ji kerema xwe biceribînî û ji min re bêjî ka gelo tu jî rastî heman pirsgirêkê têyî yan na?—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 11:46, 25 tebax 2020 (UTC) :{{silav|Gomada}}, min ceriband: niha rind dişuxilî...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:44, 26 tebax 2020 (UTC) ::Herwiha: kurdîkirin: [[MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ku]] / [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot]]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:49, 26 tebax 2020 (UTC) == Spas == Spas ji bonî go te 78.172.104.149 asteng kir. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 16:19, 27 îlon 2020 (UTC) == Wîkîpediya Meha Asyayê 2020 == Merheba. Ji bo pejirandina projeyê alîkariya admînan lazim e. Dikarî vê hel bikî. Spas. : Ji bo agahiyê bnr. https://meta.wikimedia.org/wiki/User_talk:Bikarhêner#WAM2020_welcomes_your_support! -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 22:39, 31 çiriya pêşîn 2020 (UTC) == Gotara di qutiya min de == {{Ragihandin|Gomada}} , {{Ragihandin|Ghybu}} Min çewtî kir . Gelo hûn dikarin gotara bi nimra 1 ji qutiya gotaran tam jêbirin bikin ? https://xtools.wmflabs.org/pages/ku.wikipedia.org/Avestaboy [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:14, 1 kanûna pêşîn 2020 (UTC) :{{silav|Avestaboy}}. Hat jê birin!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 14:59, 1 kanûna pêşîn 2020 (UTC) == AWB general fixes û Auto tag == Silav Ghybu. Dema bi botê sererastkirinan dikim [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedriye_Tahir_G%C3%B6kmen&diff=815237&oldid=814903 van guhertinan] otomatîk tê kirin. Kêfa min bi taybetî bi sererastkirina çavkaniyan hat. Ez dibêm carinan ez van kontrol bikim û van guherandinan pêk bînim, baş e an na? Herwiha [[:en:Template:Underlinked]] [[:en:Template:Orphan]], [[:en:Template:Uncategorized]] jî çêkim?--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 16:21, 3 kanûna pêşîn 2020 (UTC) :Erê baş e :) Spas--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:44, 3 kanûna pêşîn 2020 (UTC) == Proce == Http://diq.wiktionary.org dest pêkerd o. [[Bikarhêner:Xorasan|Xorasan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Xorasan|gotûbêj]]) 15:40, 13 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Kermaşan == Tu kî yî ku ji bo min diyar dikî ez kî me? Em ji xwe re dibêjin Kermanşanî, ne Soranî û ne jî Kurmancî, û li vir Wikipediaya fermî ya Kurdî heye, ku bi sê celebên Kurdî (Başûr, Navend û Bakur) re têkildar e. Ez bala xwe didim dîroka xweya navneteweyî û rastîn, û mafê we û yên mîna we tune ku ji bo min diyar bikin ez kî me li Kermaşanê. https://ckb.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%86[[Bikarhêner:ShewanKara|ShewanKara]] ([[Gotûbêja bikarhêner:ShewanKara|gotûbêj]]) 16:10, 31 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Workshop == Merheba Ghybu. Min carekî ji we re behs kiribû. Ji însiyatîva projeya "Small wiki toolkits" (https://meta.wikimedia.org/wiki/Small_wiki_toolkits) çend kes ji bo lidarxistina workshop-ên ji bo hînkirina infobox-an û karûbarên din ên teknîkî bi wîkiya me re jî têkiliyê danîn. Te jî li ser şablonan xebitiye. Ger tu jî bixwazî dikarî tevlî van workshop-an bibî. Admînên wîkiya me tevlî bibin wê baş be. Dixwazim fikrê te yê di derbarê vê mijarê de hîn bibim. Spas. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 12:07, 1 sibat 2021 (UTC) == Deleting pages == Why are you deleting redirects? This is not helpful. Redirects are useful and should not be deleted. What purpose does deleting useful pages have? This breaks things and is unnecessary. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 06:50, 4 nîsan 2021 (UTC) "Keyaniya Yekbûyî" ''is'' "Brîtanya" in all languages, especially in English. Brîtanya Mezin is an island. Brîtanya is a state, also called the Keyaniya Yekbûyî. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 12:51, 4 nîsan 2021 (UTC) :{{r|GPinkerton}}. No, see [[en:Britain]]. I would even say that most often refers to the island. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:57, 4 nîsan 2021 (UTC) ::Why would you say that? That's certainly not true in the English language in any case, or in Ku.Wikipedia. In French and German the state is almost always meant. People rarely talk about the geography of individual island as much as they talk about politics, history, international relations, economics, and current affairs, and in all of these "Britain" is the natural short form of the state, just as the adjective is "British" and the demonym is "Briton". That's why it's [[en:Brexit]] not [[en:UKexit]]. The country has left the European Union, not the island. There are also no other articles on this wiki to which [[Brîtanya]] might link. Brîtanya is the country after 1707 until now. The island has always been Brîtanya Mezin ({{bi-la|Britannia Maior}}). [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 13:12, 4 nîsan 2021 (UTC) ::There are only two articles on this Wiki ([[Brîtanya]] and [[Brîtanya Mezin]]) and there is a "Şablon:Derbar" at the top of each of them. [[en:WP:NOPIPE|It is better to have redirects than pipelinks]] and be careful that "Brîtanya Mezin" is used for the island (where that is necessary), and not just "Brîtanya". The majority of references to Brîtanya or Britain in the past 300 years will be about the modern state, not the landmass in the Atlantic Ocean. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 13:19, 4 nîsan 2021 (UTC) :::See [https://www.kurdistan24.net/kmr/tag/br%C3%AEtanya here] for example - "Konsulê Brîtanyayê", "Brîtanya êrîşa", "Şaheneya Brîtanyayê", "Koronaya Brîtanî" - or [https://www.facebook.com/watch/?v=1730292233728884 here] - "Parlamena Brîtanya". These are not talking about islands or seas, but states and governments, armies, foreign policies, political institutions. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 13:25, 4 nîsan 2021 (UTC) :::See also: [https://ku.wiktionary.org/wiki/Br%C3%AEtanya] [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 14:07, 4 nîsan 2021 (UTC) == Mast == Tov [[Bikarhêner:Sîpan sefa|Sîpan sefa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sîpan sefa|gotûbêj]]) 22:30, 7 gulan 2021 (UTC) == Invitation for Functionary consultation 2021 == Greetings, Admins of the emerging community, I'm letting you know in advance about a meeting I'd like to invite you to regarding the [[:m:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] and the community's ownership of its future enforcement. I'm still in the process of putting together the details, but I wanted to share the date with you: 10/11 July, 2021. I do not have a time on this date yet, but I will let you soon. We have created a [[:m:Universal Code of Conduct/Functionary consultations/June and July 2021|meta page]] with basic information. Please take a look at the meta page and sign up your name under the appropriate section. Thank you for your time.--[[User:BAnand (WMF)|BAnand (WMF)]] 15:14, 10 June 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:BAnand (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MassMessage/Lists/UCoC_Group&oldid=21568660 --> == Your feedback is needed - Improving the Content Translation tool == Hello Friend, Apologies as this message is not in your native language. The WMF language team is reaching out to you based on your position as an '''admin''' in the Kurdish Wikipedia. In particular, we want to learn about your experience, the issues you encounter with [https://ku.wikipedia.org/wiki/Special:RecentChanges?hidebots=1&hidecategorization=1&hideWikibase=1&hidelog=1&tagfilter=contenttranslation&limit=500&days=30&urlversion=2 articles created with Content translation]. We appreciate the great work you are doing in Kurdish Wikipedia to ensure standard and quality articles are not compromised. However, it is a big task to encounter content that is not standard daily, and a difficult decision to delete them because they fall below standard. '''Our observations''' We noticed that articles created with the Content Translation tool in your wiki are deleted more frequently than in other Wikipedias. We say this because, from our statistics, 10075 articles were added to Kurdish Wikipedia in 2020. Out of the above figure, only 428 of them were translated using the Content Translation tool; 19 of the articles added with Content translation were deleted. Therefore, the tool's low usage and the deletion rate signals a problem or deficiencies peculiar to your Wikipedia. The Content Translation tool can increase content creation in your Wikipedia and is an excellent way to efficiently introduce newcomers to adding content and expand on existing ones. '''Our request''' So, we want you to participate in a survey. The survey will give us insight into how we can improve the tool to get quality articles and reduce the number of deletion, hence making your work easier. Please follow this link to the Survey: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSerq6hRwdB6jCK_CYVqRp_P07zpAqtMDtyDFJ14SwnCHJ89qA/viewform?usp=sf_link '''Take the Survey''']<br> To know how the information collected from the survey will be used, please [[foundation:Content_Translation_Feedback_for_Wikipedia_Admins_Privacy_Statement|read the Privacy Statement]]. If you are not comfortable with taking the survey, that is fine. You can still provide us with feedback in this thread or via [mailto:uozurumba@wikimedia.org email] on the following questions: * What makes the articles created with content translation fall below standard in your Wikipedia? * What are the common mistakes that editors that use content translation make? * How do you think we can improve the  Content Translation tool that will help you with your work or make your task easier and reduce deletion of articles in Kurdish Wikipedia? So please, feel free to give us feedback in any way that is most convenient for you. Thank you so much, as we look forward to your response. [[Bikarhêner:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Gotûbêja bikarhêner:UOzurumba (WMF)|gotûbêj]]) 11:44, 21 hezîran 2021 (UTC) On behalf of the WMF language team. == '''Reminder''': Your feedback is needed - Improving the Content Translation tool == Hello Friend! The WMF Language team earlier reached out to you to participate in a survey to give us insight into improving the [[mw:Content_translation|Content Translation tool]] to make your work as an '''admin''' easier. Towards improving the quality of content in your Wikipedia and avoiding the case of content deletion. Again, we are reaching out to you as a reminder to <u>[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSerq6hRwdB6jCK_CYVqRp_P07zpAqtMDtyDFJ14SwnCHJ89qA/viewform?usp=sf_link '''Take the Survey''']</u> as the '''survey will close on 9th July 2021 (23:59 UTC)'''. The survey will only take you between 10 to 15 minutes. Please [[foundation:Content_Translation_Feedback_for_Wikipedia_Admins_Privacy_Statement|read the Privacy Statement]] to know how the information collected from the survey will be used. If you already took the survey- thank you! '''You don't need to retake it'''. Thank you, as we look forward to your response. [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] 19:17, 6 tîrmeh 2021 (UTC) On behalf of the WMF Language team. <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_11&oldid=21702258 --> == Note regarding BaxçeyêReş == Hi Ghybu, regarding [[Special:Redirect/logid/134609]], I just noticed your block <em>after</em> taking similar action on the English Wikipedia. As your block is temporary, you may like to have a look at [[Special:CentralAuth/BaxçeyêReş]] and keep an eye on the situation. [Wergera otomatîkî] Silav Ghybu, di derbarê [[Special:Redirect/logid/134609]] de, min nihêrt bloka we <em>piştî</em> bi heman rengî li Wikipedia Englishngilîzî kir. Ji ber ku bloka we demkî ye, dibe ku hûn bixwazin [[Special:CentralAuth/BaxçeyêReş]] binihêrin û li rewşê binihêrin. Best regards / Slav û rêz, [[Bikarhêner:ToBeFree|ToBeFree]] ([[Gotûbêja bikarhêner:ToBeFree|gotûbêj]]) 00:14, 24 tîrmeh 2021 (UTC) == Liezen == Create again the page of Liezen. [[Bikarhêner:KurdîmHeval|KurdîmHeval]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KurdîmHeval|gotûbêj]]) 01:38, 3 tebax 2021 (UTC) == Lêgerîna gotarên nû == Silav Ghybu, Min meraq kir çima ev heval [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Jensen_Ackles&curid=122704&diff=1045374&oldid=1045371] wisa dikir. Navekî ku tine ye li ser mobîlê geriyam. Ti car nabêje rûpelê çêke. [https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Taybet:L%C3%AAger%C3%AEn&search=Johnny+Galecki&go=Here&ns0=1] Yanî meriv nikare rûpeleke nû çêke. ([[MediaWiki:Searchmenu-new]] li ser mobîla wîkîpediyayê naxebite. Li ser wîkîferhengê dixebite.{{???}}) Gelo çima ye? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 18:30, 3 îlon 2021 (UTC) :En.wiki jî eynî ye [https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?search=Pirsgir%C3%AAk&title=Special%3ASearch&ns0=1] [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 22:53, 3 îlon 2021 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] Silav. Erê min dîtibû, bi min li ser Phabricatorê tê xwastin. Herwiha bnr. [[:phab:T211006]] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:59, 3 îlon 2021 (UTC) :::Bawer dikim pirsgirêkeke mezin e loma ti kes (min li tr.wiki û ko.wiki jî nêrî) çênekiriye. Li sidebarê Rûpela "Gotarekê nû çêke" zêde bikin? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 23:05, 3 îlon 2021 (UTC) ::::{{r|Balyozxane}} Li ser ca.wiki û fr.wiki dişuxile... <br/>''Li sidebarê Rûpela "Gotarekê nû çêke" zêde bikin?'' Bikarênerên çalak dizanin ;) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:15, 3 îlon 2021 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:Portal:Azerbaijan]] in Kurdish Wikipedia? It certainly does not need to be large and detailed. Yours sincerely, [[Bikarhêner:Karalainza|Karalainza]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Karalainza|gotûbêj]]) 15:10, 24 çiriya pêşîn 2021 (UTC) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:17, 4 kanûna paşîn 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&oldid=22532651 --> == Şablon malpera destpêkê == Silav birêz {{Ragihandin|Ghybu}}, texmîn dikim ku sala 2016an vir ve şablona malpera despêkê ya wîkîpediya kurdî nehatiye guhertin. Şablona wîkîpediya kurdî xirab jî nîne lê ewqas jî baş nîne. Ev demekî ye ku min li ser şablonên wîkîpediyayên destpêkê lêkolîn kir şablona wîkîpediya endonezî ya destpêkê gelek baş dixûyê. Ku me bikariya vî şablonê li ser wîkîpediya kurdî bikar baniya gelek baştir dibûya. Malpera destpêkê ya wîkîpediya endonezî [https://id.wikipedia.org/wiki li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:55, 21 kanûna paşîn 2022 (UTC) Nebî em dikarin jibo guhertina şablona dengdanî bidin destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:57, 21 kanûna paşîn 2022 (UTC) == MCqasim == ?????? [[Taybet:Beşdarî/2003:C5:6705:247:94C9:3DA1:B017:E34F|2003:C5:6705:247:94C9:3DA1:B017:E34F]] 15:22, 13 adar 2022 (UTC) Silav Mcqasim, mixabin tu wîkîpediyayê wek amûra reklamê bikar tînî. Jiber vî yekî gotarên ku li ser wîkîpediya kurdî û wîkîyên din nivîsiye hemî hatin jêbirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:16, 13 adar 2022 (UTC) == Sernavê gotar == Silav! {{Ragihandin|Ghybu}} Min serî de gotar li ser sernavê bangeşevan gotar nivîsand . Ji ber ku mirov bizane ku bangeşevan, bangeşdêr , propagandakar, propagandîst hwd . hemû hemwate ne û ji bo gotar ne pir car bi sernavê cuda were nivîsandin min sernav çend cara guherand . Aniha ez dixwazim dîsa sernav bibe bangeşevan. Lê mixabin guhertin na be.Gelo tu dikarî alikariya min bikî ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:50, 16 nîsan 2022 (UTC) == Gotara zêde == {{Ragihandin|Ghybu}}, Ez dixwazim gotara kozmolojî ji bo jêbirinê pêşkeş bikim . Ji ber ku gotara vê pirtir rindtir bi sernavê gerdûnnasî he ye . Em paşê dikarin gotara kozmolojî beralîkin û kesê ku kozmolojî dinivîse paşê gotara [[gerdûnnasî]] jî dibîn e . Aniha du gotar bi sernavên cuda he ne . Wisa fonksiyona Wîkîpediyaya kurdî xirab dibe . Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:49, 18 nîsan 2022 (UTC) == Êrîşên Nîjadperest == Selamun eykum, Em kurdên Qersê ne. Silav ji Mûşê. Beriya her tiştî Cejna we ya Remezanê pîroz be. Rûpelek heye ku we berê beşdarî wê kiriye. Gotar ji hêla bikarhênerek ne-endam bi navnîşana IP-yê ve hatî hack kirin. Ez dixwazim ku hûn mîhengên rûpelê nûve bikin da ku tenê rayedar karibin wê biguherînin. Weqf bi rêveberên Kurd re marqeyeke serkeftî ye. Pêdiviya me bi marqeyên wisa hêja heye. Bila rêz li destkeftiyên gelê xwe bigirin. Markeyên Tirkî Koton, Mavi, Defacto jî di Wîkîpediya Tirkî de cih digirin. Ji ber ku marqeya kurdî ye rastî êrîşên nijadperestan tê. [[Vakfe.com]] Vakfe Kiye ; Google : https://g.co/kgs/A4bCfx Xwedê te bihêle. (Zayıf kürtçemden ötürü özür dilerim. Aileden öğrendiğimiz kadar telafuz etmeye gayret gösterdim.) {{Ragihandin|MikaelF}} --[[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 21:26, 29 nîsan 2022 (UTC) :Bikarhênerê bêhurmetî we wekî rêveber nabîne. :Hûn dikarin vê ji kesên têkildar re bişînin. :Spas ji bo tevkariya we.@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] [[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 21:52, 29 nîsan 2022 (UTC) {{Silav|JellyBooN}}, ya rastî pargîdanî jibo ku li wîkîpediyayê cîh bigire kêmasî hene. Saziyên ku li ser wîkîpediyayê cih bigirin divê nirxên tomarkirina wîkîpediyayê bîne cih. Ev jî divê bi awayekî baş bê zanîn. Hêvî dikim ev pargîdanî di pêşerojê de gelek pêşve biçe û rastî pirsgirêkên bi awayê neyê [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 21:51, 29 nîsan 2022 (UTC) :Ez ê di nav 1 hefte de çavkaniyên nû lê zêde bikim. Lê wek ku hûn dibînin êrîş li ser wî tê kirin. Spas bremın @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Hudeste razı buye [[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 21:55, 29 nîsan 2022 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] :/ [[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 08:32, 2 gulan 2022 (UTC) == Dear @ghybu == Read the policy guidelines. It is not spam as per policy rules. Do not take any action without providing evidence and proving that it is spam. Remember, Wikipedia is a knowledge sharing platform. You can add content. It is against our policies to damage correct and media-sanctioned content. [[Vakfe (şirket)]] I'd like you to update this thread so that it can be edited by verified users to protect it from vandalism. Instead of opening new items, it is necessary to take precautions against people who harm opened items. [[Taybet:Beşdarî/212.64.215.212|212.64.215.212]] 01:12, 26 tebax 2022 (UTC) == Merhaba , Ghybu == Ghybu , [[Taybet:Beşdarî/177.234.208.75|Bu]] ip adresli kişi bir kukladır. Herşey 29 nisanda başladı. Türkiye Wikipedia ' da Osman Kavala Hakkında yapılan bir düzenlemeyi [https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Osman_Kavala&action=history geri aldığımız] için bize düşman olmuş, Madde geçmişinde açıkca görebilirsiniz. Bu adam 29 nisanda bize saldırmaya başladı. Osman Kavala Maddesine 29 nisanda geri alma işlemi yapmıştık. Bize karşı kin ve öfke beslemiş ve aylardır bize saldırıyor. [[Vakfe (şirket)]] Bu kürt bir işletmedir. Maddeyi onaylamanızı rica ediyorum. Kürtçe Wikipedia'da gördüğüm kadarıyla aktif Wikipedi üyelerinin sayısız az eğer anlayış gösterirseniz sabah akşam katkı sağlamaya devam edeceğiz. Lakin bu tarz Vandal saldırılar gerçekten bizim isteğimizi ve hırsımızı incitiyor. Sevgiler. [[Taybet:Beşdarî/159.146.73.193|159.146.73.193]] 01:11, 22 îlon 2022 (UTC) == Şablon == Silav. https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Tax%C3%AAn_D%C3%AElok%C3%AA Ghybu bra vê şablonê çawa dikine xirab dibî. Ku dikarî sererast bikî? '''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: green;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 00:39, 25 îlon 2022 (UTC) == Gelperestî == Silav {{Ragihandin|Ghybu}}, Gelo tu dikarî peyvên gelperestî , gelkitî û populîzm beralî bikin ? Ew hemwate ne . Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:12, 28 îlon 2022 (UTC) == Pêşraw Ezîzî == {{Ragihandin|Ghybu}}Aniha gotara bi kurdî Pêşraw Ezîzî bi tenê li ser Wîkîdaneyê ( Wikidata) tomarkirî ye . Gelo tu dikarin gotara bi kurdî bi gotarên din li ser Wîkîdane tomar bikin ? Silav û rêz https://m.wikidata.org/wiki/Q25935705 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:29, 13 çiriya pêşîn 2022 (UTC) == Vector (2022) == Silav, te rûya Vector (2022) li ser Chromeê qet ceriband? Xwendin qet ne hêsan e. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:58, 28 çiriya paşîn 2022 (UTC) :{{silav|Balyozxane}}. Na, herwiha min pirsgirêk nedît. Screenshot? Em ê li ser [[phab:|Phabricatorê]] sererast bikin... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:54, 29 çiriya paşîn 2022 (UTC) ::[[File:Vector 2020 ss ku.wiki.png|thumb|2020]] ::[[File:Vector Legacy (2010) ss ku.wiki.png|thumb|2010]] ::Xwendina Legacy 2010 hêsantir e. Herwiha sidebar jî wekî gotûbêja me ya berê dixuye. Ger ser phabricatorê çareseriyeke gelemper bibînin dê baştir be. ::Herwiha bnr {{ş|sister project}} û {{ş|commonscat}} li aliyê rastê ne lê dive li çepê bin. Fikr? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:05, 29 çiriya paşîn 2022 (UTC) {{clear}} == Translatewiki Ku-latn an Ku? == Silav, Ez tim dibêjim ez ê birêz Ghybuyî aciz nekim lê bêyî te kar nameşe {{=)}} Dikarî bersiveke [https://translatewiki.net/wiki/Portal_talk:Ku#[[Portal_talk:Ku-latn]]_62095 ] li vir bidî? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:34, 30 çiriya paşîn 2022 (UTC) == Pirsgirêka xwendina bi Guhartina Dîtbarî == Wek agahdarî, dema tiştekî ser Chromê diguhêrî bi [[WP:GuhartinaDîtbarî]] xwendin dîsa xelet e. Ez ê ser phabricatorê pirs bikim ka çi divê bê kirin. [[File:Gotara Harry Potter dema xwendinê.png|thumb|Gotara Harry Potter dema xwendinê]] [[File:Gotara Harry Potter bi Guhartina Dîtbarî.png|thumb|Gotara Harry Potter bi Guhartina Dîtbarî]] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 14:18, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :{{r|Balyozxane}} Bo pirskirinê: tu û ez? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:52, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Erê, em her du bi hev re serî lê bidin, dê çêtir be, ji ber ku tu zêdetir fêm dikî --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:54, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Îro an sibe, ez ê bixwazim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:56, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::Malî ava --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:01, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{clear}} == Dîroka gotaran == Silav Ghybu. Xêra xwe, dikarî carinan li vê kategoriyê binêre [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] ji bo parastina dîroka wîkîpediyayê? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:54, 19 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Gelek spas. [[:meta:User:Xiplus/TwinkleGlobal]] gelek bi kêr tê ji bo vegerandina guhartoyeke bere. Butonek heye dibêje [restore this version]. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 00:53, 21 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Spas @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]]. Li ser fr.wiki şablonek vitira heye (li tevlî gotûbêjê dikin): [//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Auteurs_cr%C3%A9dit%C3%A9s_apr%C3%A8s_scission] / [//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Auteurs_cr%C3%A9dit%C3%A9s_apr%C3%A8s_copie] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:56, 21 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Min {{ş|kopîkirî}} çêkir. Spas --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 01:34, 21 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == A barnstar for you! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Administrator Barnstar Gold.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''The Admin's Barnstar''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | i am surprised at how you tirelessly working on admin areas, I present you this Barnstar For your hard work, dedication and decent behavior. |} [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 20:59, 5 kanûna paşîn 2023 (UTC) :Spas @[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]] {{=)}}! But it's less and less true... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:07, 6 kanûna paşîn 2023 (UTC) ::Ser xêrê be, Ghybu! Congrats! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:15, 6 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Translate wiki grammar == Dibe ku te nedîtibe: [https://translatewiki.net/wiki/User_talk:Balyozxane#Grammar_for_Kurdish_62270] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 05:00, 6 kanûna paşîn 2023 (UTC) :Demo [https://translatewiki.net/wiki/Portal_talk:Ku#Grammar_demo_62308] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:14, 9 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Spas == Gelek spas ji guhartîya tê di gotara „Tayfur Sökmen“. Silav û mala te ava be! [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 23:25, 12 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Dengdan == Êvar baş hevalê {{Ragihandin|Ghybu}}.Tu çawanî ? Başî ? Em dixwazin sernav û kategoriyên du gotaran standard bikin. Mixabin nêrînên me yên cuda hene. Ji ber vê yekê min pêşniyara dengdanê kir.Ez ê kêfxweş bibim ku tu beşdarê dengdanê bibî.Silav û rêz https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Dadmend%C3%AE#Barkirina_Dadmend%C3%AE_01-2023 https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Dadwer%C3%AE#Barkirina_Dadwer%C3%AE_01-2023 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:06, 24 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Dîroka Tirkiyeyê/Dîroka Anatolyayê == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], min tenê xwest bipirsim niha gotar çawa dixuye, hûn dikarin di nîqaşa gotarê de bibînin, heqaret li min tê kirin wekî tiştekî dij-kurdî tê kirin. Ma ew adil e? Ma em ê bi vî rengî li hev bikin? Ji ber ku min gotarek ji Îngilîzî wergerand? Ji kerema xwe hewl bidin ku min fêm bikin, li pişt vê gotarê ti mebest tune, û ger hebûya, dê çi bikira? Ma tu dixwazî ​​ji min re bibêjî ku Wîkîpediya Îngilîzî jî propagandaya Tirkan e? Ji kerema xwe re, digel hemî dilovanî, siyaseta li derve, ez dikarim vê gotara ku min bi rastî hewl da, vegere? Tiştekî wisa tune ye, ne alîgirê tirkan e. Ez nikarim binivîsim ku cihên çandî yên li Rihayê li Kurdistanê ne, belkî paşê dîsan, lê ji ber ku di wergerandina bi îngilîzî de behsa forma herêmî ya Kurdistanê nayê kirin, min guh neda. Ev gotar ji rastiyan pêk tê. Komkujiyên kurdan an jî ermeniyan di dîroka "Komara tirk" de dihat plankirin. Li vir behsa qetlîamên li hemberî kurdan, ermeniyan, xiristiyanan, cihûyan û misilmanan nayê kirin. Ji ber vê yekê ez li wir pirsgirêkê nabînim, ne dijminatiya Kurdan e. [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 17:00, 9 tîrmeh 2023 (UTC) == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 12:08, 10 tîrmeh 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 --> == Silav, mijar û pirsekî ji bo asteng kirina min == Silav hevalê @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], ez bikarhêner @[[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] me, Ez hêvî dikim ku ez bi nivîsandina navnîşana IP-ya cûda ji we re tu rêwerzan binpê nakim. Min xwest ez li ser astengkirina xwe ji we bipirsim sedema sereke çi ye, piştî dengdayîn bi dawî bû min fikir kir ku êdî astengkirina min namîne. Ez di têgihîştinê de me û ez dixwazim gotara "Dîroka Tirkiyeyê" ji nû ve rêz bikim da ku ew niha jî li gorî rêgezên Wîkîpediya Kurdî be. Ez ne heyranê argûmanan im, û min her gav bi dengek argumantî ya bêalî bi qasî ku ji destê min tê ji bo referansê nivîsandiye. Ez dizanim ku gotarên min bi piranî ji nusxeyên Wîkîpediya îngilîzî an almanî ne, lê ez bi hemû hêza xwe hewl didim ku wan baştir bikim û bi zimanê kurdî re rast bihêlim. Ma rêyek heye ku meriv astengkirina hesabê bikarhênerê min kurt bike? Ez ji xebata li ser Wîkîpediya Kurdî hez dikim, bêyî nêrînên siyasî wê dimeşînim. Min gelek gotar li ser kurdan çêkirine, min di dîrokê de bûyerên kurdî çêkirine ku di tu Wîkîpediyayên din ên vî welatî de tune ne, ma hûn nikarin li ser nîqaşekê li hev bikin? Silav û rêz. [[Taybet:Beşdarî/2001:871:210:30DB:1530:8BA1:7E75:6E95|2001:871:210:30DB:1530:8BA1:7E75:6E95]] 00:32, 30 tîrmeh 2023 (UTC) == Sitenotice ji bo pêşbirka 2023ê == {{ragihandin|Gomada|Ghybu}} Merheba Ghybu. Çawa yî, baş î? Hêvî dikim baş bî. Wekî Kurdish Wikimedians User Group em pêşbirkekê li dar dixin. Yê nivîsîna gotarên nû û baştirkirina gotarên mewcûd. Xêra xwe dikarî nivîsên jêrî li sitenotice îlawe bikî? -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 08:54, 1 kanûna pêşîn 2023 (UTC) <div style="border-radius: 10px; box-shadow: 0 4px 8px rgba(0, 0, 0, 0.2); text-align: center; font-size: 18px; background: #fff;"> <div style="background: linear-gradient(to bottom, #f1c40f, #e67e22); border-radius: 10px 10px 0 0; padding: 5px;"> <div style="text-align: center; font-size: 18px; color: #fff;">Pêşbirka nivîsîna gotaran ji bo Wîkîpediyayên kurdî dest pê kir!</div> </div> <div style="display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; padding: 20px;"> <div style="text-align: left; flex: 1;"> Wîkîpediyên kurdî yên soranî û kurmancî pêşbirkeke nivîsîna gotarên nû û baştirkirina gotarên heyî dike. Pêşbirk di 1ê kanûna yekem a 2023an (meha 12em) dest pê dike û heya dawiya meha kanûna yekem (meha 12em) dewam dike. Hûn tev dikarin beşdarî pêşbirkê bibin û ger heq kiribin xelat werbigirin. Ji bo agahiyên zêdetir li [[m:Special:MyLanguage/Kurdish Wikipedia Editathon - 2023|rûpela pêşbirkê]] binêrin.</div><div style="text-align: right;">[[File:Kurdish Wikimedians User Group Logo (Vertical).svg|100px|link=m:Special:MyLanguage/Kurdish Wikimedians User Group|alt=لۆگۆی کۆمەڵەی ویکیمیدیاوانە کوردەکان]]</div> </div> </div> == Tû dikari alîkariyê bikî? == Min ev nexşe bi frescoya adobe li ser têlefonê çêkir. Lê ez nikarim têkevim şablonê ji ber ku min şîfreya xwe ya Adobe ji bîr kiriye. Tû dikari hundirê giyaya Kereng a rengê mor li ser nexşeyê bi tevahî rengê mor boyax bikin? Min tenê ev xeletî fêm kir. Ev guhertoya PDF-ê tenê li ser komputerê dikare were guherandin. Komputera te heye? Pêdivî ye ku hûn guhertoya Îngilîzî jî rengî bikin. Pêdivî ye ku tû nebata gundelia bi rengê mor boyax bikin. Ma tû dizani pelên SVG çawa biguherînin? <gallery mode="packed"> Wêne:Floraxamirpete.svg|Bi kurdî Wêne:Floraofsouthakdoganlake.svg|Bi inglîzî </gallery> [[Bikarhêner:Vartolu3566|Vartolu3566]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vartolu3566|gotûbêj]]) 21:34, 22 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :{{silav|Vartolu3566}} Erê, ez dizanim SVG çito tên guherandin... Feqet jixwe li ser nexşeyê rengê kerengê mor e, na? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:32, 25 kanûna pêşîn 2023 (UTC) ::Daha iyi anlaman için türkçe anlatacağım. Şimdi haritada her nesnenin bir katmanı vardır programın kenarında merdiven gibi dizilidir. Örneğin mor kereng bitkisini boyamak istersen o nesnenin katmanını seçmelisin. Çiçeklerin üstünde yazı yoksa direkt katmana basmadan da boyayabilirsin. Programda mor rengini seçmek yerine otomatik renk algılama kalemi var onu mor çiçeğin üzerine bas aynı rengi seçer. Mesela Quçan yazısının ve Gum hill yazısının altında mor bir çiçek var. Orayı boyamadan önce onların katmanını seçmelisin, aksi halde Q veya G harfi boyadığın alanın altında kalır. Hem kürtçe hem de İngilizce versiyonu düzenledikten sonra SVG kaydedip bu siteye yüklemen lazım. Başaramazsan da boşver. Mor çiçeklerin içinde boşluğu özellikle yuvarlak ana kısmı var ya o kısmı komple aynı renge boyayabilirsin. Açıklama kutusundaki çiceği de unutma. Bitkilerin isimleri sıralı olarak yazılı ya. [[Bikarhêner:Vartolu3566|Vartolu3566]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vartolu3566|gotûbêj]]) 03:31, 25 kanûna pêşîn 2023 (UTC) == Gotûbêj:Serhildan == Silav. Ji kerema xwe re dikarî rûpela Gotûbêj:Serhildan dîsa çêkî? Ez ê rûpelên xwestî bi sinifa Xwestî ya Şablona Wîkîproje Kurdistan çêkim. Spas --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 14:00, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Modul:Otokat/ceribandin == Silav. Ji kerema xwe re dikarî vê modulê [[Modul:Otokat/ceribandin]] dîsa çêkî? Hebûna rûpelên ceribandinê tiştekî normal e loma ne hewce ne werin jêbirin.--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:33, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) :{{r|Balyozxane}} Bibore, nizanim çima min ew jêbir {{???}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:31, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Gelek spas. Belkî te xwest [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Modul:Katatiral/ceribandin&redirect=no Modul:Katatiral/ceribandin] jê bibî lê otomatîkî çûyî Modul:Otokat/ceribandin û jê bir? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:36, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Translation request == Hello Ghybu, Can you translate and upload the article [[:en:1668 Shandong earthquake]] in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Bikarhêner:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Multituberculata|gotûbêj]]) 15:15, 28 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Tu dîsa bi xêr hatî! == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], tu dîsa bi xêr hatî! Ez hêvîdar im ku tu baş bî. Bimîne di xweşiyê de, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 07:33, 11 nîsan 2024 (UTC) == GFDL == Slav! Te van pelan bi GFDL barkirine: # [[:File:Navçeyên_Başûrê_Kurdistanê.svg]] # [[:File:Navçeyên_Başûrê_Kurdistanê_vala.svg]] # [[:File:Nexşeya_cihan_Bakurê_Kurdistanê_relief.png]] # [[:File:Nexşeya_cihan_Bakurê_Kurdistanê_relief.svg]] # [[:File:Overpass-ku.png]] # [[:File:Wiktionary_MainPage_test_on_ku.wikipedia.png]] Di dosyayan de îfada (Ji bo devjêberdana mafên xwedîtiyê li vir binêre.) hene. Daxuyankirin divê li gorî [[:en:Wikipedia:GFDL standardization]] bêne rakirin. Dibe ku hûn ê amade bin ku ji wan dosyayan îftirayan derxînin? --[[Bikarhêner:MGA73|MGA73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MGA73|gotûbêj]]) 15:40, 31 tîrmeh 2024 (UTC) :{{çêbû}}: It's fixed. Thanks! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:56, 1 tebax 2024 (UTC) == Pozîsiyonên rêveberî, burokratî an heqê astengkirina IP‘an == Silav bi rêz @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], bi mehan pozîsiyonên rêveberî, burokratî an jî bikarhênerên bi heqên astengkirina bikarhênerên din di dest bikarhênerên ne-çalak e. Bê guman, di wîkîpediya bikarhênerên çalak hewce ne. Bi kerema xwe bikarhênerên çalak pirs bikin ku ti kes eleqeya ji bo van pozîsiyonan heye ma, baş ji bo pêşerojê wîkîpediya me ye. [[Taybet:Beşdarî/213.142.97.25|213.142.97.25]] 22:05, 19 tebax 2024 (UTC) == Gelo Hûn dikarin malpera dîrokê'da îro vekin? == jibo sererastkıtın u lê Zêdekirinê [[Bikarhêner:AmedDestan|AmedDestan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:AmedDestan|gotûbêj]]) 12:39, 1 çiriya paşîn 2024 (UTC) == Penaber49 == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], bi kerema xwe carek @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bi asteng bikin ji bo demeke kurt, tevgera wî neheq e, binerin hinek mînakan ji pir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Navik&diff=prev&oldid=1917019 |sernav=Navik: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Ret%C3%AEk%C3%BBl%C3%BBma_endoplazm%C3%AE_ya_l%C3%BBs&diff=prev&oldid=1917020 |sernav=Retîkûlûma endoplazmî ya lûs: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> Xûyeke erîşî li ber her tiştî bi Tirkiye an Tirk. * Naverokên ji çavkaniyên amerîkî Penaber wiha bi nav dike:<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Berxwedana_Kobaniy%C3%AA&diff=prev&oldid=1916719 |sernav=Berxwedana Kobaniyê: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> * Li gorî ne ti enstîtût an çavkaniyekî fermî, lê li gorî Penaber avakirina komara Tirkiye li ser ev asasên ne:<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Tirkiye&diff=prev&oldid=1852949 |sernav=Tirkiye: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> * Jêbirina wêneyan ji gotara [[Recep Tayyip Erdoğan]] bê sedem anîn:<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan&diff=prev&oldid=1891608 |sernav=Recep Tayyip Erdoğan: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan&diff=prev&oldid=1891609 |sernav=Recep Tayyip Erdoğan: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan&diff=prev&oldid=1891610 |sernav=Recep Tayyip Erdoğan: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> Ew têne nêrinekî biçûk ji xwenîşandina Penaber in. Penaber gelek caran bi awayekî ne bealî dixebitê, her tişt ku li gorî îdeolojiya xwe temam e, derbas dibe, ku rast e an jî ne. Bi ve rewşe riya wîkîpediya kurdî jî baştir nabe û cîhe îdeolojî û siyasî dibe. Herwiha, gelek aciz dibe ji xebatên min, lê her xebatê wî ji aliyê bikarhênerên din tê serastkirin di heman deme de. Alîkarî bikin bi kerema xwe. [[Taybet:Beşdarî/2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2|2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2]] 09:01, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ::)) Ji hemî Wîkîpediyayê cîhanê hatiye astengkirin hatiye giliya min dike. Hemî cîhan ji te aciz e sûcê min çi ye. :[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:53, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ::„Hemî cîhan li tê aciz e“ ::* „Hemî cîhan“ kî ye heval? (Vebijarkên peyvên bi vî rengî yên wî ne) ::* Heman kes ji wîkîpediya inglîzî ku ji min aciz bûnê ji tê jî aciz bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-03-23 |sernav=User talk:Penaber49 |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/User_talk:Penaber49 |kovar=Wikipedia |ziman=en}}</ref> (Binerê gotûbêjên wî, ku em dibînin ku Penaber nedixwaze li ser rewşeke bealî û mantiq bixebitê, lê têne bi îdeolojiya xwe dixwazê derbas bibe. ::* Li vir jî, Penaber agahiyên bê çavkanî û çêker jibo gotareke jê dike bi argumana ku ew agahiyên bê çêker in, lê çima an çawa, kes heya îro nizanî û admînîstratorên ingilîzî li ser wê yekê hişyar jî nebûn:<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Mazloum_Abdi&diff=prev&oldid=1263041981 |sernav=Mazloum Abdi: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Mazloum_Abdi&diff=prev&oldid=1263038783 |sernav=Mazloum Abdi: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref> ::* Herwiha, Penaber karên siyasî û îdeolojiya xwe di wîkîpediyayên weke ê îngilîzî de daxwaz ku bike, lê bikarhênerên din 2 cara hewce bûn ku guhertinên wî restore bikin, ji ber ku jibo Penaber agahiyên bi çavkanî ne rast in heya ku bi îdeolojiya xwe yek nabe (Ev jêbirin bi „Propaganda“ bi nav dike li vir).<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=2022_Paris_shooting&diff=prev&oldid=1131462007 |sernav=2022 Paris shooting: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref> û li vir bê sedem anîn agahîyên bi çavkanî jê dike:<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=2022_Paris_shooting&diff=prev&oldid=1131482834 |sernav=2022 Paris shooting: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref> ::[[Taybet:Beşdarî/2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2|2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2]] 10:12, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) :Silav birêz @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] mixabin hûn jî hinek berpirsyarin ku me bi kesên wiha re rû bi rû dihêlin. Min hêj jî fêm nekiriye kesên ku bi sedan car bûne sedema pirsgirêkên mezin û heya niha bi dehan car hatine astengkirin çima nayên asteng kirin ku em neçar dimînin diçin alîkariyê ji wîkîmetayê dixwazin. Niha gotara Berxwedana Kobanê xirab kiriye em sê çar kes didin nadin sererast nabe. Ji kerema xwe kî dibe bila bibe dema civaka Wîkîpediyayê jê aciz bû û guh neda hişyarî û gotinên civakê asteng bikin.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:14, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ::Min {{b|GMerosh}} asteng kir ji ber ku guh nade hişyariyan. {{r|Penaber49}} Dema ku tu gotaran diguherinî peyvên wekî "[https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Berxwedana_Kobaniy%C3%AA&diff=prev&oldid=1916719 derew]" bi kar meyîne (sedemên nerastiyan wan binivîse). [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:34, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) :::Belê rast e peyva derew peyvek argo ye ji vir pê ve ha jê hebim. Spas ji bo bersiv û alîkariya te. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:52, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ;çavkanî {{çavkanî}} == Ji bo babîl == Silav, çima dema ez di babîla xwe de Qamişlo dinvîsim xûya nake? [[Bikarhêner:Elend Silêman|Elend Silêman]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Elend Silêman|gotûbêj]]) 02:35, 18 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Elend Silêman|Elend Silêman]] ev şablon nehatibû çêkirin ji ber vê yekê ne dixuya. Min çêkir li ser û li ser profîla te zêdekir. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 02:55, 18 tebax 2025 (UTC) ::{{r|Penaber49}} Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:14, 18 tebax 2025 (UTC) :::Gelek spas ji bo we! [[Bikarhêner:Elend Silêman|Elend Silêman]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Elend Silêman|gotûbêj]]) 19:45, 18 tebax 2025 (UTC) == Daxwaza alîkariyê == بابەت: داخوازا هاریکاریێ بۆ دروستکرنا بابەتەکێ گرنگ سلاڤ و رێز، جەنابێ کارگێر هیڤیدارم د باشترین رەوش دا بی. ناڤێ من نهێل خەلیلە، دەرهێنەر و بەرپرسێ سوشیال میدیایا رادیۆیا دهۆکم، کو دامەزراوەیەکا فەرمی و کەڤنە ل هەرێما کوردستانێ. من بزاڤ کر بابەتەکێ زانستی لسەر رادیۆیا دهۆک ل ویکپیدیایێ دروست بکەم، لێ مخابن ژبەر کێم شارەزاییا من د یاسایێن ویکپیدیایێ دا، ئەکاونتێ من "Radiofmduhok" ژبەر "ناکۆکیا بەرژەوەندیان" هاتە گرتن. من ب هەلەتی ئەکاونتەکێ دی ژی دروست کر و نوکە من زانی کو ئەڤە ژی کارەکێ نە دروستە. ئەز داخوازا لێبۆرینێ دکەم لسەر ڤان هەلەتیان. ژبەرکو رادیۆیا دهۆک جهەکێ گرنگ و شایستەیە کو ل ڤێ ئینسایکڵۆپیدیایێ هەبیت، من دڤێت داخوازا هاریکاریێ ژ جەنابێ تە یان هەر ئیدیتۆرەکێ دی یێ خودان ئەزموون بکەم کو ئەرکێ دروستکرنا ڤی بابەتی بگرنە ستۆیێ خۆ. ئەز یێ ئامادەمە هەمی ژێدەرێن فەرمی، بەلگەنامە، و لینکێن باوەرپێکری یێن پێدڤی بۆ ڤی بابەتی پێشکێش بکەم. گەلەک سوپاس بۆ دەم و تێگەهشتنا تە. دگەل رێزێ نهێل خەلیل کەمال [[Taybet:Beşdarî/185.187.78.56|185.187.78.56]] 16:28, 19 tebax 2025 (UTC) :Silav, ji bo ku zelaltir be, ez daxwaza xwe bi Kurmanciya standard jî pêşkêş dikim: :'''Mijar: Daxwaza alîkariyê ji bo çêkirina gotareke girîng''' :Silav û rêz, rêzdar rêveber :Hêvîdar im hûn di rewşeke baş de bin. :Navê min Nhel Xelîl e, derhêner û berpirsê medyaya civakî yê Radyoya Duhokê me, ku saziyeke fermî û kevn e li Herêma Kurdistanê. :Min hewl da ku gotareke zanistî li ser Radyoya Duhokê li Wîkîpediyayê çêbikim, lê mixabin ji ber kêmzanîna min di derbarê zagonên Wîkîpediyayê de, hesabê min "Radiofmduhok" ji ber "nakokiya berjewendiyan" hat girtin. Min bi şaşîtî hesabekî din jî çêkir û niha ez dizanim ku ev jî karekî ne durist e. Ez ji bo van şaşîtiyan lêborînê dixwazim. :Ji ber ku Radyoya Duhokê cihekî girîng û hêja ye ku di vê ensîklopediyê de hebe, ez dixwazim daxwaza alîkariyê ji cenabê we yan ji her edîtorekî din ê bi tecrûbe bikim ku erka çêkirina vê gotarê bigirin ser milê xwe. :Ez amade me ku hemû çavkaniyên fermî, belge, û lînkên pêbawer ên ji bo vê gotarê pêwîst in, pêşkêş bikim. :Gelek spas ji bo dema we û têgihiştina we. :Bi rêzdarî :Nhel Xelîl Kemal [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 17:27, 19 tebax 2025 (UTC) ::Silav Nehl Xelîl Kemal, @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] Radyoya Dihokê radyoyeke gelek kevn e di vê mijarê de ez dikarim ji te re bibim alîkar. Ez dixwazim vê fêr bibin gelo di derbarê radyoya Dihokê lînkên nûçeyan heye an na. Ger ku hebin ji kerema xwe li vir zêde bike. Navê fermî ya radyoyê Dihok Radyo ye an Radyoya Dihokê ye? Yanî di belgeyan fermî de kîjan nav derbas dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:36, 19 tebax 2025 (UTC) :::Silav û rêz, @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] :::Gelek spas ji bo bersiv û amadehiya te ya ji bo alîkariyê. Ez gelek kêfxweş bûm. :::Di derbarê pirsên te de: :::# '''Li jêr çend lînkên nûçeyan hene ku behsa Radio Duhok dikin:''' :::#* [ https://www.radioduhok.com/ ] :::#* [ https://navendaxani.com/radioduhok/ ] :::# '''Di derbarê navê fermî de, li gor belgeyên Wezareta Rewşenbîrî, navê rast " Radio Duhok " e.''' :::Heger pêdiviya te bi tiştekî din hebe, ez amade me. Dîsan gelek spas ji bo hevkariya te. :::Bi rêzdarî, :::Aras2025 [[Taybet:Beşdarî/185.187.78.56|185.187.78.56]] 20:29, 19 tebax 2025 (UTC) ::::Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] di çavkaniyan behsa sala damezirandina radyoyê nake. Radyo kîjan sal dest bi weşanê kiriye? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:01, 19 tebax 2025 (UTC) :::::Silav û rêz, @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] :::::Spas ji bo pirsa te. Li gor belgeyên fermî yên Wezareta Rewşenbîrî, Radyoya Duhok di '''14ê çiriya pêşîn a sala 1992an''' de hatiye damezrandin. :::::Ez dikarim wêneyê belgeya fermî jî ji bo we bişînim eger pêwîst be. :::::<nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:05, 19 tebax 2025 (UTC) ::::::Silav, Çavkaniyên wekî rojname, kovar û malper hewce ne... Ne yên ku girêdayî Radyoya Dihokê ne. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:15, 19 tebax 2025 (UTC) :::::::Silav û rêz, @Penaber49 û @Ghybu: :::::::Ez bi dîtina gotara Radyoya Duhokê gelek gelek kêfxweş bûm! Ji dil spasiya hevkariya we ya profesyonel û bilez dikim. We karekî hêja kir. :::::::Ji bo ku gotar hîn dewlemendtir bibe, min du çavkaniyên din ên serbixwe jî dîtin. Hûn dikarin li gorî kêrhatiya wan bi kar bînin: :::::::* <code><nowiki>https://www.xaniagency.com/2021/03/23/%d8%b1%d8%a7%da%af%db%95%d9%87%d8-a7%d9-86%d8-af%d9-83%d8-a7%d8%b1-%d8-b3%d8-a7%d8-a8%d8-b1-%d9-85%d8-b3%d8-aa%db%95%d9-81%d8-a7-%d9-88%db%95%d8-ba%db%95%d8-b1%d8-a7-%d8-af%d9-88%d9-88%d9-85%d8-a7/</nowiki></code> :::::::* <code><nowiki>https://navendaxani.com/radioduhok/</nowiki></code> :::::::Dîsan, ji kûrahiya dilê min, spas ji bo we. Hûn hêmayê xebata Wîkîpediyayê ne. :::::::<nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:27, 19 tebax 2025 (UTC) :::::: Spas xweş. Ez niha gotarê didim despêkirin. Çend çavkaniyên din ên ji xeynî malpera radyoyê hebûya gelek baştir dibûya lê ji ber ku radyo niha li bajarê Dihokê di weşanê de ye li û ji girseyeke gel tê zanîn polîtîkaya Qaîdeya navdarî ya ku ji aliyê girseyeke gel ve tê zanîn tîne cih. Dema ku min li daxuyaniya radyoyê nihêrî gelek bi nêrîneke polîtîk hatiye nivîsandin. Li gorî polîtîkaya bêalî ya Wîkîpediyayê divê bi ti awayê di naveroka gotaran de pesnên partî û sazîyan neyên dayîn. Ji ber ku ev gotara saziyeke cudaye mirov dikare di naveroka vê gotarê de têna carek an du car behsa partiya sîyasî bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:23, 19 tebax 2025 (UTC) :::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], min jî ferq kir ku çavkanî kêm in. Lê difikirim ji ber ku radyo li bajareke wekê Dihokê bi salan e weşanan dike li gorî polîtîkaya navdarî ya Wîkîpediyayê mirov dikare binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:36, 19 tebax 2025 (UTC) ::::::::Gelek spas ji bo rêberiya we ya hêja. ::::::::Li ser daxwaza we ya ji bo çavkaniyên serbixwe, min ev sê lînkên vîdyoyê ji YouTube dîtin ku bi awayekî berfireh behsa Radyoya Duhokê û girîngiya wê dikin. Hêvîdar im ev yek bibin alîkar ji bo nivîsandina gotarê: ::::::::* <code><nowiki>https://youtu.be/lHLHHL3_aEg?si=2F7UymE7WrovK-QT</nowiki></code> ::::::::* <code><nowiki>https://youtu.be/QRmxQHWHK9s?si=qeAglK95tfY2Wyxg</nowiki></code> ::::::::* <code><nowiki>https://youtu.be/JY3P4H19Prc?si=ULIc53JkitfCoje6</nowiki></code> ::::::::Ez ji bo her hevkariyeke din amade me. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 22:29, 19 tebax 2025 (UTC) == Silav û rêz, @Ghybu û @panebaer49 == Gelek spas ji bo rêberiya we ya hêja. Li ser daxwaza we ya ji bo çavkaniyên serbixwe, min ev sê lînkên vîdyoyê ji YouTube dîtin ku bi awayekî berfireh behsa Radyoya Duhokê û girîngiya wê dikin. Hêvîdar im ev yek bibin alîkar ji bo nivîsandina gotarê: * <code><nowiki>https://youtu.be/lHLHHL3_aEg?si=2F7UymE7WrovK-QT</nowiki></code> * <code><nowiki>https://youtu.be/QRmxQHWHK9s?si=qeAglK95tfY2Wyxg</nowiki></code> * <code><nowiki>https://youtu.be/JY3P4H19Prc?si=ULIc53JkitfCoje6</nowiki></code> Ez ji bo her hevkariyeke din amade me. <nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 22:08, 19 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] li gel kêmasiya çavkaniyan min dîsa gotarê da destpêkirin. Ji kerema xwe ger we guhertin û naverokan li gotarê zêdekir agahiyên bê çavkanî û alîgir li gotarê zêde nekin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:39, 19 tebax 2025 (UTC) ::{{r|Aras2025}} Pirsek: [https://www.radioduhok.com/ malpera fermî] bi soranî an jî bi kurmancî hatiye nivîsandin? Herwiha li Dihokê navê radyoyê: "Radyoya Dihokê" an "Radyoya Duhokê" an jî navekî din tê bilêvkirin? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:07, 20 tebax 2025 (UTC) :::Silav û rêz, @Penaber49 û @Ghybu: :::Gelek spas ji bo destpêkirina gotarê û pirsên we yên girîng. Ez ê bi ti awayî destwerdanê di naveroka gotarê de nekim û li benda rêberiya we me. :::Di derbarê pirsên we de, birêz Ghybu: :::# Malpera me ya fermî bi tîpên erebî hatiye nivîsandin, lê zimanê wê bi zaravayê '''Kurmancî (Badînî)''' ye. :::# Li Duhokê, navê rast û belavbûyî '''" Radio Duhok"''' ye. :::Ez ji bo her hevkariyeke din amade me. :::<nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 08:34, 20 tebax 2025 (UTC) ::::'''Slav û rêz, hevalan.''' ::::'''Erê tiştek maye ez bo hewe bikem derbarê Radyoya Duhok?''' ::::'''Eger tiştek lazim bît, ez di xizmetê da me''' [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:22, 20 tebax 2025 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], zimanê malpera Radyoya Dihokê kurmancî (badînî) ye bi tîpên erebî. Ne zaravaya soranî ye. Bi soranî Radyoy Dihok (ڕادیۆی دهۆك) e. Bi kurmancî/badînî "Dihok" (دهۆك) e, ne Duhok (دوهۆك). [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 21:41, 20 tebax 2025 (UTC) ::::'''Slav, em xelkê bajêrê Duhok (Duhok) bi zimanê badînî diaxivîn, ne bi soranî.''' ::::'''Navê Radyoya Duhok vî şêwazî ye (Radio Duhok) yan badînî ( رادیۆیا دهۆک )?''' ::::'''Eger zehmet nebît, vî şêwazê diyarkirî bo me danin.''' [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:47, 20 tebax 2025 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] tu çawan î, baş î? Bi giştî di zaravaya kurmancî da em Dihok (دهۆك) dinivîsin, ne Duhok (دوهۆك). Bimînit di xêr û xoşiyê da. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 21:55, 20 tebax 2025 (UTC) ::::::Başe bubure min baş zmanê kurmancî nzanim ::::::Dyare ez îy xeletim bubure dûbare ::::::Dest xoş hevalê hêjay [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:57, 20 tebax 2025 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]], bira, tu ji min baştir bi kurdî dizanî. Tu her hebî. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:02, 20 tebax 2025 (UTC) ::::::::Gelek subas hevalê pir hêja ::::::::Ez dê subas darbim di babetê (Radio Duhok - رادیۆیا دهۆک ) da hun harîkarya min vket jbu zêdekirna babetî ::::::::Dûbare hun hêjane zor subas [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 22:06, 20 tebax 2025 (UTC) == Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê == {{Infobox organization|name=Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê|image=<!-- Wêneyê logoyê li vir zêde bike -->|founded=[[1991]] (wek Nivîsîngeha Rewşenbîrî) <br> [[28 Adar]] [[2000]] (wek Dezgeha Xani)|location=[[Duhok]], [[Herêma Kurdistanê]]|affiliation=[[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]|website=[http://www.navendaxani.com/ www.navendaxani.com]}} '''Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' dezgeheke medyayî, rewşenbîrî û ragihandinê ye ku bingeha wê li bajarê [[Duhok]]ê ye û ser bi [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] ve ye. Ev navend çendîn sazî û dezgehên medyayî yên girîng ên wekî [[Têlezyona Duhok]], [[Rojnama Evro]] û [[Çapxaneya Xani]] bi xwe ve digire. == Dîrok == Bingeha vê navendê vedigere sala [[1991]]ê, ku wê demê wekî berdewamiya "Nivîsîngeha Rewşenbîrî û Ragihandinê" ya ser bi Lقی 1 ê ya PDKê ve li serdema Şoreşa Gulanê dest bi karê xwe kiribû.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> Di sala [[2000]]î de, ev nivîsîngeh bû "Dezgeha Xani" û ser bi Mekteba Navendî ya Rewşenbîrî û Ragihandina PDKê ve hate girêdan.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> Di sala [[2019]]an de, navê Dezgeha Xani hate guhertin û bû "Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê".<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> == Rêveberên Navendê == Ji destpêka damezrandinê heta niha, ev kesayetî berpirsiyariya navendê kirine: * '''Dr. Rizgar''': 1991-1992 * '''Hemîd Sûrî''': 1992-1994 * '''Karwan Akreyî''': 1994-2000 * '''Fehîm Ebdula''': 2000-2014 * '''Mehfûz Mayî''': 2014-2019 * '''Îhsan Amêdî''': 2019 – heta niha<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> == Dam û Dezgehên Sereke == Navenda Xani ji van sazî û dezgehên medyayî û rewşenbîrî pêk tê: * '''[[Têlezyona Duhok]]''': Di roja [[12 Adar]] [[1992]]an de dest bi weşana xwe ya ezmûnî kir û di [[3 Gulan]] [[1992]]an de bi fermî hate vekirin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''[[Radyoya Duhok]]''': Di sala [[1991]]ê de hatiye damezrandin û di [[14 Cotmeh]] [[1992]]an de bi fermî dest bi weşanê kir. Frekansa wê 88.9MHz û 88.50MHz e.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''[[Rojnama Evro]]''': Rojnameyeke rojane ya bi [[Zimanê kurdî|Kurdî (Kurmancî)]] ye, ku di [[13 Tîrmeh]] [[2005]]an de hejmara xwe ya yekem weşand.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Çapxaneya Xani''': Di [[5 Tebax]] [[1996]]an de hatiye damezrandin û di sala [[2016]]an de hatiye nûjenkirin. Heta niha zêdetirî 80 pirtûkan çap kirine.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Kovara Sivore''': Kovareke mehane ya zarokan e û di [[22 Nîsan]] [[1998]]an de hatiye damezrandin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Ajansa Xani''': Di [[16 Tebax]] [[2021]]ê de ji bo belavkirina nûçe û raporan hatiye damezrandin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Kovara Metîn''': Kovareke rewşenbîrî ya giştî û mehane ye.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Têlezyona Duhok – Werzişî''': Kenalekî werzişî ye ku di [[22 Gulan]] [[2022]]an de hatiye damezrandin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> == Çalakiyên din == Ji bilî kar û birêvebirina van saziyan, baregeha navendê bi lidarxistina kor û semîneran û çapkirina pirtûkan jî radibe. Di navendê de beşên wekî beşa rewşenbîrî, pirtûkxane, beşa rahênan û geşepêdanê, û dokyûmentkirinê jî hene. == Çavkanî == {{Reflist}}== Girêdanên derve == * [http://www.navendaxani.com/ Malpera Fermî ya Navenda Xani] [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 17:16, 23 tebax 2025 (UTC) == Nhel Khalil Kamal == '''Nhel Khalil Kamal''' derhêner, berpirsê medyaya civakî û damezrînerê yekemîn radyoya online ya folklorî li Herêma Kurdistanê ye.<ref>Rojnameya Evro, Hejmar 2645, "Di Dîya Bême Sê Riyareke Bi Rê Ze", nivîskar: Newzad Hemdî. [https://www.calameo.com/read/000139418190493ef609a Girêdan].</ref> == Jînenîgarî == Nhel Khalil li devera Nêhelê ji dayik bûye. Wî beşa Zanistên Komputerê xwendiye û wek pisporê IT kar dike. == Kar û Xebat == Ew wek derhêner û berpirsê medyaya civakî li Radyoya Duhokê kar dike. Yek ji karên wî yên herî berçav damezrandina '''Nhel Radio''' ye, ku wek yekem radyoya online ya taybet bi folklorê Kurdî li deverê tê naskirin. Ev radyo bi taybetî girîngiyê dide folklor û çanda devera Nêheliyan.<ref>Rojnameya Evro, Hejmar 2645, "Di Dîya Bême Sê Riyareke Bi Rê Ze", nivîskar: Newzad Hemdî. [https://www.calameo.com/read/000139418190493ef609a Girêdan].</ref> Herwiha, wî çendîn malperên fermî jî sêwirandine, wek: * www.navendaxani.com * www.radioduhok.com * www.govarametin.com * www.nhelradio.site == Çavkanî =={{Çavkanî}}[[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|Nhel Kahlil Kamal]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|gotûbêj]]) 21:51, 25 tebax 2025 (UTC) == Daxwaza veguhestina rûpelê == Silav heval, Tu dikarî ji kerema xwe vê rûpela min a li jêr bikî gotareke fermî da ku di lêgerînê de derkeve? [[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal]] Gelek spas. [[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|Nhel Kahlil Kamal]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|gotûbêj]]) 23:03, 25 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|Nhel Kahlil Kamal]] li gorî Qaîdeya navdarî yên Wîkîpediyayê gotara her kesê nayên nivîsandin. Qaîde (polîtîka) Wîkîpediya kurdî di derbarê nivîsandina gotaran de wiha dibêje: ''Wîkîpediyaya kurdî destûrê nade reklamên şirketan, sazî û danasîna kesên ne ensîklopedîk. Nivîsandina gotarên bûyeran, kes, sazî û şirketan divê ev sazî, kes û şirket di girîngî ya nivîsandina li ser wîkîpediyayê de bin. Wek mînak dema ku gotarên kesên naskirî (hunermend, nivîskar, stranbêj û hwd.) hate nivîsandin divê ew kes ji aliyê girseyeke girîng ve bêne naskirin, jînenîgarî û xebatên wan ji aliyê saziyên medyayê yên bêalî ku eleqeya wan bi wan kesan re tinene bêne nivîsandin.'' Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 04:23, 26 tebax 2025 (UTC) == Translation request == Hello, Ghybu. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Taybet:Beşdarî/&#126;2025-28854-63|&#126;2025-28854-63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2025-28854-63|talk]]) 13:21, 17 çiriya pêşîn 2025 (UTC) == Translation request 2 == Hello, Ghybu. Can you translate and upload the articles [[:en:1668 Shandong earthquake]] (the deadliest earthquake in the 17th century and the most powerful earthquake in East China) and [[:en:1976 Tangshan earthquake]] (the second deadliest earthquake in history and the deadliest earthquake in the 20th century) in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Taybet:Beşdarî/&#126;2025-28854-63|&#126;2025-28854-63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2025-28854-63|talk]]) 13:21, 17 çiriya pêşîn 2025 (UTC) == Belgekirina şablonan çavkanîya == Silav û rêz, parametreyên şablonên([[Şablon:Jêder malper|Jêder malper]], [[Şablon:Jêder-kitêb|Jêder-kiteb]] hwd) çavkaniyan çiqas ji bo serastkirinê pê bilî bûm jî Wikipediayê parametreyên şablonên nas nake. Çawa ev xeletî serast be dizanî? Min dizanim kû bê belgekirin jî şablonan tê bikaranîn lê gelek hesan dibe vextê ku vê xete serast be. Ez difikirim kû ev xeletî ji ber kêmasiyê TemplateData tê. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 12:06, 3 adar 2026 (UTC) :{{silav|VikiAzad}}! Tu dikarî mînakek bidî ? Li vira problem çî ye: [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%87em%C3%AA_Sor_(%C3%A7em)&diff=prev&oldid=1987003] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:21, 5 adar 2026 (UTC) ::Dema ku guhartinê dîtbarî(visual editor)ye li beşa 'çavkanî lê zêde bike' de vê problema tê dîtin, parametreyên şablonê dernakevin. ::Vexta ku li guhartina çavkanî (beşa ku koda dinivisin) de ger koda şablonê dinivîsim (mînak <nowiki>{{Jêder-malper}}</nowiki>) şunda li beşa guhartinê dîtbarî de pêlê çavkaniya(<nowiki>[[1]]</nowiki>) dikim parametreyên şablonê derdikeve. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 17:06, 5 adar 2026 (UTC) == Alîkarî derbarê Wîkîpediya Sindî de == Silav, ez Siddharth Talreja me ji Wîkîpediya Sindî. Mîna zimanê Kurdî ku bi gelek alfabeyan tê nivîsandin, zimanê Sindî jî bi gelek alfabeyan tê nivîsandin. Lêbelê, em plan dikin ku ji yekê zêdetir alfabeyan bidin nasîn. Min berî vê yekê bi bikarhênerên Wîkîpediya Keşmîrî û Kazakî re têkilî danîbû. Lê ji ber ku Wîkîpediya we yek ji wan çend Wîkîpediyayan e ku veguherîna otomatîk çalak û zindî heye, ez ê pir spasdar bim ger hûn bikaribin alîkariyê bikin û rêberiya xwe bikin ka meriv çawa bi vê yekê re pêşve diçe. Bibore heke di peyama min de xeletî hebin ji ber ku ev guhertoyek wergerandî ji Google Translate ye. Ez bi Kurdî nizanim û her weha ez nizanim hûn bi Îngilîzî dizanin an na, ji ber vê yekê min werger bikar aniye. Spas dikim [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 17:09, 6 adar 2026 (UTC) :{{silav|Siddhu Talreja}}, you first need to create a conversion table. For example, for the Kurdish Wikipedia, we defined the rules for converting from the Latin alphabet to the Arabic alphabet (in PHPn, [https://gerrit.wikimedia.org/r/plugins/gitiles/mediawiki/core/+/refs/changes/73/1119073/5/includes/language/converters/KuConverter.php '''here''']): and [https://gerrit.wikimedia.org/r/plugins/gitiles/mediawiki/core/+/refs/changes/73/1119073/5/includes/language/converters '''here'''] are other conversion examples in other languages ​​to help you. This isn't mandatory; you can simply create your own conversion table. Then, go to the [https://phabricator.wikimedia.org/ '''Phabricator'''] website and submit a request with a link to your project and the conversion construction rules: after discussion, they will take care of it. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 15:50, 7 adar 2026 (UTC) ::Spas ji bo bersivdayînê. Çend pirsên min hene. ::1) Gelo navrû jî hatiye guhertin? ::2) Hûn çawa bi mijara ku tîpên erebî dengdêran bikar naynin re mijûl dibin? ::3) Ger tenê dîtinek demkî bi tîpek din were afirandin, mirovên ku tîpên din bikar tînin çawa dikarin bigerin an binivîsin? [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 16:19, 7 adar 2026 (UTC) :::1) No (the conversion happens automatically) :::2) The Kurdish Arabic alphabet uses the [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_alphabets#Kurdo-Arabic_alphabet Kurdo-Arabic_alphabet]; therefore, there are no diacritics for vowels. :::3) Once the conversion table is set up, you can search in either the Latin or Arabic alphabet; the conversion is automatic and redirects you to the appropriate page. For example: [[دیجلە]] or [[Dîcle]] gives the same result. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:49, 7 adar 2026 (UTC) ::::So the options like edit, view contributions, etc always appear in latin only even when i view in kurdo-arabic? ::::And what can I do if my script is like the traditional arabic without vowel diacritics half of the time? [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 16:57, 7 adar 2026 (UTC) :::::I misspoke :) Everything is converted into Arabic alphabet (the entire interface) using the conversion table. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:04, 7 adar 2026 (UTC) ::::::gelo vebijêrka veguherînê li ser mobîlan jî heye? [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 17:51, 7 adar 2026 (UTC) :::::::Yes: on mobile, you need to click on the language icon [[Wêne:OOjs_UI_icon_language-ltr-progressive.svg|20px]] at the top of the page and choose Arabic, Latin, or another alphabet for which you created the conversion. For example, for Arabic Kurdish you need to click on "تیپێن عەرەبی"; and to return to Latin, you must click on "Kurdî/کوردی". [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:24, 7 adar 2026 (UTC) ::::::::PS: The name translated here is the one that appears in the interface: '''[https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Variantname-ku/ku-latn]''' [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:37, 7 adar 2026 (UTC) == Asteng == silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], gelo tû dikarî vî @[[Bikarhêner:CaliphofJerusalem|CaliphofJerusalem]] bikarhênera asteng bikî. Li wir [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%AAwas&curid=1101&diff=1987649&oldid=1987648] heqeret dike û wir [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bakur%C3%AA_Kurdistan%C3%AA&curid=1105&diff=1987651&oldid=1984520] jî vandalîzm. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 22:53, 7 adar 2026 (UTC) :Silav, {{çêbû}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:15, 7 adar 2026 (UTC) ::Spas 🙏🏻 [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 23:20, 7 adar 2026 (UTC) == Neutrality == The bias and double standards in [[Nîjadkujiya Şirîta Xezeyê|this]] article are unacceptable. Compare this article to the Holocaust; don't you see the difference? Israel is committing genocide! This is what international organizations have confirmed. [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 16:51, 16 adar 2026 (UTC) == Çalakbûna wê == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], hûn bi salan êdî ne çalak in. Baştir e ku kesekî din mafê astengkirine bistîne. Ez Erdal im. Tev bi hev li vir bixebitin û pêşbixin wîkîpediya kurdî. Lê di çalakiya dawîn ji ber ne çalakbûna te, bikarhênerekî xwe kiriye xwedî vê derê. [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16769-27|&#126;2026-16769-27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16769-27|talk]]) 12:05, 17 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:~2026-16769-27|~2026-16769-27]] kekê Erdal ji bo min her kedek ji bo zimanê kurdî gelek pîroz e. Ji bo ku te vê projeyê daye destpêkirin ji bo ked û hewlên te ji te re gelek spas dikim. Ez dikarim bi nirxa herî pîroz sond bixwim ku du sê bikarhênerên çalakên ku niha li vir in, ji ber ku mane bi tenê nekarîne terk a vir bidin. Tenê armanca wan ên "xwe kirina xwedî vê derê" ev bû. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 14:23, 17 adar 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:06, 28 nîsan 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == Têxistina guhartinên botê di îstatîstîkên Wîkîpediya de == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], di îstatîstîkên wîkîpediyaya kurdî de di ''Hejmara guhartinên rûpelan ji avabûna Wîkîpediya heta niha'' guhartina bot-an naye hejmartin. Di hemî wîkîpediyayên din de ew tê hejmartin. Bi kerema xwe wê biguherîn. Aniha zêdetirî 2 milyon guhartinan ji avabûna wîkîpediyaya kurdî heta îro çêbûne, lê bi bot-an dibe ku hejmar ji 3 milyon zêdetir ra dibe. Mala ve ava! [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-33942-16|&#126;2026-33942-16]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-33942-16|talk]]) 18:14, 9 hezîran 2026 (UTC) :Silav! Kîjan statîstîk? [[Taybet:Statîstîk]]? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:08, 10 hezîran 2026 (UTC) ::Erê, statîstîkên taybet de. [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-34130-08|&#126;2026-34130-08]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-34130-08|talk]]) 05:48, 10 hezîran 2026 (UTC) == Xerabkirinê Şablonan == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], [[Bikarhêner:Memwelat|ev bikarhêner]] gelek modul û şablon guhertiye gelek şablon ji ber vê xirab buye. Ji kerema xwe binêre. {{ping|Ghybu}}[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 11:50, 28 hezîran 2026 (UTC) == Bot == <p>Hello @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], hope you're doing well, <p>as you know i use sakura bot to do article category maintenance here on ku.wikipediae. <p>i plan to introduce a new project. such as active_track.py, it maintains a weekly automated "Active Users Tracker" dashboard. The bot updates a weekly list of the top 10 most active users on ku.wiki, <p>The bot already maintans the project on several wikis: ([[:ckb:بەکارھێنەر:Sakura emad/بەکارھێنەرە-چالاکەکان|ckbwiki]], [[:simple:User:Sakura emad/Active-Users|SimpleWiki]], [[:ks:رُکُن:Sakura emad/Active users|ksWiki]], [[:mni:ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯔꯤꯕ:Sakura_emad/Active-Users|MNI Wiki]]) : So my question would be, i wonder if it is ok to create the project and run it immediately?, since i have a bot flag here? or i should seek community consensus first? the project will be under my username space btw. [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 22:22, 20 tîrmeh 2026 (UTC) :Silav {{=)}} I don't see any problem with that kind of task, and I think that's something desired here. But next time, it's better to ask that sort of question here: [[WP:DTH]]. ping {{ping|MikaelF|Penaber49|Avestaboy|Wikihez}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:42, 20 tîrmeh 2026 (UTC) ::Hello @[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]] I think it's possible. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:33, 20 tîrmeh 2026 (UTC) ::: @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] : ) i do apologize! [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 23:57, 20 tîrmeh 2026 (UTC) ::::I was waiting for your response. If you had said that it requires community consensus, I would have moved it to [[WP:DTH]]. If no consensus was needed, I would have deployed the script right away. [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 00:00, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :::::No need to apologize :) It's just that I'm not as active anymore, so it may take me some time to reply. Other users on the Dîwan can also answer you. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:46, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]], ji bo min jî baş e. Sakura emad, when you created this project what was your purpose? Thank you! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:10, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Maintaining a dedicated project to track top 10 active users on a wiki, people like this? and it is popular now? [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 09:17, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]], fine, thank you. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:22, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Do you guys want the language to be localized or in English, if you want it localized i need your help with the translation since i am not a native speaker. [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 23:08, 23 tîrmeh 2026 (UTC) 1jadoksi0gylkfyfhvu0j46jp4hu5pw 0 49715 2093360 1911854 2026-09-09T05:23:47Z Progressivecupcake 180305 2093360 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Atatürk Edirne'de bir kadının derdini dinlerken (25 Aralık 1930).jpg|thumb|300px|Mistefa Kemal Atatirk li [[Edirne]] hemwelatiyek eşkere dike (1930). Di dema serokatiya wî de, ew gelek caran di welatê de çû.]] '''Kemalîzm''', '''ataturkperestî''', '''alîgiriya Ataturk''' ji nêrîn, rêgez, nêzîktêdayîn, hezkirin, pesindayînên [[Mustafa Kemal Atatürk]] re dibêjin, ku ew wekî hîmên komara [[Tirkiye]]yê jî tên nirxandin. Kemalîzm di destûra bingehîn a Tirkiyeyê de wekî xaleke sereke cihê xwe girtiye û bi makezagonê tê parastin. Herwiha zagonek taybet bo parastina kemalîzmê jî heye. Rojavayî û pirraniya zana û zanistên cîhanê kemalîzmê wekî bîrdoziyekê nabînin, dişibînin nêrîna ''Baasî'' ya welatên [[ereb]]an. == Formûlasyona dewletê ya fermî ya kemalîzmê == Gorî bîrdoziya fermî ya dewleta Romê (Tirkiye) kemalîzm îdeolojiyek e û ne tenê tirk, gelên cîhanê yên bindest jî dikarin jê sûdê werbigirin. Atatürk "bavê tirkan" e, wî komar, dewlet û neteweya tirk afirandiye, ruh û mêjî daye gel, dijmin û dagirker kiriye der, tirk ji tarîtiya paşverûtiya [[Asya]] û [[Rojhilata Navîn]] filitandiye, riya şarezabûnê, ango riya ewropayîbûnê daye ber gel. Li Tirkiyeyê di serî de artêş, dewlet, kemalîzmê diparêze, wekî ala welat qîmeta wê bilind dike. 6 prînsîbên kemalîzmê, ataturkperestiyê ev in: * Neteweperwerî * Komargerî (komarparêzî) * Gelperwerî (gelparêzî) * Dewletperestî (dewletparêzî) * Laîktî (laîsîzm) * Şoreşgerî == Nêrîna ronakbîrên demokrat û lîberal bo kemalîzmê == Ew kemalîzmê wekî hîmên bingehîn ên dewleta tirk dibînin û di çarçoveya jiyan, kirin û temiyên Mustafa Kemal Atatürk de bisînor dikin. Gorî gelekan kemalîzm, dîktatoriyeke xas e. Kemalîzmê ne fêde lê ziyan daye civakê, gel ji koka xwe qetandiye, ne ji esasê lê ji dirûvê berê wê daye [[Ewropa]]yê, bo sazûmaniya xwe ava bike û biparêze komkujiyên mezin kiriye. Ronakbîrên li dijî kemalîzmê ne, herwiha kemalîzmê wekî astengiya pêşiya demokrasiyê jî dibînin. == Kemalîzm û kurd == Bi şikestina împeratoriya [[Osmanî]] ve, bo cara yekem bi navê "tirk", ango "Tirkiye" welatekê tê avakirin. Welatên serdest pirraniya [[Anatoliya]] û parekê [[Kurdistan]]ê dagir dikin. Dixwestin welatê ku bê avakirin, bi daxwaza wan be. Rola Mustafa Kemal Atatürk girîng dibînin û komara nû di berjewediyên xwe de dibînin û dipejirînin. [[Kurd]] û [[tirk]] peyman datînin ku dewlet a hemiyan be, mafê gelan bê naskirin. Lê dema komar tê damezirandin û ji aliyê cîhana rojavayî ve tê qebûlkirin, Atatürk siyaseta xwe ya bo kurdan diguherîne, sozên daye betal dike. Kurd serî hildidin û serhildanên wan bi komkujiyan tên bersivandin. Ji ber ku Atatürk rêberê dewletê ye, kurd jî wî ji tevahiya neyîniyan berpirsiyar digirin. Ji bo kurdan kemalîzm, zordestî, komkujî, pesinandina zilmê ye, ev nêrîn wiha pêş ketiye. == Çavkanî == * Şahinler Menter: ''Kemalismus. Ursprung, Wirkung und Aktualität''. Anadolu, Hückelhoven 1997, ISBN 3-86121-072-X * [[Bassam Tibi]]: ''Aufbruch am Bosporus. Die Türkei zwischen Europa und dem Islamismus''. Diana, München und Zürich 1998, ISBN 3-8284-5012-1 * Leng Wang: ''Kemalism. A General Political Survey of the Rise of the Turkish Nationalism between 1918 and 1928''. Dissertation, Stanford University 1929 ([http://dlib.stanford.edu:6520/text1/dd-ill/kemalism.pdf Digitalisat, PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050116072750/http://dlib.stanford.edu:6520/text1/dd-ill/kemalism.pdf |date=2005-01-16 }}) * Atatürk Araştırma Merkezi: ''Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri I-III''. Ankara 2006 (''Sammlung von Atatürks Reden und Ansprachen vom Atatürk-Forschungszentrum'') * [[Gazi Çağlar]]: ''Die Türkei zwischen Orient und Okzident. Eine politische Analyse ihrer Geschichte und Gegenwart.'' Münster 2003, ISBN 3-89771-016-1 == Girêdanên derve == * [http://www.inkrit.de/hkwm/artikel/HKWM-7-1-Kemalismus.pdf Agahî li ser kemalîzmê di Historisch-kritisches Wörterbuch des Marxismusê de]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} (PDF) (almanî) * ''[http://www.hist.net/kieser/pu/Kocgiri.html Les Kurdes Alévis face au Nationalisme Turc Kemaliste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829090818/http://www.hist.net/kieser/pu/Kocgiri.html |date=2011-08-29 }}'', Hans-Lukas Kieser, 1993 (fransî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:CHP]] [[Kategorî:Dîroka gelên tirkî]] [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Mustafa Kemal Atatürk]] [[Kategorî:Neteweperweriya tirkî]] [[Kategorî:Tevgerên siyasî li Tirkiyeyê]] dzgsb3igot9ixeodj1chc99de5idhc6 0 51073 2093337 1828323 2026-09-09T01:00:16Z Taharaha1 180286 /* */ 2093337 wikitext text/x-wiki {{Tîpên erebî}}<br />الضاد (ض) پیتی (ض - ḍād) بە هێمایەکی نەتەوەیی عەرەبی دادەنرێت، چ وەک زمان و چ وەک گەل (زمانی ض). ئەم پیتە لە عەرەبیی پێوەر و لە شێوەزارەکانی وەک میسر و سودان بە دەنگێکی قورسی "د" [dˤ] دەخوێندرێتەوە. لە کاتێکدا لە شێوەزارەکانی عێراق و کەنداو و شامدا، زۆرجار دەنگی (ض) و (ظ) تێکەڵ دەکرێن و وەک یەک دەخوێندرێنەوە. لە ڕووی مێژوویی و لە قورئانی کۆندا، بێژەکردنی ڕەسەنی ئەم پیتە بە دەنگێکی لایەنیی لێکخشاو [[Alfabeya fonetîk a navneteweyî|[ɮˤ]]] بووە.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Arabic, Middle Arabic, Middle Arabic Literary Standard, Neo-Arabic, Judaeo-Arabic and Related Terms |paşnav=Blau |pêşnav=Joshua |weşanger=BRILL |tarîx=1988-01-01 |rr=255–259 |isbn=978-90-04-66171-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004661714_013}}</ref> {|class="wikitable" |- !داوی !ناڤین !دەستبێک !تەنێ !ترانسکرێبت !فونەتیک |-align="center" <br /> |style="line-height:200%;padding:20px;"|<font size="10">ـض</font> |style="line-height:200%;padding:20px;"|<font size="10">ـضـ</font> |style="line-height:200%;padding:20px;"|<font size="10">ضـ</font> |style="line-height:200%;padding:20px;"|<font size="10">ض</font> |style="line-height:180%;padding:20px;"|<font size="5">ḍ</font> |style="line-height:180%;padding:20px;"|<font size="5">dˁ</font> |} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Tîpên erebî|ض]] 6ey0uafa3kf8zydswydugfzf75rswfk 2093338 2093337 2026-09-09T01:01:06Z Ghybu 9854 Guhartinên [[Special:Contributions/Taharaha1|Taharaha1]] ([[User talk:Taharaha1|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Balyozbot|Balyozbot]] 1828323 wikitext text/x-wiki {{Tîpên erebî}} '''Dad''' <font size="5"> ( ض )</font> herfa panzdehem a [[alfabeya erebî]] ye. {|class="wikitable" |- !Dawî !Navîn !Destpêk !Tenê !Transkrîpt !Fonetîk |-align="center" <br /> |style="line-height:200%;padding:20px;"|<font size="10">ـض</font> |style="line-height:200%;padding:20px;"|<font size="10">ـضـ</font> |style="line-height:200%;padding:20px;"|<font size="10">ضـ</font> |style="line-height:200%;padding:20px;"|<font size="10">ض</font> |style="line-height:180%;padding:20px;"|<font size="5">ḍ</font> |style="line-height:180%;padding:20px;"|<font size="5">dˁ</font> |} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Tîpên erebî|ض]] 8yrrfgvc9kjd2xodxkc9t2e38x81vls 0 71292 2093279 2050389 2026-09-08T20:31:36Z Ramikurd 17576 Beşkirinê gotarê 2093279 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Wild Platypus 4.jpg|thumb|Pozmişk]] '''Pozmişk''', '''mişkê avê''' an '''platîpûs''' ({{bi-en|''Platypus''}}), ''(Ornithorhynchus anatinus)'' canewerek e guhandarê nîv avî ye. == Şayes == Pozmişk ku di navbera bejna 39-60 cm e, ku şîrmêjekî nîv-deryayî yên di rojhilatê [[Awistralya]] û taybetmendiyên [[Tazmanya]] ye. Pozmişk li cihê hêkkirina şîrmêjên [[kûnza]] ve hin yek ji pênc hebûnan e. (Çar ên din [[gêrejûj]] in). Nûnertiya jîyana tenê ji famîle ya '''Ornithorhynchidae''' û ji zayendî yên '''Ornithorhynchus''' in. Tevî ku çend ên zayendî yên Ornithorhynchusê ve xizmên [[Fosîl]] hatiye dîtin. == Reftar == Hêkkirina gulpikên [[werdek]], boçikên [[darbir]]ê, bi hebûna mixmazekî axû ya di bin paşpaniyê nêran de wexta vedîtina vê şîrmêjê ve [[sirûştnas]] pir behitîn dimînin. Bêhevaltiya Pozmişkan wan bi [[hirçolek]] û [[kengur]] yên [[Awistralya]]yê ve wek sembolên berçavkirin dikin. Ew li pişt 20 navçeyên Awistralyayê de cihên fermî digrin. == Taksonomî û Jêderk == [[Wêne:platypus-sketch.jpg|çep|200px|thumb|Çapkirina Pozmişkên rengî di sala 1863'an de]] Dema ku Pozmişk ji aliyê Ewropayiyan ve hate dîtin, kaptan John Hunter li [[Înglistan]]ê re peyamek şand. Zanyarên Brîtanî dît ku ev taybetiyên fîzîkî xerîb ji gelê wan guman kir ku ew dihêt bû. Di sala [[1799]]'an de, di kovara Miscellany Naturalistê de danasîna yekem heywanan ji aliyê [[George Shaw]] pêk hat û got ne mimkun e ku bê avêtin û dudilî li ser rasteqînîya ne. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Heywan-şitil}} [[Kategorî:Guhandarên ku di 1799an de hatine tarîfkirin]] [[Kategorî:Heywan]] lp5cayhmh9qqqqjrc89379nbmg4rn24 2093280 2093279 2026-09-08T20:36:54Z Ramikurd 17576 /* Çavkanî */ 2093280 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Wild Platypus 4.jpg|thumb|Pozmişk]] '''Pozmişk''', '''mişkê avê''' an '''platîpûs''' ({{bi-en|''Platypus''}}), ''(Ornithorhynchus anatinus)'' canewerek e guhandarê nîv avî ye. == Şayes == Pozmişk ku di navbera bejna 39-60 cm e, ku şîrmêjekî nîv-deryayî yên di rojhilatê [[Awistralya]] û taybetmendiyên [[Tazmanya]] ye. Pozmişk li cihê hêkkirina şîrmêjên [[kûnza]] ve hin yek ji pênc hebûnan e. (Çar ên din [[gêrejûj]] in). Nûnertiya jîyana tenê ji famîle ya '''Ornithorhynchidae''' û ji zayendî yên '''Ornithorhynchus''' in. Tevî ku çend ên zayendî yên Ornithorhynchusê ve xizmên [[Fosîl]] hatiye dîtin. == Reftar == Hêkkirina gulpikên [[werdek]], boçikên [[darbir]]ê, bi hebûna mixmazekî axû ya di bin paşpaniyê nêran de wexta vedîtina vê şîrmêjê ve [[sirûştnas]] pir behitîn dimînin. Bêhevaltiya Pozmişkan wan bi [[hirçolek]] û [[kengur]] yên [[Awistralya]]yê ve wek sembolên berçavkirin dikin. Ew li pişt 20 navçeyên Awistralyayê de cihên fermî digrin. == Taksonomî û Jêderk == [[Wêne:platypus-sketch.jpg|çep|200px|thumb|Çapkirina Pozmişkên rengî di sala 1863'an de]] Dema ku Pozmişk ji aliyê Ewropayiyan ve hate dîtin, kaptan John Hunter li [[Înglistan]]ê re peyamek şand. Zanyarên Brîtanî dît ku ev taybetiyên fîzîkî xerîb ji gelê wan guman kir ku ew dihêt bû. Di sala [[1799]]'an de, di kovara Miscellany Naturalistê de danasîna yekem heywanan ji aliyê [[George Shaw]] pêk hat û got ne mimkun e ku bê avêtin û dudilî li ser rasteqînîya ne. == Çavkanî û Girêdanên Derve == {{çavkanî}} * [https://www.biodiversitylibrary.org/name/Ornithorhynchus_anatinus Biodiversity Heritage Library bibliography] for ''Ornithorhynchus anatinus'' * [https://web.archive.org/web/20190910215138/http://platypusfacts.net/ Platypus facts] (archived 10 September 2019) * View the [http://www.ensembl.org/Ornithorhynchus_anatinus/Info/Index/ platypus genome] in [[Ensembl]] * [https://www.pbs.org/video/the-platypus-guardian-axzeo8/ PBS Nature "The Platypus Guardian"] {{Kontrola otorîteyê}} {{Heywan-şitil}} [[Kategorî:Guhandarên ku di 1799an de hatine tarîfkirin]] [[Kategorî:Heywan]] 0ecpcz280h57yod7gdpt6210up5btjb 2093282 2093280 2026-09-08T20:42:24Z Ramikurd 17576 2093282 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Wild Platypus 4.jpg|thumb|Pozmişk]] '''Pozmişk''', '''mişkê avê''' an '''platîpûs''' ({{bi-en|''Platypus''}}), ''(Ornithorhynchus anatinus)'' [[canewer]]ek e [[guhandar]]ê nîv avî ye. == Şayes == Pozmişk ku di navbera bejna 39-60 cm e, ku şîrmêjekî nîv-deryayî yên di rojhilatê [[Awistralya]] û taybetmendiyên [[Tazmaniya]] ye. Pozmişk li cihê hêkkirina şîrmêjên [[kûnza]] ve hin yek ji pênc hebûnan e. (Çar ên din [[gêrejûj]] in). Nûnertiya jîyana tenê ji [[famîle]] ya '''Ornithorhynchidae''' û ji zayendî yên '''Ornithorhynchus''' in. Tevî ku çend ên zayendî yên Ornithorhynchusê ve xizmên [[Fosîl]] hatiye dîtin. == Reftar == Hêkkirina gulpikên [[werdek]], boçikên [[darbir]]ê, bi hebûna mixmazekî axû ya di bin paşpaniyê nêran de dema vedîtina vê şîrmêjê ve [[sirûştnas]] pir behitîn dimînin. Bêhevaltiya Pozmişkan wan bi [[hirçolek]] û [[kengur]] yên [[Awistralya]]yê ve wek sembolên berçavkirin dikin. Ew li pişt 20 navçeyên Awistralyayê de ciyên fermî digrin. == Taksonomî û Jêderk == [[Wêne:platypus-sketch.jpg|çep|200px|thumb|Çapkirina Pozmişkên rengî di sala 1863'an de]] Dema ku Pozmişk ji aliyê Ewropayiyan ve hate dîtin, kaptan John Hunter li [[Înglistan]]ê re peyamek şand. Zanyarên Brîtanî dît ku ev taybetiyên fîzîkî nenas ji gelê wan guman kir ku ew dihêt bû. Di sala [[1799]]'an de, di kovara Miscellany Naturalistê de danasîna yekem heywanan ji aliyê [[George Shaw]] pêk hat û got ne hebe ku bê avêtin û dudilî li ser rasteqînîya ne. == Çavkanî û Girêdanên Derve == {{çavkanî}} * [https://www.biodiversitylibrary.org/name/Ornithorhynchus_anatinus Biodiversity Heritage Library bibliography] for ''Ornithorhynchus anatinus'' * [https://web.archive.org/web/20190910215138/http://platypusfacts.net/ Platypus facts] (archived 10 September 2019) * View the [http://www.ensembl.org/Ornithorhynchus_anatinus/Info/Index/ platypus genome] in [[Ensembl]] * [https://www.pbs.org/video/the-platypus-guardian-axzeo8/ PBS Nature "The Platypus Guardian"] {{Kontrola otorîteyê}} {{Heywan-şitil}} [[Kategorî:Guhandarên ku di 1799an de hatine tarîfkirin]] [[Kategorî:Heywan]] hsbapul7wi4oyvyvrwh225289f3sb6p 2093283 2093282 2026-09-08T20:49:00Z Ramikurd 17576 2093283 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Wild Platypus 4.jpg|thumb|Pozmişk]] '''Pozmişk''', '''mişkê avê''' an '''platîpûs''' ({{bi-en|''Platypus''}}), ''(Ornithorhynchus anatinus)'' [[canewer]]ek e [[guhandar]]ê nîv avî ye. == Şayes == Pozmişk ku di navbera bejna 39-60 cm e, ku şîrmêjekî nîv-deryayî yên di rojhilatê [[Awistralya]] û taybetmendiyên [[Tazmaniya]] ye. Pozmişk li cihê hêkkirina şîrmêjên [[kûnza]] ve hin yek ji pênc hebûnan e. (Çar ên din [[gêrejûj]] in). Nûnertiya jîyana tenê ji [[famîle]] ya '''Ornithorhynchidae''' û ji zayendî yên '''Ornithorhynchus''' in. Tevî ku çend ên zayendî yên Ornithorhynchusê ve xizmên [[Fosîl]] hatiye dîtin. Laşê pozmişk an pilatîpusê (platypus) yê piçûk û bejnzirav, bi porê qehweyî yê kurt û tund ve hatiye pêçandin, ku tebeqeyeke hewayê ya parastinê digire da ku ajal germ bihêle, hem di avê de hem jî derveyî wê. Kincê porê wê avnegir e û ji mûyên parastinê yên tebate û mûyên binê por ên xemilandî pêk tê. Ew yek ji wan menemalên e ku porê wan herî tund e, tenê piştî perayan (otters) tê. Herwiha ew bîofluoresan e û di bin ronahiya ultravîole de bi rengê şîn û kesk dibiriqe; dibe ku ev taybetî di ronahiya kêm de wê ji dijminên hessas ên li hember tîrêjên UV vedişêre. Ew di nav menemalan de yekane ye ku melanosomên rengê porê wê vala ne (hollow). Bêvila dirêj û çenga jêrîn a ku bi çermê nerm ve hatiye pêçandin, dişibin bêvila mirîşkê. Kunên poz nêzî serê pozê ne li ser rûyê jorîn, dema ku çav û guh li pişt pozê de di şikeftekê de ne ku di bin avê de digire. Ew xwedî kîsikên rûyê xwe ne ku ji bo hilanîna xwarinê tên bikaranîn. Boçika berfireh û ya rast a pilatîpusê tê berawirdkirin bi ya sivorê (beaver), lê por e ne pûlik e; ew rezervên rûnê hildigire û dema avjeniyê wek sikanê tevdigere. Lingên wê kurt in û rewşa firehbûyî heye. Perde di lingên pêşiyê de zêdetir xuya dike. Dema ku ew li ser erdê dimeşe, lingên wê wek mişt-meşiyê (knuckle-walking) tên qatkirin da ku perde bên parastin. Pozmişk an Pilatîpus am xwedî hestiyekê navbera stûyê (interclavicle) ye di kembera milê de, taybetiyeke ku ew bi hêştiran re parve dikin. Wek gelek ajalên din ên avî û nîv-avî, hestiyên wê osteosklerozê nîşan didin, ku tundiya wan zêde dike da ku qabîliyeta melevaniyê kêm bikin. Pilatîpusên mezin dizên (dan) tune ne û li şûna wê xwedî tabletên xwarin-hêrandinê yên bi tundî keratînbûyî ne. Pilatîpusên ciwan yek diranê pêş û du diranên molar li ser her maksîlayekê hene, û sê diranên molar li ser çeneyên jêrîn. Diranê pêşîn ê jorîn û ê sisiyan ê jêrîn tenê xwedî yek tûjahiya sereke ne, dema ku yên din xwedî du tûjahî ne. Ew diranên xwe di dema ku ji şikeftên xwe yên zayînê derdikevin, winda dikin. Pilatîpus zikê fonksîyonel tune ye, ji ber tunebûna genên pêwîst ji bo çêkirin û derxistina proteazên pepsînê. Lêbelê, riya hezmê pilatîpusê xwedî beşeke mîna kîsikê ye ku di rûdana mêtabolîzman de alîkariyê dide. Pilatîpusên nêr bi navînî dirêjahiya wan 50 sm (20 înç) û giraniya wan 1,700 gram (3.7 pound) ne, dema ku mê piçûktir in bi dirêjahiya navînî 43 sm (17 înç) û giraniya 900 gram (2.0 pound). Ev cure li gorî qaîdeya Bergmann tevdigere, ku fêrdên li başûrê zêdetir mezintir in, ji ber avhewaya sartir; lêbelê cudahiyên herêmî hene. Pilatîpus xwedî germahiya laşê navînî ya bi qasî 32 °C (90 °F) e, kêmtir ji 32 °C (99 °F) ya asayî ya menemalên plansantalî. Lêkolîn destnîşan dikin ku ev adaptasyoneke hêdî hêdî bûye di navbera hindik cureyên monotremeyên mayî yên di şert û mercên hişk de, ne taybetiyeke giştî ya monotremeyên berê. Pilatîpus xwedî vebûneke yekane ye, bi navê kloaka, ji bo hem pergalên zayînê hem jî pergalên avêtinê. Pilatîpusê nêr xwedî stûyên penîsê ye û glansa penîsê ya asîmetrîk e ku li aliyê çepê mezintir e. == Reftar == Hêkkirina gulpikên [[werdek]], boçikên [[darbir]]ê, bi hebûna mixmazekî axû ya di bin paşpaniyê nêran de dema vedîtina vê şîrmêjê ve [[sirûştnas]] pir behitîn dimînin. Bêhevaltiya Pozmişkan wan bi [[hirçolek]] û [[kengur]] yên [[Awistralya]]yê ve wek sembolên berçavkirin dikin. Ew li pişt 20 navçeyên Awistralyayê de ciyên fermî digrin. == Taksonomî û Jêderk == [[Wêne:platypus-sketch.jpg|çep|200px|thumb|Çapkirina Pozmişkên rengî di sala 1863'an de]] Dema ku Pozmişk ji aliyê Ewropayiyan ve hate dîtin, kaptan John Hunter li [[Înglistan]]ê re peyamek şand. Zanyarên Brîtanî dît ku ev taybetiyên fîzîkî nenas ji gelê wan guman kir ku ew dihêt bû. Di sala [[1799]]'an de, di kovara Miscellany Naturalistê de danasîna yekem heywanan ji aliyê [[George Shaw]] pêk hat û got ne hebe ku bê avêtin û dudilî li ser rasteqînîya ne. == Çavkanî û Girêdanên Derve == {{çavkanî}} * [https://www.biodiversitylibrary.org/name/Ornithorhynchus_anatinus Biodiversity Heritage Library bibliography] for ''Ornithorhynchus anatinus'' * [https://web.archive.org/web/20190910215138/http://platypusfacts.net/ Platypus facts] (archived 10 September 2019) * View the [http://www.ensembl.org/Ornithorhynchus_anatinus/Info/Index/ platypus genome] in [[Ensembl]] * [https://www.pbs.org/video/the-platypus-guardian-axzeo8/ PBS Nature "The Platypus Guardian"] {{Kontrola otorîteyê}} {{Heywan-şitil}} [[Kategorî:Guhandarên ku di 1799an de hatine tarîfkirin]] [[Kategorî:Heywan]] c7gn66v75y1txy9m7ma0phmd5y9afqy 2093288 2093283 2026-09-08T21:23:08Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî û Girêdanên Derve */ 2093288 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Wild Platypus 4.jpg|thumb|Pozmişk]] '''Pozmişk''', '''mişkê avê''' an '''platîpûs''' ({{bi-en|''Platypus''}}), ''(Ornithorhynchus anatinus)'' [[canewer]]ek e [[guhandar]]ê nîv avî ye. == Şayes == Pozmişk ku di navbera bejna 39-60 cm e, ku şîrmêjekî nîv-deryayî yên di rojhilatê [[Awistralya]] û taybetmendiyên [[Tazmaniya]] ye. Pozmişk li cihê hêkkirina şîrmêjên [[kûnza]] ve hin yek ji pênc hebûnan e. (Çar ên din [[gêrejûj]] in). Nûnertiya jîyana tenê ji [[famîle]] ya '''Ornithorhynchidae''' û ji zayendî yên '''Ornithorhynchus''' in. Tevî ku çend ên zayendî yên Ornithorhynchusê ve xizmên [[Fosîl]] hatiye dîtin. Laşê pozmişk an pilatîpusê (platypus) yê piçûk û bejnzirav, bi porê qehweyî yê kurt û tund ve hatiye pêçandin, ku tebeqeyeke hewayê ya parastinê digire da ku ajal germ bihêle, hem di avê de hem jî derveyî wê. Kincê porê wê avnegir e û ji mûyên parastinê yên tebate û mûyên binê por ên xemilandî pêk tê. Ew yek ji wan menemalên e ku porê wan herî tund e, tenê piştî perayan (otters) tê. Herwiha ew bîofluoresan e û di bin ronahiya ultravîole de bi rengê şîn û kesk dibiriqe; dibe ku ev taybetî di ronahiya kêm de wê ji dijminên hessas ên li hember tîrêjên UV vedişêre. Ew di nav menemalan de yekane ye ku melanosomên rengê porê wê vala ne (hollow). Bêvila dirêj û çenga jêrîn a ku bi çermê nerm ve hatiye pêçandin, dişibin bêvila mirîşkê. Kunên poz nêzî serê pozê ne li ser rûyê jorîn, dema ku çav û guh li pişt pozê de di şikeftekê de ne ku di bin avê de digire. Ew xwedî kîsikên rûyê xwe ne ku ji bo hilanîna xwarinê tên bikaranîn. Boçika berfireh û ya rast a pilatîpusê tê berawirdkirin bi ya sivorê (beaver), lê por e ne pûlik e; ew rezervên rûnê hildigire û dema avjeniyê wek sikanê tevdigere. Lingên wê kurt in û rewşa firehbûyî heye. Perde di lingên pêşiyê de zêdetir xuya dike. Dema ku ew li ser erdê dimeşe, lingên wê wek mişt-meşiyê (knuckle-walking) tên qatkirin da ku perde bên parastin. Pozmişk an Pilatîpus am xwedî hestiyekê navbera stûyê (interclavicle) ye di kembera milê de, taybetiyeke ku ew bi hêştiran re parve dikin. Wek gelek ajalên din ên avî û nîv-avî, hestiyên wê osteosklerozê nîşan didin, ku tundiya wan zêde dike da ku qabîliyeta melevaniyê kêm bikin. Pilatîpusên mezin dizên (dan) tune ne û li şûna wê xwedî tabletên xwarin-hêrandinê yên bi tundî keratînbûyî ne. Pilatîpusên ciwan yek diranê pêş û du diranên molar li ser her maksîlayekê hene, û sê diranên molar li ser çeneyên jêrîn. Diranê pêşîn ê jorîn û ê sisiyan ê jêrîn tenê xwedî yek tûjahiya sereke ne, dema ku yên din xwedî du tûjahî ne. Ew diranên xwe di dema ku ji şikeftên xwe yên zayînê derdikevin, winda dikin. Pilatîpus zikê fonksîyonel tune ye, ji ber tunebûna genên pêwîst ji bo çêkirin û derxistina proteazên pepsînê. Lêbelê, riya hezmê pilatîpusê xwedî beşeke mîna kîsikê ye ku di rûdana mêtabolîzman de alîkariyê dide. Pilatîpusên nêr bi navînî dirêjahiya wan 50 sm (20 înç) û giraniya wan 1,700 gram (3.7 pound) ne, dema ku mê piçûktir in bi dirêjahiya navînî 43 sm (17 înç) û giraniya 900 gram (2.0 pound). Ev cure li gorî qaîdeya Bergmann tevdigere, ku fêrdên li başûrê zêdetir mezintir in, ji ber avhewaya sartir; lêbelê cudahiyên herêmî hene. Pilatîpus xwedî germahiya laşê navînî ya bi qasî 32 °C (90 °F) e, kêmtir ji 32 °C (99 °F) ya asayî ya menemalên plansantalî. Lêkolîn destnîşan dikin ku ev adaptasyoneke hêdî hêdî bûye di navbera hindik cureyên monotremeyên mayî yên di şert û mercên hişk de, ne taybetiyeke giştî ya monotremeyên berê. Pilatîpus xwedî vebûneke yekane ye, bi navê kloaka, ji bo hem pergalên zayînê hem jî pergalên avêtinê. Pilatîpusê nêr xwedî stûyên penîsê ye û glansa penîsê ya asîmetrîk e ku li aliyê çepê mezintir e. == Reftar == Hêkkirina gulpikên [[werdek]], boçikên [[darbir]]ê, bi hebûna mixmazekî axû ya di bin paşpaniyê nêran de dema vedîtina vê şîrmêjê ve [[sirûştnas]] pir behitîn dimînin. Bêhevaltiya Pozmişkan wan bi [[hirçolek]] û [[kengur]] yên [[Awistralya]]yê ve wek sembolên berçavkirin dikin. Ew li pişt 20 navçeyên Awistralyayê de ciyên fermî digrin. == Taksonomî û Jêderk == [[Wêne:platypus-sketch.jpg|çep|200px|thumb|Çapkirina Pozmişkên rengî di sala 1863'an de]] Dema ku Pozmişk ji aliyê Ewropayiyan ve hate dîtin, kaptan John Hunter li [[Înglistan]]ê re peyamek şand. Zanyarên Brîtanî dît ku ev taybetiyên fîzîkî nenas ji gelê wan guman kir ku ew dihêt bû. Di sala [[1799]]'an de, di kovara Miscellany Naturalistê de danasîna yekem heywanan ji aliyê [[George Shaw]] pêk hat û got ne hebe ku bê avêtin û dudilî li ser rasteqînîya ne. == Çavkanî û Girêdanên Derve == {{çavkanî}} * [https://www.biodiversitylibrary.org/name/Ornithorhynchus_anatinus Biodiversity Heritage Library bibliography] for ''Ornithorhynchus anatinus'' * [https://web.archive.org/web/20190910215138/http://platypusfacts.net/ Platypus facts] (archived 10 September 2019) * View the [http://www.ensembl.org/Ornithorhynchus_anatinus/Info/Index/ platypus genome] in [[Ensembl]] * [https://www.pbs.org/video/the-platypus-guardian-axzeo8/ PBS Nature "The Platypus Guardian"] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Guhandarên ku di 1799an de hatine tarîfkirin]] [[Kategorî:Heywan]] my7fswkgk7tm2wgkt8i9zliaddmd65g 0 84774 2093372 2069689 2026-09-09T07:57:02Z Avestaboy 34898 2093372 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = | weşanxane = | dîroka_weşanê = [[sedsala 17an]] | ziman = [[Zimanê osmanî]] | sererastkirin = | cih = | sernavê_xwemalî = | welat = | şêwe = [[Wêjeya rêwîtiyê]] | pêşgotin = | nivîskar = [[Ewliya Çelebî]] | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Seyahatname C1 Evliya Çelebi.jpg | wergêr = | pirtûk = }} '''Seyahatname''' ([[osmanî]]: سياحت نامه) an jî '''Seyahatnameya Ewliya Çelebî''' pirtûka [[Ewliya Çelebî]] ye a geriyê ye ku di sedsala 17an de hatiye nivîsandin û berhema wî a girîng e. Ji deh cîldan pêk tê. Di pirtûkê de behsa [[Kurdistan]]ê, [[zimanê kurdî]], [[çanda kurdî]] jî dike. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an]] [[Kategorî:Pirtûkên tirkî]] [[Kategorî:Wêjeya osmanî]] [[Kategorî:​Wêjeya tirkî]] f63wnnaetyh6ckgzrtac63e4eo8mrs3 2093373 2093372 2026-09-09T07:58:17Z Avestaboy 34898 2093373 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = | weşanxane = | dîroka_weşanê = [[sedsala 17an]] | ziman = [[Zimanê osmanî]] | sererastkirin = | cih = | sernavê_xwemalî = | welat = | şêwe = [[Wêjeya rêwîtiyê]] | pêşgotin = | nivîskar = [[Ewliya Çelebî]] | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Seyahatname C1 Evliya Çelebi.jpg | wergêr = | pirtûk = }} '''Seyahatname''' ([[osmanî]]: سياحت نامه) an jî '''Seyahatnameya Ewliya Çelebî''' pirtûka [[Ewliya Çelebî]] ye a geriyê ye ku di sedsala 17an de hatiye nivîsandin û berhema wî a girîng e. Ji deh cîldan pêk tê. Di pirtûkê de behsa [[Kurdistan]]ê, [[zimanê kurdî]], [[çanda kurdî]] jî dike. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê yên tirkî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an]] [[Kategorî:Pirtûkên tirkî]] [[Kategorî:Wêjeya osmanî]] [[Kategorî:​Wêjeya tirkî]] bucdmswq1pix8mwj2xq5j4d7q6xbtqw 2093374 2093373 2026-09-09T07:58:55Z Avestaboy 34898 2093374 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = | weşanxane = | dîroka_weşanê = [[sedsala 17an]] | ziman = [[Zimanê osmanî]] | sererastkirin = | cih = | sernavê_xwemalî = | welat = | şêwe = [[Wêjeya rêwîtiyê]] | pêşgotin = | nivîskar = [[Ewliya Çelebî]] | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Seyahatname C1 Evliya Çelebi.jpg | wergêr = | pirtûk = }} '''Seyahatname''' ([[osmanî]]: سياحت نامه) an jî '''Seyahatnameya Ewliya Çelebî''' pirtûka [[Ewliya Çelebî]] ye a geriyê ye ku di sedsala 17an de hatiye nivîsandin û berhema wî a girîng e. Ji deh cîldan pêk tê. Di pirtûkê de behsa [[Kurdistan]]ê, [[zimanê kurdî]], [[çanda kurdî]] jî dike. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê|*Seyahatname]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê yên tirkî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an]] [[Kategorî:Pirtûkên tirkî]] [[Kategorî:Wêjeya osmanî]] [[Kategorî:​Wêjeya tirkî]] fqzzfxd2tzkyye5bgc13x2mxbxsuw0p 2093375 2093374 2026-09-09T08:00:16Z Avestaboy 34898 2093375 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = | weşanxane = | dîroka_weşanê = [[sedsala 17an]] | ziman = [[Zimanê osmanî]] | sererastkirin = | cih = | sernavê_xwemalî = | welat = | şêwe = [[Wêjeya rêwîtiyê]] | pêşgotin = | nivîskar = [[Ewliya Çelebî]] | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Seyahatname C1 Evliya Çelebi.jpg | wergêr = | pirtûk = }} '''Seyahatname''' ([[osmanî]]: سياحت نامه) an jî '''Seyahatnameya Ewliya Çelebî''' pirtûka [[Ewliya Çelebî]] ye a geriyê ye ku di sedsala 17an de hatiye nivîsandin û berhema wî a girîng e. Ji deh cîldan pêk tê. Di pirtûkê de behsa [[Kurdistan]]ê, [[zimanê kurdî]], [[çanda kurdî]] jî dike. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê|*Seyahatname]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê yên tirkî|Pirtûkên rêwîtiyê yên tirkî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an]] [[Kategorî:Pirtûkên tirkî]] [[Kategorî:Wêjeya osmanî]] [[Kategorî:​Wêjeya tirkî]] 5c2g864ti3i0gmjskbb56hatny0viez 0 125126 2093363 2069658 2026-09-09T07:13:10Z Avestaboy 34898 /* Naveroka pirtûkê */ Rastnivîs 2093363 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | nav = Gera li dor dinyayê di 80 rojan de | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = 978-975-8242-29-0 | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = | weşanxane = [[Weşanên Aram]] (bi kurdî) | dîroka_weşanê = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = | sererastkirin = | cih = | sernavê_xwemalî = Tour du monde en quatre-vingts jours | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = [[Jules Verne]] | binwêne = Bergê pirtûkê ji bo çapa fransî ya 1896an a romana Jules Verne ya Gera li dor dinyayê di 80 rojan de | mezinahiyawêne = | wêne = Nyolcvan nap alatt a Föld körül.jpg | wergêr = [[Aynur Ilı]] | pirtûk = }} '''Gera li dor dinyayê di 80 rojan de''' romaneke nivîskarê fransî [[Jules Verne]] e. Roman yekem car di 30ê kanûna paşîn a 1873an de bi sernavê fransî ''Le Tour du monde en quatre-vingts jours'' ji hêla weşanger [[Pierre-Jules Hetzel]] ve hate weşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.j-verne.de/verne14.html |sernav=Die Reise um die Erde in 80 Tagen (1873) |paşnav=Fehrmann |pêşnav=Andreas |malper=www.j-verne.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2012-12-30 }}</ref> == Naveroka pirtûkê == Camêrê dewlemend ê înglîz Phileas Fogg li [[London]]ê tenê dijî û tevî dewlemendiya xwe jî ew jiyana xwe ya rojane bi awayekî gelek rêkûpêk û nerm û destlêgirtî dijî. Ew ji leyza kaxizan a [[Whist|''whistê'']] pir hez dike. Ew bi endamên din ên [[Klûba Reformê ya Londonê]] re 20.000 [[Sterlîna inglîzî|sterlînên inglîzî]] şertanê dike ku ew ê di 80 rojan de dorhêla dinyayê bigere. Di heman êvarê de, ew bi çokarê xwe yê fransî Jean Passepartout re, yê ku nû hatiye karkirin, diçe. Ew bi [[trên]]ê di ser [[Parîs]]ê re diçin [[Brindisi]], li wir li [[vapor]]ê siwar dibin û di ser [[Kanala Swêşê]] re diçin [[Mumbaî|Bombayê]]. Fogg 20.000 sterlînên inglîzî di holikê de hene, nîvê din ê serweta wî ye. == Paşxan == Roman li ser sefera cîhanê ya amerîkî [[George Francis Train]] ê ku ew gera di sala 1870î de û du gerên din ên cîhanê di 1890 û 1892an de, di 1892an de tenê di nav 60 rojan de, pêk anî. Ew ji ber ku navê wî wekî Phileas Fogg hate guheztin hêrs bû. Di sala 1869an de, [[Kanala Suezê]] û rêhesin li seranserê Dewletên Yekbûyî hatin vekirin. Berê, rêwîtiya li seranserê cîhanê di 80 rojan de hema hema ne gengaz bû. Çewtiyek mentiqî ya ku ji hêla Jules Verne ve tê angaştkirin, ku li gorî wê divê Phileas Fogg çewtiya xwe ya di derbarê dîroka li Amerîka de bihesibîne, bê guman nayê îsbatkirin, ji ber ku - her çend ew ê pir ne gengaz be jî - bi tevahî nayê derxistin ku ew di rê de bû. Amerîka û li seranserê Atlantîkê vedigere Londonê bi dîroka heyî re rûbirû nebû. [[Wêne:Around_the_World_in_Eighty_Days_map.png|thumb|Nexşe]] == Îlhama xwe ji ''Three Sundays in a Week'' a Edgar Allan Poe == Vernes heyranê mezin ê nivîskarê amerîkî [[Edgar Allan Poe]] bû û kurteçîrokên Poe gelek caran ji bo çîrokên Vernes bûne îlham, wek mînak ''The Balloon Hoax'' (ji sala 1844) û ''Mellonta Tauta'' (ji sala 1849) ji bo ''Cinq semaines en ballon'' (ji sala 1863) an ''[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]'' (ji sala 1835) ji bo ''De la Terre à la Lune'' (ji sala 1865). Verne di heman demê de ji hêla Poe ve ji bo "Gera li dor dinyayê di 80 rojan de" hate îlhamkirin.<ref>Célestin Pierre Cambiaire: ''The Influence of Edgar Allan Poe in France.'' Stechert, New York 1927, r. 243.</ref> Poe di 27ê çiriya paşîn a 1841ê de ''Three Sundays in a Week'' de çap kiribû - wê demê hîn jî di bin sernavê xweya resen ''A Succession of Sundays'' de.<ref>Fredrick S. Frank, Anthony Magistrale: ''The Poe Encyclopedia.'' Greenwood Press, Westport 1997, <nowiki>ISBN 0-313-27768-0</nowiki>, r. 347–348.</ref> Di çîrokê de, "çareser" ev e ku serleheng "Bobbi" tenê dikare bi jina ku jê hez dike re bizewice ji ber ku ew bi ser dikeve "hefteyek bi sê yekşeman" wekî ku bavê bûkê daxwaz dike pêşkêşî dike. Çareserî ev e ku - li gora ku hûn li ser rûyê erdê ji rojhilat ber bi rojava ve an ji rojava ber bi rojhilat ve dorpeç bikin - rojek (Yekşem) "zêde dike" an yek "diçe". Verne kurteçîroka Poe nas dikir.<ref>Peter Costello: ''Jules Verne. Der Erfinder der Science-Fiction.'' Qalander-Verlag, Aalen 1979, <nowiki>ISBN 3-922121-09-8</nowiki>. r. 115.</ref> Rastiya ku di rêwîtiyek li çaraliyê cîhanê de di rêça "rast" de rojek dikare "qezenc bibe" îlham da Verne ku "Gera li dor dinyayê di 80 rojan de" çareser bike. == Wergera kurdî == Roman ji aliyê [[Aynur Ilı]] ve hatiye wergerandin zimanê kurdî û di gulana 2021ê de ji aliyê [[Weşanên Aram]] ve hatiye çapandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://aramyayinevi.com/product/jules-verne-gera-li-dor-dinyaye-di-80-rojan-de/ |sernav=Jules Verne – Gera li dor dinyayê di 80 rojan de }}</ref> == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Around the World in Eighty Days}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gera li dor dinyayê di 80 rojan de| ]] [[Kategorî:Pirtûkên 1873an]] [[Kategorî:Pirtûkên 1872an]] [[Kategorî:Romanên Jules Verne]] [[Kategorî:Romanên klasîk]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] 9skflsv7r80e7txx0jeeffw8h7f3e35 2093364 2093363 2026-09-09T07:13:45Z Avestaboy 34898 /* Paşxan */ Rastnivîs 2093364 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | nav = Gera li dor dinyayê di 80 rojan de | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = 978-975-8242-29-0 | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = | weşanxane = [[Weşanên Aram]] (bi kurdî) | dîroka_weşanê = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = | sererastkirin = | cih = | sernavê_xwemalî = Tour du monde en quatre-vingts jours | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = [[Jules Verne]] | binwêne = Bergê pirtûkê ji bo çapa fransî ya 1896an a romana Jules Verne ya Gera li dor dinyayê di 80 rojan de | mezinahiyawêne = | wêne = Nyolcvan nap alatt a Föld körül.jpg | wergêr = [[Aynur Ilı]] | pirtûk = }} '''Gera li dor dinyayê di 80 rojan de''' romaneke nivîskarê fransî [[Jules Verne]] e. Roman yekem car di 30ê kanûna paşîn a 1873an de bi sernavê fransî ''Le Tour du monde en quatre-vingts jours'' ji hêla weşanger [[Pierre-Jules Hetzel]] ve hate weşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.j-verne.de/verne14.html |sernav=Die Reise um die Erde in 80 Tagen (1873) |paşnav=Fehrmann |pêşnav=Andreas |malper=www.j-verne.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2012-12-30 }}</ref> == Naveroka pirtûkê == Camêrê dewlemend ê înglîz Phileas Fogg li [[London]]ê tenê dijî û tevî dewlemendiya xwe jî ew jiyana xwe ya rojane bi awayekî gelek rêkûpêk û nerm û destlêgirtî dijî. Ew ji leyza kaxizan a [[Whist|''whistê'']] pir hez dike. Ew bi endamên din ên [[Klûba Reformê ya Londonê]] re 20.000 [[Sterlîna inglîzî|sterlînên inglîzî]] şertanê dike ku ew ê di 80 rojan de dorhêla dinyayê bigere. Di heman êvarê de, ew bi çokarê xwe yê fransî Jean Passepartout re, yê ku nû hatiye karkirin, diçe. Ew bi [[trên]]ê di ser [[Parîs]]ê re diçin [[Brindisi]], li wir li [[vapor]]ê siwar dibin û di ser [[Kanala Swêşê]] re diçin [[Mumbaî|Bombayê]]. Fogg 20.000 sterlînên inglîzî di holikê de hene, nîvê din ê serweta wî ye. == Paşxan == Roman li ser sefera cîhanê ya amerîkî [[George Francis Train]] ê ku ew gera di sala 1870î de û du gerên din ên cîhanê di 1890 û 1892an de, di 1892an de tenê di nav 60 rojan de, pêk anî. Ew ji ber ku navê wî wekî Phileas Fogg hate guheztin hêrs bû. Di sala 1869an de, [[Kanala Swêşê]] û rêhesin li seranserê Dewletên Yekbûyî hatin vekirin. Berê, rêwîtiya li seranserê cîhanê di 80 rojan de hema hema ne gengaz bû. Çewtiyek mentiqî ya ku ji hêla Jules Verne ve tê angaştkirin, ku li gorî wê divê Phileas Fogg çewtiya xwe ya di derbarê dîroka li Amerîka de bihesibîne, bê guman nayê îsbatkirin, ji ber ku - her çend ew ê pir ne gengaz be jî - bi tevahî nayê derxistin ku ew di rê de bû. Amerîka û li seranserê Atlantîkê vedigere Londonê bi dîroka heyî re rûbirû nebû. [[Wêne:Around_the_World_in_Eighty_Days_map.png|thumb|Nexşe]] == Îlhama xwe ji ''Three Sundays in a Week'' a Edgar Allan Poe == Vernes heyranê mezin ê nivîskarê amerîkî [[Edgar Allan Poe]] bû û kurteçîrokên Poe gelek caran ji bo çîrokên Vernes bûne îlham, wek mînak ''The Balloon Hoax'' (ji sala 1844) û ''Mellonta Tauta'' (ji sala 1849) ji bo ''Cinq semaines en ballon'' (ji sala 1863) an ''[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]'' (ji sala 1835) ji bo ''De la Terre à la Lune'' (ji sala 1865). Verne di heman demê de ji hêla Poe ve ji bo "Gera li dor dinyayê di 80 rojan de" hate îlhamkirin.<ref>Célestin Pierre Cambiaire: ''The Influence of Edgar Allan Poe in France.'' Stechert, New York 1927, r. 243.</ref> Poe di 27ê çiriya paşîn a 1841ê de ''Three Sundays in a Week'' de çap kiribû - wê demê hîn jî di bin sernavê xweya resen ''A Succession of Sundays'' de.<ref>Fredrick S. Frank, Anthony Magistrale: ''The Poe Encyclopedia.'' Greenwood Press, Westport 1997, <nowiki>ISBN 0-313-27768-0</nowiki>, r. 347–348.</ref> Di çîrokê de, "çareser" ev e ku serleheng "Bobbi" tenê dikare bi jina ku jê hez dike re bizewice ji ber ku ew bi ser dikeve "hefteyek bi sê yekşeman" wekî ku bavê bûkê daxwaz dike pêşkêşî dike. Çareserî ev e ku - li gora ku hûn li ser rûyê erdê ji rojhilat ber bi rojava ve an ji rojava ber bi rojhilat ve dorpeç bikin - rojek (Yekşem) "zêde dike" an yek "diçe". Verne kurteçîroka Poe nas dikir.<ref>Peter Costello: ''Jules Verne. Der Erfinder der Science-Fiction.'' Qalander-Verlag, Aalen 1979, <nowiki>ISBN 3-922121-09-8</nowiki>. r. 115.</ref> Rastiya ku di rêwîtiyek li çaraliyê cîhanê de di rêça "rast" de rojek dikare "qezenc bibe" îlham da Verne ku "Gera li dor dinyayê di 80 rojan de" çareser bike. == Wergera kurdî == Roman ji aliyê [[Aynur Ilı]] ve hatiye wergerandin zimanê kurdî û di gulana 2021ê de ji aliyê [[Weşanên Aram]] ve hatiye çapandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://aramyayinevi.com/product/jules-verne-gera-li-dor-dinyaye-di-80-rojan-de/ |sernav=Jules Verne – Gera li dor dinyayê di 80 rojan de }}</ref> == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Around the World in Eighty Days}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gera li dor dinyayê di 80 rojan de| ]] [[Kategorî:Pirtûkên 1873an]] [[Kategorî:Pirtûkên 1872an]] [[Kategorî:Romanên Jules Verne]] [[Kategorî:Romanên klasîk]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] sm31vw5cmmub4w0whpm8b1rspsg760s 2093365 2093364 2026-09-09T07:46:24Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2093365 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | nav = Gera li dor dinyayê di 80 rojan de | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = 978-975-8242-29-0 | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = | weşanxane = [[Weşanên Aram]] (bi kurdî) | dîroka_weşanê = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = | sererastkirin = | cih = | sernavê_xwemalî = Tour du monde en quatre-vingts jours | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = [[Jules Verne]] | binwêne = Bergê pirtûkê ji bo çapa fransî ya 1896an a romana Jules Verne ya Gera li dor dinyayê di 80 rojan de | mezinahiyawêne = | wêne = Nyolcvan nap alatt a Föld körül.jpg | wergêr = [[Aynur Ilı]] | pirtûk = }} '''Gera li dor dinyayê di 80 rojan de''' romaneke nivîskarê fransî [[Jules Verne]] e. Roman yekem car di 30ê kanûna paşîn a 1873an de bi sernavê fransî ''Le Tour du monde en quatre-vingts jours'' ji hêla weşanger [[Pierre-Jules Hetzel]] ve hate weşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.j-verne.de/verne14.html |sernav=Die Reise um die Erde in 80 Tagen (1873) |paşnav=Fehrmann |pêşnav=Andreas |malper=www.j-verne.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2012-12-30 }}</ref> == Naveroka pirtûkê == Camêrê dewlemend ê înglîz Phileas Fogg li [[London]]ê tenê dijî û tevî dewlemendiya xwe jî ew jiyana xwe ya rojane bi awayekî gelek rêkûpêk û nerm û destlêgirtî dijî. Ew ji leyza kaxizan a [[Whist|''whistê'']] pir hez dike. Ew bi endamên din ên [[Klûba Reformê ya Londonê]] re 20.000 [[Sterlîna inglîzî|sterlînên inglîzî]] şertanê dike ku ew ê di 80 rojan de dorhêla dinyayê bigere. Di heman êvarê de, ew bi çokarê xwe yê fransî Jean Passepartout re, yê ku nû hatiye karkirin, diçe. Ew bi [[trên]]ê di ser [[Parîs]]ê re diçin [[Brindisi]], li wir li [[vapor]]ê siwar dibin û di ser [[Kanala Swêşê]] re diçin [[Mumbaî|Bombayê]]. Fogg 20.000 sterlînên inglîzî di holikê de hene, nîvê din ê serweta wî ye. == Paşxan == Roman li ser sefera cîhanê ya amerîkî [[George Francis Train]] ê ku ew gera di sala 1870î de û du gerên din ên cîhanê di 1890 û 1892an de, di 1892an de tenê di nav 60 rojan de, pêk anî. Ew ji ber ku navê wî wekî Phileas Fogg hate guheztin hêrs bû. Di sala 1869an de, [[Kanala Swêşê]] û rêhesin li seranserê Dewletên Yekbûyî hatin vekirin. Berê, rêwîtiya li seranserê cîhanê di 80 rojan de hema hema ne gengaz bû. Çewtiyek mentiqî ya ku ji hêla Jules Verne ve tê angaştkirin, ku li gorî wê divê Phileas Fogg çewtiya xwe ya di derbarê dîroka li Amerîka de bihesibîne, bê guman nayê îsbatkirin, ji ber ku - her çend ew ê pir ne gengaz be jî - bi tevahî nayê derxistin ku ew di rê de bû. Amerîka û li seranserê Atlantîkê vedigere Londonê bi dîroka heyî re rûbirû nebû. [[Wêne:Around_the_World_in_Eighty_Days_map.png|thumb|Nexşe]] == Îlhama xwe ji ''Three Sundays in a Week'' a Edgar Allan Poe == Vernes heyranê mezin ê nivîskarê amerîkî [[Edgar Allan Poe]] bû û kurteçîrokên Poe gelek caran ji bo çîrokên Vernes bûne îlham, wek mînak ''The Balloon Hoax'' (ji sala 1844) û ''Mellonta Tauta'' (ji sala 1849) ji bo ''Cinq semaines en ballon'' (ji sala 1863) an ''[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]'' (ji sala 1835) ji bo ''De la Terre à la Lune'' (ji sala 1865). Verne di heman demê de ji hêla Poe ve ji bo "Gera li dor dinyayê di 80 rojan de" hate îlhamkirin.<ref>Célestin Pierre Cambiaire: ''The Influence of Edgar Allan Poe in France.'' Stechert, New York 1927, r. 243.</ref> Poe di 27ê çiriya paşîn a 1841ê de ''Three Sundays in a Week'' de çap kiribû - wê demê hîn jî di bin sernavê xweya resen ''A Succession of Sundays'' de.<ref>Fredrick S. Frank, Anthony Magistrale: ''The Poe Encyclopedia.'' Greenwood Press, Westport 1997, <nowiki>ISBN 0-313-27768-0</nowiki>, r. 347–348.</ref> Di çîrokê de, "çareser" ev e ku serleheng "Bobbi" tenê dikare bi jina ku jê hez dike re bizewice ji ber ku ew bi ser dikeve "hefteyek bi sê yekşeman" wekî ku bavê bûkê daxwaz dike pêşkêşî dike. Çareserî ev e ku - li gora ku hûn li ser rûyê erdê ji rojhilat ber bi rojava ve an ji rojava ber bi rojhilat ve dorpeç bikin - rojek (Yekşem) "zêde dike" an yek "diçe". Verne kurteçîroka Poe nas dikir.<ref>Peter Costello: ''Jules Verne. Der Erfinder der Science-Fiction.'' Qalander-Verlag, Aalen 1979, <nowiki>ISBN 3-922121-09-8</nowiki>. r. 115.</ref> Rastiya ku di rêwîtiyek li çaraliyê cîhanê de di rêça "rast" de rojek dikare "qezenc bibe" îlham da Verne ku "Gera li dor dinyayê di 80 rojan de" çareser bike. == Wergera kurdî == Roman ji aliyê [[Aynur Ilı]] ve hatiye wergerandin zimanê kurdî û di gulana 2021ê de ji aliyê [[Weşanên Aram]] ve hatiye çapandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://aramyayinevi.com/product/jules-verne-gera-li-dor-dinyaye-di-80-rojan-de/ |sernav=Jules Verne – Gera li dor dinyayê di 80 rojan de }}</ref> == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Around the World in Eighty Days}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gera li dor dinyayê di 80 rojan de| ]] [[Kategorî:Pirtûkên 1873an]] [[Kategorî:Pirtûkên 1872an]] [[Kategorî:Romanên Jules Verne]] [[Kategorî:Romanên klasîk]] [[Kategorî:Romanên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]] bmaezwcnpgzffz1bbbywofvmbpgjzx5 1 181103 2093232 1470422 2026-09-08T14:51:26Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêj:Qeyrana Suezê]] weke [[Gotûbêj:Qeyrana Swêşê]] guhart 1470422 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=destpêkî|1= {{Wîkîproje Fransa|muhîmî=navîn}} }} hy4g68ptvvr1v8oqlqq6qqgif47syc7 1 202195 2093253 1484344 2026-09-08T17:48:46Z ~2026-48652-97 180229 /* Şehîdê herî dawîyê */ beşeke nû 2093253 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} }} == Şehîdê herî dawîyê == nesîm bayram rênas karaz [[Taybet:Beşdarî/~2026-48652-97|~2026-48652-97]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-48652-97|talk]]) 17:48, 8 îlon 2026 (UTC) f0zn7dzspwou4jd1r2owy8b698d2u75 1 210124 2093220 2093181 2026-09-08T14:34:50Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêj:Kanala Suezê]] weke [[Gotûbêj:Kanala Swêşê]] guhart 2093181 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= }} == Kanala Suez an Kanala Swêşê ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @Wikihez û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] . Hûn çawa nin ? Baş in ? Heya ez dizanim '''Kanala Suezê''' rastnivîsa '''Kanala Suezê''' rastnivîsa [[Welatên Rojavayê]] ye . Li gorî [[Celadet Alî Bedirxan]] '''Kanala Swêşê''' rastnivîsa kurdî ye ( binêre çavkanî ) . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:18, 16 gulan 2026 (UTC) :P.S. @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:11, 16 gulan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] hûn çawa nin ? Baş in ? Gelo helwest û ramanên we li ser vê hene ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:14, 8 îlon 2026 (UTC) :::Rêz û Silav birêz @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], li gor es li ser mêdayên kurdî dibînim bêtri "'''Kanala Suweyşê'''" an "'''Kanala Swêşê'''" tên bikaranîn [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:32, 8 îlon 2026 (UTC) js01mow5mnlsmpmidwhqvxri12dg5ls 2093334 2093220 2026-09-08T23:22:43Z Kurê Acemî 105128 /* Kanala Suez an Kanala Swêşê ? */ Bersiv 2093334 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= }} == Kanala Suez an Kanala Swêşê ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @Wikihez û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] . Hûn çawa nin ? Baş in ? Heya ez dizanim '''Kanala Suezê''' rastnivîsa '''Kanala Suezê''' rastnivîsa [[Welatên Rojavayê]] ye . Li gorî [[Celadet Alî Bedirxan]] '''Kanala Swêşê''' rastnivîsa kurdî ye ( binêre çavkanî ) . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:18, 16 gulan 2026 (UTC) :P.S. @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:11, 16 gulan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] hûn çawa nin ? Baş in ? Gelo helwest û ramanên we li ser vê hene ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:14, 8 îlon 2026 (UTC) :::Rêz û Silav birêz @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], li gor es li ser mêdayên kurdî dibînim bêtri "'''Kanala Suweyşê'''" an "'''Kanala Swêşê'''" tên bikaranîn [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:32, 8 îlon 2026 (UTC) ::::Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], '''Kanala Suweyşê''' ji min re çêtir e, lê ku çavkaniyan ji bo navê '''Kanala Swêşê''' ji berê ve heye, ez bi wê re jî mimkûn im, ferq nake. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 23:22, 8 îlon 2026 (UTC) o73bj9hiyy8my29684m9qh1xocqs5vk 14 254052 2093238 1693571 2026-09-08T14:57:14Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Qeyrana Suezê]] weke [[Kategorî:Qeyrana Swêşê]] guhart: Rastnivîs 1693571 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Dekolonizasyon]] [[Kategorî:Şerên Fransayê]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:1956 li Fransayê]] [[Kategorî:1957 li Fransayê]] [[Kategorî:1956 li Îsraêlê]] [[Kategorî:1957 li Îsraêlê]] [[Kategorî:1956 li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:1957 li Keyaniya Yekbûyî]] pnz5vv7z1s0w0xt7b6lexk5la2bddcv 15 255212 2093240 1694962 2026-09-08T14:57:15Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Qeyrana Suezê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Qeyrana Swêşê]] guhart: Rastnivîs 1694962 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Fransa}} }} 49c3x0hfde5chwo3i2fqn0ipjfollgr 14 277614 2093401 1854393 2026-09-09T08:29:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2093401 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên li ser Amerîkaya Latînî]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser herêman]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser parzemînan]] n7m5f1embqwc0631kw8esz4lo0yetpo 2093402 2093401 2026-09-09T08:29:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2093402 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser Amerîkaya Latînî]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser herêman]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser parzemînan]] s96wa7bh18ausom2todrg91qcnq601q 14 277615 2093410 1854519 2026-09-09T08:36:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2093410 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser parzemînan|Berhemên li ser parzemînan]] [[Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser herêman]] jzmr8t5shcxckr6948zbtiv4nqac145 2093411 2093410 2026-09-09T08:37:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2093411 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser parzemînan]] [[Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser herêman]] q453zkg9siryw2t2g8ymi2u2leu7hpq 2093412 2093411 2026-09-09T08:37:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2093412 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser parzemînan| ]] [[Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser herêman]] duktpbhhk4iz68dhp1i3k49c4uwhvm0 2093413 2093412 2026-09-09T08:39:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2093413 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser parzemînan| ]] [[Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê|Parzemîn]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser herêman|Parzemîn]] bo8w1plhv79ao4x5ruqdlpd66sl1kcz 14 277624 2093409 1854392 2026-09-09T08:34:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2093409 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Amerîkaya Latînî]] [[Kategorî:Berhemên li ser parzemînan|Amerîkaya Latînî]] kqv87kzamtjrotxibdah3zzis4rumsw 14 313560 2093386 1973006 2026-09-09T08:16:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2093386 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên li ser Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Pirtûkên brîtanî]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser welatan|Keyaniya Yekbûyî]] hckp0zphdgvd3kjqh68qatp7yw1fnr9 14 313565 2093408 1972923 2026-09-09T08:33:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2093408 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser parzemînan|Ewropa]] [[Kategorî:Ewropa]] o0m99g7jq5rfu7gti3x2fs8kw8dh63h 14 313585 2093382 1973025 2026-09-09T08:14:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2093382 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên li ser welatan]] [[Kategorî:Berhemên li ser Ewropayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Civaka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Çanda Tirkiyeyê]] ctg8uhn2m7ma44cqlzs29rjeamg7ihz 2093383 2093382 2026-09-09T08:14:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2093383 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser welatan]] [[Kategorî:Berhemên li ser Ewropayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Civaka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Çanda Tirkiyeyê]] psdcr60fh9n48eo27ec95fnad1b8023 0 315229 2093206 1993916 2026-09-08T12:41:09Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Exlaq]] 2093206 wikitext text/x-wiki '''Biyoetîk''' hem qadekê xwendinê ye û hem jî pratîkekê pîşeyî ye ku bi mijarên [[exlaq]]î yên têkildariya tendurustiyê re eleqedar e (bi giranî li ser mirovan disekine, lê her ku diçe jî ev li ser exlaqên heywanan dihewîne), di nav de yên ku pêşketinên [[biyolojî]], [[bijîşkî]] û [[Teknolojî|teknolojiyan]] de derdikevin. Ev niqaşa li ser têgihîştina exlaqî di [[civak]]ê de pêşniyar dike (kîjan biryar "baş" an "xirab" e û çima) û ev pir caran bi [[Siyaset|polîtîka]] û pratîka bijîşkî ve girêdayî ye, lê di heman demê de bi pirsên berfirehtir ên wekî [[Jîngeha xwezayî|jîngeh]], refahî û saxliya giştî jî ve girêdayî ye. Biyoetîk bi pirsên exlaqî yên ku di têkiliyên di navbera zanistiya jiyanê, [[biyoteknolojî]], bijîşkî, polîtîka, [[dad]], [[îlahiyat]] û [[felsefe]] de derdikevin re eleqedar e. Ev lêkolîna nirxên têkildarî lênêrîna seretayî, şaxên din ên bijîşkî ("exlaqa asayî"), perwedahiya exlaqî di zanistê de, exlaqa heywanan û jîngehê, û saxliya giştî vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Bracanovic, T |tarîx=June 2012 |sernav=From integrative bioethics to pseudoscience |kovar=Developing World Bioethics |cild=12 |hejmar=3 |rr=148–156 |doi=10.1111/j.1471-8847.2012.00330.x |pmid=22708689 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Etîka sepandî]] g6nu53vex1uj5feumu9cdm8c6qvkshs 0 329126 2093278 2090046 2026-09-08T20:14:14Z Kurê Acemî 105128 2093278 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Ebrar Alya Demirbilek | navê_rastî = Ebrar Alya Demirbilek | zimanê_navê_rastî = tr | wêne = Ebrar Alya Demirbilek – Portrait.jpg | sernavê_wêne = Ebrar Alya Demirbilek | navê_din = Ebrar Demirbilek | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|2013|9|30}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stembol]], Tirkiye | pîşe = [[Lîstikvan]] | salên_çalak = 2014–niha | xebatên_navdar = ''[[Hercai]]'' | xelat = [[Xelatên Perperika Zêrîn|Xelata Perperika Zêrîn]] }} '''Ebrar Alya Demirbilek''' (jdb. 30 îlon 2013) lîstikvaneke zaroka tirk e. Ebrar Alya Demirbilek di temenê biçûktiya xwe de dest bi derketina li ser ekranên televîzyonê kiriye piştre jî wekê beşdareke bernameya televîzyonê ya zarokan ''Çocuktan Al Haberi'' hatiye naskirin. Demirbilek bi rola Şirin Çekilmez di rêzefîlma komedî ya ''Meleklerin Aşkı'', bi rola Gül Şadoğlu di rêzefîlma dramayê ya ''[[Hercai]]'' û bi rola Ömrüm Eser di ''Kahraman Babam'' de di rêzefîlmên cihêreng de rol wergirtiye. Ji bo performansa xwe ya di ''Hercai'' de, Demirbilek di 46em [[Xelatên Perperika Zêrîn|Xelatên Perperika Zêrîn]] a sala 2020an de xelata lîstikvana herî baş zarok wergirtiye. Xebatên wê yên paşê bi berhemên televîzyonê, fîlm û bi şanoyê berdewam kiriye. == Jiyana destpêkê == Demirbilek di 30ê îlona 2013an de li Stembol, Tirkiyeyê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/canonicalUrl |sernav=Ebrar Alya Demirbilek kimdir? Ebrar Alya Demirbilek nereli ve kaç yaşında? |malper=www.sozcu.com.tr |tarîx=2019-05-04 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=tr |paşnav=Merkezi |pêşnav=Haber |archive-date=2023-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203134916/https://www.sozcu.com.tr/canonicalUrl |url-status=dead }}</ref> Dema ew zarok bû dest bi kariyera xwe yê televîzyonê kiriye. Li gorî jiyannameyeke ku ji aliyê [[Show TV]]<nowiki/>yê ve hatiye weşandin, dema ku ew di temenê şeş mehî ya xwe de bû, di sêzdeh beşên rêzefîlma ''Yalan Dünya'' de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7339 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek Kimdir? - Şirin Çekilmez |malper=Show TV |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> Di heman demê de wê di rêzefîlma ''Sen Benimsin'' û di gelek reklaman de rol wergirtiye. == Kariyer == === Derketinên destpêkê yên televîzyonê === Demirbilek bi rêya ''Çocuktan Al Haberi'', bernameyeke televîzyonê ya zarokan ku zarok tê de bersiva pirsên rojane didin, ji aliyê temaşevanan ve hatiye naskirin. Wî bernameya xwe bi bernavkê "Kutu Bebek Ebrar" pêşkêş kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/program/haber/1564095-evrim-ablamiz-her-seyin-en-guzelini-yapar |sernav=‘Evrim Ablamız her şeyin en güzelini yapar’ |malper=www.showtv.com.tr |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> Di mijdara sala 2017an de Demirbilek û beşdareke din a bernameyê wekê lîstikvanên mêvan di beşeke rêzefîlma komedî ''Klavye Delikanlıları'' de rol wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/dizi/haber/1718250-klavye-delikanlilari-nin-minik-konuklari |sernav=Klavye Delikanlıları'nın minik konukları! |malper=www.showtv.com.tr |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> === ''Meleklerin Aşkı û Hercai'' === Di sala 2018an de Demirbilek bi rola Şirin Çekilmez di rêzefîlma komedî ya romantîk a Show TVyê ''Meleklerin Aşkı'' de lîstiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/dizi/oyuncular/meleklerin-aski/2278 |sernav=Meleklerin Aşkı Dizisi Oyuncuları ve Karakterleri |malper=www.showtv.com.tr |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> Di heman serdemê de ew di fîlma biyografîk ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' ku li ser jiyana firokevanê tirk [[Vecihi Hürkuş]] e, rol wergirtiye. Wê rola xwe yê herî serkevtî di 2019an de, dema ku ew tevlî kadroya rêzefîlma dramayê ya ATV ''[[Hercai]]'' bûye wergirtiye. Wê rola Gül Şadoğlu ku keça piçûk a Hazar û Zehra Şadoğlu ye û xwişka piçûk a karaktera sereke ya Reyyan, wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atv.com.tr/hercai/kadro/gul-sadoglu |sernav=Hercai {{!}} Kadro {{!}} Gül Şadoğlu |malper=www.atv.com.tr |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Rêzefîlm li ser asta navneteweyî hat belavkirin û vê yekê bala bînerên derveyî Tirkiyeyê kişand ser Demirbilek. Kovara bi zimanê spanî ''People en Español'' piştî weşana navneteweyî ya ''Hercai''yê jiyannameya wê belav kir.<ref>{{Cite web |url=https://peopleenespanol.com/telenovelas/ebrar-alya-gul-hercai-amor-y-venganza-telenovela-turca/ |sernav=Ebrar Alya, así es la carismática niña detrás de Gül en la telenovela Hercai: amor y venganza}}</ref> Di sala 2020an de Demirbilek ji bo performansa xwe ya di rêzefîlma ''Hercai'' de di 46em [[Xelatên Perperika Zêrîn|Xelatên Perperika Zêrîn]] de xelata lîstikvana zarok a herî baş wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek |sernav=Pantene Altın Kelebek Ödül Töreni - 2020 .Bölüm Full İzle |malper=Kanal D |tarîx=2020-07-06 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=tr |paşnav=D |pêşnav=Kanal}}</ref> Ew heta sala 2021ê di rêzefîlma ''Hercai'' de dimîne. Derketina wê ya dawî bi cudabûna karaktera Gül a ji bo çîroka malbata Şadoğlu re têkildar bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Mag |pêşnav=Redacción |tarîx=2022-05-05 |sernav=El regreso y despedida de Gül Sadoglu en “Hercai” |url=https://elcomercio.pe/mag/fama/hercai-el-regreso-y-despedida-de-gul-sadoglu-ebrar-alya-demirbilek-telenovelas-turcas-nnda-nnlt-noticia/ |roja-gihiştinê=2026-08-30 |xebat=El Comercio |ziman=es-PE |issn=1605-3052}}</ref> === Xebatên dawî yên televîzyon, fîlm û şanoyê === Di 2021an de, Demirbilek di rêzefîlma dramayê ''Kahraman Babam'' (ku di destpêkê de bi sernavê ''Kırmızı Kamyon'' derketibû) de rola Ömrüm Eser lîst. Ev karakter keça agirvemirîner Uğur Eser e û piştî mirina diya xwe bi xizmên xwe yên aliyê dayikê re dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7903 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek Kimdir? - Ömrüm |malper=Show TV |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> Piştre ew di rêzefîlma serdema dîrokî ya Netflixê ''[[Midnight at the Pera Palace]]'' de xuya bû û rola Leylayê di ciwaniya wê de lîst. Wê her wiha wekî mêvan di rêzefîlma dramayê ''Aziz'' de cih girt. Karên fîlmî yên Demirbilek di destpêka salên 2020an de ''Pilav Üstü Aşk'', ''Rüzgargülü'', ''Masal Zamanı: Melez Prenses'', ''Masal Zamanı 2: Sihirli Kapı'', ''Yaşam Koçu'' û ''Afacanlar Kampta'' digirin nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://boxofficeturkiye.com/kisi/ebrar-alya-demirbilek--18102 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek |malper=Box Office Türkiye |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=tr}}</ref> Di sala 2023an de, ew beşdarî kadroya ''1923'' bû; ev şanoyeke muzîkal bû ku ji bo sedsaliya [[Komara Tirkiyeyê]] hat afirandin. Berhem bûyerên wekî sefera keştiya ''[[SS Bandırma|Bandırma]]'', vekirina [[Meclîsa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê]] û daxuyandina Komarê radixe pêş çavan. Xebatên wê yên paşîn li ser ekranê fîlma malbatî ya ''ŞamPİYONlar'' di 2025an de û roleke mêvan wekî Yonca di rêzefîlma ''Eşref Rüya'' de ne.<ref>{{Cite web |url=https://boxofficeturkiye.com/film/sampiyonlar--2017372 |sernav=ŞamPİYONlar}}</ref> Di 2026an de, ew wekî Buket di fîlma macerayê ya malbatî ''Efes'in Sırrı'' de lîstiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isfdm.com/sinema-filmi/sf00009931/oyunculari/ |sernav=Efes'in Sırrı (2026) - Tüm Ekip ve Oyuncuları - iSFDm, Sinema Filmi, ekip ve oyuncular sinema filmleri data merkezi, film veri tabanı, iSFDm.com |malper=iSFDm |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=tr |paşnav=iSFDm}}</ref> == Fîlmnîgarî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Sernav ! Rol ! Nîşe |- | 2018 | ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' | Rola piştgir | Fîlma biyografîk |- | 2021 | ''Pilav Üstü Aşk'' | Duru | |- | 2022 | ''Rüzgargülü'' | | |- | 2023 | ''Masal Zamanı: Melez Prenses'' | | |- | 2023 | ''Masal Zamanı 2: Sihirli Kapı'' | | |- | 2024 | ''Yaşam Koçu'' | | |- | 2024 | ''Afacanlar Kampta'' | | |- | 2025 | ''ŞamPİYONlar'' | | |- | 2026 | ''Efes'in Sırrı'' | Buket | |} === Televîzyon === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Sernav ! Rol ! Nîşe |- | 2014 | ''Yalan Dünya'' | Pitik | 13 beş |- | 2015 | ''Sen Benimsin'' | Ebrar | |- | 2017 | ''Çocuktan Al Haberi'' | Xwe | |- | 2017 | ''Klavye Delikanlıları'' | Lîstikvana mêvan | |- | 2018 | ''Meleklerin Aşkı'' | Şirin Çekilmez | |- | 2019–2021 | ''[[Hercai]]'' | Gül Şadoğlu | |- | 2021 | ''Kahraman Babam'' | Ömrüm Eser | |- | 2021 | ''Aziz'' | Rola mêvan | |- | 2022 | ''[[Midnight at the Pera Palace]]'' | Leyla di ciwaniya xwe de | |- | 2025 | ''Eşref Rüya'' | Yonca | |} === Şano === {| class="wikitable" ! Sal ! Berhem ! Cure |- | 2023–2025 | ''1923'' | Muzîkal |} == Xelat û berendamî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Xelat ! Kategorî ! Berhem ! Encam ! {{abbr|Çavkanî|Çavkanî}} |- | 2017 | 44emîn [[Xelatên Perperika Zêrîn]] | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Çocuktan Al Haberi'' | Berendam | {{cite web |url=https://www.ranini.tv/ozel/27404/1/44-altin-kelebek-odulleri-icin-finalistler-belli-oldu |title=44. Altın Kelebek Ödülleri için finalistler belli oldu |trans-title=Finalists announced for the 44th Golden Butterfly Awards |website=Ranini.tv |date=20 October 2017 |access-date=30 July 2026 |language=tr}} |- | 2018 | 45emîn [[Xelatên Perperika Zêrîn]] | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Meleklerin Aşkı'' | Berendam | {{cite web |url=https://www.ranini.tv/ozel/33713/1/45-pantene-altin-kelebekte-final-turu-basladi |title=45. Pantene Altın Kelebek'te final turu başladı |trans-title=Final voting begins for the 45th Pantene Golden Butterfly Awards |website=Ranini.tv |date=18 October 2018 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |- | 2020 | 46emîn [[Xelatên Perperika Zêrîn]] | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''[[Hercai]]'' | Wergirt | {{cite web |url=https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek |title=En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek |trans-title=Best Child Actor – Ebrar Demirbilek |website=[[Kanal D]] |date=6 July 2020 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |- | 2020 | Xelatên Kanalên Dramayê yên Tirkî | Lîstikvana Ciwan a Herî Baş | ''Hercai'' | Wergirt | {{cite web |url=https://www.atv.com.tr/haberler/2021/01/04/hercai-2020nin-en-iyileri-arasinda-yer-aldi |title=Hercai 2020'nin en iyileri arasında yer aldı |trans-title=Hercai was named among the best of 2020 |website=ATV |date=4 January 2021 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |- | 2021 | 2yemîn Premios Nova Más | Performansa Zarok a Herî Baş | ''Hercai'' | Wergirt | {{cite web |url=https://nova.atresmedia.com/especiales/premios-nova-mas/conoce-a-los-ganadores-de-la-2-edicion-de-los-premios-nova-mas_20210129601407364bf2df0001a68906.html |title='Hercai' se convierte en la gran triunfadora de la 2ª Edición de los Premios Nova Más |trans-title=Hercai becomes the major winner of the second Premios Nova Más |website=Nova |publisher=[[Atresmedia]] |date=29 January 2021 |access-date=30 July 2026 |language=es }}{{cite web |url=https://www.atv.com.tr/haberler/2021/02/01/ispanyadan-hercaiye-odul-yagmuru |title=İspanya'dan Hercai'ye ödül yağmuru |trans-title=Multiple awards for Hercai in Spain |website=ATV |date=1 February 2021 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |- | 2021 | 2yemîn Xelatên Tûfirenga Zêrîn a Mêrsînê | Lîstikvana Zarok a Salê | ''Hercai'' | Wergirt | {{cite web |url=https://klassmagazin.com/mersin-altin-cilek-odulleri-2-kez-sahiplerini-buldu |title=Mersin Altın Çilek Ödülleri 2. kez sahiplerini buldu |trans-title=The second Mersin Golden Strawberry Awards announced its recipients |website=Klass Magazin |date=15 October 2021 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |} == Çavkanî == {{Reflist}} == Girêdanên derve == * [https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 Ebrar Alya Demirbilek] li Unique Management * {{IMDb name|9641105}} * [https://www.instagram.com/ebrardemirbilekresmi/ Ebrar Alya Demirbilek] li ser Instagramê {{DEFAULTSORT:Demirbilek, Ebrar Alya}} [[Kategorî:Jidayikbûn 2013]] [[Kategorî:Kesên zindî]] [[Kategorî:Lîstikvanên jin ên ji Stembolê]] [[Kategorî:Lîstikvanên zarok ên tirk]] [[Kategorî:Lîstikvanên sînemayê yên jin ên tirk]] [[Kategorî:Lîstikvanên televîzyonê yên jin ên tirk]] [[Kategorî:Lîstikvanên jin ên tirk ên sedsala 21ê]] temesjahp9cuyuww41ym231w02o3hxq 0 329288 2093203 2092952 2026-09-08T12:35:08Z Ghybu 9854 2093203 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî}} {{çav lê gerandin}} {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} [[Eşîra Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin. Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. == Dabeşkirina Eşîra Mefî == eşîra [[Mefî]] ji 9 qûbîlan pek te ewji ev in : 1- [[Mala Şaqûlî]] 2- [[Mala Meyterî]] 3- [[Mala Kemalî]] 4- [[Mala Qerexanî]] 5- [[Mala Mîrxanî]] 6- [[Mala Mefî]] 7- [[Mala Şexî]] 8- [[Mala Xanê]] 9- [[Mala Hesenî]] ==kategorî== [[Oremarî]] pa854oduwri61j3tahgnwv6mp9uq64e 0 329664 2093204 2091539 2026-09-08T12:39:30Z Kurê Acemî 105128 /* Wextê yewnaniyan */ 2093204 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne. Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn. Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600ê de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ev şirove bûye mijara nîqaşê. Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke navdar de bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] a0o91vmgg8k0159amjmdshl61k7vrp6 2093208 2093204 2026-09-08T12:45:36Z Kurê Acemî 105128 /* Wextê yewnaniyan */ 2093208 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne. Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn. Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600ê de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ev şirove bûye mijara nîqaşê. Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr de bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] mv0bng4udzw4t6qkz8f4rpg24fpzuhf 2093209 2093208 2026-09-08T12:45:52Z Kurê Acemî 105128 /* Wextê yewnaniyan */ 2093209 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – nêzîkî 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne. Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn. Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600ê de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ev şirove bûye mijara nîqaşê. Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] n5r4vpwpegpnki39la0wjjeikoepqbl 2093210 2093209 2026-09-08T12:46:12Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx û etîmolojî */ 2093210 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne. Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn. Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600ê de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ev şirove bûye mijara nîqaşê. Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 568ysb9v2279yyslqs0sp74o50wcl6p 2093275 2093210 2026-09-08T20:04:25Z Kurê Acemî 105128 /* Wextê yewnaniyan */ 2093275 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne. Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn. Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600ê de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ev şirove bûye mijara nîqaşê. Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in. Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] f7s2lhvvldz1e7b3cpht6v45pid7ld5 2093276 2093275 2026-09-08T20:06:43Z Kurê Acemî 105128 /* Wextê yewnaniyan */ 2093276 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji Îskenderiyeyê, [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne. Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn. Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600ê de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê. Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in. Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] a45x1mesw5wspinpyijklq50b932e3a 2093277 2093276 2026-09-08T20:09:08Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093277 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne. Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn. Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600ê de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê. Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in. Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] ixo5vfmxbsvrbjfhx43sdoerbvnl2ux 2093284 2093277 2026-09-08T20:50:52Z Kurê Acemî 105128 /* Wextê yewnaniyan */ 2093284 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne. Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn. Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600ê de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê. Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in. Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir. Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 577qze0rff4tsg6vddtzhbx2souw38x 2093285 2093284 2026-09-08T20:51:19Z Kurê Acemî 105128 /* Wextê babîlan */ 2093285 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne. Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn. Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê. Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in. Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir. Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] dqrzbb7p8d4sx7t1zn3ehoqxcf4o560 2093286 2093285 2026-09-08T20:52:25Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx û etîmolojî */ 2093286 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne. Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn. Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê. Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in. Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir. Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê. == Cebîriya klasîk û modern == [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] rcsjpmdcaupkdpkjydlkn1p52wvhl03 2093287 2093286 2026-09-08T20:52:51Z Kurê Acemî 105128 /* Cebîriya klasîk û modern */ 2093287 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn. Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirik; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin. Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket. Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin. Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne. Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn. Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê. Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in. Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir. Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê. == Cebîriya klasîk û modern == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] felh09qbvpbh6o3y379vhv09ihp7p75 2093342 2093287 2026-09-09T04:27:22Z Kurê Acemî 105128 2093342 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.<ref>Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95</ref> Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;<ref>{{Literatur|Autor=Louis Charles Karpinski|Titel=Robert of Chester’s Latin Translation of the Algebra of Al-Khowarizmi|TitelErg=With an Introduction, Critical Notes and an English Version|Verlag=The Macmillan Company|Ort=London|Datum=1915|Sprache=en|Online=[https://archive.org/details/robertofchesters00khuw archive.org]}}</ref> wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.<ref>Jörg Bewersdorff, ''Algebra für Einsteiger'', çapa 6em., r. 18, [[doi:10.1007/978-3-658-26152-8_1]]</ref> Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.<ref>{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.<ref>Jörg Bewersdorff, ''Algebra für Einsteiger'', çapa 6em., r. 5–12, [[doi:10.1007/978-3-658-26152-8_1]]</ref> Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne. Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn. Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê. Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in. Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir. Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê. == Cebîriya klasîk û modern == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] ol49h49ihlk3tn26lp64ff417ztoknn 2093343 2093342 2026-09-09T04:28:46Z Kurê Acemî 105128 /* Wextê babîlan */ 2093343 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.<ref>Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95</ref> Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;<ref>{{Literatur|Autor=Louis Charles Karpinski|Titel=Robert of Chester’s Latin Translation of the Algebra of Al-Khowarizmi|TitelErg=With an Introduction, Critical Notes and an English Version|Verlag=The Macmillan Company|Ort=London|Datum=1915|Sprache=en|Online=[https://archive.org/details/robertofchesters00khuw archive.org]}}</ref> wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.<ref>Jörg Bewersdorff, ''Algebra für Einsteiger'', çapa 6em., r. 18, [[doi:10.1007/978-3-658-26152-8_1]]</ref> Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.<ref>{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.<ref>Jörg Bewersdorff, ''Algebra für Einsteiger'', çapa 6em., r. 5–12, [[doi:10.1007/978-3-658-26152-8_1]]</ref> Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne.<ref name="Stillwell92">{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî.<ref name="Boyer30">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=30|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.<ref name="Stillwell92" /> Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê. Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in. Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir. Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê. == Cebîriya klasîk û modern == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] jkc777nk9i03p12w8ethdntu8g2z98w 2093344 2093343 2026-09-09T04:29:40Z Kurê Acemî 105128 /* Misira kevnare */ 2093344 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.<ref>Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95</ref> Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;<ref>{{Literatur|Autor=Louis Charles Karpinski|Titel=Robert of Chester’s Latin Translation of the Algebra of Al-Khowarizmi|TitelErg=With an Introduction, Critical Notes and an English Version|Verlag=The Macmillan Company|Ort=London|Datum=1915|Sprache=en|Online=[https://archive.org/details/robertofchesters00khuw archive.org]}}</ref> wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.<ref>Jörg Bewersdorff, ''Algebra für Einsteiger'', çapa 6em., r. 18, [[doi:10.1007/978-3-658-26152-8_1]]</ref> Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.<ref>{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.<ref>Jörg Bewersdorff, ''Algebra für Einsteiger'', çapa 6em., r. 5–12, [[doi:10.1007/978-3-658-26152-8_1]]</ref> Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne.<ref name="Stillwell92">{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî.<ref name="Boyer30">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=30|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.<ref name="Stillwell92" /> Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.<ref name="Boyer30" /> [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.<ref name="Boyer1516">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=15–16|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê. Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in. Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir. Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê. == Cebîriya klasîk û modern == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] shw60n9b7r596bl3p4wpcmanwz1cbpl 2093345 2093344 2026-09-09T04:31:51Z Kurê Acemî 105128 /* Wextê yewnaniyan */ 2093345 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.<ref>Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95</ref> Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;<ref>{{Literatur|Autor=Louis Charles Karpinski|Titel=Robert of Chester’s Latin Translation of the Algebra of Al-Khowarizmi|TitelErg=With an Introduction, Critical Notes and an English Version|Verlag=The Macmillan Company|Ort=London|Datum=1915|Sprache=en|Online=[https://archive.org/details/robertofchesters00khuw archive.org]}}</ref> wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.<ref>Jörg Bewersdorff, ''Algebra für Einsteiger'', çapa 6em., r. 18, [[doi:10.1007/978-3-658-26152-8_1]]</ref> Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.<ref>{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.<ref>Jörg Bewersdorff, ''Algebra für Einsteiger'', çapa 6em., r. 5–12, [[doi:10.1007/978-3-658-26152-8_1]]</ref> Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne.<ref name="Stillwell92">{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî.<ref name="Boyer30">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=30|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.<ref name="Stillwell92" /> Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.<ref name="Boyer30" /> [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.<ref name="Boyer1516">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=15–16|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}</ref> Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}</ref> Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane.<ref name="Boyer198">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=198|Online=[https://archive.org/details/AHistoryOfMathematics Online]}}</ref> Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.<ref>{{Literatur|Autor=[[Heinz-Wilhelm Alten]]|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}</ref> Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.<ref name="Boyer201">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=201|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> == Cebîriya klasîk û modern == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] hulwqbvzya09934s97pbvvbxqd3k5io 2093349 2093345 2026-09-09T04:40:55Z Kurê Acemî 105128 /* Cebîriya klasîk û modern */ 2093349 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.<ref>Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95</ref> Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;<ref>{{Literatur|Autor=Louis Charles Karpinski|Titel=Robert of Chester’s Latin Translation of the Algebra of Al-Khowarizmi|TitelErg=With an Introduction, Critical Notes and an English Version|Verlag=The Macmillan Company|Ort=London|Datum=1915|Sprache=en|Online=[https://archive.org/details/robertofchesters00khuw archive.org]}}</ref> wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.<ref>Jörg Bewersdorff, ''Algebra für Einsteiger'', çapa 6em., r. 18, [[doi:10.1007/978-3-658-26152-8_1]]</ref> Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.<ref>{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.<ref>Jörg Bewersdorff, ''Algebra für Einsteiger'', çapa 6em., r. 5–12, [[doi:10.1007/978-3-658-26152-8_1]]</ref> Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne.<ref name="Stillwell92">{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî.<ref name="Boyer30">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=30|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.<ref name="Stillwell92" /> Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.<ref name="Boyer30" /> [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.<ref name="Boyer1516">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=15–16|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}</ref> Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}</ref> Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane.<ref name="Boyer198">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=198|Online=[https://archive.org/details/AHistoryOfMathematics Online]}}</ref> Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.<ref>{{Literatur|Autor=[[Heinz-Wilhelm Alten]]|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}</ref> Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.<ref name="Boyer201">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=201|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> == Cebîriya klasîk û modern == Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Di wexta Ronesansa Îtalyayê de (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedsala 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] "[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]" (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya <math>n</math>, tam xwediyê <math>n</math> çareseriyan e di <math>C</math> de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Di wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat; == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 8mxbq3r1rxd73gw3px8rp3bw1p8uwh5 2093350 2093349 2026-09-09T04:41:26Z Kurê Acemî 105128 /* Cebîriya klasîk û modern */ 2093350 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.<ref>Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95</ref> Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;<ref>{{Literatur|Autor=Louis Charles Karpinski|Titel=Robert of Chester’s Latin Translation of the Algebra of Al-Khowarizmi|TitelErg=With an Introduction, Critical Notes and an English Version|Verlag=The Macmillan Company|Ort=London|Datum=1915|Sprache=en|Online=[https://archive.org/details/robertofchesters00khuw archive.org]}}</ref> wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.<ref>Jörg Bewersdorff, ''Algebra für Einsteiger'', çapa 6em., r. 18, [[doi:10.1007/978-3-658-26152-8_1]]</ref> Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.<ref>{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.<ref>Jörg Bewersdorff, ''Algebra für Einsteiger'', çapa 6em., r. 5–12, [[doi:10.1007/978-3-658-26152-8_1]]</ref> Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne.<ref name="Stillwell92">{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî.<ref name="Boyer30">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=30|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.<ref name="Stillwell92" /> Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.<ref name="Boyer30" /> [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.<ref name="Boyer1516">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=15–16|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}</ref> Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}</ref> Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane.<ref name="Boyer198">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=198|Online=[https://archive.org/details/AHistoryOfMathematics Online]}}</ref> Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.<ref>{{Literatur|Autor=[[Heinz-Wilhelm Alten]]|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}</ref> Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.<ref name="Boyer201">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=201|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> == Cebîriya klasîk û modern == Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Di wexta Ronesansa Îtalyayê de (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedsala 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] "[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]" (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya <math>n</math>, tam xwediyê <math>n</math> çareseriyan e di <math>C</math> de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Di wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat; <math>a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0</math> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] qu0a0ffcal5zgm73ishuma7nt9zbu15 2093351 2093350 2026-09-09T04:43:08Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa kelîmeyê */ 2093351 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.<ref>Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95</ref> Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}</ref> wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}</ref> Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.<ref>{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.<ref name=":0" /> Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne.<ref name="Stillwell92">{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî.<ref name="Boyer30">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=30|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.<ref name="Stillwell92" /> Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.<ref name="Boyer30" /> [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.<ref name="Boyer1516">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=15–16|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}</ref> Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}</ref> Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane.<ref name="Boyer198">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=198|Online=[https://archive.org/details/AHistoryOfMathematics Online]}}</ref> Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.<ref>{{Literatur|Autor=[[Heinz-Wilhelm Alten]]|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}</ref> Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.<ref name="Boyer201">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=201|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> == Cebîriya klasîk û modern == Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Di wexta Ronesansa Îtalyayê de (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedsala 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] "[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]" (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya <math>n</math>, tam xwediyê <math>n</math> çareseriyan e di <math>C</math> de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Di wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat; <math>a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0</math> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 6l0o21w76vofgzk9vaa0rro2ydw0sa6 2093352 2093351 2026-09-09T04:43:39Z Kurê Acemî 105128 /* Wextê babîlan */ 2093352 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.<ref>Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95</ref> Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}</ref> wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}</ref> Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.<ref>{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.<ref name=":0" /> Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne.<ref name="Stillwell92">{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.<ref name="Stillwell92" /> Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.<ref name="Boyer30">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=30|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.<ref name="Boyer1516">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=15–16|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}</ref> Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}</ref> Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane.<ref name="Boyer198">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=198|Online=[https://archive.org/details/AHistoryOfMathematics Online]}}</ref> Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.<ref>{{Literatur|Autor=[[Heinz-Wilhelm Alten]]|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}</ref> Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.<ref name="Boyer201">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=201|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> == Cebîriya klasîk û modern == Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Di wexta Ronesansa Îtalyayê de (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedsala 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] "[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]" (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya <math>n</math>, tam xwediyê <math>n</math> çareseriyan e di <math>C</math> de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Di wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat; <math>a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0</math> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 52z8l41ni8gqcldhaxfdb32ds4tjfwg 2093353 2093352 2026-09-09T04:43:53Z Kurê Acemî 105128 /* Misira kevnare */ 2093353 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.<ref>Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95</ref> Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}</ref> wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}</ref> Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.<ref>{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.<ref name=":0" /> Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne.<ref name="Stillwell92">{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.<ref name="Stillwell92" /> Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.<ref name="Boyer1516">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=15–16|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}</ref> Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}</ref> Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane.<ref name="Boyer198">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=198|Online=[https://archive.org/details/AHistoryOfMathematics Online]}}</ref> Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.<ref>{{Literatur|Autor=[[Heinz-Wilhelm Alten]]|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}</ref> Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.<ref name="Boyer201">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=201|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> == Cebîriya klasîk û modern == Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Di wexta Ronesansa Îtalyayê de (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedsala 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] "[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]" (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya <math>n</math>, tam xwediyê <math>n</math> çareseriyan e di <math>C</math> de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Di wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat; <math>a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0</math> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 07pkhpysoci6nkuiect6is7v5nwoahx 2093354 2093353 2026-09-09T04:44:14Z Kurê Acemî 105128 /* Misira kevnare */ 2093354 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.<ref>Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95</ref> Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}</ref> wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}</ref> Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.<ref>{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.<ref name=":0" /> Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne.<ref name="Stillwell92">{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.<ref name="Stillwell92" /> Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}</ref> Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}</ref> Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane.<ref name="Boyer198">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=198|Online=[https://archive.org/details/AHistoryOfMathematics Online]}}</ref> Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.<ref>{{Literatur|Autor=[[Heinz-Wilhelm Alten]]|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}</ref> Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.<ref name="Boyer201">{{Literatur|Autor=Carl B. Boyer|Titel=A History of Mathematics|Datum=2010|Verlag=J. Wiley|Ort=New York, NY|ISBN=978-0-470-52548-7|Seiten=201|Online=[https://archive.org/details/ahistoryofmathematicscarlbboyer1968_315_t Online]}}</ref> == Cebîriya klasîk û modern == Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Di wexta Ronesansa Îtalyayê de (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedsala 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] "[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]" (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya <math>n</math>, tam xwediyê <math>n</math> çareseriyan e di <math>C</math> de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Di wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat; <math>a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0</math> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] qaw1imk7p8x4a14u2xkwy1ynciuxtic 2093356 2093354 2026-09-09T04:44:51Z Kurê Acemî 105128 /* Wextê yewnaniyan */ 2093356 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.<ref>Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95</ref> Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}</ref> wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}</ref> Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.<ref>{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.<ref name=":0" /> Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne.<ref name="Stillwell92">{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.<ref name="Stillwell92" /> Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}</ref> Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}</ref> Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}</ref> Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê. == Cebîriya klasîk û modern == Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Di wexta Ronesansa Îtalyayê de (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedsala 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] "[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]" (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya <math>n</math>, tam xwediyê <math>n</math> çareseriyan e di <math>C</math> de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Di wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat; <math>a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0</math> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 24pnfclyet8cd9oc7jwufqjtapz4w22 0 329716 2093194 2093191 2026-09-08T12:20:27Z Ghybu 9854 2093194 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî}} {{çav lê gerandin}} '''Eşîra Lemdînî''' eke ji eşîrên konfederasyona eşîra [[Oramarî]]; eşîra Lemdînî ji 6 qûbîlan pek tê. Li navenda sed sala 19'an, sala 1872'an Sitar Axayê Oramarî yê naskirî bi Sîto Axayê Oramarî dibe Axayê eşîra Lemdînî. Li dema buye Axa, herdû eşirên Lemdînî û Mefî bi bin êk nav kom kirin, anku eşira Oramarî. Herwisa bu mudirê nahiya Çelê li parêzgeha Colemêrgê (Hekarî) yê û axayê Doski Juri ya ji bu. Desehilata wi piştî sala 1915'ê roj bu roj berifreh bu, weki mirekî lê hat. Vi desehilat hebu bê ku pêseyara keseki bilet, wi di dşiya axayeki raket û eki di danit. Bo nimune, desehilat ji destê Tahir Axa Doski ina der û da Ferhan Axa yê kurê Bazid Axa. Xelki bi navê Sultan-Situ Axa Oramarî gazi dikre. Situ Axa beşariya gelek şera buye li dji dujminêt Kurd. Bo nimune, li sala 1915'ê şeri dji herdû eshirên Ashuri: eshira Jilu û eshira Baz diket û di vi şeri da serxevtineka mezin bi dest xuve tînit; û herdû deverên Jilu û Baz ku ji 31 gunda pêkhat bu, dixe bin desehilata xwe. Li heman salê, disa dji Ashuri u Kaldaniya li deverên Tiyari, Tuxuma u Berwar şeri diket u disa serxevtineka mezin bi dest xuve tînit. Di vi şeri da 50 hezar Ashuri u Chaldani di kujit; hendek di bêjin li sala 1915'ê 150 hezar bu 250 hezar Ashuri bi destê Situ Axayi di ên kuştin. Li sala 1917'ê, Ashuri bi harikariya Rusiya 818 eskerên Rusi-Kazax kom kirin u beref Oramare hatin. Situ Axa yê şareza u paqil bu; dema eskere Rusi hati, wi bi pêşwaziyeka germ li wan kir u daxaz ji 18 fermandên Kazax yên Rusi kir ku li koçka xwe bi minin u sibehi zivirin. Her 18 fermandên Rusi razi bun. Li dema şeve di xewe ra, her 18 fermandanda di kujit u beri spidê êrîş dikete ser, 800 eskerên Rusi u hemûya di kujit. Li sala 1920-1921'ê pilan dêyna ki, 8000 eskerên Rus-Kazax beref bajirê Rewandzê bi çin u wêran ken. Situ Axa bi vi pilane di hesiyêt u bi 350 eskerên xwe di çin li ser dola Rewandzê xujieh dibin. Situ Axayi di zani eskerên Rusi dê dinafila dole ra çin, ji ber çeken giran weki top u çend çekên din. Li dema eskere Rusi di gehine niveka dola Rewandzê, Situ Agha digel 350 eskerên xwe li serê dola Rewandzê êrîş dikete ser eskere Rusi u her 8000 eskéri Rusi di kujit. Hendek di bêjin li dema şeri da gulên tifenga weki barana bi ser eskere Rusi da di hatne xarî. ==Daneşkirina Eşîra Lemdînî== [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pek hatîye ewji ev in : 1 • [[Mala Mîre]] 2 • [[Mala Mijdînî]] 3 • [[Mala Mengelanî]] 4 • [[Mala Baranî]] 5 • [[Mala Melayî]] 6 • [[Mala Mam Axayî]] 7 • [[Mala Erebî]] 8 • [[Mala Melakî]] 9 • [[Mala Mîrzayî]] 10 • [[Mala Mesîhayî]] m9akgccfg5kkg3jzwxtegamq113xjs4 2093200 2093194 2026-09-08T12:31:26Z Ghybu 9854 Ghybu rûpela [[Eşira Lemdînî]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Lemdînî]] 2093194 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî}} {{çav lê gerandin}} '''Eşîra Lemdînî''' eke ji eşîrên konfederasyona eşîra [[Oramarî]]; eşîra Lemdînî ji 6 qûbîlan pek tê. Li navenda sed sala 19'an, sala 1872'an Sitar Axayê Oramarî yê naskirî bi Sîto Axayê Oramarî dibe Axayê eşîra Lemdînî. Li dema buye Axa, herdû eşirên Lemdînî û Mefî bi bin êk nav kom kirin, anku eşira Oramarî. Herwisa bu mudirê nahiya Çelê li parêzgeha Colemêrgê (Hekarî) yê û axayê Doski Juri ya ji bu. Desehilata wi piştî sala 1915'ê roj bu roj berifreh bu, weki mirekî lê hat. Vi desehilat hebu bê ku pêseyara keseki bilet, wi di dşiya axayeki raket û eki di danit. Bo nimune, desehilat ji destê Tahir Axa Doski ina der û da Ferhan Axa yê kurê Bazid Axa. Xelki bi navê Sultan-Situ Axa Oramarî gazi dikre. Situ Axa beşariya gelek şera buye li dji dujminêt Kurd. Bo nimune, li sala 1915'ê şeri dji herdû eshirên Ashuri: eshira Jilu û eshira Baz diket û di vi şeri da serxevtineka mezin bi dest xuve tînit; û herdû deverên Jilu û Baz ku ji 31 gunda pêkhat bu, dixe bin desehilata xwe. Li heman salê, disa dji Ashuri u Kaldaniya li deverên Tiyari, Tuxuma u Berwar şeri diket u disa serxevtineka mezin bi dest xuve tînit. Di vi şeri da 50 hezar Ashuri u Chaldani di kujit; hendek di bêjin li sala 1915'ê 150 hezar bu 250 hezar Ashuri bi destê Situ Axayi di ên kuştin. Li sala 1917'ê, Ashuri bi harikariya Rusiya 818 eskerên Rusi-Kazax kom kirin u beref Oramare hatin. Situ Axa yê şareza u paqil bu; dema eskere Rusi hati, wi bi pêşwaziyeka germ li wan kir u daxaz ji 18 fermandên Kazax yên Rusi kir ku li koçka xwe bi minin u sibehi zivirin. Her 18 fermandên Rusi razi bun. Li dema şeve di xewe ra, her 18 fermandanda di kujit u beri spidê êrîş dikete ser, 800 eskerên Rusi u hemûya di kujit. Li sala 1920-1921'ê pilan dêyna ki, 8000 eskerên Rus-Kazax beref bajirê Rewandzê bi çin u wêran ken. Situ Axa bi vi pilane di hesiyêt u bi 350 eskerên xwe di çin li ser dola Rewandzê xujieh dibin. Situ Axayi di zani eskerên Rusi dê dinafila dole ra çin, ji ber çeken giran weki top u çend çekên din. Li dema eskere Rusi di gehine niveka dola Rewandzê, Situ Agha digel 350 eskerên xwe li serê dola Rewandzê êrîş dikete ser eskere Rusi u her 8000 eskéri Rusi di kujit. Hendek di bêjin li dema şeri da gulên tifenga weki barana bi ser eskere Rusi da di hatne xarî. ==Daneşkirina Eşîra Lemdînî== [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pek hatîye ewji ev in : 1 • [[Mala Mîre]] 2 • [[Mala Mijdînî]] 3 • [[Mala Mengelanî]] 4 • [[Mala Baranî]] 5 • [[Mala Melayî]] 6 • [[Mala Mam Axayî]] 7 • [[Mala Erebî]] 8 • [[Mala Melakî]] 9 • [[Mala Mîrzayî]] 10 • [[Mala Mesîhayî]] m9akgccfg5kkg3jzwxtegamq113xjs4 0 329727 2093216 2093000 2026-09-08T13:03:29Z Ghybu 9854 2093216 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî}} {{Agahîdanka giştî}} '''Grand Theft Auto IV''' an jî '''GTA IV''' lîstikeke vîdyoyê ya aksiyon û serpêhatî ye ku ji aliyê [[Rockstar North]] ve hatiye pêşvebirin û ji aliyê [[Rockstar Games]] ve hatiye weşandin. Ev lîstika şeşemîn a sereke ya rêzeya [[Grand Theft Auto (rêzelîstik)|Grand Theft Autoyê]] ye, ku piştî [[Grand Theft Auto: San Andreas]] (2004) hat weşandin, û bi giştî lîstika yazdehemîn a vê rêzê ye. Çîroka lîstikê li Liberty Cityê, bajarê xeyalî ku li ser bingeha [[New York City|New York Cityê]] hatiye afirandin, derbas dibe. Di moda yek-lîstikvanî de, çîrok li ser Niko Bellic, serbazê berê yê şerekî li Ewropaya Rojhilat û hewldanên wî yên ku ji rabirdûya xwe dûr bikeve radiweste. Di vê pêvajoyê de, Niko dikeve nav cîhaneke tawankarî ya ku tê de gelek tawankarên navdar li ser wî zextê dikin. Sîstema cîhana vekirî ya lîstikê dihêle ku lîstikvan bi azadî di Liberty Cityê de bigere û deverên wê keşf bike. Liberty City ji çar navçeyan pêk tê û ev navçe li ser sê giravan belav dibin. Her wiha, eyaleta cîranê bajêr, Alderney, jî di lîstikê de heye; ev eyalet li ser bingeha [[New Jersey]] hatiye çêkirin. ''Grand Theft Auto IV'' ji perspektîfa kesê sêyemîn (third-person perspective) tê lîstin û di cîhana lîstikê de lîstikvan dikare bi peyan an jî bi alîkariya wesayîtan bigere. Di moda yek-lîstikvanî de, lîstikvan Niko Bellic kontrol dike. Her wiha, modeke pir-lîstikvanî ya serhêl jî di nav lîstikê de heye. Di vê modê de heta 32 lîstikvan dikarin di cîhaneke li ser bingeha moda yek-lîstikvanî hatî çêkirin de bi hev re hevkariyê bikin an jî li dijî hev pêşbaziyê bikin.<ref>{{Cite web |url=https://www.gamespot.com/reviews/grand-theft-auto-iv-review/1900-6202100/ |sernav=}}</ref> Piştî weşandina lîstikê, du berfirehkirinên lîstikê jî hatin weşandin: [[Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned|The Lost and Damned]] û [[Grand Theft Auto: The Ballad of Gay Tony|The Ballad of Gay Tony]]. Her du berfirehkirin çîrokên nû pêşkêş dikin ku bi çîroka sereke ya Grand Theft Auto IV ve girêdayî ne. Di heman demê de, her yek ji wan li ser kesayetiyekî sereke yê nû radiweste. Pêşvebirina ''Grand Theft Auto IV'' piştî weşandina Grand Theft Auto: San Andreasê dest pê kir. Pêşvebirina lîstikê di nav gelek stûdyoyên Rockstar Gamesê yên li deverên cûda yên [[cîhan]]<nowiki/>ê de hate parvekirin. Ev lîstik ji ber ku şêwaz û atmosfera wê rastgoyî û hûrgulîtir bûn, ji bo rêza Grand Theft Auto guhertineke girîng pêk anî. Berevajî hin lîstikên berê yên rêzê, bandora fîlm û sînemayê li ser ''Grand Theft Auto IV'' kêmtir bû. Li şûna wê, tîmê pêşvebirinê hewl da ku lîstikê li ser bingeha çîrokeke orîjînal û rêbazeke nû ya vegotina çîrokê ava bike. Ji bo afirandina cîhana vekirî ya lîstikê, endamên tîmê pêşvebirinê çûne New York Cityê û li ser erdê lêkolînek berfireh kirin. Di vê pêvajoyê de zêdetirî 100.000 wêne û gelek saetan materyalên vîdyoyî hatin tomarkirin. Pêşvebiran cîhana lîstikê wekî hêmanê herî girîng ê projeyê dihesabandin. Her çend nexşeya lîstikê di nav rêza Grand Theft Auto de ne ya herî mezin bû, pêşvebiran bawer dikir ku cîhana wê ya pirreng û hûrguliyên wê yên pirjimar wê digihînin asta lîstikên din ên rêzê. Budceya lîstikê di dawiyê de derbasî 100 milyon [[Dolara DYAyê|dolarên Amerîkayê]] bû. Bi vê yekê, ''Grand Theft Auto IV'' bû yek ji lîstikên vîdyoyê yên ku di dîroka pîşesaziya lîstikan de bi mesrefa herî zêde hatine pêşvebirin. ''Grand Theft Auto IV'' di nîsana 2008an de ji bo konsolên [[PlayStation 3]] û [[Xbox 360]] hate weşandin, û di kanûna heman salê de jî guhertoya wê ya ji bo [[Microsoft Windows|Microsoft Windowsê]] derket. Rexnegirên lîstikan gelek caran pesnê lîstikê dane, bi taybetî ji ber çîroka wê û avakirina cîhana wê ya vekirî. ''Grand Theft Auto IV'' rekorên firotinê yên pîşesaziya şahî û lîstikan şikandin. Di wê demê de, tu berhemeke din a şahiyê nebû ku di ewqas demeke kurt de ewqas zêde were firotin. Lîstik di roja yekem a firotinê de nêzî 310 milyon dolarên Amerîkayê qezenc kir, û di hefteya yekem de ev hejmar gihîşt 500 milyon dolaran. Ev lîstik di nav berhemên herî girîng ên nifşa heftemîn a [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] de tê dîtin. Gelek rexnegir û weşanên taybet ên lîstikan jî wê wek yek ji lîstikên herî baş ên dîrokê dihesibînin. Di dawiya sala weşandinê de, lîstik gelek xelat bi dest xist, di nav wan de çend xelatên [[Lîstika Salê]] jî hebûn. Heta sala 2013an, zêdetirî 25 milyon çap ji lîstikê hatibûn firotin, û bi vê yekê ew bû yek ji lîstikên vîdyoyê yên herî zêde hatine firotin. Lîstik di heman demê de bû sedema hin nîqaş û rexneyan. Rexneyên herî girîng li ser nîşandana tundûtûjiyê di lîstikê de û li ser şiyana lîstikvanan ya ajotina wesayîtan di rewşa serxweşbûnê de bûn. Lîstika ku li pey wê hat, [[Grand Theft Auto V]], di sala 2013an de hate weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Grand Theft Auto]] [[Kategorî:Lîstikên komputerê]] [[Kategorî:Lîstikên aksiyon û macerayê]] cjymqgakkcnufgaurprbkaqbzl345gr 0 329735 2093196 2091619 2026-09-08T12:26:43Z Ghybu 9854 2093196 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî}} {{çav lê gerandin}} Konfederasyona Oramarî, konfederasyoneke mezin a eşîrên Kurd e. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du eşîrên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du eşîran ve girêdayî ne, pêk tê. Konfederasyona Oramarî li sê dewletên cûda, ango li [[Tirkiye]], [[Iraq]] û [[Îranê]] dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]], [[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] û [[Holenda]]yê dijîn. Hejmara nifûsa wan a li seranserê cîhanê ji 500 hezarî (nîv milyonî) zêdetir e. ==Dabeşkirina Konfederasyona Oramarî== 1. [[Eşîra Lemdînî]] Eşîra Lemdînî ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: • [[Mala Mîre]] • [[Mala Mijdînî]] • [[Mala Mengelanî]] • [[Mala Baranî]] • [[Mala Melayî]] • [[Mala Mam Axayî]] • [[Mala Erebî]] • [[Mala Melakî]] • [[Mala Mîrzayî]] • [[Mala Mesîhayî]] 2.[[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: • [[Mala Şaqûlî]] • [[Mala Meyterî]] • [[Mala Kemalî]] • [[Mala Qerexanî]] • [[Mala Mîrxanî]] • [[Mala Mefî]] • [[Mala Şexî]] • [[Mala Xanê]] • [[Mala Hesenî]] ==Hindek Keseyatê Navdar== [[Sito Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] hyhxadqmrfl4fzwd7v05d81h4hf920s 2093201 2093196 2026-09-08T12:33:56Z Ghybu 9854 Ghybuî/ê navê [[Konfederasyona Eşîreta Oramarî]] weke [[Oramarî (konfederasyona eşîretê)]] guhart 2093196 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî}} {{çav lê gerandin}} Konfederasyona Oramarî, konfederasyoneke mezin a eşîrên Kurd e. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du eşîrên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du eşîran ve girêdayî ne, pêk tê. Konfederasyona Oramarî li sê dewletên cûda, ango li [[Tirkiye]], [[Iraq]] û [[Îranê]] dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]], [[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] û [[Holenda]]yê dijîn. Hejmara nifûsa wan a li seranserê cîhanê ji 500 hezarî (nîv milyonî) zêdetir e. ==Dabeşkirina Konfederasyona Oramarî== 1. [[Eşîra Lemdînî]] Eşîra Lemdînî ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: • [[Mala Mîre]] • [[Mala Mijdînî]] • [[Mala Mengelanî]] • [[Mala Baranî]] • [[Mala Melayî]] • [[Mala Mam Axayî]] • [[Mala Erebî]] • [[Mala Melakî]] • [[Mala Mîrzayî]] • [[Mala Mesîhayî]] 2.[[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: • [[Mala Şaqûlî]] • [[Mala Meyterî]] • [[Mala Kemalî]] • [[Mala Qerexanî]] • [[Mala Mîrxanî]] • [[Mala Mefî]] • [[Mala Şexî]] • [[Mala Xanê]] • [[Mala Hesenî]] ==Hindek Keseyatê Navdar== [[Sito Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] hyhxadqmrfl4fzwd7v05d81h4hf920s 15 329799 2093267 2093033 2026-09-08T19:53:01Z Wikihez 39702 /* Jorkategorî */ Bersiv 2093267 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) 6k4mlj28ptluxfyy3k6hbtfcp5wkp06 10 329809 2093211 2092976 2026-09-08T12:47:16Z Ghybu 9854 tenê kategoriyek bes e 2093211 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||tarîx=__DATE__ |$B= <!--{{AI-generated}} begin-->{{Ambox | name = AI-generated | subst = <includeonly>{{subst:substcheck}}</includeonly> | small = {{{small|}}} | type = content | image = [[File:OOjs UI icon robot.svg|40px|class=skin-invert|alt=icon]] | class = ambox-ai-generated | issue = Ev&nbsp;{{#if:{{{section|{{{beş|}}}}}}|beş|{{{1|gotar}}}}}&nbsp;'''{{yesno|{{{certain|{{{teqez|}}}}}}|yes=teqez|no=dibe ku}}&nbsp;{{#if:{{{partial|{{{qismen|}}}}}}|qismen}}&nbsp;bi [[:en:WP:Large language models|Modela Zimanî ya Mezin]] (AI) {{yesno|{{{certain|{{{teqez|}}}}}}|no=hatibe|yes=hatiye}} nivîsîn ku [[:en:WP:LLM|li gorî qaîdeyên Wîkîpediyayê qedexe ye]]'''. | fix = Dibe ku tê de [[:en:Hallucination (artificial intelligence)|halusînasyonên]] malûmatan, [[:en:WP:COPYVIO|îxlalkirinên heqên telîfê]], îdiayên hebûna çavkaniyan yên [[:en:WP:V|ne piştrastkirî]], [[:en:Wikipedia:OR|lêkolîna orîjînal]], an jî [[:en:WP:Fictitious references|çavkaniyên xeyalî]] hebin. Divê materyalên wisa demildest werin [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit}} jêbirin]. {{#if:{{{reason|{{{sebeb|{{{sedem|}}}}}}}}}|{{#if:{{{sedem|}}}|Sedem|Sebeb}}a ku hatiye dayîn: '''{{{reason|{{{sebeb|{{{sedem|}}}}}}}}}'''}} | removalnotice = | cat = Gotarên bi AIyê hatine nivîsîn | date = | all = }}<!--{{AI-generated}} end--> }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage; interwikis go to Wikidata, thank you! --> </noinclude> ldmsjaqw2ve59ot5icoaciysgush6nk 0 329817 2093215 2093034 2026-09-08T13:02:35Z Ghybu 9854 2093215 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Lucio Amelio''' (jdb. 13ê îlonê 1931ê li [[Napolî, Kampaniya|Napolî]]; m. 2ê tîrmeha 1994an li heman bajêr) ji nav [[Huner|bazirganên hunerê]] û galerîstên herî navdar ên [[Îtalya|Îtalyayê]] bû û di qada hunera hevçerx de roleke giring dilîst. Piştî erdheja mezin a ku di 23ê çiriya paşînê ya 1980ê de li Îtalyayê, bi taybetî li herêma [[Îrpîniya|Îrpîniyayê]] qewimî, Amelio dest bi projeya ''[[Terrae Motus]]'' kir. Ev berhevok ji bandora wê karesata mezin a xwezayî derket holê û bû platformeke ku hunermendên navdar ên wê serdemê bi berhemên xwe bersiv bidin vê trajediyê. Amelio di salên 1980î de bi vê projeyê re bingeha berhevokekê danî ku paşê bû yek ji berhevokên herî giring ên hunera hevçerxê û di dawiyê de bû bingeha plana wî ya avakirina muzexaneyeke taybet a hunera hevçerxê li Napolî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Karsazên ji Napoliyê]] 7dbicrh29vjek68pwz7jxwytv5ekhdi 0 329833 2093207 2093172 2026-09-08T12:44:11Z Ghybu 9854 şablonê ramekin 2093207 wikitext text/x-wiki {{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}} '''Kovara Metîn''' kovaraka mehane ya giştî، rewşenbîrî، wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (kurmanciya jorîn) li bajarê Duhokê li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Ev kovar ji aliyê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ve tê derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-08}}</ref> == Dîrok û Armanc == Kovara Metîn yek ji kovarên navdar û xwedî dîrok e li devera Behdînan ku xizmeteke berçav di geşkirina ziman، wêje û hizra kurdî de kiriye. Kovar giringiyê dide lêkolînên wêjeyî، dîrokî، felsefî û encamdan û belavkirina dîdarên taybet li gel kesayetiyên diyar ên çand û wêjeya kurdî. Metîn xebatê dike da ku bibe platformek bo nivîskar، lêkolîner û helbestvanên kurd pêxemetî belavkirina berhem û vekolînên wan û gihandina wan bo xwendevanan. == Navenda Weşanê == Kovar ji aliyê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ve li Duhokê tê çapkirin û belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://navendaxani.com/%da%af%d9%88%da%a4%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%d9%85%d9%87%d8%aa%db%8b%d9%86/ |sernav=گۆڤارا مەتین |malper=Navenda Xanî |roja-gihiştinê=2026-09-08}}</ref> Ji bilî weşana çapkirî، kovar versiyona xwe ya dîjîtal û pelên PDF ji bo xwendevan û lêkolîneran li ser malpera xwe ya fermî belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://govarametin.com/ |sernav=دەستپێك |malper=گۆڤارا مەتین |roja-gihiştinê=2026-09-08}}</ref> == Mijar û Beşên Kovarê == Beşên sereke yên ku di her hejmareke Kovara Metîn de cîh digirin ev in: * '''Sergotar:''' Gotara destpêkê ya edîtorî. * '''Gotar û Lêkolîn:''' Vekolînên kûr ên wêjeyî، zimanvanî، felsefî û civakî. * '''Dîdara Metîn:''' Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û nivîskaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radioduhok.com/%D8%B3%DA%A9%D8%B1%D8%AA%DB%8E%D8%B1%DB%8E-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DA%A4%DB%8E%D8%B3%DB%8E-%DA%AF%D9%88%DA%A4%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%95%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/ |sernav=Hevpeyvînên Kovara Metîn |malper=Radio Duhok |roja-gihiştinê=2026-09-08}}</ref> * '''Kurt û Kurmanc:''' Pênasîn û kurteya pirtûk û berhemên nû. * '''Dostên Kurdan:''' Werger û nivîsên ser kesayetiyên cîhanî yên piştgirên gelê kurd. == Girêdanên Derve == * [https://govarametin.com/ Malpera Fermî ya Kovara Metîn] * [https://navendaxani.com/%da%af%d9%88%da%a4%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%d9%85%d9%87%d8%aa%db%8b%d9%86/ Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî] == Çavkanî == <references /> ex7b84em73dvoeuh1364oz6hjmp06ez 0 329845 2093197 2093193 2026-09-08T12:28:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093197 wikitext text/x-wiki '''Veganîzm''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: Veganism) hem şêwazeke xwarinê ye û hem jî felsefeyeke jiyanê ye ku bikaranîna berhemên ji [[Ajal|ajalan]] hatine bidestxistin red dike. Kesên ku vê şêwaza xwarinê an jî vê felsefeyê dipejirînin, vegan tên binavkirin. Hin caran di navbera cureyên veganîzmê de cudahî tê kirin. Veganên xwarinê bikaranîna berhemên ji ajalan bi tu awayî qebûl nakin. Ev ne tenê [[goşt]], lê herwiha [[Hêk (toxim)|hêk]] û berhemên [[Şîr|şîrî]] jî dihewîne, wek [[mast]], [[penîr]] û berhemên din ên ku ji şîrê tên çêkirin. Kesên ku veganîzmê ne tenê di xwarinê de, lê wek prensîbeke exlaqî di jiyana xwe ya rojane de jî dişopînin, hewl didin ku bikaranîna berhemên ji ajalan hatine bidestxistin ji bo tu armancê red bikin; di nav wan de berhemên wekî eyar û [[hirî]] jî hene. Ji van kesan re carinan veganên exlaqî tê gotin. Herwiha, hin kes ji ber sedemên [[Jîngeha xwezayî|jîngehî]] veganîzmê dişopînin û bikaranîna berhemên ji ajalan red dikin, ji ber ku bawer dikin ku hilberîna van berheman zirarê dide jîngehê. Navê vegan di sala 1944an de ji aliyê [[Donald Watson]] û hevalên wî ve hate pêşxistin. Di mijdara 1944an de, wan li [[Înglistan|Îngilîstanê]] Komeleya Veganan ava kir. Di destpêkê de peyva vegan ji bo vegotineke xwarinê ya bê berhemên şîrî hate bikaranîn, lê di salên piştî wê de wateya wê berfirehtir bû û veguherî têgihiştineke jiyanê ya li dijî sûdwergirtina ji ajalan. Di salên 2010an de eleqeya li veganîzmê zêde bû; bazara berhemên vegan berfirehtir bû û li gelek supermarket û [[Xwaringeh|xwaringehên]] li seranserê [[Cîhan|cîhanê]] hilbijartinên vegan hatin pêşkêşkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Veganism]] o7gxceuzzfug6knuvvea6uxqrvs5sbj 2093198 2093197 2026-09-08T12:28:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093198 wikitext text/x-wiki '''Veganîzm''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: Veganism) hem şêwazeke xwarinê ye û hem jî felsefeyeke jiyanê ye ku bikaranîna berhemên ji [[Ajal|ajalan]] hatine bidestxistin red dike. Kesên ku vê şêwaza xwarinê an jî vê felsefeyê dipejirînin, vegan tên binavkirin. Hin caran di navbera cureyên veganîzmê de cudahî tê kirin. Veganên xwarinê bikaranîna berhemên ji ajalan bi tu awayî qebûl nakin. Ev ne tenê [[goşt]], lê herwiha [[Hêk (toxim)|hêk]] û berhemên [[Şîr|şîrî]] jî dihewîne, wek [[mast]], [[penîr]] û berhemên din ên ku ji şîrê tên çêkirin. Kesên ku veganîzmê ne tenê di xwarinê de, lê wek prensîbeke exlaqî di jiyana xwe ya rojane de jî dişopînin, hewl didin ku bikaranîna berhemên ji ajalan hatine bidestxistin ji bo tu armancê red bikin; di nav wan de berhemên wekî eyar û [[hirî]] jî hene. Ji van kesan re carinan veganên exlaqî tê gotin. Herwiha, hin kes ji ber sedemên [[Jîngeha xwezayî|jîngehî]] veganîzmê dişopînin û bikaranîna berhemên ji ajalan red dikin, ji ber ku bawer dikin ku hilberîna van berheman zirarê dide jîngehê. Navê vegan di sala 1944an de ji aliyê [[Donald Watson]] û hevalên wî ve hate pêşxistin. Di mijdara 1944an de, wan li [[Înglistan|Îngilîstanê]] Komeleya Veganan ava kir. Di destpêkê de peyva vegan ji bo vegotineke xwarinê ya bê berhemên şîrî hate bikaranîn, lê di salên piştî wê de wateya wê berfirehtir bû û veguherî têgihiştineke jiyanê ya li dijî sûdwergirtina ji ajalan. Di salên 2010ê de eleqeya li veganîzmê zêde bû; bazara berhemên vegan berfirehtir bû û li gelek supermarket û [[Xwaringeh|xwaringehên]] li seranserê [[Cîhan|cîhanê]] hilbijartinên vegan hatin pêşkêşkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Veganism]] 5qz3xbqs5zjm90h8eqxygd1tfjzp3w6 2093199 2093198 2026-09-08T12:29:00Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093199 wikitext text/x-wiki '''Veganîzm''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Veganism'') hem şêwazeke xwarinê ye û hem jî felsefeyeke jiyanê ye ku bikaranîna berhemên ji [[Ajal|ajalan]] hatine bidestxistin red dike. Kesên ku vê şêwaza xwarinê an jî vê felsefeyê dipejirînin, vegan tên binavkirin. Hin caran di navbera cureyên veganîzmê de cudahî tê kirin. Veganên xwarinê bikaranîna berhemên ji ajalan bi tu awayî qebûl nakin. Ev ne tenê [[goşt]], lê herwiha [[Hêk (toxim)|hêk]] û berhemên [[Şîr|şîrî]] jî dihewîne, wek [[mast]], [[penîr]] û berhemên din ên ku ji şîrê tên çêkirin. Kesên ku veganîzmê ne tenê di xwarinê de, lê wek prensîbeke exlaqî di jiyana xwe ya rojane de jî dişopînin, hewl didin ku bikaranîna berhemên ji ajalan hatine bidestxistin ji bo tu armancê red bikin; di nav wan de berhemên wekî eyar û [[hirî]] jî hene. Ji van kesan re carinan veganên exlaqî tê gotin. Herwiha, hin kes ji ber sedemên [[Jîngeha xwezayî|jîngehî]] veganîzmê dişopînin û bikaranîna berhemên ji ajalan red dikin, ji ber ku bawer dikin ku hilberîna van berheman zirarê dide jîngehê. Navê vegan di sala 1944an de ji aliyê [[Donald Watson]] û hevalên wî ve hate pêşxistin. Di mijdara 1944an de, wan li [[Înglistan|Îngilîstanê]] Komeleya Veganan ava kir. Di destpêkê de peyva vegan ji bo vegotineke xwarinê ya bê berhemên şîrî hate bikaranîn, lê di salên piştî wê de wateya wê berfirehtir bû û veguherî têgihiştineke jiyanê ya li dijî sûdwergirtina ji ajalan. Di salên 2010ê de eleqeya li veganîzmê zêde bû; bazara berhemên vegan berfirehtir bû û li gelek supermarket û [[Xwaringeh|xwaringehên]] li seranserê [[Cîhan|cîhanê]] hilbijartinên vegan hatin pêşkêşkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Veganism]] i5ylznlo30omkgax91bh4uwx80bg3qq 2093205 2093199 2026-09-08T12:40:38Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Tenduristî]] 2093205 wikitext text/x-wiki '''Veganîzm''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Veganism'') hem şêwazeke xwarinê ye û hem jî felsefeyeke jiyanê ye ku bikaranîna berhemên ji [[Ajal|ajalan]] hatine bidestxistin red dike. Kesên ku vê şêwaza xwarinê an jî vê felsefeyê dipejirînin, vegan tên binavkirin. Hin caran di navbera cureyên veganîzmê de cudahî tê kirin. Veganên xwarinê bikaranîna berhemên ji ajalan bi tu awayî qebûl nakin. Ev ne tenê [[goşt]], lê herwiha [[Hêk (toxim)|hêk]] û berhemên [[Şîr|şîrî]] jî dihewîne, wek [[mast]], [[penîr]] û berhemên din ên ku ji şîrê tên çêkirin. Kesên ku veganîzmê ne tenê di xwarinê de, lê wek prensîbeke exlaqî di jiyana xwe ya rojane de jî dişopînin, hewl didin ku bikaranîna berhemên ji ajalan hatine bidestxistin ji bo tu armancê red bikin; di nav wan de berhemên wekî eyar û [[hirî]] jî hene. Ji van kesan re carinan veganên exlaqî tê gotin. Herwiha, hin kes ji ber sedemên [[Jîngeha xwezayî|jîngehî]] veganîzmê dişopînin û bikaranîna berhemên ji ajalan red dikin, ji ber ku bawer dikin ku hilberîna van berheman zirarê dide jîngehê. Navê vegan di sala 1944an de ji aliyê [[Donald Watson]] û hevalên wî ve hate pêşxistin. Di mijdara 1944an de, wan li [[Înglistan|Îngilîstanê]] Komeleya Veganan ava kir. Di destpêkê de peyva vegan ji bo vegotineke xwarinê ya bê berhemên şîrî hate bikaranîn, lê di salên piştî wê de wateya wê berfirehtir bû û veguherî têgihiştineke jiyanê ya li dijî sûdwergirtina ji ajalan. Di salên 2010ê de eleqeya li veganîzmê zêde bû; bazara berhemên vegan berfirehtir bû û li gelek supermarket û [[Xwaringeh|xwaringehên]] li seranserê [[Cîhan|cîhanê]] hilbijartinên vegan hatin pêşkêşkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Tenduristî]] [[en:Veganism]] j4ku7xpgmmw7w86n2e7y4qtow11s0zr 2093214 2093205 2026-09-08T13:01:27Z Ghybu 9854 2093214 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî}} '''Veganîzm''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Veganism'') hem şêwazeke xwarinê ye û hem jî felsefeyeke jiyanê ye ku bikaranîna berhemên ji [[Ajal|ajalan]] hatine bidestxistin red dike. Kesên ku vê şêwaza xwarinê an jî vê felsefeyê dipejirînin, vegan tên binavkirin. Hin caran di navbera cureyên veganîzmê de cudahî tê kirin. Veganên xwarinê bikaranîna berhemên ji ajalan bi tu awayî qebûl nakin. Ev ne tenê [[goşt]], lê herwiha [[Hêk (toxim)|hêk]] û berhemên [[Şîr|şîrî]] jî dihewîne, wek [[mast]], [[penîr]] û berhemên din ên ku ji şîrê tên çêkirin. Kesên ku veganîzmê ne tenê di xwarinê de, lê wek prensîbeke exlaqî di jiyana xwe ya rojane de jî dişopînin, hewl didin ku bikaranîna berhemên ji ajalan hatine bidestxistin ji bo tu armancê red bikin; di nav wan de berhemên wekî eyar û [[hirî]] jî hene. Ji van kesan re carinan veganên exlaqî tê gotin. Herwiha, hin kes ji ber sedemên [[Jîngeha xwezayî|jîngehî]] veganîzmê dişopînin û bikaranîna berhemên ji ajalan red dikin, ji ber ku bawer dikin ku hilberîna van berheman zirarê dide jîngehê. Navê vegan di sala 1944an de ji aliyê [[Donald Watson]] û hevalên wî ve hate pêşxistin. Di mijdara 1944an de, wan li [[Înglistan|Îngilîstanê]] Komeleya Veganan ava kir. Di destpêkê de peyva vegan ji bo vegotineke xwarinê ya bê berhemên şîrî hate bikaranîn, lê di salên piştî wê de wateya wê berfirehtir bû û veguherî têgihiştineke jiyanê ya li dijî sûdwergirtina ji ajalan. Di salên 2010ê de eleqeya li veganîzmê zêde bû; bazara berhemên vegan berfirehtir bû û li gelek supermarket û [[Xwaringeh|xwaringehên]] li seranserê [[Cîhan|cîhanê]] hilbijartinên vegan hatin pêşkêşkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Tenduristî]] ke0l7j9yi1jdrnt1m1tkxyo7bs3gny0 2093258 2093214 2026-09-08T18:30:37Z MikaelF 935 2093258 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî}} {{Agahîdanka giştî }} '''Veganîzm''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Veganism'') hem şêwazeke xwarinê ye û hem jî felsefeyeke jiyanê ye ku bikaranîna berhemên ji [[Ajal|ajalan]] hatine bidestxistin red dike. Kesên ku vê şêwaza xwarinê an jî vê felsefeyê dipejirînin, vegan tên binavkirin. Hin caran di navbera cureyên veganîzmê de cudahî tê kirin. Veganên xwarinê bikaranîna berhemên ji ajalan bi tu awayî qebûl nakin. Ev ne tenê [[goşt]], lê herwiha [[Hêk (toxim)|hêk]] û berhemên [[Şîr|şîrî]] jî dihewîne, wek [[mast]], [[penîr]] û berhemên din ên ku ji şîrê tên çêkirin. Kesên ku veganîzmê ne tenê di xwarinê de, lê wek prensîbeke exlaqî di jiyana xwe ya rojane de jî dişopînin, hewl didin ku bikaranîna berhemên ji ajalan hatine bidestxistin ji bo tu armancê red bikin; di nav wan de berhemên wekî eyar û [[hirî]] jî hene. Ji van kesan re carinan veganên exlaqî tê gotin. Herwiha, hin kes ji ber sedemên [[Jîngeha xwezayî|jîngehî]] veganîzmê dişopînin û bikaranîna berhemên ji ajalan red dikin, ji ber ku bawer dikin ku hilberîna van berheman zirarê dide jîngehê. Navê vegan di sala 1944an de ji aliyê [[Donald Watson]] û hevalên wî ve hate pêşxistin. Di mijdara 1944an de, wan li [[Înglistan|Îngilîstanê]] Komeleya Veganan ava kir. Di destpêkê de peyva vegan ji bo vegotineke xwarinê ya bê berhemên şîrî hate bikaranîn, lê di salên piştî wê de wateya wê berfirehtir bû û veguherî têgihiştineke jiyanê ya li dijî sûdwergirtina ji ajalan. Di salên 2010ê de eleqeya li veganîzmê zêde bû; bazara berhemên vegan berfirehtir bû û li gelek supermarket û [[Xwaringeh|xwaringehên]] li seranserê [[Cîhan|cîhanê]] hilbijartinên vegan hatin pêşkêşkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Tenduristî]] ko504vkz17hebp1ip4h2c9z3gyiaajo 2093260 2093258 2026-09-08T18:32:58Z MikaelF 935 2093260 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî}} {{Agahîdanka giştî }} '''Veganîzm''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Veganism'') hem şêwazeke xwarinê ye û hem jî felsefeyeke jiyanê ye ku bikaranîna berhemên ji [[Ajal|ajalan]] hatine bidestxistin red dike. Kesên ku vê şêwaza xwarinê an jî vê felsefeyê dipejirînin, [[vegan]] tên binavkirin. Hin caran di navbera cureyên veganîzmê de cudahî tê kirin. Veganên xwarinê bikaranîna berhemên ji ajalan bi tu awayî qebûl nakin. Ev ne tenê [[goşt]], lê herwiha [[Hêk (toxim)|hêk]] û berhemên [[Şîr|şîrî]] jî dihewîne, wek [[mast]], [[penîr]] û berhemên din ên ku ji şîrê tên çêkirin. Kesên ku veganîzmê ne tenê di xwarinê de, lê wek [[prensîb]]eke exlaqî di jiyana xwe ya rojane de jî dişopînin, hewl didin ku bikaranîna berhemên ji ajalan hatine bidestxistin ji bo tu armancê red bikin; di nav wan de berhemên wekî eyar û [[hirî]] jî hene. Ji van kesan re carinan veganên exlaqî tê gotin. Herwiha, hin kes ji ber sedemên [[Jîngeha xwezayî|jîngehî]] veganîzmê dişopînin û bikaranîna berhemên ji ajalan red dikin, ji ber ku bawer dikin ku hilberîna van berheman zirarê dide jîngehê. Navê vegan di sala 1944an de ji aliyê [[Donald Watson]] û hevalên wî ve hate pêşxistin. Di mijdara 1944an de, wan li [[Înglistan|Îngilîstanê]] Komeleya Veganan ava kir. Di destpêkê de peyva vegan ji bo vegotineke xwarinê ya bê berhemên şîrî hate bikaranîn, lê di salên piştî wê de wateya wê berfirehtir bû û veguherî têgihiştineke jiyanê ya li dijî sûdwergirtina ji ajalan. Di salên 2010ê de eleqeya li veganîzmê zêde bû; bazara berhemên vegan berfirehtir bû û li gelek supermarket û [[Xwaringeh|xwaringehên]] li seranserê [[Cîhan|cîhanê]] hilbijartinên vegan hatin pêşkêşkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Tenduristî]] 9ombxqpcy12m9x30p87m4w1kk4nzibe 2093262 2093260 2026-09-08T18:50:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093262 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî}} {{Agahîdanka giştî }} '''Veganîzm''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Veganism'') hem şêwazeke xwarinê ye û hem jî felsefeyeke jiyanê ye ku bikaranîna berhemên ji [[Ajal|ajalan]] hatine bidestxistin red dike. Kesên ku vê şêwaza xwarinê an jî vê felsefeyê dipejirînin, [[vegan]] tên binavkirin. Hin caran di navbera cureyên veganîzmê de cudahî tê kirin. Veganên xwarinê bikaranîna berhemên ji ajalan bi tu awayî qebûl nakin. Ev ne tenê [[goşt]], lê herwiha [[Hêk (toxim)|hêk]] û berhemên [[Şîr|şîrî]] jî dihewîne, wek [[mast]], [[penîr]] û berhemên din ên ku ji şîrê tên çêkirin. Kesên ku veganîzmê ne tenê di xwarinê de, lê wek [[prensîb]]eke exlaqî di jiyana xwe ya rojane de jî dişopînin, hewl didin ku bikaranîna berhemên ji ajalan hatine bidestxistin ji bo tu armancê red bikin; di nav wan de berhemên wekî eyar û [[hirî]] jî hene. Ji van kesan re carinan veganên exlaqî tê gotin. Herwiha, hin kes ji ber sedemên [[Jîngeha xwezayî|jîngehî]] veganîzmê dişopînin û bikaranîna berhemên ji ajalan red dikin, ji ber ku bawer dikin ku hilberîna van berheman zirarê dide jîngehê. Navê vegan di sala 1944an de ji aliyê [[Donald Watson]] û hevalên wî ve hate pêşxistin. Di mijdara 1944an de, wan li [[Înglistan|Îngilîstanê]] Komeleya Veganan ava kir. Di destpêkê de peyva vegan ji bo vegotineke xwarinê ya bê berhemên şîrî hate bikaranîn, lê di salên piştî wê de wateya wê berfirehtir bû û veguherî têgihiştineke jiyanê ya li dijî sûdwergirtina ji ajalan. Di salên 2010î de eleqeya li veganîzmê zêde bû; bazara berhemên vegan berfirehtir bû û li gelek supermarket û [[Xwaringeh|xwaringehên]] li seranserê [[Cîhan|cîhanê]] hilbijartinên vegan hatin pêşkêşkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Tenduristî]] pd4e1814g6rf7tp3kqvogwmwcm3kgbg 0 329846 2093202 2026-09-08T12:33:56Z Ghybu 9854 Ghybuî/ê navê [[Konfederasyona Eşîreta Oramarî]] weke [[Oramarî (konfederasyona eşîretê)]] guhart 2093202 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Oramarî (konfederasyona eşîretê)]] 3vj79fo8oq8b612prb4tsvez8s1nc4m 14 329847 2093212 2026-09-08T12:49:19Z Ghybu 9854 Rûpel bi "[[Kategorî:Gotarên ku bên jêbirin]]" hat çêkirin 2093212 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Gotarên ku bên jêbirin]] 96tk00plbp97hg02cs9qnui6j3roq4t 2093213 2093212 2026-09-08T12:49:46Z Ghybu 9854 2093213 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Gotarên ku bên jêbirin|!]] sz9f1lubzwpj6ge7s43isn0mccvedyy 0 329848 2093219 2026-09-08T14:34:50Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kanala Suezê]] weke [[Kanala Swêşê]] guhart 2093219 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Kanala Swêşê]] 02s88njitl3tw05175k60kli552dr29 1 329849 2093221 2026-09-08T14:34:50Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêj:Kanala Suezê]] weke [[Gotûbêj:Kanala Swêşê]] guhart 2093221 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Kanala Swêşê]] iesqqbozsg6pjf8g6ni4vtjzevqryr8 0 329850 2093227 2026-09-08T14:44:24Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kendava Suweyşê]] weke [[Kendava Swêşê]] guhart: Rastnivîs 2093227 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Kendava Swêşê]] a040tpwh0mp0ypqqrjltk7n0vggdxa4 0 329851 2093231 2026-09-08T14:51:26Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Qeyrana Suezê]] weke [[Qeyrana Swêşê]] guhart 2093231 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Qeyrana Swêşê]] oz5qqgq1yl6d274mk144z4bcud3w4vc 1 329852 2093233 2026-09-08T14:51:26Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêj:Qeyrana Suezê]] weke [[Gotûbêj:Qeyrana Swêşê]] guhart 2093233 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Qeyrana Swêşê]] jd61f99be30rb8z1orp8er2r9c049ca 14 329853 2093239 2026-09-08T14:57:14Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Qeyrana Suezê]] weke [[Kategorî:Qeyrana Swêşê]] guhart: Rastnivîs 2093239 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Qeyrana Swêşê}} 19jxn2ydeu3ws369gt9inu24a8nqmas 2093243 2093239 2026-09-08T14:58:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2093243 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 15 329854 2093241 2026-09-08T14:57:15Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Qeyrana Suezê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Qeyrana Swêşê]] guhart: Rastnivîs 2093241 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Qeyrana Swêşê]] 6ff199gsxmr7knko2byxi5tfrb6gt2t 0 329855 2093263 2026-09-08T19:45:31Z Asorev 55716 Rûpel bi "{{Agahîdank mirov | nav = Boris Georgiyevîç Perçatkin | navê_rastî = Борис Георгиевич Перчаткин | wêne = | danasîna_wênê = | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|1946|7|1}} | cîhê_jidayikbûnê = [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]] | dîroka_mriye = | cîhê_mriye = | hevwelatî = [[Yekîtiya Sovyet]], Shorşên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletê..." hat çêkirin 2093263 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Boris Georgiyevîç Perçatkin | navê_rastî = Борис Георгиевич Перчаткин | wêne = | danasîna_wênê = | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|1946|7|1}} | cîhê_jidayikbûnê = [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]] | dîroka_mriye = | cîhê_mriye = | hevwelatî = [[Yekîtiya Sovyet]], [[Shorşên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | pîşe = Çalakvanê mafên mirovan, rêberê olî | dîn = [[Xiristiyanî]] ([[Pêntecostalîzm]]) | hevjîn = | zarok = 6 | malper = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}} }} '''Boris Georgiyevîç Perçatkin''' (bi rûsî: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; jidayikbûn [[1'ê tîrmehê]] [[1946]], [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]]) çalakvanekî mafên mirovan û rêberê olî yê sovyetî û amerîkî ye. Ew yek ji organîzatorên sereke yên tevgera koçberiya olî ye li bajarê [[Nakhodka]]yê di dawiya salên 1970yî û destpêka salên 1980yî de<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Khabarovsk]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Ew yek ji çalakvanên sereke bû ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 1989an de pejirandina "Guhertina Lautenberg" bi dest xist. Ev qanûn bû sedem ku zêdetirî 1 milyon kes ji welatên berê yên [[Yekîtiya Sovyet]]ê koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bikin<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Jiyan == === Salên destpêkê û tevlêbûna dêrê === Boris Perçatkin di malbatekî balafirvanê leşkerî de ji dayik bû. Bavê wî Boris çendek piştî jidayikbûna kurê xwe di qezayeke balafirê de jiyana xwe ji dest da. Dêya Boris piştî mirina hevjînê xwe yê yekem, bi efserekî din re zewicî. Ev zewac di sala 1953an de ji ber redkirina guhdariya fermana leşkerî di dema alozî û nerazîbûnên li Yekîtiya Sovyetê de hat girtin û ji bo 25 salan bo kampên [[Vorkuta]]yê hat mehkûm kirin. Di temenê 16 saliyê de, Boris dêra Pêntecostal li bajarê Nakhodkayê dît û imankdar bû. Piştre wî dest bi komkirina agahiyan li ser zordarî û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê kir û ev agahî bi riya rotaprintê zêde kirin û radestî rojnamevanên biyanî kirin<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>. === Tevgera koçberiyê û dîsîdentî (1976–1980) === Di sala 1976an de, Perçatkin bi hevalên xwe Vasili Patrushev, V. A. Burlachenko û Vladimir Stepanov re peywendî bi dîsîdentên li [[Mosko]]yê re danîn û rêya "tevgera koçberiyê" girtin ber xwe. Di heman demê de L. V. Voronina ku nûnera [[Koma Mosko ya Hêlsînkî]]yê bû, hat Nakhodkayê. Ji wî demî ve Perçatkin bi awayekî sîstematîk dest bi organîzekirina derketina Pêntecostal an ji Yekîtiya Sovyetê kir<ref name="ostrovskaya"/>. Wî bangewazî ji bo [[Nations Unies|Nations Unies]], [[Konsilê Cîhanî yê Dêran]] û rêberên welatên ku [[Peymana Hêlsînkî]]yê îmze kirine re şandin û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê aşkere kir<ref name="nashaamerica"/>. Di sala 1977an de, wî tevlî Nikolai Goretoy berevaniya dîsîdentên girtî [[Ginzburg, Alexander Ilyich|Alexander Ginzburg]], [[Orlov, Yuri Fyodorovich|Yuri Orlov]] û [[Sharansky, Natan|Anatoly Sharansky]] kir û li ser navê Pêntecostal an nameyeke vekirî ji siyasetmedarên cîhanê re nivîsî<ref name="ostrovskaya"/>. Di heman salê de, wî bi xiristiyanên din re ji bo mafê azadiya koçberiyê ji Yekîtiya Sovyetê greva birçîbûnê ya nerazîbûnê li dar xist<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Di 20ê kanûna pêşîn a 1978an de, Perçatkin ji posta Nakhodkayê telegrama Sersalê ji [[Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serokê DYA]]yê [[Carter, Jimmy|Jimmy Carter]] re şand û daxwaza parastina azadiya olî û mafê koçberiyê kir<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}</ref>. Ji sala 1979an pê ve, wî serokatiya Navenda Koçberiyê ya Pêntecostal an ku dixwestin ji Yekîtiya Sovyetê derkevin kir. Di sala 1980î de ew wek sekreterê Encumena Dêrên Pêntecostal ên Sovyetê yên ku dixwestin koç bikin hat hilbijartin<ref name="ostrovskaya"/>. Di dawiya sala 1979an de Perçatkin daxuyaniyek ji bo parlamento û hikûmetên DYA, Kanada, Avustralya, Keyaniya Yekbûyî, Almanyaya Rojava, Fransa û Îtalyayê re amade kir ku tê de rewşa rastîn a olî, planên Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê ji bo tunekirina dêrê û binpêkirina qanûnên olî diyar kir<ref name="nashaamerica"/>. === Zordariya dewletê û girtin === Hikûmeta sovyetî li dijî Perçatkin û malbata wî di rojnameyên herêmî de kampanyayeke reşkirinê ya çalak meşand<ref name="ostrovskaya"/>. Di 21ê tebaxa 1980an de Perçatkin li Nakhodkayê hat girtin û di adara 1981an de<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref> li gorî xala 190.1 a Koda Cezayê ya RSFSR («belavkirina agahiyên derewîn ên ku pergala dewletê û civakî ya sovyetî reş dikin») bo 2 salan hat mehkûm kirin<ref name="dtic"/>. Li gorî nûçeya radyoya «[[Voice of America]]», di dema lêpirsînê de li dijî Perçatkin madeyên psîxotropî (neuroleptîk) hatine bikaranîn<ref name="ostrovskaya"/>. Di tebaxa 1982an de piştî ku cizayê xwe qedand, wî dîsa dest bi têkoşîna ji bo koçberiya olî kir. Di sibata 1983an de ew dîsa hat girtin û li gorî xala 218 beşa 2 ya Koda Cezayê ya RSFSR bo 1.5 salan hat girtin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên dîplomatîk û koçberiya bo DYA === Di sala 1987an de Perçatkin ji bo Kongreya DYA rapora «Li ser rewşa olî li Yekîtiya Sovyetê» amade kir. Piştî ku ev rapor di Kongreya DYA de hat xwendin, Perçatkin ji bo hevdîtina bi Wezîrê Derve yê DYA [[Shultz, George|George Shultz]]<ref name="romanovich"/>, Serokê Dadgeha Bilind a DYA [[Rehnquist, William|William Rehnquist]]<ref name="romanovich"/> û Alîkarê Wezîrê Derve yê ji bo Karên Olî re hat vexwendin. Di gulana 1988an de di dema serdana fermî ya Serokê DYA [[Reagan, Ronald|Ronald Reagan]] bo Yekîtiya Sovyetê de ku ji bo hevdîtina bi [[Gorbachev, Mikhail|Mikhail Gorbachev]] re hatibû, Perçatkin tevlî şandeya ji 40 dîsîdentan bû ku bi hevjîna Reagan — [[Reagan, Nancy|Nancy Reagan]] re civiyan. Di hevdîtina 30ê gulana 1988an de ew wek nûnerê fermî yê protestanên sovyetî nêzîkî du saetan ji Nancy Reagan re li ser rewşa azadiya olî li Yekîtiya Sovyetê axvî. Piştre Nancy Reagan vexwendin da Perçatkin ku rapora xwe di Kongreya DYA de bixwîne<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Kîev]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>. Di 26ê tîrmehê 1988an de Perçatkin bi malbata xwe re koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kir<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. Di 4ê tebaxa 1988an de di [[Kongreya DYA]] de li ser qirkirina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê rapor da û bi kongresman, senator û dîplomatan re hevdîtin kirin<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Ji encama van genşiyan<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> di sala 1989an de "Guhertina Lautenberg" ku bi navê senatorê demokrat ê ji eyaleta New Jersey [[Lautenberg, Frank|Frank Lautenberg]] hatibû navandin, hat pejirandin. Di deh salên pêşîn ên vê guhertinê de zêdetirî 350 hezar penaberên olî hatin DYAya<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, û heya sala 2010an ev hejmar gihîşt 1 milyonî<ref name="romanovich"/>. Koçberiya komî ya Pêntecostal an ji bajarê Nakhodkayê di sala 1988an de dest pê kir ku di wê salê de 152 kesên mezin (bêyî zarokan) derketin. Di sala 1989an de 45 Pêntecostal ên mezin ên din ji Nakhodkayê koç kirin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên mafên mirovan li DYA === Piştî ku gihîşt DYAya, Perçatkin malpera xwe ya kesane vekir û li wir derbarê girtina xwe, dema girtîgehê û têkoşîna xwe ya ji bo koçberiyê weşand<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. Wî dîsa jî rêxistina mafên mirovan a xiristiyanî ARRC (American-Russian Relief Committee) damezirand<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Pirtûka wî ya otobiyografî «Огненные тропы» (Rêyên agirîn) çendîn caran hat çapkirin<ref name="ostrovskaya"/>. Di havîna sala 2025an de Boris Perçatkin tevlî nûnerên Wezarata Derve ya DYA û Komîsyona Azadiya Olî ya Navneteweyî ya DYA mijara çewsandina xiristiyanên pasîfîst li Ûkrayna û Rûsyayê, astengkirina xizmeta sivîl a alternatîf, leşkerkirina bi darê zorê, lêdan, girtin û tehdîda ji ber redkirina tevlêbûna şer û dozên cezayî rakir. Li ser vê yekê Perçatkin daxwaza derxistina kwotaya taybet a koçberiyê ji bo xiristiyanên pasîfîst ên ûkraynî kir ku bi riya bernameya [[Uniting for Ukraine]] (U4U) hatine DYAya<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>. == Bîranîn == Zanyarê navdar û xelatgirê Xelata Nobelê akademîsyen [[Sakharov, Andrei|Andrei Sakharov]] di gotara xwe ya sala 1981an «Berpirsiyariya zanyaran» de Boris Perçatkin di nav girtiyên siyasî yên sovyetî de bi nav kiriye<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://bperchatkin.wordpress.com/ Malpera fermî ya Boris Perçatkin] * {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}} * {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}} * {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan]] 8vct9l2hk0wlfo5871h683iox832lph 2093264 2093263 2026-09-08T19:51:34Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Boris Perçatkin]] weke [[Borîs Perçatkin]] guhart 2093263 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Boris Georgiyevîç Perçatkin | navê_rastî = Борис Георгиевич Перчаткин | wêne = | danasîna_wênê = | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|1946|7|1}} | cîhê_jidayikbûnê = [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]] | dîroka_mriye = | cîhê_mriye = | hevwelatî = [[Yekîtiya Sovyet]], [[Shorşên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | pîşe = Çalakvanê mafên mirovan, rêberê olî | dîn = [[Xiristiyanî]] ([[Pêntecostalîzm]]) | hevjîn = | zarok = 6 | malper = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}} }} '''Boris Georgiyevîç Perçatkin''' (bi rûsî: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; jidayikbûn [[1'ê tîrmehê]] [[1946]], [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]]) çalakvanekî mafên mirovan û rêberê olî yê sovyetî û amerîkî ye. Ew yek ji organîzatorên sereke yên tevgera koçberiya olî ye li bajarê [[Nakhodka]]yê di dawiya salên 1970yî û destpêka salên 1980yî de<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Khabarovsk]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Ew yek ji çalakvanên sereke bû ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 1989an de pejirandina "Guhertina Lautenberg" bi dest xist. Ev qanûn bû sedem ku zêdetirî 1 milyon kes ji welatên berê yên [[Yekîtiya Sovyet]]ê koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bikin<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Jiyan == === Salên destpêkê û tevlêbûna dêrê === Boris Perçatkin di malbatekî balafirvanê leşkerî de ji dayik bû. Bavê wî Boris çendek piştî jidayikbûna kurê xwe di qezayeke balafirê de jiyana xwe ji dest da. Dêya Boris piştî mirina hevjînê xwe yê yekem, bi efserekî din re zewicî. Ev zewac di sala 1953an de ji ber redkirina guhdariya fermana leşkerî di dema alozî û nerazîbûnên li Yekîtiya Sovyetê de hat girtin û ji bo 25 salan bo kampên [[Vorkuta]]yê hat mehkûm kirin. Di temenê 16 saliyê de, Boris dêra Pêntecostal li bajarê Nakhodkayê dît û imankdar bû. Piştre wî dest bi komkirina agahiyan li ser zordarî û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê kir û ev agahî bi riya rotaprintê zêde kirin û radestî rojnamevanên biyanî kirin<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>. === Tevgera koçberiyê û dîsîdentî (1976–1980) === Di sala 1976an de, Perçatkin bi hevalên xwe Vasili Patrushev, V. A. Burlachenko û Vladimir Stepanov re peywendî bi dîsîdentên li [[Mosko]]yê re danîn û rêya "tevgera koçberiyê" girtin ber xwe. Di heman demê de L. V. Voronina ku nûnera [[Koma Mosko ya Hêlsînkî]]yê bû, hat Nakhodkayê. Ji wî demî ve Perçatkin bi awayekî sîstematîk dest bi organîzekirina derketina Pêntecostal an ji Yekîtiya Sovyetê kir<ref name="ostrovskaya"/>. Wî bangewazî ji bo [[Nations Unies|Nations Unies]], [[Konsilê Cîhanî yê Dêran]] û rêberên welatên ku [[Peymana Hêlsînkî]]yê îmze kirine re şandin û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê aşkere kir<ref name="nashaamerica"/>. Di sala 1977an de, wî tevlî Nikolai Goretoy berevaniya dîsîdentên girtî [[Ginzburg, Alexander Ilyich|Alexander Ginzburg]], [[Orlov, Yuri Fyodorovich|Yuri Orlov]] û [[Sharansky, Natan|Anatoly Sharansky]] kir û li ser navê Pêntecostal an nameyeke vekirî ji siyasetmedarên cîhanê re nivîsî<ref name="ostrovskaya"/>. Di heman salê de, wî bi xiristiyanên din re ji bo mafê azadiya koçberiyê ji Yekîtiya Sovyetê greva birçîbûnê ya nerazîbûnê li dar xist<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Di 20ê kanûna pêşîn a 1978an de, Perçatkin ji posta Nakhodkayê telegrama Sersalê ji [[Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serokê DYA]]yê [[Carter, Jimmy|Jimmy Carter]] re şand û daxwaza parastina azadiya olî û mafê koçberiyê kir<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}</ref>. Ji sala 1979an pê ve, wî serokatiya Navenda Koçberiyê ya Pêntecostal an ku dixwestin ji Yekîtiya Sovyetê derkevin kir. Di sala 1980î de ew wek sekreterê Encumena Dêrên Pêntecostal ên Sovyetê yên ku dixwestin koç bikin hat hilbijartin<ref name="ostrovskaya"/>. Di dawiya sala 1979an de Perçatkin daxuyaniyek ji bo parlamento û hikûmetên DYA, Kanada, Avustralya, Keyaniya Yekbûyî, Almanyaya Rojava, Fransa û Îtalyayê re amade kir ku tê de rewşa rastîn a olî, planên Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê ji bo tunekirina dêrê û binpêkirina qanûnên olî diyar kir<ref name="nashaamerica"/>. === Zordariya dewletê û girtin === Hikûmeta sovyetî li dijî Perçatkin û malbata wî di rojnameyên herêmî de kampanyayeke reşkirinê ya çalak meşand<ref name="ostrovskaya"/>. Di 21ê tebaxa 1980an de Perçatkin li Nakhodkayê hat girtin û di adara 1981an de<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref> li gorî xala 190.1 a Koda Cezayê ya RSFSR («belavkirina agahiyên derewîn ên ku pergala dewletê û civakî ya sovyetî reş dikin») bo 2 salan hat mehkûm kirin<ref name="dtic"/>. Li gorî nûçeya radyoya «[[Voice of America]]», di dema lêpirsînê de li dijî Perçatkin madeyên psîxotropî (neuroleptîk) hatine bikaranîn<ref name="ostrovskaya"/>. Di tebaxa 1982an de piştî ku cizayê xwe qedand, wî dîsa dest bi têkoşîna ji bo koçberiya olî kir. Di sibata 1983an de ew dîsa hat girtin û li gorî xala 218 beşa 2 ya Koda Cezayê ya RSFSR bo 1.5 salan hat girtin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên dîplomatîk û koçberiya bo DYA === Di sala 1987an de Perçatkin ji bo Kongreya DYA rapora «Li ser rewşa olî li Yekîtiya Sovyetê» amade kir. Piştî ku ev rapor di Kongreya DYA de hat xwendin, Perçatkin ji bo hevdîtina bi Wezîrê Derve yê DYA [[Shultz, George|George Shultz]]<ref name="romanovich"/>, Serokê Dadgeha Bilind a DYA [[Rehnquist, William|William Rehnquist]]<ref name="romanovich"/> û Alîkarê Wezîrê Derve yê ji bo Karên Olî re hat vexwendin. Di gulana 1988an de di dema serdana fermî ya Serokê DYA [[Reagan, Ronald|Ronald Reagan]] bo Yekîtiya Sovyetê de ku ji bo hevdîtina bi [[Gorbachev, Mikhail|Mikhail Gorbachev]] re hatibû, Perçatkin tevlî şandeya ji 40 dîsîdentan bû ku bi hevjîna Reagan — [[Reagan, Nancy|Nancy Reagan]] re civiyan. Di hevdîtina 30ê gulana 1988an de ew wek nûnerê fermî yê protestanên sovyetî nêzîkî du saetan ji Nancy Reagan re li ser rewşa azadiya olî li Yekîtiya Sovyetê axvî. Piştre Nancy Reagan vexwendin da Perçatkin ku rapora xwe di Kongreya DYA de bixwîne<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Kîev]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>. Di 26ê tîrmehê 1988an de Perçatkin bi malbata xwe re koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kir<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. Di 4ê tebaxa 1988an de di [[Kongreya DYA]] de li ser qirkirina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê rapor da û bi kongresman, senator û dîplomatan re hevdîtin kirin<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Ji encama van genşiyan<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> di sala 1989an de "Guhertina Lautenberg" ku bi navê senatorê demokrat ê ji eyaleta New Jersey [[Lautenberg, Frank|Frank Lautenberg]] hatibû navandin, hat pejirandin. Di deh salên pêşîn ên vê guhertinê de zêdetirî 350 hezar penaberên olî hatin DYAya<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, û heya sala 2010an ev hejmar gihîşt 1 milyonî<ref name="romanovich"/>. Koçberiya komî ya Pêntecostal an ji bajarê Nakhodkayê di sala 1988an de dest pê kir ku di wê salê de 152 kesên mezin (bêyî zarokan) derketin. Di sala 1989an de 45 Pêntecostal ên mezin ên din ji Nakhodkayê koç kirin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên mafên mirovan li DYA === Piştî ku gihîşt DYAya, Perçatkin malpera xwe ya kesane vekir û li wir derbarê girtina xwe, dema girtîgehê û têkoşîna xwe ya ji bo koçberiyê weşand<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. Wî dîsa jî rêxistina mafên mirovan a xiristiyanî ARRC (American-Russian Relief Committee) damezirand<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Pirtûka wî ya otobiyografî «Огненные тропы» (Rêyên agirîn) çendîn caran hat çapkirin<ref name="ostrovskaya"/>. Di havîna sala 2025an de Boris Perçatkin tevlî nûnerên Wezarata Derve ya DYA û Komîsyona Azadiya Olî ya Navneteweyî ya DYA mijara çewsandina xiristiyanên pasîfîst li Ûkrayna û Rûsyayê, astengkirina xizmeta sivîl a alternatîf, leşkerkirina bi darê zorê, lêdan, girtin û tehdîda ji ber redkirina tevlêbûna şer û dozên cezayî rakir. Li ser vê yekê Perçatkin daxwaza derxistina kwotaya taybet a koçberiyê ji bo xiristiyanên pasîfîst ên ûkraynî kir ku bi riya bernameya [[Uniting for Ukraine]] (U4U) hatine DYAya<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>. == Bîranîn == Zanyarê navdar û xelatgirê Xelata Nobelê akademîsyen [[Sakharov, Andrei|Andrei Sakharov]] di gotara xwe ya sala 1981an «Berpirsiyariya zanyaran» de Boris Perçatkin di nav girtiyên siyasî yên sovyetî de bi nav kiriye<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://bperchatkin.wordpress.com/ Malpera fermî ya Boris Perçatkin] * {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}} * {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}} * {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan]] 8vct9l2hk0wlfo5871h683iox832lph 2093266 2093264 2026-09-08T19:52:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093266 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Boris Georgiyevîç Perçatkin | navê_rastî = Борис Георгиевич Перчаткин | wêne = | danasîna_wênê = | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|1946|7|1}} | cîhê_jidayikbûnê = [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]] | dîroka_mriye = | cîhê_mriye = | hevwelatî = [[Yekîtiya Sovyet]], [[Shorşên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | pîşe = Çalakvanê mafên mirovan, rêberê olî | dîn = [[Xiristiyanî]] ([[Pêntecostalîzm]]) | hevjîn = | zarok = 6 | malper = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}} }} '''Borîs Georgiyevîç Perçatkin''' (bi rûsî: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; jidayikbûn [[1'ê tîrmehê]] [[1946]], [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]]) çalakvanekî mafên mirovan û rêberê olî yê sovyetî û amerîkî ye. Ew yek ji organîzatorên sereke yên tevgera koçberiya olî ye li bajarê [[Nakhodka]]yê di dawiya salên 1970yî û destpêka salên 1980yî de<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Khabarovsk]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Ew yek ji çalakvanên sereke bû ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 1989an de pejirandina "Guhertina Lautenberg" bi dest xist. Ev qanûn bû sedem ku zêdetirî 1 milyon kes ji welatên berê yên [[Yekîtiya Sovyet]]ê koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bikin<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Jiyan == === Salên destpêkê û tevlêbûna dêrê === Boris Perçatkin di malbatekî balafirvanê leşkerî de ji dayik bû. Bavê wî Boris çendek piştî jidayikbûna kurê xwe di qezayeke balafirê de jiyana xwe ji dest da. Dêya Boris piştî mirina hevjînê xwe yê yekem, bi efserekî din re zewicî. Ev zewac di sala 1953an de ji ber redkirina guhdariya fermana leşkerî di dema alozî û nerazîbûnên li Yekîtiya Sovyetê de hat girtin û ji bo 25 salan bo kampên [[Vorkuta]]yê hat mehkûm kirin. Di temenê 16 saliyê de, Boris dêra Pêntecostal li bajarê Nakhodkayê dît û imankdar bû. Piştre wî dest bi komkirina agahiyan li ser zordarî û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê kir û ev agahî bi riya rotaprintê zêde kirin û radestî rojnamevanên biyanî kirin<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>. === Tevgera koçberiyê û dîsîdentî (1976–1980) === Di sala 1976an de, Perçatkin bi hevalên xwe Vasili Patrushev, V. A. Burlachenko û Vladimir Stepanov re peywendî bi dîsîdentên li [[Mosko]]yê re danîn û rêya "tevgera koçberiyê" girtin ber xwe. Di heman demê de L. V. Voronina ku nûnera [[Koma Mosko ya Hêlsînkî]]yê bû, hat Nakhodkayê. Ji wî demî ve Perçatkin bi awayekî sîstematîk dest bi organîzekirina derketina Pêntecostal an ji Yekîtiya Sovyetê kir<ref name="ostrovskaya"/>. Wî bangewazî ji bo [[Nations Unies|Nations Unies]], [[Konsilê Cîhanî yê Dêran]] û rêberên welatên ku [[Peymana Hêlsînkî]]yê îmze kirine re şandin û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê aşkere kir<ref name="nashaamerica"/>. Di sala 1977an de, wî tevlî Nikolai Goretoy berevaniya dîsîdentên girtî [[Ginzburg, Alexander Ilyich|Alexander Ginzburg]], [[Orlov, Yuri Fyodorovich|Yuri Orlov]] û [[Sharansky, Natan|Anatoly Sharansky]] kir û li ser navê Pêntecostal an nameyeke vekirî ji siyasetmedarên cîhanê re nivîsî<ref name="ostrovskaya"/>. Di heman salê de, wî bi xiristiyanên din re ji bo mafê azadiya koçberiyê ji Yekîtiya Sovyetê greva birçîbûnê ya nerazîbûnê li dar xist<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Di 20ê kanûna pêşîn a 1978an de, Perçatkin ji posta Nakhodkayê telegrama Sersalê ji [[Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serokê DYA]]yê [[Carter, Jimmy|Jimmy Carter]] re şand û daxwaza parastina azadiya olî û mafê koçberiyê kir<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}</ref>. Ji sala 1979an pê ve, wî serokatiya Navenda Koçberiyê ya Pêntecostal an ku dixwestin ji Yekîtiya Sovyetê derkevin kir. Di sala 1980î de ew wek sekreterê Encumena Dêrên Pêntecostal ên Sovyetê yên ku dixwestin koç bikin hat hilbijartin<ref name="ostrovskaya"/>. Di dawiya sala 1979an de Perçatkin daxuyaniyek ji bo parlamento û hikûmetên DYA, Kanada, Avustralya, Keyaniya Yekbûyî, Almanyaya Rojava, Fransa û Îtalyayê re amade kir ku tê de rewşa rastîn a olî, planên Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê ji bo tunekirina dêrê û binpêkirina qanûnên olî diyar kir<ref name="nashaamerica"/>. === Zordariya dewletê û girtin === Hikûmeta sovyetî li dijî Perçatkin û malbata wî di rojnameyên herêmî de kampanyayeke reşkirinê ya çalak meşand<ref name="ostrovskaya"/>. Di 21ê tebaxa 1980an de Perçatkin li Nakhodkayê hat girtin û di adara 1981an de<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref> li gorî xala 190.1 a Koda Cezayê ya RSFSR («belavkirina agahiyên derewîn ên ku pergala dewletê û civakî ya sovyetî reş dikin») bo 2 salan hat mehkûm kirin<ref name="dtic"/>. Li gorî nûçeya radyoya «[[Voice of America]]», di dema lêpirsînê de li dijî Perçatkin madeyên psîxotropî (neuroleptîk) hatine bikaranîn<ref name="ostrovskaya"/>. Di tebaxa 1982an de piştî ku cizayê xwe qedand, wî dîsa dest bi têkoşîna ji bo koçberiya olî kir. Di sibata 1983an de ew dîsa hat girtin û li gorî xala 218 beşa 2 ya Koda Cezayê ya RSFSR bo 1.5 salan hat girtin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên dîplomatîk û koçberiya bo DYA === Di sala 1987an de Perçatkin ji bo Kongreya DYA rapora «Li ser rewşa olî li Yekîtiya Sovyetê» amade kir. Piştî ku ev rapor di Kongreya DYA de hat xwendin, Perçatkin ji bo hevdîtina bi Wezîrê Derve yê DYA [[Shultz, George|George Shultz]]<ref name="romanovich"/>, Serokê Dadgeha Bilind a DYA [[Rehnquist, William|William Rehnquist]]<ref name="romanovich"/> û Alîkarê Wezîrê Derve yê ji bo Karên Olî re hat vexwendin. Di gulana 1988an de di dema serdana fermî ya Serokê DYA [[Reagan, Ronald|Ronald Reagan]] bo Yekîtiya Sovyetê de ku ji bo hevdîtina bi [[Gorbachev, Mikhail|Mikhail Gorbachev]] re hatibû, Perçatkin tevlî şandeya ji 40 dîsîdentan bû ku bi hevjîna Reagan — [[Reagan, Nancy|Nancy Reagan]] re civiyan. Di hevdîtina 30ê gulana 1988an de ew wek nûnerê fermî yê protestanên sovyetî nêzîkî du saetan ji Nancy Reagan re li ser rewşa azadiya olî li Yekîtiya Sovyetê axvî. Piştre Nancy Reagan vexwendin da Perçatkin ku rapora xwe di Kongreya DYA de bixwîne<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Kîev]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>. Di 26ê tîrmehê 1988an de Perçatkin bi malbata xwe re koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kir<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. Di 4ê tebaxa 1988an de di [[Kongreya DYA]] de li ser qirkirina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê rapor da û bi kongresman, senator û dîplomatan re hevdîtin kirin<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Ji encama van genşiyan<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> di sala 1989an de "Guhertina Lautenberg" ku bi navê senatorê demokrat ê ji eyaleta New Jersey [[Lautenberg, Frank|Frank Lautenberg]] hatibû navandin, hat pejirandin. Di deh salên pêşîn ên vê guhertinê de zêdetirî 350 hezar penaberên olî hatin DYAya<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, û heya sala 2010an ev hejmar gihîşt 1 milyonî<ref name="romanovich"/>. Koçberiya komî ya Pêntecostal an ji bajarê Nakhodkayê di sala 1988an de dest pê kir ku di wê salê de 152 kesên mezin (bêyî zarokan) derketin. Di sala 1989an de 45 Pêntecostal ên mezin ên din ji Nakhodkayê koç kirin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên mafên mirovan li DYA === Piştî ku gihîşt DYAya, Perçatkin malpera xwe ya kesane vekir û li wir derbarê girtina xwe, dema girtîgehê û têkoşîna xwe ya ji bo koçberiyê weşand<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. Wî dîsa jî rêxistina mafên mirovan a xiristiyanî ARRC (American-Russian Relief Committee) damezirand<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Pirtûka wî ya otobiyografî «Огненные тропы» (Rêyên agirîn) çendîn caran hat çapkirin<ref name="ostrovskaya"/>. Di havîna sala 2025an de Boris Perçatkin tevlî nûnerên Wezarata Derve ya DYA û Komîsyona Azadiya Olî ya Navneteweyî ya DYA mijara çewsandina xiristiyanên pasîfîst li Ûkrayna û Rûsyayê, astengkirina xizmeta sivîl a alternatîf, leşkerkirina bi darê zorê, lêdan, girtin û tehdîda ji ber redkirina tevlêbûna şer û dozên cezayî rakir. Li ser vê yekê Perçatkin daxwaza derxistina kwotaya taybet a koçberiyê ji bo xiristiyanên pasîfîst ên ûkraynî kir ku bi riya bernameya [[Uniting for Ukraine]] (U4U) hatine DYAya<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>. == Bîranîn == Zanyarê navdar û xelatgirê Xelata Nobelê akademîsyen [[Sakharov, Andrei|Andrei Sakharov]] di gotara xwe ya sala 1981an «Berpirsiyariya zanyaran» de Boris Perçatkin di nav girtiyên siyasî yên sovyetî de bi nav kiriye<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://bperchatkin.wordpress.com/ Malpera fermî ya Boris Perçatkin] * {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}} * {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}} * {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan]] 21fotl5m1gt43hqdhf813bxqhrp4fns 2093268 2093266 2026-09-08T19:53:49Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Borîs Perçatkin]] weke [[Borîs Perçatkîn]] guhart 2093266 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Boris Georgiyevîç Perçatkin | navê_rastî = Борис Георгиевич Перчаткин | wêne = | danasîna_wênê = | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|1946|7|1}} | cîhê_jidayikbûnê = [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]] | dîroka_mriye = | cîhê_mriye = | hevwelatî = [[Yekîtiya Sovyet]], [[Shorşên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | pîşe = Çalakvanê mafên mirovan, rêberê olî | dîn = [[Xiristiyanî]] ([[Pêntecostalîzm]]) | hevjîn = | zarok = 6 | malper = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}} }} '''Borîs Georgiyevîç Perçatkin''' (bi rûsî: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; jidayikbûn [[1'ê tîrmehê]] [[1946]], [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]]) çalakvanekî mafên mirovan û rêberê olî yê sovyetî û amerîkî ye. Ew yek ji organîzatorên sereke yên tevgera koçberiya olî ye li bajarê [[Nakhodka]]yê di dawiya salên 1970yî û destpêka salên 1980yî de<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Khabarovsk]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Ew yek ji çalakvanên sereke bû ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 1989an de pejirandina "Guhertina Lautenberg" bi dest xist. Ev qanûn bû sedem ku zêdetirî 1 milyon kes ji welatên berê yên [[Yekîtiya Sovyet]]ê koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bikin<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Jiyan == === Salên destpêkê û tevlêbûna dêrê === Boris Perçatkin di malbatekî balafirvanê leşkerî de ji dayik bû. Bavê wî Boris çendek piştî jidayikbûna kurê xwe di qezayeke balafirê de jiyana xwe ji dest da. Dêya Boris piştî mirina hevjînê xwe yê yekem, bi efserekî din re zewicî. Ev zewac di sala 1953an de ji ber redkirina guhdariya fermana leşkerî di dema alozî û nerazîbûnên li Yekîtiya Sovyetê de hat girtin û ji bo 25 salan bo kampên [[Vorkuta]]yê hat mehkûm kirin. Di temenê 16 saliyê de, Boris dêra Pêntecostal li bajarê Nakhodkayê dît û imankdar bû. Piştre wî dest bi komkirina agahiyan li ser zordarî û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê kir û ev agahî bi riya rotaprintê zêde kirin û radestî rojnamevanên biyanî kirin<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>. === Tevgera koçberiyê û dîsîdentî (1976–1980) === Di sala 1976an de, Perçatkin bi hevalên xwe Vasili Patrushev, V. A. Burlachenko û Vladimir Stepanov re peywendî bi dîsîdentên li [[Mosko]]yê re danîn û rêya "tevgera koçberiyê" girtin ber xwe. Di heman demê de L. V. Voronina ku nûnera [[Koma Mosko ya Hêlsînkî]]yê bû, hat Nakhodkayê. Ji wî demî ve Perçatkin bi awayekî sîstematîk dest bi organîzekirina derketina Pêntecostal an ji Yekîtiya Sovyetê kir<ref name="ostrovskaya"/>. Wî bangewazî ji bo [[Nations Unies|Nations Unies]], [[Konsilê Cîhanî yê Dêran]] û rêberên welatên ku [[Peymana Hêlsînkî]]yê îmze kirine re şandin û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê aşkere kir<ref name="nashaamerica"/>. Di sala 1977an de, wî tevlî Nikolai Goretoy berevaniya dîsîdentên girtî [[Ginzburg, Alexander Ilyich|Alexander Ginzburg]], [[Orlov, Yuri Fyodorovich|Yuri Orlov]] û [[Sharansky, Natan|Anatoly Sharansky]] kir û li ser navê Pêntecostal an nameyeke vekirî ji siyasetmedarên cîhanê re nivîsî<ref name="ostrovskaya"/>. Di heman salê de, wî bi xiristiyanên din re ji bo mafê azadiya koçberiyê ji Yekîtiya Sovyetê greva birçîbûnê ya nerazîbûnê li dar xist<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Di 20ê kanûna pêşîn a 1978an de, Perçatkin ji posta Nakhodkayê telegrama Sersalê ji [[Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serokê DYA]]yê [[Carter, Jimmy|Jimmy Carter]] re şand û daxwaza parastina azadiya olî û mafê koçberiyê kir<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}</ref>. Ji sala 1979an pê ve, wî serokatiya Navenda Koçberiyê ya Pêntecostal an ku dixwestin ji Yekîtiya Sovyetê derkevin kir. Di sala 1980î de ew wek sekreterê Encumena Dêrên Pêntecostal ên Sovyetê yên ku dixwestin koç bikin hat hilbijartin<ref name="ostrovskaya"/>. Di dawiya sala 1979an de Perçatkin daxuyaniyek ji bo parlamento û hikûmetên DYA, Kanada, Avustralya, Keyaniya Yekbûyî, Almanyaya Rojava, Fransa û Îtalyayê re amade kir ku tê de rewşa rastîn a olî, planên Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê ji bo tunekirina dêrê û binpêkirina qanûnên olî diyar kir<ref name="nashaamerica"/>. === Zordariya dewletê û girtin === Hikûmeta sovyetî li dijî Perçatkin û malbata wî di rojnameyên herêmî de kampanyayeke reşkirinê ya çalak meşand<ref name="ostrovskaya"/>. Di 21ê tebaxa 1980an de Perçatkin li Nakhodkayê hat girtin û di adara 1981an de<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref> li gorî xala 190.1 a Koda Cezayê ya RSFSR («belavkirina agahiyên derewîn ên ku pergala dewletê û civakî ya sovyetî reş dikin») bo 2 salan hat mehkûm kirin<ref name="dtic"/>. Li gorî nûçeya radyoya «[[Voice of America]]», di dema lêpirsînê de li dijî Perçatkin madeyên psîxotropî (neuroleptîk) hatine bikaranîn<ref name="ostrovskaya"/>. Di tebaxa 1982an de piştî ku cizayê xwe qedand, wî dîsa dest bi têkoşîna ji bo koçberiya olî kir. Di sibata 1983an de ew dîsa hat girtin û li gorî xala 218 beşa 2 ya Koda Cezayê ya RSFSR bo 1.5 salan hat girtin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên dîplomatîk û koçberiya bo DYA === Di sala 1987an de Perçatkin ji bo Kongreya DYA rapora «Li ser rewşa olî li Yekîtiya Sovyetê» amade kir. Piştî ku ev rapor di Kongreya DYA de hat xwendin, Perçatkin ji bo hevdîtina bi Wezîrê Derve yê DYA [[Shultz, George|George Shultz]]<ref name="romanovich"/>, Serokê Dadgeha Bilind a DYA [[Rehnquist, William|William Rehnquist]]<ref name="romanovich"/> û Alîkarê Wezîrê Derve yê ji bo Karên Olî re hat vexwendin. Di gulana 1988an de di dema serdana fermî ya Serokê DYA [[Reagan, Ronald|Ronald Reagan]] bo Yekîtiya Sovyetê de ku ji bo hevdîtina bi [[Gorbachev, Mikhail|Mikhail Gorbachev]] re hatibû, Perçatkin tevlî şandeya ji 40 dîsîdentan bû ku bi hevjîna Reagan — [[Reagan, Nancy|Nancy Reagan]] re civiyan. Di hevdîtina 30ê gulana 1988an de ew wek nûnerê fermî yê protestanên sovyetî nêzîkî du saetan ji Nancy Reagan re li ser rewşa azadiya olî li Yekîtiya Sovyetê axvî. Piştre Nancy Reagan vexwendin da Perçatkin ku rapora xwe di Kongreya DYA de bixwîne<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Kîev]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>. Di 26ê tîrmehê 1988an de Perçatkin bi malbata xwe re koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kir<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. Di 4ê tebaxa 1988an de di [[Kongreya DYA]] de li ser qirkirina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê rapor da û bi kongresman, senator û dîplomatan re hevdîtin kirin<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Ji encama van genşiyan<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> di sala 1989an de "Guhertina Lautenberg" ku bi navê senatorê demokrat ê ji eyaleta New Jersey [[Lautenberg, Frank|Frank Lautenberg]] hatibû navandin, hat pejirandin. Di deh salên pêşîn ên vê guhertinê de zêdetirî 350 hezar penaberên olî hatin DYAya<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, û heya sala 2010an ev hejmar gihîşt 1 milyonî<ref name="romanovich"/>. Koçberiya komî ya Pêntecostal an ji bajarê Nakhodkayê di sala 1988an de dest pê kir ku di wê salê de 152 kesên mezin (bêyî zarokan) derketin. Di sala 1989an de 45 Pêntecostal ên mezin ên din ji Nakhodkayê koç kirin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên mafên mirovan li DYA === Piştî ku gihîşt DYAya, Perçatkin malpera xwe ya kesane vekir û li wir derbarê girtina xwe, dema girtîgehê û têkoşîna xwe ya ji bo koçberiyê weşand<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. Wî dîsa jî rêxistina mafên mirovan a xiristiyanî ARRC (American-Russian Relief Committee) damezirand<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Pirtûka wî ya otobiyografî «Огненные тропы» (Rêyên agirîn) çendîn caran hat çapkirin<ref name="ostrovskaya"/>. Di havîna sala 2025an de Boris Perçatkin tevlî nûnerên Wezarata Derve ya DYA û Komîsyona Azadiya Olî ya Navneteweyî ya DYA mijara çewsandina xiristiyanên pasîfîst li Ûkrayna û Rûsyayê, astengkirina xizmeta sivîl a alternatîf, leşkerkirina bi darê zorê, lêdan, girtin û tehdîda ji ber redkirina tevlêbûna şer û dozên cezayî rakir. Li ser vê yekê Perçatkin daxwaza derxistina kwotaya taybet a koçberiyê ji bo xiristiyanên pasîfîst ên ûkraynî kir ku bi riya bernameya [[Uniting for Ukraine]] (U4U) hatine DYAya<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>. == Bîranîn == Zanyarê navdar û xelatgirê Xelata Nobelê akademîsyen [[Sakharov, Andrei|Andrei Sakharov]] di gotara xwe ya sala 1981an «Berpirsiyariya zanyaran» de Boris Perçatkin di nav girtiyên siyasî yên sovyetî de bi nav kiriye<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://bperchatkin.wordpress.com/ Malpera fermî ya Boris Perçatkin] * {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}} * {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}} * {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan]] 21fotl5m1gt43hqdhf813bxqhrp4fns 2093270 2093268 2026-09-08T19:54:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093270 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Boris Georgiyevîç Perçatkin | navê_rastî = Борис Георгиевич Перчаткин | wêne = | danasîna_wênê = | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|1946|7|1}} | cîhê_jidayikbûnê = [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]] | dîroka_mriye = | cîhê_mriye = | hevwelatî = [[Yekîtiya Sovyet]], [[Shorşên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | pîşe = Çalakvanê mafên mirovan, rêberê olî | dîn = [[Xiristiyanî]] ([[Pêntecostalîzm]]) | hevjîn = | zarok = 6 | malper = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}} }} '''Borîs Georgiyevîç Perçatkîn''' (bi rûsî: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; jidayikbûn [[1'ê tîrmehê]] [[1946]], [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]]) çalakvanekî mafên mirovan û rêberê olî yê sovyetî û amerîkî ye. Ew yek ji organîzatorên sereke yên tevgera koçberiya olî ye li bajarê [[Nakhodka]]yê di dawiya salên 1970yî û destpêka salên 1980yî de<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Khabarovsk]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Ew yek ji çalakvanên sereke bû ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 1989an de pejirandina "Guhertina Lautenberg" bi dest xist. Ev qanûn bû sedem ku zêdetirî 1 milyon kes ji welatên berê yên [[Yekîtiya Sovyet]]ê koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bikin<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Jiyan == === Salên destpêkê û tevlêbûna dêrê === Boris Perçatkin di malbatekî balafirvanê leşkerî de ji dayik bû. Bavê wî Boris çendek piştî jidayikbûna kurê xwe di qezayeke balafirê de jiyana xwe ji dest da. Dêya Boris piştî mirina hevjînê xwe yê yekem, bi efserekî din re zewicî. Ev zewac di sala 1953an de ji ber redkirina guhdariya fermana leşkerî di dema alozî û nerazîbûnên li Yekîtiya Sovyetê de hat girtin û ji bo 25 salan bo kampên [[Vorkuta]]yê hat mehkûm kirin. Di temenê 16 saliyê de, Boris dêra Pêntecostal li bajarê Nakhodkayê dît û imankdar bû. Piştre wî dest bi komkirina agahiyan li ser zordarî û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê kir û ev agahî bi riya rotaprintê zêde kirin û radestî rojnamevanên biyanî kirin<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>. === Tevgera koçberiyê û dîsîdentî (1976–1980) === Di sala 1976an de, Perçatkin bi hevalên xwe Vasili Patrushev, V. A. Burlachenko û Vladimir Stepanov re peywendî bi dîsîdentên li [[Mosko]]yê re danîn û rêya "tevgera koçberiyê" girtin ber xwe. Di heman demê de L. V. Voronina ku nûnera [[Koma Mosko ya Hêlsînkî]]yê bû, hat Nakhodkayê. Ji wî demî ve Perçatkin bi awayekî sîstematîk dest bi organîzekirina derketina Pêntecostal an ji Yekîtiya Sovyetê kir<ref name="ostrovskaya"/>. Wî bangewazî ji bo [[Nations Unies|Nations Unies]], [[Konsilê Cîhanî yê Dêran]] û rêberên welatên ku [[Peymana Hêlsînkî]]yê îmze kirine re şandin û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê aşkere kir<ref name="nashaamerica"/>. Di sala 1977an de, wî tevlî Nikolai Goretoy berevaniya dîsîdentên girtî [[Ginzburg, Alexander Ilyich|Alexander Ginzburg]], [[Orlov, Yuri Fyodorovich|Yuri Orlov]] û [[Sharansky, Natan|Anatoly Sharansky]] kir û li ser navê Pêntecostal an nameyeke vekirî ji siyasetmedarên cîhanê re nivîsî<ref name="ostrovskaya"/>. Di heman salê de, wî bi xiristiyanên din re ji bo mafê azadiya koçberiyê ji Yekîtiya Sovyetê greva birçîbûnê ya nerazîbûnê li dar xist<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Di 20ê kanûna pêşîn a 1978an de, Perçatkin ji posta Nakhodkayê telegrama Sersalê ji [[Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serokê DYA]]yê [[Carter, Jimmy|Jimmy Carter]] re şand û daxwaza parastina azadiya olî û mafê koçberiyê kir<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}</ref>. Ji sala 1979an pê ve, wî serokatiya Navenda Koçberiyê ya Pêntecostal an ku dixwestin ji Yekîtiya Sovyetê derkevin kir. Di sala 1980î de ew wek sekreterê Encumena Dêrên Pêntecostal ên Sovyetê yên ku dixwestin koç bikin hat hilbijartin<ref name="ostrovskaya"/>. Di dawiya sala 1979an de Perçatkin daxuyaniyek ji bo parlamento û hikûmetên DYA, Kanada, Avustralya, Keyaniya Yekbûyî, Almanyaya Rojava, Fransa û Îtalyayê re amade kir ku tê de rewşa rastîn a olî, planên Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê ji bo tunekirina dêrê û binpêkirina qanûnên olî diyar kir<ref name="nashaamerica"/>. === Zordariya dewletê û girtin === Hikûmeta sovyetî li dijî Perçatkin û malbata wî di rojnameyên herêmî de kampanyayeke reşkirinê ya çalak meşand<ref name="ostrovskaya"/>. Di 21ê tebaxa 1980an de Perçatkin li Nakhodkayê hat girtin û di adara 1981an de<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref> li gorî xala 190.1 a Koda Cezayê ya RSFSR («belavkirina agahiyên derewîn ên ku pergala dewletê û civakî ya sovyetî reş dikin») bo 2 salan hat mehkûm kirin<ref name="dtic"/>. Li gorî nûçeya radyoya «[[Voice of America]]», di dema lêpirsînê de li dijî Perçatkin madeyên psîxotropî (neuroleptîk) hatine bikaranîn<ref name="ostrovskaya"/>. Di tebaxa 1982an de piştî ku cizayê xwe qedand, wî dîsa dest bi têkoşîna ji bo koçberiya olî kir. Di sibata 1983an de ew dîsa hat girtin û li gorî xala 218 beşa 2 ya Koda Cezayê ya RSFSR bo 1.5 salan hat girtin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên dîplomatîk û koçberiya bo DYA === Di sala 1987an de Perçatkin ji bo Kongreya DYA rapora «Li ser rewşa olî li Yekîtiya Sovyetê» amade kir. Piştî ku ev rapor di Kongreya DYA de hat xwendin, Perçatkin ji bo hevdîtina bi Wezîrê Derve yê DYA [[Shultz, George|George Shultz]]<ref name="romanovich"/>, Serokê Dadgeha Bilind a DYA [[Rehnquist, William|William Rehnquist]]<ref name="romanovich"/> û Alîkarê Wezîrê Derve yê ji bo Karên Olî re hat vexwendin. Di gulana 1988an de di dema serdana fermî ya Serokê DYA [[Reagan, Ronald|Ronald Reagan]] bo Yekîtiya Sovyetê de ku ji bo hevdîtina bi [[Gorbachev, Mikhail|Mikhail Gorbachev]] re hatibû, Perçatkin tevlî şandeya ji 40 dîsîdentan bû ku bi hevjîna Reagan — [[Reagan, Nancy|Nancy Reagan]] re civiyan. Di hevdîtina 30ê gulana 1988an de ew wek nûnerê fermî yê protestanên sovyetî nêzîkî du saetan ji Nancy Reagan re li ser rewşa azadiya olî li Yekîtiya Sovyetê axvî. Piştre Nancy Reagan vexwendin da Perçatkin ku rapora xwe di Kongreya DYA de bixwîne<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Kîev]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>. Di 26ê tîrmehê 1988an de Perçatkin bi malbata xwe re koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kir<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. Di 4ê tebaxa 1988an de di [[Kongreya DYA]] de li ser qirkirina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê rapor da û bi kongresman, senator û dîplomatan re hevdîtin kirin<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Ji encama van genşiyan<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> di sala 1989an de "Guhertina Lautenberg" ku bi navê senatorê demokrat ê ji eyaleta New Jersey [[Lautenberg, Frank|Frank Lautenberg]] hatibû navandin, hat pejirandin. Di deh salên pêşîn ên vê guhertinê de zêdetirî 350 hezar penaberên olî hatin DYAya<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, û heya sala 2010an ev hejmar gihîşt 1 milyonî<ref name="romanovich"/>. Koçberiya komî ya Pêntecostal an ji bajarê Nakhodkayê di sala 1988an de dest pê kir ku di wê salê de 152 kesên mezin (bêyî zarokan) derketin. Di sala 1989an de 45 Pêntecostal ên mezin ên din ji Nakhodkayê koç kirin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên mafên mirovan li DYA === Piştî ku gihîşt DYAya, Perçatkin malpera xwe ya kesane vekir û li wir derbarê girtina xwe, dema girtîgehê û têkoşîna xwe ya ji bo koçberiyê weşand<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. Wî dîsa jî rêxistina mafên mirovan a xiristiyanî ARRC (American-Russian Relief Committee) damezirand<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Pirtûka wî ya otobiyografî «Огненные тропы» (Rêyên agirîn) çendîn caran hat çapkirin<ref name="ostrovskaya"/>. Di havîna sala 2025an de Boris Perçatkin tevlî nûnerên Wezarata Derve ya DYA û Komîsyona Azadiya Olî ya Navneteweyî ya DYA mijara çewsandina xiristiyanên pasîfîst li Ûkrayna û Rûsyayê, astengkirina xizmeta sivîl a alternatîf, leşkerkirina bi darê zorê, lêdan, girtin û tehdîda ji ber redkirina tevlêbûna şer û dozên cezayî rakir. Li ser vê yekê Perçatkin daxwaza derxistina kwotaya taybet a koçberiyê ji bo xiristiyanên pasîfîst ên ûkraynî kir ku bi riya bernameya [[Uniting for Ukraine]] (U4U) hatine DYAya<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>. == Bîranîn == Zanyarê navdar û xelatgirê Xelata Nobelê akademîsyen [[Sakharov, Andrei|Andrei Sakharov]] di gotara xwe ya sala 1981an «Berpirsiyariya zanyaran» de Boris Perçatkin di nav girtiyên siyasî yên sovyetî de bi nav kiriye<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://bperchatkin.wordpress.com/ Malpera fermî ya Boris Perçatkin] * {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}} * {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}} * {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan]] csfeh2ai1j7p845kylz3y9zp9j3kzgp 2093271 2093270 2026-09-08T19:54:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093271 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Boris Georgiyevîç Perçatkin | navê_rastî = Борис Георгиевич Перчаткин | wêne = | danasîna_wênê = | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|1946|7|1}} | cîhê_jidayikbûnê = [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]] | dîroka_mriye = | cîhê_mriye = | hevwelatî = [[Yekîtiya Sovyet]], [[Shorşên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | pîşe = Çalakvanê mafên mirovan, rêberê olî | dîn = [[Xiristiyanî]] ([[Pêntecostalîzm]]) | hevjîn = | zarok = 6 | malper = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}} }} '''Borîs Georgiyevîç Perçatkîn''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; jdb. 1ê tîrmeha 1946, [[Myrhorod]], [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]]) çalakvanekî mafên mirovan û rêberê olî yê sovyetî û amerîkî ye. Ew yek ji organîzatorên sereke yên tevgera koçberiya olî ye li bajarê [[Nakhodka]]yê di dawiya salên 1970yî û destpêka salên 1980yî de<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Khabarovsk]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Ew yek ji çalakvanên sereke bû ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 1989an de pejirandina "Guhertina Lautenberg" bi dest xist. Ev qanûn bû sedem ku zêdetirî 1 milyon kes ji welatên berê yên [[Yekîtiya Sovyet]]ê koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bikin<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Jiyan == === Salên destpêkê û tevlêbûna dêrê === Boris Perçatkin di malbatekî balafirvanê leşkerî de ji dayik bû. Bavê wî Boris çendek piştî jidayikbûna kurê xwe di qezayeke balafirê de jiyana xwe ji dest da. Dêya Boris piştî mirina hevjînê xwe yê yekem, bi efserekî din re zewicî. Ev zewac di sala 1953an de ji ber redkirina guhdariya fermana leşkerî di dema alozî û nerazîbûnên li Yekîtiya Sovyetê de hat girtin û ji bo 25 salan bo kampên [[Vorkuta]]yê hat mehkûm kirin. Di temenê 16 saliyê de, Boris dêra Pêntecostal li bajarê Nakhodkayê dît û imankdar bû. Piştre wî dest bi komkirina agahiyan li ser zordarî û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê kir û ev agahî bi riya rotaprintê zêde kirin û radestî rojnamevanên biyanî kirin<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>. === Tevgera koçberiyê û dîsîdentî (1976–1980) === Di sala 1976an de, Perçatkin bi hevalên xwe Vasili Patrushev, V. A. Burlachenko û Vladimir Stepanov re peywendî bi dîsîdentên li [[Mosko]]yê re danîn û rêya "tevgera koçberiyê" girtin ber xwe. Di heman demê de L. V. Voronina ku nûnera [[Koma Mosko ya Hêlsînkî]]yê bû, hat Nakhodkayê. Ji wî demî ve Perçatkin bi awayekî sîstematîk dest bi organîzekirina derketina Pêntecostal an ji Yekîtiya Sovyetê kir<ref name="ostrovskaya"/>. Wî bangewazî ji bo [[Nations Unies|Nations Unies]], [[Konsilê Cîhanî yê Dêran]] û rêberên welatên ku [[Peymana Hêlsînkî]]yê îmze kirine re şandin û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê aşkere kir<ref name="nashaamerica"/>. Di sala 1977an de, wî tevlî Nikolai Goretoy berevaniya dîsîdentên girtî [[Ginzburg, Alexander Ilyich|Alexander Ginzburg]], [[Orlov, Yuri Fyodorovich|Yuri Orlov]] û [[Sharansky, Natan|Anatoly Sharansky]] kir û li ser navê Pêntecostal an nameyeke vekirî ji siyasetmedarên cîhanê re nivîsî<ref name="ostrovskaya"/>. Di heman salê de, wî bi xiristiyanên din re ji bo mafê azadiya koçberiyê ji Yekîtiya Sovyetê greva birçîbûnê ya nerazîbûnê li dar xist<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Di 20ê kanûna pêşîn a 1978an de, Perçatkin ji posta Nakhodkayê telegrama Sersalê ji [[Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serokê DYA]]yê [[Carter, Jimmy|Jimmy Carter]] re şand û daxwaza parastina azadiya olî û mafê koçberiyê kir<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}</ref>. Ji sala 1979an pê ve, wî serokatiya Navenda Koçberiyê ya Pêntecostal an ku dixwestin ji Yekîtiya Sovyetê derkevin kir. Di sala 1980î de ew wek sekreterê Encumena Dêrên Pêntecostal ên Sovyetê yên ku dixwestin koç bikin hat hilbijartin<ref name="ostrovskaya"/>. Di dawiya sala 1979an de Perçatkin daxuyaniyek ji bo parlamento û hikûmetên DYA, Kanada, Avustralya, Keyaniya Yekbûyî, Almanyaya Rojava, Fransa û Îtalyayê re amade kir ku tê de rewşa rastîn a olî, planên Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê ji bo tunekirina dêrê û binpêkirina qanûnên olî diyar kir<ref name="nashaamerica"/>. === Zordariya dewletê û girtin === Hikûmeta sovyetî li dijî Perçatkin û malbata wî di rojnameyên herêmî de kampanyayeke reşkirinê ya çalak meşand<ref name="ostrovskaya"/>. Di 21ê tebaxa 1980an de Perçatkin li Nakhodkayê hat girtin û di adara 1981an de<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref> li gorî xala 190.1 a Koda Cezayê ya RSFSR («belavkirina agahiyên derewîn ên ku pergala dewletê û civakî ya sovyetî reş dikin») bo 2 salan hat mehkûm kirin<ref name="dtic"/>. Li gorî nûçeya radyoya «[[Voice of America]]», di dema lêpirsînê de li dijî Perçatkin madeyên psîxotropî (neuroleptîk) hatine bikaranîn<ref name="ostrovskaya"/>. Di tebaxa 1982an de piştî ku cizayê xwe qedand, wî dîsa dest bi têkoşîna ji bo koçberiya olî kir. Di sibata 1983an de ew dîsa hat girtin û li gorî xala 218 beşa 2 ya Koda Cezayê ya RSFSR bo 1.5 salan hat girtin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên dîplomatîk û koçberiya bo DYA === Di sala 1987an de Perçatkin ji bo Kongreya DYA rapora «Li ser rewşa olî li Yekîtiya Sovyetê» amade kir. Piştî ku ev rapor di Kongreya DYA de hat xwendin, Perçatkin ji bo hevdîtina bi Wezîrê Derve yê DYA [[Shultz, George|George Shultz]]<ref name="romanovich"/>, Serokê Dadgeha Bilind a DYA [[Rehnquist, William|William Rehnquist]]<ref name="romanovich"/> û Alîkarê Wezîrê Derve yê ji bo Karên Olî re hat vexwendin. Di gulana 1988an de di dema serdana fermî ya Serokê DYA [[Reagan, Ronald|Ronald Reagan]] bo Yekîtiya Sovyetê de ku ji bo hevdîtina bi [[Gorbachev, Mikhail|Mikhail Gorbachev]] re hatibû, Perçatkin tevlî şandeya ji 40 dîsîdentan bû ku bi hevjîna Reagan — [[Reagan, Nancy|Nancy Reagan]] re civiyan. Di hevdîtina 30ê gulana 1988an de ew wek nûnerê fermî yê protestanên sovyetî nêzîkî du saetan ji Nancy Reagan re li ser rewşa azadiya olî li Yekîtiya Sovyetê axvî. Piştre Nancy Reagan vexwendin da Perçatkin ku rapora xwe di Kongreya DYA de bixwîne<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Kîev]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>. Di 26ê tîrmehê 1988an de Perçatkin bi malbata xwe re koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kir<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. Di 4ê tebaxa 1988an de di [[Kongreya DYA]] de li ser qirkirina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê rapor da û bi kongresman, senator û dîplomatan re hevdîtin kirin<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Ji encama van genşiyan<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> di sala 1989an de "Guhertina Lautenberg" ku bi navê senatorê demokrat ê ji eyaleta New Jersey [[Lautenberg, Frank|Frank Lautenberg]] hatibû navandin, hat pejirandin. Di deh salên pêşîn ên vê guhertinê de zêdetirî 350 hezar penaberên olî hatin DYAya<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, û heya sala 2010an ev hejmar gihîşt 1 milyonî<ref name="romanovich"/>. Koçberiya komî ya Pêntecostal an ji bajarê Nakhodkayê di sala 1988an de dest pê kir ku di wê salê de 152 kesên mezin (bêyî zarokan) derketin. Di sala 1989an de 45 Pêntecostal ên mezin ên din ji Nakhodkayê koç kirin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên mafên mirovan li DYA === Piştî ku gihîşt DYAya, Perçatkin malpera xwe ya kesane vekir û li wir derbarê girtina xwe, dema girtîgehê û têkoşîna xwe ya ji bo koçberiyê weşand<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. Wî dîsa jî rêxistina mafên mirovan a xiristiyanî ARRC (American-Russian Relief Committee) damezirand<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Pirtûka wî ya otobiyografî «Огненные тропы» (Rêyên agirîn) çendîn caran hat çapkirin<ref name="ostrovskaya"/>. Di havîna sala 2025an de Boris Perçatkin tevlî nûnerên Wezarata Derve ya DYA û Komîsyona Azadiya Olî ya Navneteweyî ya DYA mijara çewsandina xiristiyanên pasîfîst li Ûkrayna û Rûsyayê, astengkirina xizmeta sivîl a alternatîf, leşkerkirina bi darê zorê, lêdan, girtin û tehdîda ji ber redkirina tevlêbûna şer û dozên cezayî rakir. Li ser vê yekê Perçatkin daxwaza derxistina kwotaya taybet a koçberiyê ji bo xiristiyanên pasîfîst ên ûkraynî kir ku bi riya bernameya [[Uniting for Ukraine]] (U4U) hatine DYAya<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>. == Bîranîn == Zanyarê navdar û xelatgirê Xelata Nobelê akademîsyen [[Sakharov, Andrei|Andrei Sakharov]] di gotara xwe ya sala 1981an «Berpirsiyariya zanyaran» de Boris Perçatkin di nav girtiyên siyasî yên sovyetî de bi nav kiriye<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://bperchatkin.wordpress.com/ Malpera fermî ya Boris Perçatkin] * {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}} * {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}} * {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan]] 31cx2rjuk63z43k0hin8owhvqhla3rs 2093272 2093271 2026-09-08T19:55:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093272 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Boris Georgiyevîç Perçatkin | navê_rastî = Борис Георгиевич Перчаткин | wêne = | danasîna_wênê = | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|1946|7|1}} | cîhê_jidayikbûnê = [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]] | dîroka_mriye = | cîhê_mriye = | hevwelatî = [[Yekîtiya Sovyet]], [[Shorşên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | pîşe = Çalakvanê mafên mirovan, rêberê olî | dîn = [[Xiristiyanî]] ([[Pêntecostalîzm]]) | hevjîn = | zarok = 6 | malper = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}} }} '''Borîs Georgiyevîç Perçatkîn''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; jdb. 1ê tîrmeha 1946, [[Myrhorod]], [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]]) çalakvanekî mafên mirovan û rêberê olî yê sovyetî û amerîkî ye. Ew yek ji organîzatorên sereke yên tevgera koçberiya olî ye li bajarê [[Nakhodka]]yê di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Khabarovsk]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Ew yek ji çalakvanên sereke bû ku li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] di sala 1989an de pejirandina "Guhertina Lautenberg" bi dest xist. Ev qanûn bû sedem ku zêdetirî 1 milyon kes ji welatên berê yên [[Yekîtiya Sovyet]]ê koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bikin<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Jiyan == === Salên destpêkê û tevlêbûna dêrê === Boris Perçatkin di malbatekî balafirvanê leşkerî de ji dayik bû. Bavê wî Boris çendek piştî jidayikbûna kurê xwe di qezayeke balafirê de jiyana xwe ji dest da. Dêya Boris piştî mirina hevjînê xwe yê yekem, bi efserekî din re zewicî. Ev zewac di sala 1953an de ji ber redkirina guhdariya fermana leşkerî di dema alozî û nerazîbûnên li Yekîtiya Sovyetê de hat girtin û ji bo 25 salan bo kampên [[Vorkuta]]yê hat mehkûm kirin. Di temenê 16 saliyê de, Boris dêra Pêntecostal li bajarê Nakhodkayê dît û imankdar bû. Piştre wî dest bi komkirina agahiyan li ser zordarî û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê kir û ev agahî bi riya rotaprintê zêde kirin û radestî rojnamevanên biyanî kirin<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>. === Tevgera koçberiyê û dîsîdentî (1976–1980) === Di sala 1976an de, Perçatkin bi hevalên xwe Vasili Patrushev, V. A. Burlachenko û Vladimir Stepanov re peywendî bi dîsîdentên li [[Mosko]]yê re danîn û rêya "tevgera koçberiyê" girtin ber xwe. Di heman demê de L. V. Voronina ku nûnera [[Koma Mosko ya Hêlsînkî]]yê bû, hat Nakhodkayê. Ji wî demî ve Perçatkin bi awayekî sîstematîk dest bi organîzekirina derketina Pêntecostal an ji Yekîtiya Sovyetê kir<ref name="ostrovskaya"/>. Wî bangewazî ji bo [[Nations Unies|Nations Unies]], [[Konsilê Cîhanî yê Dêran]] û rêberên welatên ku [[Peymana Hêlsînkî]]yê îmze kirine re şandin û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê aşkere kir<ref name="nashaamerica"/>. Di sala 1977an de, wî tevlî Nikolai Goretoy berevaniya dîsîdentên girtî [[Ginzburg, Alexander Ilyich|Alexander Ginzburg]], [[Orlov, Yuri Fyodorovich|Yuri Orlov]] û [[Sharansky, Natan|Anatoly Sharansky]] kir û li ser navê Pêntecostal an nameyeke vekirî ji siyasetmedarên cîhanê re nivîsî<ref name="ostrovskaya"/>. Di heman salê de, wî bi xiristiyanên din re ji bo mafê azadiya koçberiyê ji Yekîtiya Sovyetê greva birçîbûnê ya nerazîbûnê li dar xist<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Di 20ê kanûna pêşîn a 1978an de, Perçatkin ji posta Nakhodkayê telegrama Sersalê ji [[Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serokê DYA]]yê [[Carter, Jimmy|Jimmy Carter]] re şand û daxwaza parastina azadiya olî û mafê koçberiyê kir<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}</ref>. Ji sala 1979an pê ve, wî serokatiya Navenda Koçberiyê ya Pêntecostal an ku dixwestin ji Yekîtiya Sovyetê derkevin kir. Di sala 1980î de ew wek sekreterê Encumena Dêrên Pêntecostal ên Sovyetê yên ku dixwestin koç bikin hat hilbijartin<ref name="ostrovskaya"/>. Di dawiya sala 1979an de Perçatkin daxuyaniyek ji bo parlamento û hikûmetên DYA, Kanada, Avustralya, Keyaniya Yekbûyî, Almanyaya Rojava, Fransa û Îtalyayê re amade kir ku tê de rewşa rastîn a olî, planên Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê ji bo tunekirina dêrê û binpêkirina qanûnên olî diyar kir<ref name="nashaamerica"/>. === Zordariya dewletê û girtin === Hikûmeta sovyetî li dijî Perçatkin û malbata wî di rojnameyên herêmî de kampanyayeke reşkirinê ya çalak meşand<ref name="ostrovskaya"/>. Di 21ê tebaxa 1980an de Perçatkin li Nakhodkayê hat girtin û di adara 1981an de<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref> li gorî xala 190.1 a Koda Cezayê ya RSFSR («belavkirina agahiyên derewîn ên ku pergala dewletê û civakî ya sovyetî reş dikin») bo 2 salan hat mehkûm kirin<ref name="dtic"/>. Li gorî nûçeya radyoya «[[Voice of America]]», di dema lêpirsînê de li dijî Perçatkin madeyên psîxotropî (neuroleptîk) hatine bikaranîn<ref name="ostrovskaya"/>. Di tebaxa 1982an de piştî ku cizayê xwe qedand, wî dîsa dest bi têkoşîna ji bo koçberiya olî kir. Di sibata 1983an de ew dîsa hat girtin û li gorî xala 218 beşa 2 ya Koda Cezayê ya RSFSR bo 1.5 salan hat girtin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên dîplomatîk û koçberiya bo DYA === Di sala 1987an de Perçatkin ji bo Kongreya DYA rapora «Li ser rewşa olî li Yekîtiya Sovyetê» amade kir. Piştî ku ev rapor di Kongreya DYA de hat xwendin, Perçatkin ji bo hevdîtina bi Wezîrê Derve yê DYA [[Shultz, George|George Shultz]]<ref name="romanovich"/>, Serokê Dadgeha Bilind a DYA [[Rehnquist, William|William Rehnquist]]<ref name="romanovich"/> û Alîkarê Wezîrê Derve yê ji bo Karên Olî re hat vexwendin. Di gulana 1988an de di dema serdana fermî ya Serokê DYA [[Reagan, Ronald|Ronald Reagan]] bo Yekîtiya Sovyetê de ku ji bo hevdîtina bi [[Gorbachev, Mikhail|Mikhail Gorbachev]] re hatibû, Perçatkin tevlî şandeya ji 40 dîsîdentan bû ku bi hevjîna Reagan — [[Reagan, Nancy|Nancy Reagan]] re civiyan. Di hevdîtina 30ê gulana 1988an de ew wek nûnerê fermî yê protestanên sovyetî nêzîkî du saetan ji Nancy Reagan re li ser rewşa azadiya olî li Yekîtiya Sovyetê axvî. Piştre Nancy Reagan vexwendin da Perçatkin ku rapora xwe di Kongreya DYA de bixwîne<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Kîev]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>. Di 26ê tîrmehê 1988an de Perçatkin bi malbata xwe re koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kir<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. Di 4ê tebaxa 1988an de di [[Kongreya DYA]] de li ser qirkirina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê rapor da û bi kongresman, senator û dîplomatan re hevdîtin kirin<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Ji encama van genşiyan<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> di sala 1989an de "Guhertina Lautenberg" ku bi navê senatorê demokrat ê ji eyaleta New Jersey [[Lautenberg, Frank|Frank Lautenberg]] hatibû navandin, hat pejirandin. Di deh salên pêşîn ên vê guhertinê de zêdetirî 350 hezar penaberên olî hatin DYAya<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, û heya sala 2010an ev hejmar gihîşt 1 milyonî<ref name="romanovich"/>. Koçberiya komî ya Pêntecostal an ji bajarê Nakhodkayê di sala 1988an de dest pê kir ku di wê salê de 152 kesên mezin (bêyî zarokan) derketin. Di sala 1989an de 45 Pêntecostal ên mezin ên din ji Nakhodkayê koç kirin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên mafên mirovan li DYA === Piştî ku gihîşt DYAya, Perçatkin malpera xwe ya kesane vekir û li wir derbarê girtina xwe, dema girtîgehê û têkoşîna xwe ya ji bo koçberiyê weşand<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. Wî dîsa jî rêxistina mafên mirovan a xiristiyanî ARRC (American-Russian Relief Committee) damezirand<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Pirtûka wî ya otobiyografî «Огненные тропы» (Rêyên agirîn) çendîn caran hat çapkirin<ref name="ostrovskaya"/>. Di havîna sala 2025an de Boris Perçatkin tevlî nûnerên Wezarata Derve ya DYA û Komîsyona Azadiya Olî ya Navneteweyî ya DYA mijara çewsandina xiristiyanên pasîfîst li Ûkrayna û Rûsyayê, astengkirina xizmeta sivîl a alternatîf, leşkerkirina bi darê zorê, lêdan, girtin û tehdîda ji ber redkirina tevlêbûna şer û dozên cezayî rakir. Li ser vê yekê Perçatkin daxwaza derxistina kwotaya taybet a koçberiyê ji bo xiristiyanên pasîfîst ên ûkraynî kir ku bi riya bernameya [[Uniting for Ukraine]] (U4U) hatine DYAya<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>. == Bîranîn == Zanyarê navdar û xelatgirê Xelata Nobelê akademîsyen [[Sakharov, Andrei|Andrei Sakharov]] di gotara xwe ya sala 1981an «Berpirsiyariya zanyaran» de Boris Perçatkin di nav girtiyên siyasî yên sovyetî de bi nav kiriye<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://bperchatkin.wordpress.com/ Malpera fermî ya Boris Perçatkin] * {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}} * {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}} * {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan]] 83x3f287cus7707wcl9w6tyemcwok82 2093273 2093272 2026-09-08T19:55:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093273 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Boris Georgiyevîç Perçatkin | navê_rastî = Борис Георгиевич Перчаткин | wêne = | danasîna_wênê = | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|1946|7|1}} | cîhê_jidayikbûnê = [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]] | dîroka_mriye = | cîhê_mriye = | hevwelatî = [[Yekîtiya Sovyet]], [[Shorşên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | pîşe = Çalakvanê mafên mirovan, rêberê olî | dîn = [[Xiristiyanî]] ([[Pêntecostalîzm]]) | hevjîn = | zarok = 6 | malper = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}} }} '''Borîs Georgiyevîç Perçatkîn''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; jdb. 1ê tîrmeha 1946, [[Myrhorod]], [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]]) çalakvanekî mafên mirovan û rêberê olî yê sovyet û amerîkî ye. Ew yek ji organîzatorên sereke yên tevgera koçberiya olî ye li bajarê [[Nakhodka]]yê di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Khabarovsk]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Ew yek ji çalakvanên sereke bû ku li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] di sala 1989an de pejirandina "Guhertina Lautenberg" bi dest xist. Ev qanûn bû sedem ku zêdetirî 1 milyon kes ji welatên berê yên [[Yekîtiya Sovyet]]ê koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bikin<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Jiyan == === Salên destpêkê û tevlêbûna dêrê === Boris Perçatkin di malbatekî balafirvanê leşkerî de ji dayik bû. Bavê wî Boris çendek piştî jidayikbûna kurê xwe di qezayeke balafirê de jiyana xwe ji dest da. Dêya Boris piştî mirina hevjînê xwe yê yekem, bi efserekî din re zewicî. Ev zewac di sala 1953an de ji ber redkirina guhdariya fermana leşkerî di dema alozî û nerazîbûnên li Yekîtiya Sovyetê de hat girtin û ji bo 25 salan bo kampên [[Vorkuta]]yê hat mehkûm kirin. Di temenê 16 saliyê de, Boris dêra Pêntecostal li bajarê Nakhodkayê dît û imankdar bû. Piştre wî dest bi komkirina agahiyan li ser zordarî û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê kir û ev agahî bi riya rotaprintê zêde kirin û radestî rojnamevanên biyanî kirin<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>. === Tevgera koçberiyê û dîsîdentî (1976–1980) === Di sala 1976an de, Perçatkin bi hevalên xwe Vasili Patrushev, V. A. Burlachenko û Vladimir Stepanov re peywendî bi dîsîdentên li [[Mosko]]yê re danîn û rêya "tevgera koçberiyê" girtin ber xwe. Di heman demê de L. V. Voronina ku nûnera [[Koma Mosko ya Hêlsînkî]]yê bû, hat Nakhodkayê. Ji wî demî ve Perçatkin bi awayekî sîstematîk dest bi organîzekirina derketina Pêntecostal an ji Yekîtiya Sovyetê kir<ref name="ostrovskaya"/>. Wî bangewazî ji bo [[Nations Unies|Nations Unies]], [[Konsilê Cîhanî yê Dêran]] û rêberên welatên ku [[Peymana Hêlsînkî]]yê îmze kirine re şandin û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê aşkere kir<ref name="nashaamerica"/>. Di sala 1977an de, wî tevlî Nikolai Goretoy berevaniya dîsîdentên girtî [[Ginzburg, Alexander Ilyich|Alexander Ginzburg]], [[Orlov, Yuri Fyodorovich|Yuri Orlov]] û [[Sharansky, Natan|Anatoly Sharansky]] kir û li ser navê Pêntecostal an nameyeke vekirî ji siyasetmedarên cîhanê re nivîsî<ref name="ostrovskaya"/>. Di heman salê de, wî bi xiristiyanên din re ji bo mafê azadiya koçberiyê ji Yekîtiya Sovyetê greva birçîbûnê ya nerazîbûnê li dar xist<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Di 20ê kanûna pêşîn a 1978an de, Perçatkin ji posta Nakhodkayê telegrama Sersalê ji [[Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serokê DYA]]yê [[Carter, Jimmy|Jimmy Carter]] re şand û daxwaza parastina azadiya olî û mafê koçberiyê kir<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}</ref>. Ji sala 1979an pê ve, wî serokatiya Navenda Koçberiyê ya Pêntecostal an ku dixwestin ji Yekîtiya Sovyetê derkevin kir. Di sala 1980î de ew wek sekreterê Encumena Dêrên Pêntecostal ên Sovyetê yên ku dixwestin koç bikin hat hilbijartin<ref name="ostrovskaya"/>. Di dawiya sala 1979an de Perçatkin daxuyaniyek ji bo parlamento û hikûmetên DYA, Kanada, Avustralya, Keyaniya Yekbûyî, Almanyaya Rojava, Fransa û Îtalyayê re amade kir ku tê de rewşa rastîn a olî, planên Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê ji bo tunekirina dêrê û binpêkirina qanûnên olî diyar kir<ref name="nashaamerica"/>. === Zordariya dewletê û girtin === Hikûmeta sovyetî li dijî Perçatkin û malbata wî di rojnameyên herêmî de kampanyayeke reşkirinê ya çalak meşand<ref name="ostrovskaya"/>. Di 21ê tebaxa 1980an de Perçatkin li Nakhodkayê hat girtin û di adara 1981an de<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref> li gorî xala 190.1 a Koda Cezayê ya RSFSR («belavkirina agahiyên derewîn ên ku pergala dewletê û civakî ya sovyetî reş dikin») bo 2 salan hat mehkûm kirin<ref name="dtic"/>. Li gorî nûçeya radyoya «[[Voice of America]]», di dema lêpirsînê de li dijî Perçatkin madeyên psîxotropî (neuroleptîk) hatine bikaranîn<ref name="ostrovskaya"/>. Di tebaxa 1982an de piştî ku cizayê xwe qedand, wî dîsa dest bi têkoşîna ji bo koçberiya olî kir. Di sibata 1983an de ew dîsa hat girtin û li gorî xala 218 beşa 2 ya Koda Cezayê ya RSFSR bo 1.5 salan hat girtin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên dîplomatîk û koçberiya bo DYA === Di sala 1987an de Perçatkin ji bo Kongreya DYA rapora «Li ser rewşa olî li Yekîtiya Sovyetê» amade kir. Piştî ku ev rapor di Kongreya DYA de hat xwendin, Perçatkin ji bo hevdîtina bi Wezîrê Derve yê DYA [[Shultz, George|George Shultz]]<ref name="romanovich"/>, Serokê Dadgeha Bilind a DYA [[Rehnquist, William|William Rehnquist]]<ref name="romanovich"/> û Alîkarê Wezîrê Derve yê ji bo Karên Olî re hat vexwendin. Di gulana 1988an de di dema serdana fermî ya Serokê DYA [[Reagan, Ronald|Ronald Reagan]] bo Yekîtiya Sovyetê de ku ji bo hevdîtina bi [[Gorbachev, Mikhail|Mikhail Gorbachev]] re hatibû, Perçatkin tevlî şandeya ji 40 dîsîdentan bû ku bi hevjîna Reagan — [[Reagan, Nancy|Nancy Reagan]] re civiyan. Di hevdîtina 30ê gulana 1988an de ew wek nûnerê fermî yê protestanên sovyetî nêzîkî du saetan ji Nancy Reagan re li ser rewşa azadiya olî li Yekîtiya Sovyetê axvî. Piştre Nancy Reagan vexwendin da Perçatkin ku rapora xwe di Kongreya DYA de bixwîne<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Kîev]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>. Di 26ê tîrmehê 1988an de Perçatkin bi malbata xwe re koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kir<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. Di 4ê tebaxa 1988an de di [[Kongreya DYA]] de li ser qirkirina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê rapor da û bi kongresman, senator û dîplomatan re hevdîtin kirin<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Ji encama van genşiyan<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> di sala 1989an de "Guhertina Lautenberg" ku bi navê senatorê demokrat ê ji eyaleta New Jersey [[Lautenberg, Frank|Frank Lautenberg]] hatibû navandin, hat pejirandin. Di deh salên pêşîn ên vê guhertinê de zêdetirî 350 hezar penaberên olî hatin DYAya<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, û heya sala 2010an ev hejmar gihîşt 1 milyonî<ref name="romanovich"/>. Koçberiya komî ya Pêntecostal an ji bajarê Nakhodkayê di sala 1988an de dest pê kir ku di wê salê de 152 kesên mezin (bêyî zarokan) derketin. Di sala 1989an de 45 Pêntecostal ên mezin ên din ji Nakhodkayê koç kirin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên mafên mirovan li DYA === Piştî ku gihîşt DYAya, Perçatkin malpera xwe ya kesane vekir û li wir derbarê girtina xwe, dema girtîgehê û têkoşîna xwe ya ji bo koçberiyê weşand<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. Wî dîsa jî rêxistina mafên mirovan a xiristiyanî ARRC (American-Russian Relief Committee) damezirand<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Pirtûka wî ya otobiyografî «Огненные тропы» (Rêyên agirîn) çendîn caran hat çapkirin<ref name="ostrovskaya"/>. Di havîna sala 2025an de Boris Perçatkin tevlî nûnerên Wezarata Derve ya DYA û Komîsyona Azadiya Olî ya Navneteweyî ya DYA mijara çewsandina xiristiyanên pasîfîst li Ûkrayna û Rûsyayê, astengkirina xizmeta sivîl a alternatîf, leşkerkirina bi darê zorê, lêdan, girtin û tehdîda ji ber redkirina tevlêbûna şer û dozên cezayî rakir. Li ser vê yekê Perçatkin daxwaza derxistina kwotaya taybet a koçberiyê ji bo xiristiyanên pasîfîst ên ûkraynî kir ku bi riya bernameya [[Uniting for Ukraine]] (U4U) hatine DYAya<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>. == Bîranîn == Zanyarê navdar û xelatgirê Xelata Nobelê akademîsyen [[Sakharov, Andrei|Andrei Sakharov]] di gotara xwe ya sala 1981an «Berpirsiyariya zanyaran» de Boris Perçatkin di nav girtiyên siyasî yên sovyetî de bi nav kiriye<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://bperchatkin.wordpress.com/ Malpera fermî ya Boris Perçatkin] * {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}} * {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}} * {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan]] mgenpmme8mcz3lztnpvl2tc8feonzp9 2093281 2093273 2026-09-08T20:39:50Z Asorev 55716 2093281 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Borîs Georgiyevîç Perçatkîn | navê_rastî = Борис Георгиевич Перчаткин | wêne = | danasîna_wênê = | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|1946|7|1}} | cîhê_jidayikbûnê = [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]] | dîroka_mriye = | cîhê_mriye = | hevwelatî = [[Yekîtiya Sovyet]], [[Shorşên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | pîşe = Çalakvanê mafên mirovan, rêberê olî | dîn = [[Xiristiyanî]] ([[Pêntecostalîzm]]) | hevjîn = | zarok = 6 | malper = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}} }} '''Borîs Georgiyevîç Perçatkîn''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; jdb. 1ê tîrmeha 1946, [[Myrhorod]], [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]]) çalakvanekî mafên mirovan û rêberê olî yê sovyet û amerîkî ye. Ew yek ji organîzatorên sereke yên tevgera koçberiya olî ye li bajarê [[Nakhodka]]yê di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Khabarovsk]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Ew yek ji çalakvanên sereke bû ku li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] di sala 1989an de pejirandina "Guhertina Lautenberg" bi dest xist. Ev qanûn bû sedem ku zêdetirî 1 milyon kes ji welatên berê yên [[Yekîtiya Sovyet]]ê koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bikin<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Jiyan == === Salên destpêkê û tevlêbûna dêrê === Borîs Perçatkîn di malbatekî balafirvanê leşkerî de ji dayik bû. Bavê wî Borîs çendek piştî jidayikbûna kurê xwe di qezayeke balafirê de jiyana xwe ji dest da. Dêya Borîs piştî mirina hevjînê xwe yê yekem, bi efserekî din re zewicî. Ev zewac di sala 1953an de ji ber redkirina guhdariya fermana leşkerî di dema alozî û nerazîbûnên li Yekîtiya Sovyetê de hat girtin û ji bo 25 salan bo kampên [[Vorkuta]]yê hat mehkûm kirin. Di temenê 16 saliyê de, Borîs dêra Pêntecostal li bajarê Nakhodkayê dît û imankdar bû. Piştre wî dest bi komkirina agahiyan li ser zordarî û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê kir û ev agahî bi riya rotaprintê zêde kirin û radestî rojnamevanên biyanî kirin<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>. === Tevgera koçberiyê û dîsîdentî (1976–1980) === Di sala 1976an de, Perçatkîn bi hevalên xwe Vasili Patrushev, V. A. Burlachenko û Vladimir Stepanov re peywendî bi dîsîdentên li [[Mosko]]yê re danîn û rêya "tevgera koçberiyê" girtin ber xwe. Di heman demê de L. V. Voronina ku nûnera [[Koma Mosko ya Hêlsînkî]]yê bû, hat Nakhodkayê. Ji wî demî ve Perçatkîn bi awayekî sîstematîk dest bi organîzekirina derketina Pêntecostal an ji Yekîtiya Sovyetê kir<ref name="ostrovskaya"/>. Wî bangewazî ji bo [[Nations Unies|Nations Unies]], [[Konsilê Cîhanî yê Dêran]] û rêberên welatên ku [[Peymana Hêlsînkî]]yê îmze kirine re şandin û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê aşkere kir<ref name="nashaamerica"/>. Di sala 1977an de, wî tevlî Nikolai Goretoy berevaniya dîsîdentên girtî [[Ginzburg, Alexander Ilyich|Alexander Ginzburg]], [[Orlov, Yuri Fyodorovich|Yuri Orlov]] û [[Sharansky, Natan|Anatoly Sharansky]] kir û li ser navê Pêntecostal an nameyeke vekirî ji siyasetmedarên cîhanê re nivîsî<ref name="ostrovskaya"/>. Di heman salê de, wî bi xiristiyanên din re ji bo mafê azadiya koçberiyê ji Yekîtiya Sovyetê greva birçîbûnê ya nerazîbûnê li dar xist<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Di 20ê kanûna pêşîn a 1978an de, Perçatkîn ji posta Nakhodkayê telegrama Sersalê ji [[Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serokê DYA]]yê [[Carter, Jimmy|Jimmy Carter]] re şand û daxwaza parastina azadiya olî û mafê koçberiyê kir<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}</ref>. Ji sala 1979an pê ve, wî serokatiya Navenda Koçberiyê ya Pêntecostal an ku dixwestin ji Yekîtiya Sovyetê derkevin kir. Di sala 1980î de ew wek sekreterê Encumena Dêrên Pêntecostal ên Sovyetê yên ku dixwestin koç bikin hat hilbijartin<ref name="ostrovskaya"/>. Di dawiya sala 1979an de Perçatkîn daxuyaniyek ji bo parlamento û hikûmetên DYA, Kanada, Avustralya, Keyaniya Yekbûyî, Almanyaya Rojava, Fransa û Îtalyayê re amade kir ku tê de rewşa rastîn a olî, planên Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê ji bo tunekirina dêrê û binpêkirina qanûnên olî diyar kir<ref name="nashaamerica"/>. === Zordariya dewletê û girtin === Hikûmeta sovyetî li dijî Perçatkîn û malbata wî di rojnameyên herêmî de kampanyayeke reşkirinê ya çalak meşand<ref name="ostrovskaya"/>. Di 21ê tebaxa 1980an de Perçatkîn li Nakhodkayê hat girtin û di adara 1981an de<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref> li gorî xala 190.1 a Koda Cezayê ya RSFSR («belavkirina agahiyên derewîn ên ku pergala dewletê û civakî ya sovyetî reş dikin») bo 2 salan hat mehkûm kirin<ref name="dtic"/>. Li gorî nûçeya radyoya «[[Voice of America]]», di dema lêpirsînê de li dijî Perçatkîn madeyên psîxotropî (neuroleptîk) hatine bikaranîn<ref name="ostrovskaya"/>. Di tebaxa 1982an de piştî ku cizayê xwe qedand, wî dîsa dest bi têkoşîna ji bo koçberiya olî kir. Di sibata 1983an de ew dîsa hat girtin û li gorî xala 218 beşa 2 ya Koda Cezayê ya RSFSR bo 1.5 salan hat girtin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên dîplomatîk û koçberiya bo DYA === Di sala 1987an de Perçatkîn ji bo Kongreya DYA rapora «Li ser rewşa olî li Yekîtiya Sovyetê» amade kir. Piştî ku ev rapor di Kongreya DYA de hat xwendin, Perçatkîn ji bo hevdîtina bi Wezîrê Derve yê DYA [[Shultz, George|George Shultz]]<ref name="romanovich"/>, Serokê Dadgeha Bilind a DYA [[Rehnquist, William|William Rehnquist]]<ref name="romanovich"/> û Alîkarê Wezîrê Derve yê ji bo Karên Olî re hat vexwendin. Di gulana 1988an de di dema serdana fermî ya Serokê DYA [[Reagan, Ronald|Ronald Reagan]] bo Yekîtiya Sovyetê de ku ji bo hevdîtina bi [[Gorbachev, Mikhail|Mikhail Gorbachev]] re hatibû, Perçatkîn tevlî şandeya ji 40 dîsîdentan bû ku bi hevjîna Reagan — [[Reagan, Nancy|Nancy Reagan]] re civiyan. Di hevdîtina 30ê gulana 1988an de ew wek nûnerê fermî yê protestanên sovyetî nêzîkî du saetan ji Nancy Reagan re li ser rewşa azadiya olî li Yekîtiya Sovyetê axvî. Piştre Nancy Reagan vexwendin da Perçatkîn ku rapora xwe di Kongreya DYA de bixwîne<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Kîev]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>. Di 26ê tîrmehê 1988an de Perçatkîn bi malbata xwe re koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kir<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. Di 4ê tebaxa 1988an de di [[Kongreya DYA]] de li ser qirkirina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê rapor da û bi kongresman, senator û dîplomatan re hevdîtin kirin<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Ji encama van genşiyan<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> di sala 1989an de "Guhertina Lautenberg" ku bi navê senatorê demokrat ê ji eyaleta New Jersey [[Lautenberg, Frank|Frank Lautenberg]] hatibû navandin, hat pejirandin. Di deh salên pêşîn ên vê guhertinê de zêdetirî 350 hezar penaberên olî hatin DYAya<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, û heya sala 2010an ev hejmar gihîşt 1 milyonî<ref name="romanovich"/>. Koçberiya komî ya Pêntecostal an ji bajarê Nakhodkayê di sala 1988an de dest pê kir ku di wê salê de 152 kesên mezin (bêyî zarokan) derketin. Di sala 1989an de 45 Pêntecostal ên mezin ên din ji Nakhodkayê koç kirin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên mafên mirovan li DYA === Piştî ku gihîşt DYAya, Perçatkîn malpera xwe ya kesane vekir û li wir derbarê girtina xwe, dema girtîgehê û têkoşîna xwe ya ji bo koçberiyê weşand<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. Wî dîsa jî rêxistina mafên mirovan a xiristiyanî ARRC (American-Russian Relief Committee) damezirand<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Pirtûka wî ya otobiyografî «Огненные тропы» (Rêyên agirîn) çendîn caran hat çapkirin<ref name="ostrovskaya"/>. Di havîna sala 2025an de Borîs Perçatkîn tevlî nûnerên Wezarata Derve ya DYA û Komîsyona Azadiya Olî ya Navneteweyî ya DYA mijara çewsandina xiristiyanên pasîfîst li Ûkrayna û Rûsyayê, astengkirina xizmeta sivîl a alternatîf, leşkerkirina bi darê zorê, lêdan, girtin û tehdîda ji ber redkirina tevlêbûna şer û dozên cezayî rakir. Li ser vê yekê Perçatkîn daxwaza derxistina kwotaya taybet a koçberiyê ji bo xiristiyanên pasîfîst ên ûkraynî kir ku bi riya bernameya [[Uniting for Ukraine]] (U4U) hatine DYAya<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>. == Bîranîn == Zanyarê navdar û xelatgirê Xelata Nobelê akademîsyen [[Sakharov, Andrei|Andrei Sakharov]] di gotara xwe ya sala 1981an «Berpirsiyariya zanyaran» de Borîs Perçatkîn di nav girtiyên siyasî yên sovyetî de bi nav kiriye<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}} * {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}} * {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan]] b2br9cmio9cfx4kqdq2c4y08hvv37v0 2093339 2093281 2026-09-09T04:23:46Z Asorev 55716 /* Bîranîn */ 2093339 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Borîs Georgiyevîç Perçatkîn | navê_rastî = Борис Георгиевич Перчаткин | wêne = | danasîna_wênê = | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|1946|7|1}} | cîhê_jidayikbûnê = [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]] | dîroka_mriye = | cîhê_mriye = | hevwelatî = [[Yekîtiya Sovyet]], [[Shorşên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | pîşe = Çalakvanê mafên mirovan, rêberê olî | dîn = [[Xiristiyanî]] ([[Pêntecostalîzm]]) | hevjîn = | zarok = 6 | malper = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}} }} '''Borîs Georgiyevîç Perçatkîn''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; jdb. 1ê tîrmeha 1946, [[Myrhorod]], [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]]) çalakvanekî mafên mirovan û rêberê olî yê sovyet û amerîkî ye. Ew yek ji organîzatorên sereke yên tevgera koçberiya olî ye li bajarê [[Nakhodka]]yê di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Khabarovsk]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Ew yek ji çalakvanên sereke bû ku li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] di sala 1989an de pejirandina "Guhertina Lautenberg" bi dest xist. Ev qanûn bû sedem ku zêdetirî 1 milyon kes ji welatên berê yên [[Yekîtiya Sovyet]]ê koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bikin<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Jiyan == === Salên destpêkê û tevlêbûna dêrê === Borîs Perçatkîn di malbatekî balafirvanê leşkerî de ji dayik bû. Bavê wî Borîs çendek piştî jidayikbûna kurê xwe di qezayeke balafirê de jiyana xwe ji dest da. Dêya Borîs piştî mirina hevjînê xwe yê yekem, bi efserekî din re zewicî. Ev zewac di sala 1953an de ji ber redkirina guhdariya fermana leşkerî di dema alozî û nerazîbûnên li Yekîtiya Sovyetê de hat girtin û ji bo 25 salan bo kampên [[Vorkuta]]yê hat mehkûm kirin. Di temenê 16 saliyê de, Borîs dêra Pêntecostal li bajarê Nakhodkayê dît û imankdar bû. Piştre wî dest bi komkirina agahiyan li ser zordarî û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê kir û ev agahî bi riya rotaprintê zêde kirin û radestî rojnamevanên biyanî kirin<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>. === Tevgera koçberiyê û dîsîdentî (1976–1980) === Di sala 1976an de, Perçatkîn bi hevalên xwe Vasili Patrushev, V. A. Burlachenko û Vladimir Stepanov re peywendî bi dîsîdentên li [[Mosko]]yê re danîn û rêya "tevgera koçberiyê" girtin ber xwe. Di heman demê de L. V. Voronina ku nûnera [[Koma Mosko ya Hêlsînkî]]yê bû, hat Nakhodkayê. Ji wî demî ve Perçatkîn bi awayekî sîstematîk dest bi organîzekirina derketina Pêntecostal an ji Yekîtiya Sovyetê kir<ref name="ostrovskaya"/>. Wî bangewazî ji bo [[Nations Unies|Nations Unies]], [[Konsilê Cîhanî yê Dêran]] û rêberên welatên ku [[Peymana Hêlsînkî]]yê îmze kirine re şandin û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê aşkere kir<ref name="nashaamerica"/>. Di sala 1977an de, wî tevlî Nikolai Goretoy berevaniya dîsîdentên girtî [[Ginzburg, Alexander Ilyich|Alexander Ginzburg]], [[Orlov, Yuri Fyodorovich|Yuri Orlov]] û [[Sharansky, Natan|Anatoly Sharansky]] kir û li ser navê Pêntecostal an nameyeke vekirî ji siyasetmedarên cîhanê re nivîsî<ref name="ostrovskaya"/>. Di heman salê de, wî bi xiristiyanên din re ji bo mafê azadiya koçberiyê ji Yekîtiya Sovyetê greva birçîbûnê ya nerazîbûnê li dar xist<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Di 20ê kanûna pêşîn a 1978an de, Perçatkîn ji posta Nakhodkayê telegrama Sersalê ji [[Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serokê DYA]]yê [[Carter, Jimmy|Jimmy Carter]] re şand û daxwaza parastina azadiya olî û mafê koçberiyê kir<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}</ref>. Ji sala 1979an pê ve, wî serokatiya Navenda Koçberiyê ya Pêntecostal an ku dixwestin ji Yekîtiya Sovyetê derkevin kir. Di sala 1980î de ew wek sekreterê Encumena Dêrên Pêntecostal ên Sovyetê yên ku dixwestin koç bikin hat hilbijartin<ref name="ostrovskaya"/>. Di dawiya sala 1979an de Perçatkîn daxuyaniyek ji bo parlamento û hikûmetên DYA, Kanada, Avustralya, Keyaniya Yekbûyî, Almanyaya Rojava, Fransa û Îtalyayê re amade kir ku tê de rewşa rastîn a olî, planên Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê ji bo tunekirina dêrê û binpêkirina qanûnên olî diyar kir<ref name="nashaamerica"/>. === Zordariya dewletê û girtin === Hikûmeta sovyetî li dijî Perçatkîn û malbata wî di rojnameyên herêmî de kampanyayeke reşkirinê ya çalak meşand<ref name="ostrovskaya"/>. Di 21ê tebaxa 1980an de Perçatkîn li Nakhodkayê hat girtin û di adara 1981an de<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref> li gorî xala 190.1 a Koda Cezayê ya RSFSR («belavkirina agahiyên derewîn ên ku pergala dewletê û civakî ya sovyetî reş dikin») bo 2 salan hat mehkûm kirin<ref name="dtic"/>. Li gorî nûçeya radyoya «[[Voice of America]]», di dema lêpirsînê de li dijî Perçatkîn madeyên psîxotropî (neuroleptîk) hatine bikaranîn<ref name="ostrovskaya"/>. Di tebaxa 1982an de piştî ku cizayê xwe qedand, wî dîsa dest bi têkoşîna ji bo koçberiya olî kir. Di sibata 1983an de ew dîsa hat girtin û li gorî xala 218 beşa 2 ya Koda Cezayê ya RSFSR bo 1.5 salan hat girtin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên dîplomatîk û koçberiya bo DYA === Di sala 1987an de Perçatkîn ji bo Kongreya DYA rapora «Li ser rewşa olî li Yekîtiya Sovyetê» amade kir. Piştî ku ev rapor di Kongreya DYA de hat xwendin, Perçatkîn ji bo hevdîtina bi Wezîrê Derve yê DYA [[Shultz, George|George Shultz]]<ref name="romanovich"/>, Serokê Dadgeha Bilind a DYA [[Rehnquist, William|William Rehnquist]]<ref name="romanovich"/> û Alîkarê Wezîrê Derve yê ji bo Karên Olî re hat vexwendin. Di gulana 1988an de di dema serdana fermî ya Serokê DYA [[Reagan, Ronald|Ronald Reagan]] bo Yekîtiya Sovyetê de ku ji bo hevdîtina bi [[Gorbachev, Mikhail|Mikhail Gorbachev]] re hatibû, Perçatkîn tevlî şandeya ji 40 dîsîdentan bû ku bi hevjîna Reagan — [[Reagan, Nancy|Nancy Reagan]] re civiyan. Di hevdîtina 30ê gulana 1988an de ew wek nûnerê fermî yê protestanên sovyetî nêzîkî du saetan ji Nancy Reagan re li ser rewşa azadiya olî li Yekîtiya Sovyetê axvî. Piştre Nancy Reagan vexwendin da Perçatkîn ku rapora xwe di Kongreya DYA de bixwîne<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Kîev]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>. Di 26ê tîrmehê 1988an de Perçatkîn bi malbata xwe re koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kir<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. Di 4ê tebaxa 1988an de di [[Kongreya DYA]] de li ser qirkirina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê rapor da û bi kongresman, senator û dîplomatan re hevdîtin kirin<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Ji encama van genşiyan<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> di sala 1989an de "Guhertina Lautenberg" ku bi navê senatorê demokrat ê ji eyaleta New Jersey [[Lautenberg, Frank|Frank Lautenberg]] hatibû navandin, hat pejirandin. Di deh salên pêşîn ên vê guhertinê de zêdetirî 350 hezar penaberên olî hatin DYAya<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, û heya sala 2010an ev hejmar gihîşt 1 milyonî<ref name="romanovich"/>. Koçberiya komî ya Pêntecostal an ji bajarê Nakhodkayê di sala 1988an de dest pê kir ku di wê salê de 152 kesên mezin (bêyî zarokan) derketin. Di sala 1989an de 45 Pêntecostal ên mezin ên din ji Nakhodkayê koç kirin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên mafên mirovan li DYA === Piştî ku gihîşt DYAya, Perçatkîn malpera xwe ya kesane vekir û li wir derbarê girtina xwe, dema girtîgehê û têkoşîna xwe ya ji bo koçberiyê weşand<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. Wî dîsa jî rêxistina mafên mirovan a xiristiyanî ARRC (American-Russian Relief Committee) damezirand<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Pirtûka wî ya otobiyografî «Огненные тропы» (Rêyên agirîn) çendîn caran hat çapkirin<ref name="ostrovskaya"/>. Di havîna sala 2025an de Borîs Perçatkîn tevlî nûnerên Wezarata Derve ya DYA û Komîsyona Azadiya Olî ya Navneteweyî ya DYA mijara çewsandina xiristiyanên pasîfîst li Ûkrayna û Rûsyayê, astengkirina xizmeta sivîl a alternatîf, leşkerkirina bi darê zorê, lêdan, girtin û tehdîda ji ber redkirina tevlêbûna şer û dozên cezayî rakir. Li ser vê yekê Perçatkîn daxwaza derxistina kwotaya taybet a koçberiyê ji bo xiristiyanên pasîfîst ên ûkraynî kir ku bi riya bernameya [[Uniting for Ukraine]] (U4U) hatine DYAya<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>. == Bîranîn == Zanyarê navdar û xelatgirê Xelata Nobelê akademîsyen [[Andrey Saxarov]] di gotara xwe ya sala 1981an «Berpirsiyariya zanyaran» de Borîs Perçatkîn di nav girtiyên siyasî yên sovyetî de bi nav kiriye<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}} * {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}} * {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan]] d76bp9mj0tehc6iemf10k554vxgt5z2 2093340 2093339 2026-09-09T04:25:04Z Asorev 55716 /* Çalakiyên dîplomatîk û koçberiya bo DYA */ 2093340 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Borîs Georgiyevîç Perçatkîn | navê_rastî = Борис Георгиевич Перчаткин | wêne = | danasîna_wênê = | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|1946|7|1}} | cîhê_jidayikbûnê = [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]] | dîroka_mriye = | cîhê_mriye = | hevwelatî = [[Yekîtiya Sovyet]], [[Shorşên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | pîşe = Çalakvanê mafên mirovan, rêberê olî | dîn = [[Xiristiyanî]] ([[Pêntecostalîzm]]) | hevjîn = | zarok = 6 | malper = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}} }} '''Borîs Georgiyevîç Perçatkîn''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; jdb. 1ê tîrmeha 1946, [[Myrhorod]], [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]]) çalakvanekî mafên mirovan û rêberê olî yê sovyet û amerîkî ye. Ew yek ji organîzatorên sereke yên tevgera koçberiya olî ye li bajarê [[Nakhodka]]yê di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Khabarovsk]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Ew yek ji çalakvanên sereke bû ku li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] di sala 1989an de pejirandina "Guhertina Lautenberg" bi dest xist. Ev qanûn bû sedem ku zêdetirî 1 milyon kes ji welatên berê yên [[Yekîtiya Sovyet]]ê koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bikin<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Jiyan == === Salên destpêkê û tevlêbûna dêrê === Borîs Perçatkîn di malbatekî balafirvanê leşkerî de ji dayik bû. Bavê wî Borîs çendek piştî jidayikbûna kurê xwe di qezayeke balafirê de jiyana xwe ji dest da. Dêya Borîs piştî mirina hevjînê xwe yê yekem, bi efserekî din re zewicî. Ev zewac di sala 1953an de ji ber redkirina guhdariya fermana leşkerî di dema alozî û nerazîbûnên li Yekîtiya Sovyetê de hat girtin û ji bo 25 salan bo kampên [[Vorkuta]]yê hat mehkûm kirin. Di temenê 16 saliyê de, Borîs dêra Pêntecostal li bajarê Nakhodkayê dît û imankdar bû. Piştre wî dest bi komkirina agahiyan li ser zordarî û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê kir û ev agahî bi riya rotaprintê zêde kirin û radestî rojnamevanên biyanî kirin<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>. === Tevgera koçberiyê û dîsîdentî (1976–1980) === Di sala 1976an de, Perçatkîn bi hevalên xwe Vasili Patrushev, V. A. Burlachenko û Vladimir Stepanov re peywendî bi dîsîdentên li [[Mosko]]yê re danîn û rêya "tevgera koçberiyê" girtin ber xwe. Di heman demê de L. V. Voronina ku nûnera [[Koma Mosko ya Hêlsînkî]]yê bû, hat Nakhodkayê. Ji wî demî ve Perçatkîn bi awayekî sîstematîk dest bi organîzekirina derketina Pêntecostal an ji Yekîtiya Sovyetê kir<ref name="ostrovskaya"/>. Wî bangewazî ji bo [[Nations Unies|Nations Unies]], [[Konsilê Cîhanî yê Dêran]] û rêberên welatên ku [[Peymana Hêlsînkî]]yê îmze kirine re şandin û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê aşkere kir<ref name="nashaamerica"/>. Di sala 1977an de, wî tevlî Nikolai Goretoy berevaniya dîsîdentên girtî [[Ginzburg, Alexander Ilyich|Alexander Ginzburg]], [[Orlov, Yuri Fyodorovich|Yuri Orlov]] û [[Sharansky, Natan|Anatoly Sharansky]] kir û li ser navê Pêntecostal an nameyeke vekirî ji siyasetmedarên cîhanê re nivîsî<ref name="ostrovskaya"/>. Di heman salê de, wî bi xiristiyanên din re ji bo mafê azadiya koçberiyê ji Yekîtiya Sovyetê greva birçîbûnê ya nerazîbûnê li dar xist<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Di 20ê kanûna pêşîn a 1978an de, Perçatkîn ji posta Nakhodkayê telegrama Sersalê ji [[Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serokê DYA]]yê [[Carter, Jimmy|Jimmy Carter]] re şand û daxwaza parastina azadiya olî û mafê koçberiyê kir<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}</ref>. Ji sala 1979an pê ve, wî serokatiya Navenda Koçberiyê ya Pêntecostal an ku dixwestin ji Yekîtiya Sovyetê derkevin kir. Di sala 1980î de ew wek sekreterê Encumena Dêrên Pêntecostal ên Sovyetê yên ku dixwestin koç bikin hat hilbijartin<ref name="ostrovskaya"/>. Di dawiya sala 1979an de Perçatkîn daxuyaniyek ji bo parlamento û hikûmetên DYA, Kanada, Avustralya, Keyaniya Yekbûyî, Almanyaya Rojava, Fransa û Îtalyayê re amade kir ku tê de rewşa rastîn a olî, planên Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê ji bo tunekirina dêrê û binpêkirina qanûnên olî diyar kir<ref name="nashaamerica"/>. === Zordariya dewletê û girtin === Hikûmeta sovyetî li dijî Perçatkîn û malbata wî di rojnameyên herêmî de kampanyayeke reşkirinê ya çalak meşand<ref name="ostrovskaya"/>. Di 21ê tebaxa 1980an de Perçatkîn li Nakhodkayê hat girtin û di adara 1981an de<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref> li gorî xala 190.1 a Koda Cezayê ya RSFSR («belavkirina agahiyên derewîn ên ku pergala dewletê û civakî ya sovyetî reş dikin») bo 2 salan hat mehkûm kirin<ref name="dtic"/>. Li gorî nûçeya radyoya «[[Voice of America]]», di dema lêpirsînê de li dijî Perçatkîn madeyên psîxotropî (neuroleptîk) hatine bikaranîn<ref name="ostrovskaya"/>. Di tebaxa 1982an de piştî ku cizayê xwe qedand, wî dîsa dest bi têkoşîna ji bo koçberiya olî kir. Di sibata 1983an de ew dîsa hat girtin û li gorî xala 218 beşa 2 ya Koda Cezayê ya RSFSR bo 1.5 salan hat girtin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên dîplomatîk û koçberiya bo DYA === Di sala 1987an de Perçatkîn ji bo Kongreya DYA rapora «Li ser rewşa olî li Yekîtiya Sovyetê» amade kir. Piştî ku ev rapor di Kongreya DYA de hat xwendin, Perçatkîn ji bo hevdîtina bi Wezîrê Derve yê DYA [[George Shultz]]<ref name="romanovich"/>, Serokê Dadgeha Bilind a DYA [[William Rehnquist]]<ref name="romanovich"/> û Alîkarê Wezîrê Derve yê ji bo Karên Olî re hat vexwendin. Di gulana 1988an de di dema serdana fermî ya Serokê DYA [[Ronald Reagan]] bo Yekîtiya Sovyetê de ku ji bo hevdîtina bi [[Mikhail Gorbachev]] re hatibû, Perçatkîn tevlî şandeya ji 40 dîsîdentan bû ku bi hevjîna Reagan — [[Nancy Reagan]] re civiyan. Di hevdîtina 30ê gulana 1988an de ew wek nûnerê fermî yê protestanên sovyetî nêzîkî du saetan ji Nancy Reagan re li ser rewşa azadiya olî li Yekîtiya Sovyetê axvî. Piştre Nancy Reagan vexwendin da Perçatkîn ku rapora xwe di Kongreya DYA de bixwîne<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Kîev]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>. Di 26ê tîrmehê 1988an de Perçatkîn bi malbata xwe re koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kir<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. Di 4ê tebaxa 1988an de di [[Kongreya DYA]] de li ser qirkirina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê rapor da û bi kongresman, senator û dîplomatan re hevdîtin kirin<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Ji encama van genşiyan<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> di sala 1989an de "Guhertina Lautenberg" ku bi navê senatorê demokrat ê ji eyaleta New Jersey [[Frank Lautenberg]] hatibû navandin, hat pejirandin. Di deh salên pêşîn ên vê guhertinê de zêdetirî 350 hezar penaberên olî hatin DYAya<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, û heya sala 2010an ev hejmar gihîşt 1 milyonî<ref name="romanovich"/>. Koçberiya komî ya Pêntecostal an ji bajarê Nakhodkayê di sala 1988an de dest pê kir ku di wê salê de 152 kesên mezin (bêyî zarokan) derketin. Di sala 1989an de 45 Pêntecostal ên mezin ên din ji Nakhodkayê koç kirin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên mafên mirovan li DYA === Piştî ku gihîşt DYAya, Perçatkîn malpera xwe ya kesane vekir û li wir derbarê girtina xwe, dema girtîgehê û têkoşîna xwe ya ji bo koçberiyê weşand<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. Wî dîsa jî rêxistina mafên mirovan a xiristiyanî ARRC (American-Russian Relief Committee) damezirand<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Pirtûka wî ya otobiyografî «Огненные тропы» (Rêyên agirîn) çendîn caran hat çapkirin<ref name="ostrovskaya"/>. Di havîna sala 2025an de Borîs Perçatkîn tevlî nûnerên Wezarata Derve ya DYA û Komîsyona Azadiya Olî ya Navneteweyî ya DYA mijara çewsandina xiristiyanên pasîfîst li Ûkrayna û Rûsyayê, astengkirina xizmeta sivîl a alternatîf, leşkerkirina bi darê zorê, lêdan, girtin û tehdîda ji ber redkirina tevlêbûna şer û dozên cezayî rakir. Li ser vê yekê Perçatkîn daxwaza derxistina kwotaya taybet a koçberiyê ji bo xiristiyanên pasîfîst ên ûkraynî kir ku bi riya bernameya [[Uniting for Ukraine]] (U4U) hatine DYAya<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>. == Bîranîn == Zanyarê navdar û xelatgirê Xelata Nobelê akademîsyen [[Andrey Saxarov]] di gotara xwe ya sala 1981an «Berpirsiyariya zanyaran» de Borîs Perçatkîn di nav girtiyên siyasî yên sovyetî de bi nav kiriye<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}} * {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}} * {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan]] 7nixcajxhcxwl0lp50ze2mlfpfqtn8t 2093341 2093340 2026-09-09T04:26:04Z Asorev 55716 /* Tevgera koçberiyê û dîsîdentî (1976–1980) */ 2093341 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Borîs Georgiyevîç Perçatkîn | navê_rastî = Борис Георгиевич Перчаткин | wêne = | danasîna_wênê = | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|1946|7|1}} | cîhê_jidayikbûnê = [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]] | dîroka_mriye = | cîhê_mriye = | hevwelatî = [[Yekîtiya Sovyet]], [[Shorşên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | pîşe = Çalakvanê mafên mirovan, rêberê olî | dîn = [[Xiristiyanî]] ([[Pêntecostalîzm]]) | hevjîn = | zarok = 6 | malper = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}} }} '''Borîs Georgiyevîç Perçatkîn''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; jdb. 1ê tîrmeha 1946, [[Myrhorod]], [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]]) çalakvanekî mafên mirovan û rêberê olî yê sovyet û amerîkî ye. Ew yek ji organîzatorên sereke yên tevgera koçberiya olî ye li bajarê [[Nakhodka]]yê di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Khabarovsk]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Ew yek ji çalakvanên sereke bû ku li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] di sala 1989an de pejirandina "Guhertina Lautenberg" bi dest xist. Ev qanûn bû sedem ku zêdetirî 1 milyon kes ji welatên berê yên [[Yekîtiya Sovyet]]ê koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bikin<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Jiyan == === Salên destpêkê û tevlêbûna dêrê === Borîs Perçatkîn di malbatekî balafirvanê leşkerî de ji dayik bû. Bavê wî Borîs çendek piştî jidayikbûna kurê xwe di qezayeke balafirê de jiyana xwe ji dest da. Dêya Borîs piştî mirina hevjînê xwe yê yekem, bi efserekî din re zewicî. Ev zewac di sala 1953an de ji ber redkirina guhdariya fermana leşkerî di dema alozî û nerazîbûnên li Yekîtiya Sovyetê de hat girtin û ji bo 25 salan bo kampên [[Vorkuta]]yê hat mehkûm kirin. Di temenê 16 saliyê de, Borîs dêra Pêntecostal li bajarê Nakhodkayê dît û imankdar bû. Piştre wî dest bi komkirina agahiyan li ser zordarî û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê kir û ev agahî bi riya rotaprintê zêde kirin û radestî rojnamevanên biyanî kirin<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>. === Tevgera koçberiyê û dîsîdentî (1976–1980) === Di sala 1976an de, Perçatkîn bi hevalên xwe Vasili Patrushev, V. A. Burlachenko û Vladimir Stepanov re peywendî bi dîsîdentên li [[Mosko]]yê re danîn û rêya "tevgera koçberiyê" girtin ber xwe. Di heman demê de L. V. Voronina ku nûnera [[Koma Mosko ya Hêlsînkî]]yê bû, hat Nakhodkayê. Ji wî demî ve Perçatkîn bi awayekî sîstematîk dest bi organîzekirina derketina Pêntecostal an ji Yekîtiya Sovyetê kir<ref name="ostrovskaya"/>. Wî bangewazî ji bo [[Nations Unies|Nations Unies]], [[Konsilê Cîhanî yê Dêran]] û rêberên welatên ku [[Peymana Hêlsînkî]]yê îmze kirine re şandin û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê aşkere kir<ref name="nashaamerica"/>. Di sala 1977an de, wî tevlî Nikolai Goretoy berevaniya dîsîdentên girtî [[Alexander Ginzburg]], [[Yuri Orlov]] û [[Anatoly Sharansky]] kir û li ser navê Pêntecostal an nameyeke vekirî ji siyasetmedarên cîhanê re nivîsî<ref name="ostrovskaya"/>. Di heman salê de, wî bi xiristiyanên din re ji bo mafê azadiya koçberiyê ji Yekîtiya Sovyetê greva birçîbûnê ya nerazîbûnê li dar xist<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Di 20ê kanûna pêşîn a 1978an de, Perçatkîn ji posta Nakhodkayê telegrama Sersalê ji [[Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serokê DYA]]yê [[Jimmy Carter]] re şand û daxwaza parastina azadiya olî û mafê koçberiyê kir<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}</ref>. Ji sala 1979an pê ve, wî serokatiya Navenda Koçberiyê ya Pêntecostal an ku dixwestin ji Yekîtiya Sovyetê derkevin kir. Di sala 1980î de ew wek sekreterê Encumena Dêrên Pêntecostal ên Sovyetê yên ku dixwestin koç bikin hat hilbijartin<ref name="ostrovskaya"/>. Di dawiya sala 1979an de Perçatkîn daxuyaniyek ji bo parlamento û hikûmetên DYA, Kanada, Avustralya, Keyaniya Yekbûyî, Almanyaya Rojava, Fransa û Îtalyayê re amade kir ku tê de rewşa rastîn a olî, planên Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê ji bo tunekirina dêrê û binpêkirina qanûnên olî diyar kir<ref name="nashaamerica"/>. === Zordariya dewletê û girtin === Hikûmeta sovyetî li dijî Perçatkîn û malbata wî di rojnameyên herêmî de kampanyayeke reşkirinê ya çalak meşand<ref name="ostrovskaya"/>. Di 21ê tebaxa 1980an de Perçatkîn li Nakhodkayê hat girtin û di adara 1981an de<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref> li gorî xala 190.1 a Koda Cezayê ya RSFSR («belavkirina agahiyên derewîn ên ku pergala dewletê û civakî ya sovyetî reş dikin») bo 2 salan hat mehkûm kirin<ref name="dtic"/>. Li gorî nûçeya radyoya «[[Voice of America]]», di dema lêpirsînê de li dijî Perçatkîn madeyên psîxotropî (neuroleptîk) hatine bikaranîn<ref name="ostrovskaya"/>. Di tebaxa 1982an de piştî ku cizayê xwe qedand, wî dîsa dest bi têkoşîna ji bo koçberiya olî kir. Di sibata 1983an de ew dîsa hat girtin û li gorî xala 218 beşa 2 ya Koda Cezayê ya RSFSR bo 1.5 salan hat girtin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên dîplomatîk û koçberiya bo DYA === Di sala 1987an de Perçatkîn ji bo Kongreya DYA rapora «Li ser rewşa olî li Yekîtiya Sovyetê» amade kir. Piştî ku ev rapor di Kongreya DYA de hat xwendin, Perçatkîn ji bo hevdîtina bi Wezîrê Derve yê DYA [[George Shultz]]<ref name="romanovich"/>, Serokê Dadgeha Bilind a DYA [[William Rehnquist]]<ref name="romanovich"/> û Alîkarê Wezîrê Derve yê ji bo Karên Olî re hat vexwendin. Di gulana 1988an de di dema serdana fermî ya Serokê DYA [[Ronald Reagan]] bo Yekîtiya Sovyetê de ku ji bo hevdîtina bi [[Mikhail Gorbachev]] re hatibû, Perçatkîn tevlî şandeya ji 40 dîsîdentan bû ku bi hevjîna Reagan — [[Nancy Reagan]] re civiyan. Di hevdîtina 30ê gulana 1988an de ew wek nûnerê fermî yê protestanên sovyetî nêzîkî du saetan ji Nancy Reagan re li ser rewşa azadiya olî li Yekîtiya Sovyetê axvî. Piştre Nancy Reagan vexwendin da Perçatkîn ku rapora xwe di Kongreya DYA de bixwîne<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Kîev]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>. Di 26ê tîrmehê 1988an de Perçatkîn bi malbata xwe re koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kir<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. Di 4ê tebaxa 1988an de di [[Kongreya DYA]] de li ser qirkirina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê rapor da û bi kongresman, senator û dîplomatan re hevdîtin kirin<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Ji encama van genşiyan<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> di sala 1989an de "Guhertina Lautenberg" ku bi navê senatorê demokrat ê ji eyaleta New Jersey [[Frank Lautenberg]] hatibû navandin, hat pejirandin. Di deh salên pêşîn ên vê guhertinê de zêdetirî 350 hezar penaberên olî hatin DYAya<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, û heya sala 2010an ev hejmar gihîşt 1 milyonî<ref name="romanovich"/>. Koçberiya komî ya Pêntecostal an ji bajarê Nakhodkayê di sala 1988an de dest pê kir ku di wê salê de 152 kesên mezin (bêyî zarokan) derketin. Di sala 1989an de 45 Pêntecostal ên mezin ên din ji Nakhodkayê koç kirin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên mafên mirovan li DYA === Piştî ku gihîşt DYAya, Perçatkîn malpera xwe ya kesane vekir û li wir derbarê girtina xwe, dema girtîgehê û têkoşîna xwe ya ji bo koçberiyê weşand<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. Wî dîsa jî rêxistina mafên mirovan a xiristiyanî ARRC (American-Russian Relief Committee) damezirand<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Pirtûka wî ya otobiyografî «Огненные тропы» (Rêyên agirîn) çendîn caran hat çapkirin<ref name="ostrovskaya"/>. Di havîna sala 2025an de Borîs Perçatkîn tevlî nûnerên Wezarata Derve ya DYA û Komîsyona Azadiya Olî ya Navneteweyî ya DYA mijara çewsandina xiristiyanên pasîfîst li Ûkrayna û Rûsyayê, astengkirina xizmeta sivîl a alternatîf, leşkerkirina bi darê zorê, lêdan, girtin û tehdîda ji ber redkirina tevlêbûna şer û dozên cezayî rakir. Li ser vê yekê Perçatkîn daxwaza derxistina kwotaya taybet a koçberiyê ji bo xiristiyanên pasîfîst ên ûkraynî kir ku bi riya bernameya [[Uniting for Ukraine]] (U4U) hatine DYAya<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>. == Bîranîn == Zanyarê navdar û xelatgirê Xelata Nobelê akademîsyen [[Andrey Saxarov]] di gotara xwe ya sala 1981an «Berpirsiyariya zanyaran» de Borîs Perçatkîn di nav girtiyên siyasî yên sovyetî de bi nav kiriye<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}} * {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}} * {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan]] 38qmixxee29ivfzom9twvrp06rgdi7x 2093362 2093341 2026-09-09T05:49:26Z Asorev 55716 2093362 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Borîs Georgiyevîç Perçatkîn | navê_rastî = Борис Георгиевич Перчаткин | wêne = | danasîna_wênê = | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|1946|7|1}} | cîhê_jidayikbûnê = [[Myrhorod]], RSS a Ûkraynayê, [[Yekîtiya Sovyet]] | dîroka_mriye = | cîhê_mriye = | hevwelatî = [[Yekîtiya Sovyet]], [[Shorşên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | pîşe = Çalakvanê mafên mirovan, rêberê olî | dîn = [[Xiristiyanî]] ([[Pêntecostalîzm]]) | hevjîn = | zarok = 6 | malper = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}} }} '''Borîs Georgiyevîç Perçatkîn''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; jdb. 1ê tîrmeha 1946, [[Myrhorod]], [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]]) çalakvanekî mafên mirovan û rêberê olî yê sovyet û amerîkî ye. Ew yek ji organîzatorên sereke yên tevgera koçberiya olî ye li bajarê [[Naxodka]]yê di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Xabarovsk]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Ew yek ji çalakvanên sereke bû ku li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] di sala 1989an de pejirandina "Guhertina Lautenberg" bi dest xist. Ev qanûn bû sedem ku zêdetirî 1 milyon kes ji welatên berê yên [[Yekîtiya Sovyet]]ê koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bikin<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Jiyan == === Salên destpêkê û tevlêbûna dêrê === Borîs Perçatkîn di malbatekî balafirvanê leşkerî de ji dayik bû. Bavê wî Borîs çendek piştî jidayikbûna kurê xwe di qezayeke balafirê de jiyana xwe ji dest da. Dêya Borîs piştî mirina hevjînê xwe yê yekem, bi efserekî din re zewicî. Ev zewac di sala 1953an de ji ber redkirina guhdariya fermana leşkerî di dema alozî û nerazîbûnên li Yekîtiya Sovyetê de hat girtin û ji bo 25 salan bo kampên [[Vorkuta]]yê hat mehkûm kirin. Di temenê 16 saliyê de, Borîs dêra Pêntecostal li bajarê Naxodkayê dît û imankdar bû. Piştre wî dest bi komkirina agahiyan li ser zordarî û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê kir û ev agahî bi riya rotaprintê zêde kirin û radestî rojnamevanên biyanî kirin<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>. === Tevgera koçberiyê û dîsîdentî (1976–1980) === Di sala 1976an de, Perçatkîn bi hevalên xwe Vasili Patrushev, V. A. Burlachenko û Vladimir Stepanov re peywendî bi dîsîdentên li [[Mosko]]yê re danîn û rêya "tevgera koçberiyê" girtin ber xwe. Di heman demê de L. V. Voronina ku nûnera [[Koma Mosko ya Hêlsînkî]]yê bû, hat Naxodkayê. Ji wî demî ve Perçatkîn bi awayekî sîstematîk dest bi organîzekirina derketina Pêntecostal an ji Yekîtiya Sovyetê kir<ref name="ostrovskaya"/>. Wî bangewazî ji bo [[Nations Unies|Nations Unies]], [[Konsilê Cîhanî yê Dêran]] û rêberên welatên ku [[Peymana Hêlsînkî]]yê îmze kirine re şandin û çewsandina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê aşkere kir<ref name="nashaamerica"/>. Di sala 1977an de, wî tevlî Nikolai Goretoy berevaniya dîsîdentên girtî [[Alexander Ginzburg]], [[Yuri Orlov]] û [[Anatoly Sharansky]] kir û li ser navê Pêntecostal an nameyeke vekirî ji siyasetmedarên cîhanê re nivîsî<ref name="ostrovskaya"/>. Di heman salê de, wî bi xiristiyanên din re ji bo mafê azadiya koçberiyê ji Yekîtiya Sovyetê greva birçîbûnê ya nerazîbûnê li dar xist<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Di 20ê kanûna pêşîn a 1978an de, Perçatkîn ji posta Naxodkayê telegrama Sersalê ji [[Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serokê DYA]]yê [[Jimmy Carter]] re şand û daxwaza parastina azadiya olî û mafê koçberiyê kir<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}</ref>. Ji sala 1979an pê ve, wî serokatiya Navenda Koçberiyê ya Pêntecostal an ku dixwestin ji Yekîtiya Sovyetê derkevin kir. Di sala 1980î de ew wek sekreterê Encumena Dêrên Pêntecostal ên Sovyetê yên ku dixwestin koç bikin hat hilbijartin<ref name="ostrovskaya"/>. Di dawiya sala 1979an de Perçatkîn daxuyaniyek ji bo parlamento û hikûmetên DYA, Kanada, Avustralya, Keyaniya Yekbûyî, Almanyaya Rojava, Fransa û Îtalyayê re amade kir ku tê de rewşa rastîn a olî, planên Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê ji bo tunekirina dêrê û binpêkirina qanûnên olî diyar kir<ref name="nashaamerica"/>. === Zordariya dewletê û girtin === Hikûmeta sovyetî li dijî Perçatkîn û malbata wî di rojnameyên herêmî de kampanyayeke reşkirinê ya çalak meşand<ref name="ostrovskaya"/>. Di 21ê tebaxa 1980an de Perçatkîn li Naxodkayê hat girtin û di adara 1981an de<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref> li gorî xala 190.1 a Koda Cezayê ya RSFSR («belavkirina agahiyên derewîn ên ku pergala dewletê û civakî ya sovyetî reş dikin») bo 2 salan hat mehkûm kirin<ref name="dtic"/>. Li gorî nûçeya radyoya «[[Voice of America]]», di dema lêpirsînê de li dijî Perçatkîn madeyên psîxotropî (neuroleptîk) hatine bikaranîn<ref name="ostrovskaya"/>. Di tebaxa 1982an de piştî ku cizayê xwe qedand, wî dîsa dest bi têkoşîna ji bo koçberiya olî kir. Di sibata 1983an de ew dîsa hat girtin û li gorî xala 218 beşa 2 ya Koda Cezayê ya RSFSR bo 1.5 salan hat girtin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên dîplomatîk û koçberiya bo DYA === Di sala 1987an de Perçatkîn ji bo Kongreya DYA rapora «Li ser rewşa olî li Yekîtiya Sovyetê» amade kir. Piştî ku ev rapor di Kongreya DYA de hat xwendin, Perçatkîn ji bo hevdîtina bi Wezîrê Derve yê DYA [[George Shultz]]<ref name="romanovich"/>, Serokê Dadgeha Bilind a DYA [[William Rehnquist]]<ref name="romanovich"/> û Alîkarê Wezîrê Derve yê ji bo Karên Olî re hat vexwendin. Di gulana 1988an de di dema serdana fermî ya Serokê DYA [[Ronald Reagan]] bo Yekîtiya Sovyetê de ku ji bo hevdîtina bi [[Mîxaîl Gorbaçov]] re hatibû, Perçatkîn tevlî şandeya ji 40 dîsîdentan bû ku bi hevjîna Reagan — [[Nancy Reagan]] re civiyan. Di hevdîtina 30ê gulana 1988an de ew wek nûnerê fermî yê protestanên sovyetî nêzîkî du saetan ji Nancy Reagan re li ser rewşa azadiya olî li Yekîtiya Sovyetê axvî. Piştre Nancy Reagan vexwendin da Perçatkîn ku rapora xwe di Kongreya DYA de bixwîne<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Kîev]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>. Di 26ê tîrmehê 1988an de Perçatkîn bi malbata xwe re koçî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kir<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. Di 4ê tebaxa 1988an de di [[Kongreya DYA]] de li ser qirkirina bawermendan li Yekîtiya Sovyetê rapor da û bi kongresman, senator û dîplomatan re hevdîtin kirin<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Ji encama van genşiyan<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> di sala 1989an de "Guhertina Lautenberg" ku bi navê senatorê demokrat ê ji eyaleta New Jersey [[Frank Lautenberg]] hatibû navandin, hat pejirandin. Di deh salên pêşîn ên vê guhertinê de zêdetirî 350 hezar penaberên olî hatin DYAya<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, û heya sala 2010an ev hejmar gihîşt 1 milyonî<ref name="romanovich"/>. Koçberiya komî ya Pêntecostal an ji bajarê Naxodkayê di sala 1988an de dest pê kir ku di wê salê de 152 kesên mezin (bêyî zarokan) derketin. Di sala 1989an de 45 Pêntecostal ên mezin ên din ji Naxodkayê koç kirin<ref name="ostrovskaya"/>. === Çalakiyên mafên mirovan li DYA === Piştî ku gihîşt DYAya, Perçatkîn malpera xwe ya kesane vekir û li wir derbarê girtina xwe, dema girtîgehê û têkoşîna xwe ya ji bo koçberiyê weşand<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. Wî dîsa jî rêxistina mafên mirovan a xiristiyanî ARRC (American-Russian Relief Committee) damezirand<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Pirtûka wî ya otobiyografî «Огненные тропы» (Rêyên agirîn) çendîn caran hat çapkirin<ref name="ostrovskaya"/>. Di havîna sala 2025an de Borîs Perçatkîn tevlî nûnerên Wezarata Derve ya DYA û Komîsyona Azadiya Olî ya Navneteweyî ya DYA mijara çewsandina xiristiyanên pasîfîst li Ûkrayna û Rûsyayê, astengkirina xizmeta sivîl a alternatîf, leşkerkirina bi darê zorê, lêdan, girtin û tehdîda ji ber redkirina tevlêbûna şer û dozên cezayî rakir. Li ser vê yekê Perçatkîn daxwaza derxistina kwotaya taybet a koçberiyê ji bo xiristiyanên pasîfîst ên ûkraynî kir ku bi riya bernameya [[Uniting for Ukraine]] (U4U) hatine DYAya<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>. == Bîranîn == Zanyarê navdar û xelatgirê Xelata Nobelê akademîsyen [[Andrey Saxarov]] di gotara xwe ya sala 1981an «Berpirsiyariya zanyaran» de Borîs Perçatkîn di nav girtiyên siyasî yên sovyetî de bi nav kiriye<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}} * {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}} * {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan]] 29aviczpfwnkip530838itiw4g6zvpa 0 329856 2093265 2026-09-08T19:51:34Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Boris Perçatkin]] weke [[Borîs Perçatkin]] guhart 2093265 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Borîs Perçatkin]] 4ydrq4d4knusdlye5omfzwxm30ioxwx 0 329857 2093269 2026-09-08T19:53:50Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Borîs Perçatkin]] weke [[Borîs Perçatkîn]] guhart 2093269 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Borîs Perçatkîn]] grc6ysgvd8sp1finqnbybmwf7pskse9 3 329859 2093324 2026-09-08T22:37:34Z Kurê Acemî 105128 /* Tu bi xêr hatî */ beşeke nû 2093324 wikitext text/x-wiki == Tu bi xêr hatî == Merheba @[[Bikarhêner:Sehad tatar|Sehad tatar]], tu bi xêr hatiye [[Wîkîpediyaya kurdî]]! Di derbare qaîdeyên nivîsê vir de, têne [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]] derbasdar in. Ji ber wê yeke min gotara te jê bir. Tu her tim dikarî wê gotarê heta ku ne hatiye jêbirîn, şablonê jê bikî û ji nû ve bi tîpên latînî binivîsî. Ku pirsên te yên din hebiya, tu her tim dikarî li ser gotûbêja min pirs bikî. Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:37, 8 îlon 2026 (UTC) 9clwlngc91nt34vz5ov4hr6wcv95oi3 14 329861 2093366 2026-09-09T07:46:40Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093366 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093367 2093366 2026-09-09T07:50:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2093367 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê]] aeaxi274d8hzbg3oy3l89z7ix8oaxgh 2093368 2093367 2026-09-09T07:51:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2093368 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Roman li gorî mijaran|Roman li gorî mijaran]] [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê]] f7z3b84jqkc3rie0tu4yvisvucu2gal 2093369 2093368 2026-09-09T07:52:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2093369 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Roman li gorî mijaran|Rêwîtî]] [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê]] 9logpjqspi1g5bxxt5ybtb7n40u2jag 2093370 2093369 2026-09-09T07:53:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2093370 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]][[Kategorî:Roman li gorî mijaran|Rêwîtî]] [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê]] f7wsuljtpgl82ctvsq5nbgdemyaxrjc 2093371 2093370 2026-09-09T07:54:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2093371 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê| Roman]] [[Kategorî:Roman li gorî mijaran|Rêwîtî]] [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê]] 0g4u5cy6fe0u7363mgqwyoe9tvms6yr 14 329862 2093376 2026-09-09T08:00:25Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093376 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093377 2093376 2026-09-09T08:02:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2093377 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Tirkiyeyê]] cjfb6nf3h9x4bdnlol6a0j6inft9c5h 2093378 2093377 2026-09-09T08:10:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2093378 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Tirkiyeyê|Rêwîtî]] ji67dlkofyfi1ym5jy3vp875tgko0lq 2093414 2093378 2026-09-09T08:44:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2093414 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Tirkiyeyê|Rêwîtî]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê yên asyayî]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê yên ewropî]] t16vg2j9v2dnuyehrs47yziumu94xcp 2093415 2093414 2026-09-09T08:45:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2093415 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Tirkiyeyê|Rêwîtî]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê yên asyayî|Tirkiye]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê yên ewropî|Tirkiye]] tor18dt1u7o1zd87yojhymv9hjenh5z 2093419 2093415 2026-09-09T08:49:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2093419 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Tirkiyeyê|Rêwîtî]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê yên ewropî|Tirkiye]] nlccp9mhl5we8pra56dugpbc2lgxw29 14 329863 2093379 2026-09-09T08:11:05Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093379 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093380 2093379 2026-09-09T08:13:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2093380 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser Tirkiyeyê]] 3d4f6ah00fbefylbloz3ym0hlgl7d7b 2093381 2093380 2026-09-09T08:13:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2093381 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Berhemên li ser Tirkiyeyê]] btcu84o7e6ockoxpdkf64pvpecq6vuc 2093384 2093381 2026-09-09T08:15:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2093384 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Berhemên li ser Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser welatan]] dliy3ka6n8r8x3jl2jxg9p4cs21vekh 2093385 2093384 2026-09-09T08:15:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2093385 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Berhemên li ser Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser welatan|Tirkiye]] fheahhae83nwxfi12roeli1rx9cxpfw 2093387 2093385 2026-09-09T08:18:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2093387 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Berhemên li ser Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser Ewropayê]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser welatan|Tirkiye]] 3zpxfksobifrz1mn5gtwysqlo6f7l1u 2093388 2093387 2026-09-09T08:19:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2093388 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Berhemên li ser Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser Ewropayê|Tirkiye]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser welatan|Tirkiye]] 4nppjeu5d7ex9tea3d4ybxdvrpkwokb 2093394 2093388 2026-09-09T08:24:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2093394 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Berhemên li ser Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser Asyayê|Tirkiye]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser Ewropayê|Tirkiye]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser welatan|Tirkiye]] la2wjy32dsatd6e4ydm97spohqjwk62 14 329864 2093389 2026-09-09T08:19:16Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093389 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093390 2093389 2026-09-09T08:20:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2093390 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser Ewropayê]] s4ve3pd2orcdtja1nl0z5kwb4f4sesc 2093392 2093390 2026-09-09T08:21:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2093392 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser Ewropayê]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser parzemînan]] ri7p5aruemhxfki2bfyqrxp93qmdsf8 2093393 2093392 2026-09-09T08:22:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2093393 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser Ewropayê]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser parzemînan|Ewropa]] nwca785vjzd6pksng2h920vg650hhb5 2093400 2093393 2026-09-09T08:28:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2093400 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên li ser Ewropayê]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser parzemînan|Ewropa]] kki3ebeqn9kfxx7ly3mtn2tqm0qhrq2 14 329865 2093395 2026-09-09T08:24:45Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093395 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093396 2093395 2026-09-09T08:26:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2093396 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Lêkolînên Asyayê]] blvu3ea22me78d13w06joh05w0hiers 2093397 2093396 2026-09-09T08:26:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2093397 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Lêkolînên Asyayê|*]] h863pjlgjxg3y47e8b3b5kytopqkb55 2093398 2093397 2026-09-09T08:27:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2093398 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser Asyayê]] [[Kategorî:Lêkolînên Asyayê|*]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser parzemînan|Asya]] nip68mrc5kbpbj1ibw5tvty76nt2jd1 2093399 2093398 2026-09-09T08:28:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2093399 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên li ser Asyayê]] [[Kategorî:Lêkolînên Asyayê|*]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser parzemînan|Asya]] 0r2pbuqa5be1mehmrhspn13vzylh50g 14 329866 2093403 2026-09-09T08:29:59Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093403 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093404 2093403 2026-09-09T08:31:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2093404 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser parzemînan]] az2mhdihj62nxb6otpp7i8cuetml2ou 2093405 2093404 2026-09-09T08:31:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2093405 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser parzemînan|Asya]] qn3i5nxxl0r9kg9efvl7nbrixltxux0 2093406 2093405 2026-09-09T08:32:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2093406 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser parzemînan|Asya]] [[Kategorî:Çanda Asyayê]] 5k8kkghu7q3nxea7gmk0rkjd3l8sw01 2093407 2093406 2026-09-09T08:32:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2093407 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser parzemînan|Asya]] [[Kategorî:Çanda Asyayê|!Berhem]] s62xihfzq7y3pycbao2mc4tl9j5nuuy 14 329867 2093416 2026-09-09T08:45:44Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093416 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093417 2093416 2026-09-09T08:46:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2093417 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] kx43armdz93bfpfwbosre2o9s1oj4we 2093418 2093417 2026-09-09T08:48:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2093418 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 329868 2093422 2026-09-09T09:37:40Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Manama''' (bi erebî: المنامة, el-Menâme) paytext û bajarê herî mezin yê [[Behreyn|Behreynê]] ye. Li gorî texmînên sala 2025'an, nifûsa wê nêzîkî 743.066 kesan e. Manama di dirêjahiya dîrokê de yek ji navendên girîng ên bazirganiyê li [[Kendava Farsê]] bûye û îro jî xwedî nifûsek pirreng e. Piştî demên ku bajar û welat di bin desthilatdariya [[Portûgal|Portûgaliyan]] û [[Faris (Gelê Îranê)|Farisan]] de mabûn, û her..." hat çêkirin 2093422 wikitext text/x-wiki '''Manama''' (bi erebî: المنامة, el-Menâme) paytext û bajarê herî mezin yê [[Behreyn|Behreynê]] ye. Li gorî texmînên sala 2025'an, nifûsa wê nêzîkî 743.066 kesan e. Manama di dirêjahiya dîrokê de yek ji navendên girîng ên bazirganiyê li [[Kendava Farsê]] bûye û îro jî xwedî nifûsek pirreng e. Piştî demên ku bajar û welat di bin desthilatdariya [[Portûgal|Portûgaliyan]] û [[Faris (Gelê Îranê)|Farisan]] de mabûn, û her weha piştî dagirkirineke kurt a ji aliyê malbata desthilatdar a [[Erebistana Siûdî|Siûdiyan]] ve û dagirkirineke dirêjtir ji aliyê [[Oman|Omanê]] ve, Behreynê di sala 1971an de, piştî demeke dirêj a serweriya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]], serxwebûna xwe bidest xist. Manama xwedî dîrokeke çend sedsalan e. Navê wê cara yekem di nivîsên [[Îslam|Îslamî]] de di sedsala 14'an de hatiye qeyd kirin. Manama heta destpêka sedsala 16'an bajarokek bazirganî ya biçûk bû, heya ku ket bin desthilatdariya Portûgaliyan. Di sala 1602an de, [[Dewleta Sefewiyan|Sefewiyan]] Portugaliyan ji herêmê derxistin û Manama bû navendeke herêmî ya bazirganî û taybetî bazirganiya lûlûyan. Di dawiya sedsala 19'an de, bajar bi saya bazirganiyê gelek mezin û geş bû. Di sala 1971an de, dema ku Behreyn ji bin desthilatdariya Brîtanyayê derket û serxwebûna xwe bi dest xist, Manama bi fermî hate wekî paytexta welatê Behreynê hate ragihandin. Ji wê demê pê ve Manama pêşveçûna xwe berdewam kir û bû yek ji navendên girîng ên aborî yên herêma Kendava Farsê. Manama li peravên bakurrojhilatê [[Girava Behreynê]], li ser kenara Kendava Farsê hatiye avakirin. Bajar li herêmeke nizm hatiye damezrandin. Di çend dehsalên dawî de, bi sedema pêşketina bilez a bajarî û aborî, bi rêya vegerandina axê ji deryayê peravên wê berfirehtir bûne û qada bajar mezin bûye. Cihê peravî yê Manamayê di dirêjahiya dîrokê de roleke girîng lîstiye û ew kiriye yek ji bender û navendên sereke yên bazirganiyê li herêma Kendavê. Manama xwedî avhewayeke [[Beyaban|beyabanî]] ye. Havînên wê gelek germ û hişk in û rêjeya barana salane pir kêm e. Pêşketina bajarî li ser peravan berdewam kiriye. Binesaziyên nûjen, navendên darayî, herêmên niştecihbûnê û avahiyên modern ji navenda bajarê ber bi herêmên beyabanê yên derdorê ve belav bûne. Her weha, hin beşên pêşketinê li ser giravên destçêkirî yên li [[Derya|deryayê]] hatine avakirin. {{Lîsteya paytextên Asyayê}} [[en:Manama]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] anocs4r1gpmbvg3cfhq2raov7u0wt9n 2093423 2093422 2026-09-09T10:23:03Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093423 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Manama''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: المنامة, ''el-Menâme'') paytext û bajarê herî mezin yê [[Behreyn|Behreynê]] ye. Li gorî texmînên sala 2025'an, nifûsa wê nêzîkî 743.066 kesan e. Manama di dirêjahiya dîrokê de yek ji navendên girîng ên bazirganiyê li [[Kendava Farsê]] bûye û îro jî xwedî nifûsek pirreng e. Piştî demên ku bajar û welat di bin desthilatdariya [[Portûgal|Portûgaliyan]] û [[Faris (Gelê Îranê)|Farisan]] de mabûn, û her weha piştî dagirkirineke kurt a ji aliyê malbata desthilatdar a [[Erebistana Siûdî|Siûdiyan]] ve û dagirkirineke dirêjtir ji aliyê [[Oman|Omanê]] ve, Behreynê di sala 1971an de, piştî demeke dirêj a serweriya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]], serxwebûna xwe bidest xist. Manama xwedî dîrokeke çend sedsalan e. Navê wê cara yekem di nivîsên [[Îslam|Îslamî]] de di sedsala 14'an de hatiye qeyd kirin. Manama heta destpêka sedsala 16'an bajarokek bazirganî ya biçûk bû, heya ku ket bin desthilatdariya Portûgaliyan. Di sala 1602an de, [[Dewleta Sefewiyan|Sefewiyan]] Portugaliyan ji herêmê derxistin û Manama bû navendeke herêmî ya bazirganî û taybetî bazirganiya lûlûyan. Di dawiya sedsala 19'an de, bajar bi saya bazirganiyê gelek mezin û geş bû. Di sala 1971an de, dema ku Behreyn ji bin desthilatdariya Brîtanyayê derket û serxwebûna xwe bi dest xist, Manama bi fermî hate wekî paytexta welatê Behreynê hate ragihandin. Ji wê demê pê ve Manama pêşveçûna xwe berdewam kir û bû yek ji navendên girîng ên aborî yên herêma Kendava Farsê. Manama li peravên bakurrojhilatê [[Girava Behreynê]], li ser kenara Kendava Farsê hatiye avakirin. Bajar li herêmeke nizm hatiye damezrandin. Di çend dehsalên dawî de, bi sedema pêşketina bilez a bajarî û aborî, bi rêya vegerandina axê ji deryayê peravên wê berfirehtir bûne û qada bajar mezin bûye. Cihê peravî yê Manamayê di dirêjahiya dîrokê de roleke girîng lîstiye û ew kiriye yek ji bender û navendên sereke yên bazirganiyê li herêma Kendavê. Manama xwedî avhewayeke [[Beyaban|beyabanî]] ye. Havînên wê gelek germ û hişk in û rêjeya barana salane pir kêm e. Pêşketina bajarî li ser peravan berdewam kiriye. Binesaziyên nûjen, navendên darayî, herêmên niştecihbûnê û avahiyên modern ji navenda bajarê ber bi herêmên beyabanê yên derdorê ve belav bûne. Her weha, hin beşên pêşketinê li ser giravên destçêkirî yên li [[Derya|deryayê]] hatine avakirin. {{Lîsteya paytextên Asyayê}} [[en:Manama]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] 8fs9xcncjsu6uh5m1itmgxlcpm674jd 2093424 2093423 2026-09-09T10:23:28Z Kurê Acemî 105128 2093424 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Manama''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: المنامة, ''el-Menâme'') paytext û bajarê herî mezin yê [[Behreyn|Behreynê]] ye. Li gorî texmînên sala 2025'an, nifûsa wê nêzîkî 743.066 kesan e. Manama di dirêjahiya dîrokê de yek ji navendên girîng ên bazirganiyê li [[Kendava Farsê]] bûye û îro jî xwedî nifûsek pirreng e. Piştî demên ku bajar û welat di bin desthilatdariya [[Portûgal|Portûgaliyan]] û [[Faris (Gelê Îranê)|Farisan]] de mabûn, û her weha piştî dagirkirineke kurt a ji aliyê malbata desthilatdar a [[Erebistana Siûdî|Siûdiyan]] ve û dagirkirineke dirêjtir ji aliyê [[Oman|Omanê]] ve, Behreynê di sala 1971an de, piştî demeke dirêj a serweriya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]], serxwebûna xwe bidest xist. Manama xwedî dîrokeke çend sedsalan e. Navê wê cara yekem di nivîsên [[Îslam|Îslamî]] de di sedsala 14'an de hatiye qeyd kirin. Manama heta destpêka sedsala 16'an bajarokek bazirganî ya biçûk bû, heya ku ket bin desthilatdariya Portûgaliyan. Di sala 1602an de, [[Dewleta Sefewiyan|Sefewiyan]] Portugaliyan ji herêmê derxistin û Manama bû navendeke herêmî ya bazirganî û taybetî bazirganiya lûlûyan. Di dawiya sedsala 19'an de, bajar bi saya bazirganiyê gelek mezin û geş bû. Di sala 1971an de, dema ku Behreyn ji bin desthilatdariya Brîtanyayê derket û serxwebûna xwe bi dest xist, Manama bi fermî hate wekî paytexta welatê Behreynê hate ragihandin. Ji wê demê pê ve Manama pêşveçûna xwe berdewam kir û bû yek ji navendên girîng ên aborî yên herêma Kendava Farsê. Manama li peravên bakurrojhilatê [[Girava Behreynê]], li ser kenara Kendava Farsê hatiye avakirin. Bajar li herêmeke nizm hatiye damezrandin. Di çend dehsalên dawî de, bi sedema pêşketina bilez a bajarî û aborî, bi rêya vegerandina axê ji deryayê peravên wê berfirehtir bûne û qada bajar mezin bûye. Cihê peravî yê Manamayê di dirêjahiya dîrokê de roleke girîng lîstiye û ew kiriye yek ji bender û navendên sereke yên bazirganiyê li herêma Kendavê. Manama xwedî avhewayeke [[Beyaban|beyabanî]] ye. Havînên wê gelek germ û hişk in û rêjeya barana salane pir kêm e. Pêşketina bajarî li ser peravan berdewam kiriye. Binesaziyên nûjen, navendên darayî, herêmên niştecihbûnê û avahiyên modern ji navenda bajarê ber bi herêmên beyabanê yên derdorê ve belav bûne. Her weha, hin beşên pêşketinê li ser giravên destçêkirî yên li [[Derya|deryayê]] hatine avakirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] e10xo7qrbw7685ehu8e61s3bl53qd7m 2093425 2093424 2026-09-09T10:24:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093425 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Manama''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: المنامة, ''el-Menâme'') paytext û bajarê herî mezin yê [[Behreyn|Behreynê]] ye. Li gorî texmînên sala 2025'an, nifûsa wê nêzîkî 743.066 kesan e. Manama di dirêjahiya dîrokê de yek ji navendên girîng ên bazirganiyê li [[Kendava Farsê]] bûye û îro jî xwedî nifûsek pirreng e. Piştî demên ku bajar û welat di bin desthilatdariya [[Portûgal|Portûgaliyan]] û [[Faris (Gelê Îranê)|Farisan]] de mabûn, û her weha piştî dagirkirineke kurt a ji aliyê malbata desthilatdar a [[Erebistana Siûdî|Siûdiyan]] ve û dagirkirineke dirêjtir ji aliyê [[Oman|Omanê]] ve, Behreynê di sala 1971an de, piştî demeke dirêj a serweriya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]], serxwebûna xwe bidest xist. Manama xwedî dîrokeke çend sedsalan e. Navê wê cara yekem di nivîsên [[Îslam|Îslamî]] de di sedsala 14'an de hatiye qeyd kirin. Manama heta destpêka sedsala 16'an bajarokek bazirganî ya biçûk bû, heya ku ket bin desthilatdariya Portûgaliyan. Di sala 1602an de, [[Dewleta Sefewiyan|Sefewiyan]] Portugaliyan ji herêmê derxistin û Manama bû navendeke herêmî ya bazirganî û taybetî bazirganiya lûlûyan. Di dawiya sedsala 19'an de, bajar bi saya bazirganiyê gelek mezin û geş bû. Di sala 1971an de, dema ku Behreyn ji bin desthilatdariya Brîtanyayê derket û serxwebûna xwe bi dest xist, Manama bi fermî hate wekî paytexta welatê Behreynê hate ragihandin. Ji wê demê pê ve Manama pêşveçûna xwe berdewam kir û bû yek ji navendên girîng ên aborî yên herêma Kendava Farsê. Manama li peravên bakurrojhilatê [[Girava Behreynê]], li ser kenara Kendava Farsê hatiye avakirin. Bajar li herêmeke nizm hatiye damezrandin. Di çend dehsalên dawî de, bi sedema pêşketina bilez a bajarî û aborî, bi rêya vegerandina axê ji deryayê peravên wê berfirehtir bûne û qada bajar mezin bûye. Cihê peravî yê Manamayê di dirêjahiya dîrokê de roleke girîng lîstiye û ew kiriye yek ji bender û navendên sereke yên bazirganiyê li herêma Kendavê. Manama xwedî avhewayeke [[Beyaban|beyabanî]] ye. Havînên wê gelek germ û hişk in û rêjeya barana salane pir kêm e. Pêşketina bajarî li ser peravan berdewam kiriye. Binesaziyên nûjen, navendên darayî, herêmên niştecihbûnê û avahiyên modern ji navenda bajarê ber bi herêmên beyabanê yên derdorê ve belav bûne. Her weha, hin beşên pêşketinê li ser giravên destçêkirî yên li [[Derya|deryayê]] hatine avakirin. == Nifûs == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] kh4b92nb3espe0vw6hcktden1bci5q8 2093426 2093425 2026-09-09T10:25:28Z Kurê Acemî 105128 2093426 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Manama''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: المنامة, ''el-Menâme'') paytext û bajarê herî mezin yê [[Behreyn|Behreynê]] ye. Li gorî texmînên sala 2025'an, nifûsa wê nêzîkî 743.066 kesan e. Manama di dirêjahiya dîrokê de yek ji navendên girîng ên bazirganiyê li [[Kendava Farsê]] bûye û îro jî xwedî nifûsek pirreng e. Piştî demên ku bajar û welat di bin desthilatdariya [[Portûgal|Portûgaliyan]] û [[Faris (Gelê Îranê)|Farisan]] de mabûn, û her weha piştî dagirkirineke kurt a ji aliyê malbata desthilatdar a [[Erebistana Siûdî|Siûdiyan]] ve û dagirkirineke dirêjtir ji aliyê [[Oman|Omanê]] ve, Behreynê di sala 1971an de, piştî demeke dirêj a serweriya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]], serxwebûna xwe bidest xist. Manama xwedî dîrokeke çend sedsalan e. Navê wê cara yekem di nivîsên [[Îslam|Îslamî]] de di sedsala 14'an de hatiye qeyd kirin. Manama heta destpêka sedsala 16'an bajarokek bazirganî ya biçûk bû, heya ku ket bin desthilatdariya Portûgaliyan. Di sala 1602an de, [[Dewleta Sefewiyan|Sefewiyan]] Portugaliyan ji herêmê derxistin û Manama bû navendeke herêmî ya bazirganî û taybetî bazirganiya lûlûyan. Di dawiya sedsala 19'an de, bajar bi saya bazirganiyê gelek mezin û geş bû. Di sala 1971an de, dema ku Behreyn ji bin desthilatdariya Brîtanyayê derket û serxwebûna xwe bi dest xist, Manama bi fermî hate wekî paytexta welatê Behreynê hate ragihandin. Ji wê demê pê ve Manama pêşveçûna xwe berdewam kir û bû yek ji navendên girîng ên aborî yên herêma Kendava Farsê. Manama li peravên bakurrojhilatê [[Girava Behreynê]], li ser kenara Kendava Farsê hatiye avakirin. Bajar li herêmeke nizm hatiye damezrandin. Di çend dehsalên dawî de, bi sedema pêşketina bilez a bajarî û aborî, bi rêya vegerandina axê ji deryayê peravên wê berfirehtir bûne û qada bajar mezin bûye. Cihê peravî yê Manamayê di dirêjahiya dîrokê de roleke girîng lîstiye û ew kiriye yek ji bender û navendên sereke yên bazirganiyê li herêma Kendavê. Manama xwedî avhewayeke [[Beyaban|beyabanî]] ye. Havînên wê gelek germ û hişk in û rêjeya barana salane pir kêm e. Pêşketina bajarî li ser peravan berdewam kiriye. Binesaziyên nûjen, navendên darayî, herêmên niştecihbûnê û avahiyên modern ji navenda bajarê ber bi herêmên beyabanê yên derdorê ve belav bûne. Her weha, hin beşên pêşketinê li ser giravên destçêkirî yên li [[Derya|deryayê]] hatine avakirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] 2669ulenhic1n2t5twgf5fsswfyyp0h 2093427 2093426 2026-09-09T10:25:53Z Kurê Acemî 105128 2093427 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Manama''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: المنامة, ''el-Menâme'') paytext û bajarê herî mezin yê [[Behreyn|Behreynê]] ye. Li gorî texmînên sala 2025'an, nifûsa wê nêzîkî 743.066 kesan e. Manama di dirêjahiya dîrokê de yek ji navendên girîng ên bazirganiyê li [[Kendava Farsê]] bûye û îro jî xwedî nifûsek pirreng e. Piştî demên ku bajar û welat di bin desthilatdariya [[Portûgal|Portûgaliyan]] û [[Faris (Gelê Îranê)|Farisan]] de mabûn, û her weha piştî dagirkirineke kurt a ji aliyê malbata desthilatdar a [[Erebistana Siûdî|Siûdiyan]] ve û dagirkirineke dirêjtir ji aliyê [[Oman|Omanê]] ve, Behreynê di sala 1971an de, piştî demeke dirêj a serweriya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]], serxwebûna xwe bidest xist. Manama xwedî dîrokeke çend sedsalan e. Navê wê cara yekem di nivîsên [[Îslam|Îslamî]] de di sedsala 14'an de hatiye qeyd kirin. Manama heta destpêka sedsala 16'an bajarokek bazirganî ya biçûk bû, heya ku ket bin desthilatdariya Portûgaliyan. Di sala 1602an de, [[Dewleta Sefewiyan|Sefewiyan]] Portugaliyan ji herêmê derxistin û Manama bû navendeke herêmî ya bazirganî û taybetî bazirganiya lûlûyan. Di dawiya sedsala 19'an de, bajar bi saya bazirganiyê gelek mezin û geş bû. Di sala 1971an de, dema ku Behreyn ji bin desthilatdariya Brîtanyayê derket û serxwebûna xwe bi dest xist, Manama bi fermî hate wekî paytexta welatê Behreynê hate ragihandin. Ji wê demê pê ve Manama pêşveçûna xwe berdewam kir û bû yek ji navendên girîng ên aborî yên herêma Kendava Farsê. Manama li peravên bakurrojhilatê [[Girava Behreynê]], li ser kenara Kendava Farsê hatiye avakirin. Bajar li herêmeke nizm hatiye damezrandin. Di çend dehsalên dawî de, bi sedema pêşketina bilez a bajarî û aborî, bi rêya vegerandina axê ji deryayê peravên wê berfirehtir bûne û qada bajar mezin bûye. Cihê peravî yê Manamayê di dirêjahiya dîrokê de roleke girîng lîstiye û ew kiriye yek ji bender û navendên sereke yên bazirganiyê li herêma Kendavê. Manama xwedî avhewayeke [[Beyaban|beyabanî]] ye. Havînên wê gelek germ û hişk in û rêjeya barana salane pir kêm e. Pêşketina bajarî li ser peravan berdewam kiriye. Binesaziyên nûjen, navendên darayî, herêmên niştecihbûnê û avahiyên modern ji navenda bajarê ber bi herêmên beyabanê yên derdorê ve belav bûne. Her weha, hin beşên pêşketinê li ser giravên destçêkirî yên li [[Derya|deryayê]] hatine avakirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] fgw24gtmg0dw0b7hb5i8p1tkwzvu0s2 2093428 2093427 2026-09-09T10:29:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093428 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Manama''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: المنامة, ''el-Menâme'') paytext û bajarê herî mezin yê [[Behreyn|Behreynê]] ye. Li gorî texmînên sala 2025'an, nifûsa wê nêzîkî 743.066 kesan e. Manama di dirêjahiya dîrokê de yek ji navendên girîng ên bazirganiyê li [[Kendava Farsê]] bûye û îro jî xwedî nifûsek pirreng e. Piştî demên ku bajar û welat di bin desthilatdariya [[Portûgal|portûgaliyan]] û [[Faris (Gelê Îranê)|farisan]] de mabûn, û her weha piştî dagirkirineke kurt a ji aliyê malbata desthilatdar a [[Erebistana Siûdî|Siûdiyan]] ve û dagirkirineke dirêjtir ji aliyê [[Oman|Omanê]] ve, Behreynê di sala 1971an de, piştî demeke dirêj a serweriya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]], serxwebûna xwe bidest xist. Manama xwedî dîrokeke çend sedsalan e. Navê wê cara yekem di nivîsên [[Îslam|Îslamî]] de di sedsala 14'an de hatiye qeyd kirin. Manama heta destpêka sedsala 16'an bajarokek bazirganî ya biçûk bû, heya ku ket bin desthilatdariya Portûgaliyan. Di sala 1602an de, [[Dewleta Sefewiyan|Sefewiyan]] Portugaliyan ji herêmê derxistin û Manama bû navendeke herêmî ya bazirganî û taybetî bazirganiya lûlûyan. Di dawiya sedsala 19'an de, bajar bi saya bazirganiyê gelek mezin û geş bû. Di sala 1971an de, dema ku Behreyn ji bin desthilatdariya Brîtanyayê derket û serxwebûna xwe bi dest xist, Manama bi fermî hate wekî paytexta welatê Behreynê hate ragihandin. Ji wê demê pê ve Manama pêşveçûna xwe berdewam kir û bû yek ji navendên girîng ên aborî yên herêma Kendava Farsê. Manama li peravên bakurrojhilatê [[Girava Behreynê]], li ser kenara Kendava Farsê hatiye avakirin. Bajar li herêmeke nizm hatiye damezrandin. Di çend dehsalên dawî de, bi sedema pêşketina bilez a bajarî û aborî, bi rêya vegerandina axê ji deryayê peravên wê berfirehtir bûne û qada bajar mezin bûye. Cihê peravî yê Manamayê di dirêjahiya dîrokê de roleke girîng lîstiye û ew kiriye yek ji bender û navendên sereke yên bazirganiyê li herêma Kendavê. Manama xwedî avhewayeke [[Beyaban|beyabanî]] ye. Havînên wê gelek germ û hişk in û rêjeya barana salane pir kêm e. Pêşketina bajarî li ser peravan berdewam kiriye. Binesaziyên nûjen, navendên darayî, herêmên niştecihbûnê û avahiyên modern ji navenda bajarê ber bi herêmên beyabanê yên derdorê ve belav bûne. Her weha, hin beşên pêşketinê li ser giravên destçêkirî yên li [[Derya|deryayê]] hatine avakirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] 91vxkcjiz1txhl6tynijtjfcict33xv 2093429 2093428 2026-09-09T10:29:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093429 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Manama''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: المنامة, ''el-Menâme'') paytext û bajarê herî mezin yê [[Behreyn|Behreynê]] ye. Li gorî texmînên sala 2025'an, nifûsa wê nêzîkî 743.066 kesan e. Manama di dirêjahiya dîrokê de yek ji navendên girîng ên bazirganiyê li [[Kendava Farsê]] bûye û îro jî xwedî nifûsek pirreng e. Piştî demên ku bajar û welat di bin desthilatdariya [[Portûgal|portûgaliyan]] û [[Faris (Gelê Îranê)|farisan]] de mabûn, û her weha piştî dagirkirineke kurt a ji aliyê malbata desthilatdar a [[Erebistana Siûdî|siûdiyan]] ve û dagirkirineke dirêjtir ji aliyê [[Oman|Omanê]] ve, Behreynê di sala 1971an de, piştî demeke dirêj a serweriya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]], serxwebûna xwe bidest xist. Manama xwedî dîrokeke çend sedsalan e. Navê wê cara yekem di nivîsên [[Îslam|Îslamî]] de di sedsala 14'an de hatiye qeyd kirin. Manama heta destpêka sedsala 16'an bajarokek bazirganî ya biçûk bû, heya ku ket bin desthilatdariya Portûgaliyan. Di sala 1602an de, [[Dewleta Sefewiyan|Sefewiyan]] Portugaliyan ji herêmê derxistin û Manama bû navendeke herêmî ya bazirganî û taybetî bazirganiya lûlûyan. Di dawiya sedsala 19'an de, bajar bi saya bazirganiyê gelek mezin û geş bû. Di sala 1971an de, dema ku Behreyn ji bin desthilatdariya Brîtanyayê derket û serxwebûna xwe bi dest xist, Manama bi fermî hate wekî paytexta welatê Behreynê hate ragihandin. Ji wê demê pê ve Manama pêşveçûna xwe berdewam kir û bû yek ji navendên girîng ên aborî yên herêma Kendava Farsê. Manama li peravên bakurrojhilatê [[Girava Behreynê]], li ser kenara Kendava Farsê hatiye avakirin. Bajar li herêmeke nizm hatiye damezrandin. Di çend dehsalên dawî de, bi sedema pêşketina bilez a bajarî û aborî, bi rêya vegerandina axê ji deryayê peravên wê berfirehtir bûne û qada bajar mezin bûye. Cihê peravî yê Manamayê di dirêjahiya dîrokê de roleke girîng lîstiye û ew kiriye yek ji bender û navendên sereke yên bazirganiyê li herêma Kendavê. Manama xwedî avhewayeke [[Beyaban|beyabanî]] ye. Havînên wê gelek germ û hişk in û rêjeya barana salane pir kêm e. Pêşketina bajarî li ser peravan berdewam kiriye. Binesaziyên nûjen, navendên darayî, herêmên niştecihbûnê û avahiyên modern ji navenda bajarê ber bi herêmên beyabanê yên derdorê ve belav bûne. Her weha, hin beşên pêşketinê li ser giravên destçêkirî yên li [[Derya|deryayê]] hatine avakirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] oev78e2h6uk16w6q31hb8kijq1a4s66 2093430 2093429 2026-09-09T10:29:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093430 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Manama''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: المنامة, ''el-Menâme'') paytext û bajarê herî mezin yê [[Behreyn|Behreynê]] ye. Li gorî texmînên sala 2025an, nifûsa wê nêzîkî 743.066 kesan e. Manama di dirêjahiya dîrokê de yek ji navendên girîng ên bazirganiyê li [[Kendava Farsê]] bûye û îro jî xwedî nifûsek pirreng e. Piştî demên ku bajar û welat di bin desthilatdariya [[Portûgal|portûgaliyan]] û [[Faris (Gelê Îranê)|farisan]] de mabûn, û her weha piştî dagirkirineke kurt a ji aliyê malbata desthilatdar a [[Erebistana Siûdî|siûdiyan]] ve û dagirkirineke dirêjtir ji aliyê [[Oman|Omanê]] ve, Behreynê di sala 1971an de, piştî demeke dirêj a serweriya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]], serxwebûna xwe bidest xist. Manama xwedî dîrokeke çend sedsalan e. Navê wê cara yekem di nivîsên [[Îslam|Îslamî]] de di sedsala 14'an de hatiye qeyd kirin. Manama heta destpêka sedsala 16'an bajarokek bazirganî ya biçûk bû, heya ku ket bin desthilatdariya Portûgaliyan. Di sala 1602an de, [[Dewleta Sefewiyan|Sefewiyan]] Portugaliyan ji herêmê derxistin û Manama bû navendeke herêmî ya bazirganî û taybetî bazirganiya lûlûyan. Di dawiya sedsala 19'an de, bajar bi saya bazirganiyê gelek mezin û geş bû. Di sala 1971an de, dema ku Behreyn ji bin desthilatdariya Brîtanyayê derket û serxwebûna xwe bi dest xist, Manama bi fermî hate wekî paytexta welatê Behreynê hate ragihandin. Ji wê demê pê ve Manama pêşveçûna xwe berdewam kir û bû yek ji navendên girîng ên aborî yên herêma Kendava Farsê. Manama li peravên bakurrojhilatê [[Girava Behreynê]], li ser kenara Kendava Farsê hatiye avakirin. Bajar li herêmeke nizm hatiye damezrandin. Di çend dehsalên dawî de, bi sedema pêşketina bilez a bajarî û aborî, bi rêya vegerandina axê ji deryayê peravên wê berfirehtir bûne û qada bajar mezin bûye. Cihê peravî yê Manamayê di dirêjahiya dîrokê de roleke girîng lîstiye û ew kiriye yek ji bender û navendên sereke yên bazirganiyê li herêma Kendavê. Manama xwedî avhewayeke [[Beyaban|beyabanî]] ye. Havînên wê gelek germ û hişk in û rêjeya barana salane pir kêm e. Pêşketina bajarî li ser peravan berdewam kiriye. Binesaziyên nûjen, navendên darayî, herêmên niştecihbûnê û avahiyên modern ji navenda bajarê ber bi herêmên beyabanê yên derdorê ve belav bûne. Her weha, hin beşên pêşketinê li ser giravên destçêkirî yên li [[Derya|deryayê]] hatine avakirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] j32xljq9wnh37mrzhpaolkyziq5cyxq 2093431 2093430 2026-09-09T10:29:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093431 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Manama''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: المنامة, ''el-Menâme'') paytext û bajarê herî mezin yê [[Behreyn|Behreynê]] ye. Li gorî texmînên sala 2025an, nifûsa wê nêzîkî 743.066 kesan e. Manama di dirêjahiya dîrokê de yek ji navendên girîng ên bazirganiyê li [[Kendava Farsê]] bûye û îro jî xwedî nifûsek pirreng e. Piştî demên ku bajar û welat di bin desthilatdariya [[Portûgal|portûgaliyan]] û [[Faris (Gelê Îranê)|farisan]] de mabûn, û her weha piştî dagirkirineke kurt a ji aliyê malbata desthilatdar a [[Erebistana Siûdî|siûdiyan]] ve û dagirkirineke dirêjtir ji aliyê [[Oman|Omanê]] ve, Behreynê di sala 1971ê de, piştî demeke dirêj a serweriya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]], serxwebûna xwe bidest xist. Manama xwedî dîrokeke çend sedsalan e. Navê wê cara yekem di nivîsên [[Îslam|Îslamî]] de di sedsala 14an de hatiye qeyd kirin. Manama heta destpêka sedsala 16an bajarokek bazirganî ya biçûk bû, heya ku ket bin desthilatdariya Portûgaliyan. Di sala 1602an de, [[Dewleta Sefewiyan|Sefewiyan]] Portugaliyan ji herêmê derxistin û Manama bû navendeke herêmî ya bazirganî û taybetî bazirganiya lûlûyan. Di dawiya sedsala 19an de, bajar bi saya bazirganiyê gelek mezin û geş bû. Di sala 1971an de, dema ku Behreyn ji bin desthilatdariya Brîtanyayê derket û serxwebûna xwe bi dest xist, Manama bi fermî hate wekî paytexta welatê Behreynê hate ragihandin. Ji wê demê pê ve Manama pêşveçûna xwe berdewam kir û bû yek ji navendên girîng ên aborî yên herêma Kendava Farsê. Manama li peravên bakurrojhilatê [[Girava Behreynê]], li ser kenara Kendava Farsê hatiye avakirin. Bajar li herêmeke nizm hatiye damezrandin. Di çend dehsalên dawî de, bi sedema pêşketina bilez a bajarî û aborî, bi rêya vegerandina axê ji deryayê peravên wê berfirehtir bûne û qada bajar mezin bûye. Cihê peravî yê Manamayê di dirêjahiya dîrokê de roleke girîng lîstiye û ew kiriye yek ji bender û navendên sereke yên bazirganiyê li herêma Kendavê. Manama xwedî avhewayeke [[Beyaban|beyabanî]] ye. Havînên wê gelek germ û hişk in û rêjeya barana salane pir kêm e. Pêşketina bajarî li ser peravan berdewam kiriye. Binesaziyên nûjen, navendên darayî, herêmên niştecihbûnê û avahiyên modern ji navenda bajarê ber bi herêmên beyabanê yên derdorê ve belav bûne. Her weha, hin beşên pêşketinê li ser giravên destçêkirî yên li [[Derya|deryayê]] hatine avakirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] kxgzsv099jpajkhqq5cwoq03cblv6dp