Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 661 2093653 2083606 2026-09-10T09:29:44Z Kurdistanov 175167 2093653 wikitext text/x-wiki {{bi zazakî|Zazakî}} {{Agahîdank ziman | nav = Zazakî | navê xwemalî = | renga malbat = Hind û ewropî | dewlet = {{Ala|Kurdistan}} | herêm = [[Anatolya navîn|Anatolya]]<br>[[Diyasporaya kurdan]] | nexşe = Mid_East_Linguistic_lg_Kopiellllll.jpg | firehiya nexşe = | binnexşe = Cihê zazakî di nav zaravayên kurdî de | zimanê zikmakî = 1.700.000 - 2.300.000<ref>Duus (EDT) Extra, D. (Durk) Gorter, Guus Extra, ''The Other Languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives'', Multilingual Matters (2001). ISBN 1-85359-509-8. p. 415. [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&hl=en&id=hvmy_skUPNYC&dq=other+languages+of+europe+%2B+zaza&prev=http://books.google.com/books%3Fq%3Dother%2Blanguages%2Bof%2Beurope%2B%252B%2Bzaza&lpg=PA415&pg=PA415&sig=tlJoBh62H4A8EfSqF1yDcYZm30k Accessed online] at [[Google]] book search.</ref> | malbat1 = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]] | malbat2 = [[Zimanên hind û îranî]] | malbat3 = [[Zimanên îranî]] | malbat4 = [[Zimanên îranî#Zimanên îranî yên rojava|Zimanên îranî yên rojava]] | malbat5 = [[Zimanên îranî yên bakur-rojava]] | malbat6 = [[Kurdî]] | malbat7 = [[Zimanên zazakî-goranî|Zaza-Goranî]] | nivîs = Tîpên latînî, erebî | netewe = | kêmnetewe = | ajans = | iso1 = | iso2 = zza | iso3 = zza | agahdarî = }} {{Nexşeya zimanên kurdî}} '''Zazakî''' wekî '''dimilî, kirdkî''' û '''kirmanckî''' jî tê zanin, yek ji zaravayên [[kurdî]]<ref>Lerch, Peter I. (1857), [http://www.kirdki.com/images/kitaphane/Peter%20Lerch.pdf Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg];<br /> Latham, Robert Gordon (1862), [https://books.google.com.tr/books?id=aygTAAAAQAAJ&dq=zaza%20kurd&hl=tr&pg=PA260#v=onepage&q=zaza&f=false Elements of Comparative Philology]. Publisher: Walton and Maberly, London, s. 260 : "the Zaza is a Kurd dialect from the north-western frontier";<br /> Lepsius, Carl Richard (1863), "Kurd (Zaza Dialect)”, [https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false Standard Alphabet for Reducing Unwritten Languages and Foreign Graphic Systems to a Uniform Orthography in European Letters]. Publisher: Williams & Norgate, p. 136-137 & 301;<br /> Müller, Friedrich (1865) [http://books.google.com.tr/books/about/Beitr%C3%A4ge_zur_Kenntniss_der_neupersische.html?id=T71DAAAAcAAJ&redir_esc=y Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache] (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt) , cîld: 3 );<br />Bonwick, James (1873), [http://archive.org/stream/treasuryoflangua00bonwiala#page/300/mode/2up The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology, London : Hall and Co., r. 300] "ZAZA. KURDISH dialect of N.W. Persia, allied to BUKHAREE.");<br />Jaba, Alexandre & Justi, Ferdinand (1879) Dictionnaire kurde-français, St.-Pétersbourg, Commissionaire de l'Académie impériale des sciences);<br />Houtum-Schindler, A. (1884), "Beiträge zum kurdischen Wortschatze", Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Bd. 38);<br />Albert Socin, “Die Sprache der Kurden”, Grundriss der Iranischen Philologie, Editor: Wilhelm Geiger & E.Kuhn, Band: I, Strassburg 1898, p.250);<br />Le Coq, Albert Von (1903), [http://www.kirdki.com/images/kitaphane/Albert%20Von%20Le%20Coq-I.pdf Kurdische Texte, Reichsdruckerei, Berlin];<br />Soane, Ely Banister (1913), Grammar of the Kurmanjî or Kurdish Language, London 1913 / E. S. Soane (1909), Notes on Kurdish Dialects, A Classic Reference Tool On The Kurdish Dialects First Published In 1909, Asian Educational Services, 2003 - 98 sayfa, s.6);<br />Fossum, Ludvig Olsen (1919), [http://archive.org/stream/APracticalKurdishGrammar/Practical-Kurdish-Grammar#page/n1/mode/2up A Practical Kurdish Grammar, The Inter-Synodical Ev. Lutheran Orient -Mission Society, Augsburg Publishing House, Minneapolis] "As a conclusion, we seem to be justified in making the assertion, that for linguistic purposes, we may collect all the Kurdish dialects into three large groups, covering the three large districts of North, Central, and South Kurdistan. In North Kurdistan we have the Zaza group, in Central Kurdistan we have the Kermanji group, and in South Kurdistan we have the Lur and Kelhur group.");<br />Bedirxan, Celadet (1933) “Zarê Dumilî û Mewlûda 'Usman Efendî” Hawar, Hejmar: 23, 25 tîrmeh (temmuz) 1933, r. 1-6 "Zarê dumilî: Ev zar zimanê kurdên dumilî an zaza ne. Kurdên dumilî di welatê jorîn di rojavayê wî welatî de rûniştî ne.");<br />Safrastian, Arshak (1948), Kurds and Kurdistan, Harvill Press, London .r.106 "The tribes of Dersim speak the Zaza-Dialect of the Kurdish language");<br />McCarus, Ernest N. (1958), A Kurdish Grammar, American Council of Learned Societies, s.1);<br />Bedirxan, Celadet Ali & Lescot, Roger (1970), Grammaire kurde, Maisonneuve, Paris, s.V);<br />Kurdoev, Kanat Kalashevich (1977), Ḥālatakānī jins u bīnāy barkār la zāzādā: On gender and number in the Zaza dialect of Kurdish, Translated by Azīz Ibrāhīm, Chāpkhānay Kōrī Zānyārī Kurd, Baghdad 1977, 32 p.);<br />F. R. Akrawy (1982), Standard Kurdish grammar, s.19);<br />Ayyoubi, Kerim Rakhmanovich & Smirnova, Iraida Anatolʹevna / Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), [http://www.glottolog.org/resource/reference/id/94341.xhtml The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 r.] ([http://iling.spb.ru/grammatikon/smirn_98_ogl.html?language=en И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221172027/http://iling.spb.ru/grammatikon/smirn_98_ogl.html?language=en |date=2014-02-21 }});<br />Houston, Christopher (2001), [http://books.google.com.tr/books?ei=q7SCUYjBNYKFO5mTgcAN&hl=tr&id=KWttAAAAMAAJ&dq=%22zazaki%22#search_anchor Islam, Kurds and the Turkish nation state, Berg, s.129] "Zazaki (a Kurdish dialect)";<br />Kenstowicz, Michael J. (2004), Studies in Zazaki Grammar, MITWPL, s.1-2, 10 vd. "Zaza dialect of kurdish");<br />Walter, Mary Ann (2004), [http://faculty.wcas.northwestern.edu/~maw962/docs/glow-zazaki-handout.pdf "Vowel Adaptation in Zazaki", Workshop on theoretical approaches to language contact 27th Generative Linguistics in the Old World, Thessaloniki, 18-21 April 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615110058/http://faculty.wcas.northwestern.edu/~maw962/docs/glow-zazaki-handout.pdf |date=15 June 2010 }} "Kurdish: Sorani, Kurmanji, Zazaki...");<br />O'Neil, Mary Lou (2007), "Linguistic Human Rights and the Rights of Kurds", [http://books.google.com.tr/books?id=ubjCDGcZ1Z4C&printsec=frontcover&hl=tr#v=onepage&q=%22zaza%20is%20actually%20a%20Kurdish%20dialect%22&f=false Human Rights in Turkey, Editör: Zehra F. Kabasakal Arat, University of Pennsylvania Press, s.74] "Zaza is actually a Kurdish dialect");<br />Aygen, Gülşat (2010), [http://lincom-shop.eu/shop/article_ISBN%2B9783862880157/LWM-479%3A-Zazaki_Kirmanck%C3%AE-Kurdish.html?pse=apq Zazaki/Kirmanckî Kurdish, Volume 479 of Languages of the World, Lincom Europa];<br />D. Ridgeway (2010), [http://books.google.com.tr/books?id=F2SRqDzB50wC&printsec=frontcover&hl=tr#v=onepage&q=%22Zazaki%20Kurdish%20%28Dimli%29%22&f=false "Etruscan", Concise Encyclopedia of Languages of the World, Elsevier, Oxford, r.401] "Zazaki Kurdish (Dimli)";<br />Watts, Nicole F. (2010), [http://books.google.com.tr/books?id=yXWl40KJfKEC&printsec=frontcover&hl=tr#v=onepage&q=%22Zazaki%20and%20Gurani%22&f=false Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey (Studies in Modernity and National Identity), University of Washington Press, r.xii, 12, 151] "Linguistically, there is no single Kurdish language, but two main language groups (Kurmanji and Sorani) and two other dialects (Zazaki and Gurani).";<br />[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/325225/Kurdish-language "Kurdish language", Encyclopædia Britannica], Online: 29 Adare 2013);<br />[http://kurds_history.enacademic.com/142/Dimili Academic Dictionaries and Encyclopedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130625160426/http://kurds_history.enacademic.com/142/Dimili |date=2013-06-25 }} (li gora malpera "Academic Dictionaries and Encyclopedias" Zazakî zaraveyekî kurdî ye);<br />[http://www.bibliomonde.com/donnee/turquie-les-langues-117.html Biblio Monde Bibliographie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130205031854/http://www.bibliomonde.com/donnee/turquie-les-langues-117.html |date=2013-02-05 }} (li gora bibloteka "biblio-monde" zazaki dîyalekta kurdî ye);<br />[http://www.mideastweb.org/Middle-East-Encyclopedia/kurds.htm Encyclopedia of the Middle East] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130103082730/http://www.mideastweb.org/Middle-East-Encyclopedia/kurds.htm |date=2013-01-03 }} (li gora "Encyclopedia of the Middle East", zazakî zaraveya kurdî ye);<br />[http://www.teheran.ir/spip.php?article1146 Mireille Ferreira,"Le kurde, langue du peuple des montagnes", la revue de Téhéran] (li gora rojnameya îranî "la revue de Téhéran", zazakî zaraveya kurdî ye);<br />[https://web.archive.org/web/20140423044958/http://www.loghatnaameh.org/dehkhodaworddetail-ddb0d9d15521422d8121428c8a7a02fe-fa.html Elî Ekber Dehxuda, Lugatname] - Onlîne: 29 Adar 2013 "Zazakî, cureyeke taybet a zimanê kurdî ye" "زازائی . نوعی مخصوص از زبان کردی" );<br />T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, Talim Ve Terbiye Kurulu Başkanlığı, [http://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2012_09/11051949_kurtce_ortaokul_5.pdf Ortaokul Ve İmam Hatip Ortaokulu Yaşayan Diller Ve Lehçeler Dersi (Kürtçe; 5. Sınıf) Öğretim Programı, Ankara 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021231736/http://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2012_09/11051949_kurtce_ortaokul_5.pdf |date=2012-10-21 }}, "Bu program ortaokul 5, 6, 7, ve 8. sınıflar seçmeli Kürtçe dersinin ve Kürtçe’nin iki lehçesi Kurmancca ve Zazaca için müşterek olarak hazırlanmıştır. Program metninde geçen “Kürtçe” kelimesi Kurmancca ve Zazaca lehçelerine birlikte işaret etmektedir.";<br />Prof. Dr. Kadrî Yildirim & Yrd. Doç. Dr. Abdurrahman Adak & Yrd. Doç. Dr. Hayrullah Acar & Zülküf Ergün & Îbrahîm Bîngol & Ramazan Pertev, [http://ttkb.meb.gov.tr/dosyalar/kitaplar/kurdi_5_zazaki.pdf Kurdî 5 – Zazakî, Milli Eğitim Bakanlığı, 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423061143/http://ttkb.meb.gov.tr/dosyalar/kitaplar/kurdi_5_zazaki.pdf |date=2014-04-23 }};<br />J. G. Taylor, [http://www.jstor.org/stable/3698077 Travels in Kurdistan, with Notices of the Sources of the Eastern and Western Tigris, and Ancient Ruins in Their Neighbourhood, Journal of the Royal Geographical Society of London, Vol. 35, 1865, p.39];<br /> Chalatianz, Bagrat (1905), [https://www.digi-hub.de/viewer/rest/pdf/mets/DE-11-001674421.xml/LOG_0180/Zeitschriftenartikel_Kurdische_Sagen__Chalatianz_Bagrat.pdf "Kurdische Sagen", Zeitschrift des Vereins für Volkskunde, vol 15, 1905] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200701095316/https://www.digi-hub.de/viewer/rest/pdf/mets/DE-11-001674421.xml/LOG_0180/Zeitschriftenartikel_Kurdische_Sagen__Chalatianz_Bagrat.pdf |date=2020-07-01 }}, p. 323: “Nach der Sprache unterscheidet man fünf Zweige der Kurden: 1- Kurmanc. 2. Lur, 3. Kelhur, 4. Guran, 5. Zaza.”;<br />John G. Bordie, [http://books.google.de/books?id=U5Wv8czGxE8C&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false "Kurdish Dialects in Eastern Turkey", Linguistic and Literary Studies, Vol: 2 Descriptive Linguistics], Ed. Mohammad A Jazayery, TiLSM, Mouton De Gruyter, The Hague, Netherlands, 1978, p. 205-212);<br />Riza Muradi Ghiyasabadi, [http://irania.ir/ie/2609 Ferhengnamê Îran/Irania Encyclopedia, 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131210230012/http://irania.ir/ie/2609 |date=2013-12-10 }};<br />Sheikh A. Waheed, The Kurds and Their Country: A History of the Kurdish People, from Earliest Times to the Present, University Book Agency, Lahore, Pakistan, 1958, (First edition: Published by United LTD, 1955) p.12);<br /> Ayako Tatsumara, "Music and Culture of the Kurds", [http://jairo.nii.ac.jp/0135/00000047 Senri Ethnological Studies, Nu: 5, 1980, r. 78];<br /> "Dımıli or Zaza Dialect", Map: Major Kurdish dialect groups shown in the Greater Kurdistan, Source: Hassanpour, 1992, p.22 ([https://books.google.com.tr/books?id=doTFAAAAQBAJ&pg=PA59&dq=Major+Kurdish+dialect+groups+shown+in+the++Greater+Kurdistan&hl=tr&source=gbs_selected_pages&cad=2#v=onepage&q=Major%20Kurdish%20dialect%20groups%20shown%20in%20the%20%20Greater%20Kurdistan&f=false Jaffer Sheyholislami, Kurdish Identity, Discourse, and New Media, 2011, p. 59]);<br />Jaffer Sheyholislami, "The language varieties of the Kurds", [http://www.ecoi.net/file_upload/90_1447760239_bfa-regiones-et-res-publicae-the-kurds-2015.pdf published by Wolfgang Taucher & Mathias Vogl & Peter Webinger, The Kurds: History - Religion - Language - Politics, Austrian Federal Ministry of the Interior / BFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170623164357/http://www.ecoi.net/file_upload/90_1447760239_bfa-regiones-et-res-publicae-the-kurds-2015.pdf |date=2017-06-23 }} ISBN 978-3-9503643-6-1, p. 33-36 (Map: Kurdish Variety Groups (adapted from Hassanpour 1992 & ÖPengin 2013) <br /> Crosby Howard Wheeler & Susan Anna Wheeler, "Koordish Amy", [https://archive.org/details/graceillustrated00whee/page/148/mode/2up? Grace illustrated or A bouquet from our missionary garden], Congregational Pub. Society, 1876, pp. 148-149: "Theories are various, curious, and  some of them wild, in regard to the origin of this interesting people and their two languages, — the Koormanji and the Zaza Koordish." <br /> Xeznedar, Maruf (2001), ''Mêjûyî Edebî Kurdî'', Bergî yekem, Dezgeyê çap û belawkirdinewey Aras, Hewlêr. (cited in: Dr. Maruf Xeznedar, "Zimanê Kurdî", Wergerandina ji Soranî: Seîd Veroj, Bîr, hejmar: 3, payîz 2005, pp. 75-80.)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.org/zaravaye-zazaki/ |sernav=ZARAVAYÊ ZAZAKÎ |malper=Bernamegeh |tarîx=2021-12-11 |roja-gihiştinê=2026-09-10 |ziman=tr}}</ref> ye ku ji aliyê [[kurd]]ên [[zaza]] ve tê axaftin. Li gorî [[fîlolog]]nin rojavayî dimilkî zimanekî kurdî<ref>http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/asie/turquie_1general.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928055837/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/asie/turquie_1general.htm |date=2012-09-28 }} (li gora zimannas, Jacques Leclerc, ji zaningeha Laval Quebec/Canada, zazakî zimankê kurd e, û zaza kurd in);<br />[http://www.slrk.info/articles/kurds.html Dr. Orville Boyd Jenkins, "The Kurdish Peoples"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925042843/http://www.slrk.info/articles/kurds.html |date=2013-09-25 }};<br />[http://www.hennerbichler.info/-kurdish-complex-.html Ferdinand Hennerbichler (according to: Prof. Dr. Gernot L. Windfuhr), "Kurdish Complex"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828014000/http://www.hennerbichler.info/-kurdish-complex-.html |date=2013-08-28 }} Onlîne: 29 Adar 2013);<br />http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?rog3=TU&peo3=11560);<br />Pranav Anand & Andrew Nevins (2003), [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?rep=rep1&type=pdf&doi=10.1.1.3.7379 "On Indexicals in Zazaki Reported Speech", University of Texas, Austin: October 10, 2003] "Zazaki, also known as Dimili, is an Indo-Iranian language spoken mostly in southeast Anatolia, the Turkish section of Kurdistan, by 2-4 million ethnic Kurds.";<br />Pranav Anand & Andrew Nevins (2004), [http://elanguage.net/journals/salt/article/download/14.20/1732 "Shifty Operators in Changing Contexts", R. Young (ed), SALT XIV 20-37, Ithaca, NY: Cornell University, r.36] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421112554/http://elanguage.net/journals/salt/article/download/14.20/1732 |date=2015-04-21 }} "Zazaki, also known as Dimili, is an Indo-Iranian language spoken mostly in Turkey by 2-4 million ethnic Kurds.";<br />Pranav Anand (2006), [http://dspace.mit.edu/handle/1721.1/37418 De De Se, Thesis (Ph. D.), Massachusetts Institute of Technology, Dept. of Linguistics and Philosophy, 2006, r.67] "Zazaki, also known as Dimili, is an Indo-Iranian language spoken mostly in Turkey by 2-4 million ethnic Kurds.");<br />Tamina C. Stephenson (2007), [http://semanticsarchive.net/Archive/2QxMjk0O/Stephenson-2007-thesis-corrected.pdf Towards a theory of subjective meaning, Thesis (Ph. D.) Massachusetts Institute of Technology, Dept. of Linguistics and Philosophy, 2007, r.134] "Zazaki is an Indo-Iranian language spoken by ethnic Kurds in Turkey";<br />Thomas Schmidinger, [http://homepage.univie.ac.at/thomas.schmidinger/php/texte/ethnologie_kurdische_sprache.pdf Kurdische Sprache(n] <br /> Finn Thiesen (2003), "[https://www.sprakradet.no/Vi-og-vart/Publikasjoner/Spraaknytt/Arkivet/2003/Spraaknytt_2003_3_4/Kurdisk/ Kurdisk(e) språk]", [https://www.sprakradet.no/localfiles/snytt0334.pdf Språknytt 2003 / 3–4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413121126/https://www.sprakradet.no/localfiles/snytt0334.pdf |date=2021-04-13 }}, p. 43: “"Det finnes nemlig fem innbyrdes uforståelige varianter av kurdisk:.. Zaza i Kurdistan, som snakkes i det nordvestlige hjørnet rundt Erzincan og Elazig i Tyrkia. Gorani, som tales i to enklaver i iransk Sør-Kurdistan, nær grensen til Irak...” <br /> Terry Lynn Todd (1985), A Grammar of Dimili (also known as Zaza), Michigan 1985, p. vi: "Speakers of Dimili are Kurds psychologically, socially, culturally, economically, and politically." <br /> Utas, Bo (1986), "Kurdiska dialekter och skriftspråk", Svensk–kurdisk journal 1986. p.8-9. & Utas, Bo & Parkvall, Mikael (1993 ?), [https://www.ne.se/uppslagsverk/encyklopedi/l%C3%A5ng/kurdiska "Kurdiska",] Nationalencyklopedin (The National Encyclopedia), [Online]</ref> ye, ne zaravayekî kurdî. Ango li gorî wan, zazakî jî, mîna kurmancî, zimanekî kurdan e. == Belavbûn == Zazakî bi piranî li [[bakurê Kurdistanê]] tê axaftin, lê ji aliyê hejmareke biçûk ve li hinek herêmên [[başûrê Kurdistanê]] û [[Anatolyaya Navîn]] jî tê axaftin. Wekî din ji ber sedemên koçberiyê di van dehsalên bihurî de, hejmareke mezin ji zazakîaxêfan li gelek bajarên Tirkiyeyê û [[rojavayê Ewropayê]] belav bûne. Parêzgeh û bajarên ku li wan zazakî tê axaftin ev in: # [[Aksaray]] ([[Hîlkecîk]]) # [[Bidlîs]] ([[Motkî|Modkan]]) # [[Çewlîg]] ([[Azarpêrt]], [[Bongilan]], [[Çêrme]], [[Dara Hênî]], [[Gêxî]], [[Kanîreş]] û [[Xorxol]]) # [[Dêrsim]] ([[Çemişgezek]], [[Mazgêrd]], [[Pêrtag]], [[Pilemûriye|Pilemuriye]], [[Pulur]], [[Qisle]] û [[Xozat]]) # [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] ([[Çêrmûg]], [[Çinar]], [[Erxenî]], [[Gêl]], [[Hênê]], [[Hezro]], [[Licê]], [[Karaz]], [[Pasûr]], [[Pîran]] û [[Şankuş]]) # [[Erdêxan]] ([[Mêrdînik]]) # [[Erzingan]] ([[Îlîç]], [[Kemaliye]], [[Kemax]], [[Mose]] û [[Têrcan]]) # [[Gumuşxane]] ([[:diq:Şiran|Şîrân]], [[:diq:Kelkit|Kêlkît]]) # [[Erzirom]] ([[Aşqele]], [[Çad]], [[Hesenqele]] û [[Xinûs]]) # [[Meletî]] ([[Şîro]]) # [[Mûş]] ([[Gimgim]]) # [[Riha]] ([[Sêwreg]]) # [[Semsûr]] ([[Aldûş]]) # [[Sêrt]] ([[Hewêla]]) # [[Sêwas]] ([[Qengal]], [[Zara]], [[Ulaş]], [[Macîran]] û [[Dîvrîgî]]) # [[Xarpêt]] ([[Dep]], [[Maden]], [[Miyaran]], [[Palo]], [[Qovanciyan]], [[Sîvrîce]] û [[Xulaman]]).<ref name="Malmîsanij1">Malmîsanij, [http://tr.scribd.com/doc/44991767/ Kird, Kirmanc, Dimilî veya Zaza Kürtleri, Deng Yayınları, Îstanbul 1996, r. 3-4]</ref><ref name="Malmîsanij2">Malmîsanij, “Destpêka Edebîyata Kirmanckî (Zazakî)”, Gotarên Konferansa Edebiyata Rojhilata Navîn û Pirçandiyê, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Îstanbul 2004, r. 39-43</ref><ref name="Çem1">Munzur Çem, [http://tr.scribd.com/doc/44990387/ Kırmança (Zazaca) Konuşan Kürtler Ve 20. Yüzyıl Kürt Direnişlerinde Rolleri]</ref> Li derdora sê-çar milyon kes hene ku xwe wek [[kird]], [[kirmanc]], [[dimilî]] yan jî [[zaza]] dibînin. == Binavkirina xwebixwe == Kesên zazakîaxêv zimanê xwe bi hin navên cuda-cuda nav dikin. * '''Kirdkî''': Li herêma [[Çewlîg]], bakurê [[Diyarbekir]]ê bi piranî ji xwe re [[kird]] û zimanê xwe re jî [[kirdkî]] an jî [[kirdî]] dibêjin. Peyva "kird" û "kurd" ji aliyê etîmolojîk ve heman kok in.<ref name="Malmîsanij1"/><ref name="Zazaki.net1">"Roşan Lezgîn, [http://www.zazaki.net/haber/among-social-kurdish-groups-general-glance-at-zazas-503.htm Among Social Kurdish Groups – General Glance At Zazas]".</ref><ref name="Zazaki.net2">"Bilal Zilan, [http://www.zazaki.net/file/tar%C3%AEx%C3%AA-xonamekerdis%C3%AA-kirdan.pdf "Tarîxê Xonamekerdişê Kirdan", II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu, Bingöl Üniversitesi, 4-6 Mayıs 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306053758/http://www.zazaki.net/file/tar%c3%aex%c3%aa-xonamekerdis%c3%aa-kirdan.pdf |date=2016-03-06 }}</ref> * '''Kirmanckî''': Li herêma [[Dêrsîm]], [[Gumuşxane|Gumusxane]] û [[Erzingan]]ê ji xwe re dibêjin kirmanc û ji zimanê xwe re jî [[kirmanckî]]. Peyva "kirmanc" û "kurmanc" ji aliyê etîmolojîk ve heman kok in.<ref name="Malmîsanij1"/><ref name="Zazaki.net1"/><ref name="Zazaki.net2"/> * '''Dimilkî''': Li herêma [[Çêrmûg]], [[Sêwreg]], [[Aldûş]]ê ji xwe re dibêjin [[dimilî]] û ji zimanê xwe re jî dibêjin [[dimilkî]] an jî [[dimilî]].<ref name="Malmîsanij1"/><ref name="Zazaki.net1"/><ref name="Zazaki.net2"/> * '''Zazakî''': Li herêma [[Xarpêt]] û [[Maden]] ji xwe re dibêjin [[zaza]] û ji zimanê xwe re jî dibêjin zazakî. Lê ev binavkirin di salên dawî de, li deverên din jî belav bûye.<ref name="Malmîsanij1"/><ref name="Zazaki.net1"/><ref name="Zazaki.net2"/> * '''Navên Din''': Li herêma [[Qoçgirî]] û [[Sêwas]]ê mirov ji zimanê xwe re dibêjin dimilkî an jî zazakî, ji xwe re jî dibêjin zaza an jî dimilî. Ji wan re [[Ginî]] jî tê gotin. Li herêmên [[Xinûs]] û [[Varto]] jî gelê wê derê ji xwe re dibêje ''[[Şarê Ma]]'', anku "gelê me", zimanê xwe re jî dibêjin ''[[Zonê Ma]]'', "zimanê me". Ji wan re [[Çarek]] û [[Lol]] jî tê gotin. Ginî, Çarek û Lol navên eşîrê kirmanc in.<ref name="Zazaki.net2"/> Di encama xebata standardîzekirina vê zaravayê de, ji van navan '''kirmanckî''' hatiye tercîhkirin<ref name="vate1">Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnuştişe Kirmanckî, Weşanxaneya Vateyî, Îstanbul 2005</ref> û niha di warê nivîsînê de bi pirranî ev nav tê bikaranîn. == Cihê zazakî di nav zimanan de == Zazakî yek ji zimanên kurdî ye ku ev jî zimanê îraniya bakurê rojavayî ye. Li ser cihê zazakî di nav zimanzanan de du nêrîn hene. Piraniya zimanzanan dibêjin ku zazakî yek ji zimanên kurdî ye. Li gor [[Peter Lerch]]<ref name="Lerch1">Lerch, Peter I. (1857), [http://www.kirdki.com/images/kitaphane/Peter%20Lerch.pdf Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg]</ref> (1856-57), Friedrich Müller<ref name="Muller">Müller, Friedrich (1865) [http://books.google.com.tr/books/about/Beitr%C3%A4ge_zur_Kenntniss_der_neupersische.html?id=T71DAAAAcAAJ&redir_esc=y Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache] (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt) , cîld: 3</ref> (1864), Albert van Le Coq<ref name="Lcoq1">Le Coq, Albert Von (1903), [http://www.kirdki.com/images/kitaphane/Albert%20Von%20Le%20Coq-I.pdf Kurdische Texte, Reichsdruckerei, Berlin]</ref> (1903), [[Ely Bannister Soane]]<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=NC4OAAAAIAAJ |sernav=Grammar of the Kurmanji or Kurdish Language |paşnav=Soane |pêşnav=Ely Bannister |tarîx=1913 |weşanger=Luzac & Company |ziman=en |lînka-nivîskar=Ely Bannister Soane }}</ref> (1913), K. R. Ayyoubi, I. A. Smirnova<ref name="Ayubi-Smirnova">Ayyoubi, Kerim Rakhmanovich & Smirnova, Iraida Anatolʹevna / Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), [http://www.glottolog.org/resource/reference/id/94341.xhtml The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 r.] ([http://iling.spb.ru/grammatikon/smirn_98_ogl.html?language=en И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221172027/http://iling.spb.ru/grammatikon/smirn_98_ogl.html?language=en |date=2014-02-21 }})</ref> (1998), M. J. Kenstowicz <ref name="Kenstowicz">Kenstowicz, Michael J. (2004), Studies in Zazaki Grammar, MITWPL, s.1-2, 10 vd. "Zaza dialect of kurdish"</ref> (2004), Gülşat Aygen<ref name="Aygen">Aygen, Gülşat (2010), [http://lincom-shop.eu/shop/article_ISBN%2B9783862880157/LWM-479%3A-Zazaki_Kirmanck%C3%AE-Kurdish.html?pse=apq Zazaki/Kirmanckî Kurdish, Volume 479 of Languages of the World, Lincom Europa]</ref> (2010) zazakî yek ji zimanên kurdî ye. Her wiha li gorî piraniya kurdan zazakî yek ji zaravên zimanê kurdî ye. Li gor hin zimannasan jî zazakî-goranî ne zimanên kurdî ne. Cara yekem [[Oskar Mann]] û şagirtê wî [[Karl Hadank]]î îdîa kirine ku zazakî ne zaraveyekî kurdî ye<ref>Karl Hadank, Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek Und Kor, Kurdisch-Persische Forschungen, abt. III (Nordwestiranisch), Band IV. 1932</ref>. Ji ber vê yekê heta îro jî hin zimannas zazakî wekî zimanekî cihê qebûl dikin. Di sala 1985an de [[Zanîngeha Michiganê]] ([[DYA]]) [[Terry Lynn Todd]] lêkolîna bi navê ''A Grammar of Dimli (Also known as Zaza)'' pêşkêş kir<ref>Terry Lynn Todd, A Grammar of Dimili (also known as Zaza), Michigan 1985</ref>; Dr. [[Ludwig Paul]] ji [[Zanîngeha Giessen]]ê (ew alman e û niha li [[Zanîngeha Hamburgê]] ye)<ref>Ludwig Paul, Zazaki: Grammatik und Versuch einer Dialektologie (Zazaki: Gramer u cerrebê diyalektolociye), Wiesbaden 1998</ref> û Dr. [[Zülfü Selcan]]î jî ji [[Zanîngeha Berlînê]] li ser zazakîya Dêrsimê kitêb der anîne. Dîsa, zimannas û kurdnas K. R. Ayyoubi û I. A. Smirnova jî li ser zazakîya Dêrsimê kitêbek amade kirine.<ref name="Ayubi-Smirnova"/> Zimannas Gülşat Aygen jî li ser zazakî kitêbek amade kiriye û ji aliyê zimannasiyê ve zazakî analîz kiriye<ref name="Aygen"/>. Hinek zimannasên mîna kurdnas Prof. [[Qanatê Kurdo]] ji zanîngeha [[Zanîngeha Lênîngradê]] ([[Saint Petersburg]])<ref name="Kurdo">Kurdoev, Kanat Kalashevich (1977), Ḥālatakānī jins u bīnāy barkār la zāzādā: On gender and number in the Zaza dialect of Kurdish, Translated by Azīz Ibrāhīm, Chāpkhānay Kōrī Zānyārī Kurd, Baghdad 1977, 32 p.</ref>, Prof. Dr. D. [[MacKenzie]] ji zanîngeha Giessenê{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} û Prof. Dr. [[Jost Gippert]] ji [[Zanîngeha Frankfurtê]] jî li ser zazakî meqale nivisandine û lêkolîn jî çêkirine. Ji aliyê tarîxa zimên ve zazakî zêdetirîn bi [[zimanê partî]] nêzikî nişan dide.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Ango, zazakiya wê demê bi partî re pirr nêzîk bûye,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} lêbelê partiya ku hat nivîsandin, bi xwe nebûye. Lê halê îro jî zazakî ji hêla gramer û peyvan, mînak sazkirina dema nihayîn û gelek jî guharina dengên îraniyên kevn xwe kefş dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di nav zimanên kurdî de zazakî û [[goranî]] gelek nêzikê hev in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di warê zanistî de jî nêzîkbûnên cihê hene. Mirov dikane bi pîvanên xwerû zimannasî nêzîk bibe, an jî li gor pîvanên civakî û zimannasî bi hev re. Kesên ku zimên ji civakê bi tevahî îzole dikin meyla wan ew e ku zazakî weke zimanekî serbixwe nîşan bidin. Kesên ku zimên weke endakî zînde yê civakî dinirxînin, meylan wan ew e ku divê civaka axaftvanên vî zimanî xwe çawa bi nav dike, nasnameya wê û zimanê wê jî weha be. Ji bo standartkirina zazakî di sala [[1996]]'an de li [[Stockholm]]ê Grûba Xebate ya Vateyî hat avakirin. Di sala [[2004]]'an de li [[Frankfurt]]ê [[Enstîtuya Zazakî]] hat avakirin. Ji bo rojanekirina zazakî di sala [[2010]]'an de [[Ziwan-Kom]] hat avakirin. == Devokên zazakî == [[Wêne:Zaza DialectsMap-5.gif|thumb|260px| {{Legend|#1273f0|Zazakiya bakur|border=1px solid #aaa}} {{Legend|#cc0033|Zazakiya navîn|border=1px solid #aaa}} {{Legend|#001552|Zazakiya başûr|border=1px solid #aaa}} ]] Di zazakî de gelek devokên biçûk hene. Li gor zimannas û nivîskarên ku li ser zazakî dixebitin, meriv dikane bi giştî zazakî bike du devokên mezin:<ref name="lezgin1">Roşan Lezgîn, Dersê Ziwanî (Kirdkî-Kırmanckî-Zazakî-Dımılkî), Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2012, r.15</ref><ref name="pamukcu1">Fahri Pamukçu, Gramarê Zazaki, Tij, Stenbol 2001</ref> # '''Zazakiya bakur''' an jî '''devoka (şîweya) Dêrsimê''': Li herêma [[Dêrsîm]], [[Erzingan]], [[Gumuşxane|Gumusxane]] ([[Şiran|Şîrân]], [[Kelkit|Kêlkît]]), Qoçgirî, [[Xinûs]] û [[Gimgim]]ê tê qise kirin. Meriv dikane bibêje ku kurdên [[elewî]] diaxifin. # '''Zazakiya başûr''' an jî '''devoka (şîweya) derveyî Dêrsimê''': Li [[Çewlîg]], [[Elezîz]], [[Diyarbekir]] û [[Siwêrek]]ê tê qisekirin. Meriv dikane bibêje ku kurdên sunnî diaxifin. Li gor hin zimannasan û nivîskaran jî di zazakî de sê devokên sereke hene. # '''Zazakiya bakur''': Li herêma [[Dêrsîm]], [[Erzingan]], [[Gumuşxane|Gumusxane]], Qoçgirî, [[Xinûs]] û [[Gimgim]] tê qise kirin. # '''Zazakiya navîn''': Li [[Çewlîg]], [[Elezîz]] û hin qezayên [[Diyarbekir]]ê tê qisekirin. # '''Zazakiya başûr''': Li herêma [[Çêrmûg]], [[Siwêrek]] û [[Aldûş]]ê tê qisekirin. === Mînak === * Di nav devokên zazakî de hin peyvên sînonîm: {| class="wikitable" style="margin:1em 0 1em 1em; font-size:100%; text-align: left;" !Bakur||Başûr û Navendî||[[Kurmancî]] |-- |doman||qeçek, qij, tût, gede, leyîr||''zarok'' |-- |nas kerdene||şinasnayîş, nas kerdiş|| ''nas kirin'' |-- ||niya dayene, qayt kerdene||ewnîyayene, ownîyayîş||''nihêrîn, qeyd kirin'' |-- |werte (< [[Tirkî|Trk.]])||mîyan||''navber, mîyan'' |-- |thal||veng||''vala, tal'' |-- |kepûge||vinî, zince, pirnike||''bêvîl, poz, kepû'' |-- |kemere||kerra, sîye||''kevir'' |} * Di devokên bakur û başûr de du qertafên mestarê hene (ji bo lêkeran ''-ene'', ji bo navan ''-iş''). Di devoka navîn (navendî) de tenê ''-iş'' heye. {| class="wikitable" style="margin:1em 0 1em 1em; font-size:100%; text-align: left;" !Bakur û Başûr||Navendî||[[Kurmancî]] |-- |kerd-ene||kerd-iş||kirin (''lêker'') |-- |kerd-iş||kerd-iş||kirin (''nav'') |-- |} * Li gor devokan ''jî'': {| class="wikitable" style="margin:1em 0 1em 1em; font-size:100%; text-align: left;" !Bakur||Başûr||Navendî||[[Kurmancî]] |-- |kî||jî||zî||jî |-- |} * Di nav devokên zazakî de guherandina dengên '''k''' û '''ç''': {| class="wikitable" style="margin:1em 0 1em 1em; font-size:100%; text-align: left;" |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''Bakur (giştî)'''||çê||çêna||cên-||cêra(y)ene||cî |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''Bakur (hindikahî)'''||kê||kêna||gên-||gêra(y)ene||gî |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''Başûr û Navendî'''||keye||keyna||gên-||gêrayene, geyrayene, geyrayîş||gî/gi |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''[[Kurmancî]]'''||xanî||keç||girtin (dema nika)||gerîn||gû |-- |} * Li gor devokan guherandina dengên '''j''', '''z''' û '''c''' {| class="wikitable" style="margin:1em 0 1em 1em; font-size:100%; text-align: left;" |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''Başûr û Navendî'''||roc/roj||zewac/zewaj (< [[Erebî|Ar.]])||lac/laj||vac-/vaj-||dec/dej||poc-/pewc-/pewj- |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''Bakur'''||roz||zewez||laz||vaz-||dez||poz- |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''[[Kurmancî]]'''||roj||zewac||law||bêj- ||êş||pijandin (dema nika) |-- |} == Rêziman == {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} === Zayend === Hemî peyvên zazakî di halê xweser de yan nêr û yan mê ne. Di [[rengdêr]] û [[lêker]]an de jî ev taybetmendî wisa ye. Çend îstisna hene, lê peyvên mê bi giştî di dawiyê de dengê "-'''e'''" digrin, peyvên pirjimar jî di dawiyê de dengê “-'''î'''” digrin. Mînak: {| class="wikitable" |- ! colspan=2 | Yekjimar || colspan=2 | Pirjimar |- ! nêr || mê || netewandî || tewandî |-- | golik || golik'''e''' || golik'''î''' || golik'''an''' |-- | merdim || merdim'''e''' || merdim'''î''' || merdim'''an''' |-- |} Ev peyv li her sê halan jî di [[kurmancî]] de mîna “golik” tê nivîsîn. Yanî, di kurmancî de heta ku peyv di nav hevokê de neyê xebitandin, diyar nabe ku gelo ka peyv nêr, mê yan pirjimar e. Lê di zazakî de peyv bi tena serê xwe jî taybetiya xwe nîşan dide. Ev taybetmendî di zimanê kevnare de heye. Di rewşa tewandî de qertafa pirjimarîyê "-'''an'''" e. === Zemîrên kesî (Cihnavên şexsî) === {| class="wikitable" |- ! Rowspan=2| Kes ||colspan=2| Kirdkî || colspan=2| [[Kurmancî]] ||rowspan=2| [[Soranî]] ||rowspan=2| [[Kelhûrî]] ||rowspan=2| [[Lekî]] ||rowspan=2| [[Hewramî]] |- ! Netewandî || Tewandî || Netewandî || Tewandî |- |1. Yekjimar||ez||mi(n)||ez||min||min||min||mi||min |- |2. Yekjimar||ti||to||tu||te||to||tu||tu||to |- |3. Yekjimar (nêr)||o||ey||rowspan="2" align="center|ew||wî / ewî|| rowspan="2" align="center" |ew||rowspan="2" align="center|ew||rowspan="2" align="center|iw||ad |- |3. Yekjimar (mê)||a||aye||wê / ewê||ade |- |1. Pirjimar||colspan="2" align="center"|ma||em||me||ême||îme||îme||ême |- |2. Pirjimar||colspan="2" align="center"|şima||hûn||we||êwe||îwe||hume||şime |- |3. Pirjimar||ê||înan||ewana||wan||ewan||ewan||iwin||adî |} === Dema borî === {| class="wikitable" border="1" cellspacing="0" padding="7" ! Bireser || [[Zazakî]]|| [[Zazakî]]|| [[Kurmancî]]|| [[Soranî]] |-- | rowspan="8" | sêv,saye (mê) Goşt (nêr) |-- ||min goşt werd || min saye werd'''e'''|| min sêv/goşt xwar|| (min) xwardim |-- |to goş werd || to saye werd'''e'''|| te sêv/goşt xwar|| (to) xwardit |-- |ey goşt werd (nêr)|| ey saye werd'''e'''|| wî sêv/goşt xwar(nêr) || (ew) xwardî |-- |aye goşt werd (mê) |aye saye werd'''e'''|| wê sêv/goşt xwar(mê) || (ew) xwardî |-- |ma goşt werd || ma saye werd'''e'''|| me sêv/goşt xwar || (ême) xwardiman |-- |şima goşt werd || şima saye werd'''e'''|| we sêv/goşt xwar || (êwe) xwarditan |-- |înan goşt werd || înan saye werd'''e'''|| wan sêv/goşt xwar || (ewan) xwardiyan |-- |} === Dema niha === {| class="wikitable" border="1" cellspacing="0" padding="5" ! Kirdkî || [[Kurmancî]] !Kurmanciya anadola navin||[[Hewramî]] || Soraniya [[Erdelanî]]||[[Soraniya hewlêrî]]|| [[Kelhûrî]] |-- | ez şina || ez diçim |ez terim|| emin/min lû/milû || min eçim || min/emin deçim || min/mi çim/diçim |-- | ti/tu wenî/wena || tu dixwî |tu tuxî|| to/etu/tu werî/morî || to exweyt || to/eto dexoy|| tû/to/ti xwey/dixwey |-- | o/a keno/kena || ew dike |ew tike|| ad kero/mikero || ew ekat || ew dekat || ew/o keyd/dikey |-- | ma zanê/zanîme || em dizanin |em tizaninî|| êma/ême zanime/mizanime || ême ezanîn|| ême dezanîn|| îme zanîm/dizanîm |-- | şima rişnenê || hûn/hing dirijînin |ûn tirijînin|| şima/şime rişîd/merişîd ||êwe erijnin || êwe derêjnin || îwe/yûwe rişnin/dirişnin |-- | ê vînenê || ew dibînin |ewna toynin|| ed wînên/moynên || ewane ewînin || ewane debînin || ewane diwînin/dînin |-- |} === Raweya fermanî (împeratîf) === {| class="wikitable" border="1" cellspacing="0" padding="5" ! Kirdkî || [[Kurmancî]] || [[Hewramî]] || [[Erdelanî]] || [[Soraniya hewlêrî]]|| [[Kelhûrî]] |-- | şo! ||biçe! / here! || bilû! || biço! || biço! || biço! |-- | bê! || bê! / were! || borê! || bê! bêrew! || bê! were! || bew! |-- | bike! || bike! || kere! || bike! || bike! || bike! |-- | biwere! / bûre! || bixwe! || were! || bixwe! || bixo! || bixwe! |-- | bivîne! || bibîne! || biwîne! || biwîne! || bibîne! || biwîn! / bîn! |-- | vaje! / vace! || bêje! || waçe! / baçe! || bêje! || bile! || bîj! |-- | bivare! || bibare! || biware! || biware! || bibare! || biwar! / bar! |-- |} == Xebata standardîzekirinê == Xebata standardîzekirina zazakî di sala 1996an de li [[Swêd]]ê bi avakirina [[Grûba Xebate ya Vateyî]] destpê kir. Vê koma xebatê serê pêşî encamên kombûnên xwe wekî broşur belav kir, lê dû re kovareke bi navê [[Vate (kovar)|Vate]] derxist. Ev koma xebatê heta niha 22 caran bona standardîzekirina vê zaravayê kom bûye. Vê xebatê pêşî li nivîsîna vê dîyalektê û geşbûna edebiyata wê vekiriye. Ev xebat bi awayekî biîstîqrar her berdewam e. Di standardîzekirina kirmanckî (zazakî) de ji krîterên hilbijartin an jî tesbîtkirina forma peyvan yek jê ev e ku, divê diyalektên kurdî nêzî hev bibin. Di çarçeweya xebata standardîzekirinan zaravayê zazakî de [[Vate (kovar)|kovara Vateyê]] ku dengê [[Grûba Xebate ya Vateyî]] ye û xwerû bi kirmanckî (zazakî) diweşe, heta niha 39 hejmar weşiyaye.<ref name="haberdiyarbakir1">{{Jêder |sernav=Haberdiyarbakir, Hûmara 39. ya Vateyî Vejîya |url=http://www.haberdiyarbakir.com/humara-39-ya-vateyi-vejiya-56063h/ |roja-gihiştinê=2021-01-28 |roja-arşîvê=2016-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160305150959/http://www.haberdiyarbakir.com/humara-39-ya-vateyi-vejiya-56063h/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ferhenga tirkî-kirmanckî (zazakî) ku ji peyvên standardkirî pêk tê<ref name="ferheng1">Vate Çalışma Grubu, Türkçe – Kırmancca (Zazaca) Sözlük, Genişletilmiş üçüncü basım, Vate Yayınevi, İstanbul, 2009</ref> û ferhenga kirmanckî (zazakî)-tirkî ku ji peyvên standardkirî û versiyonên wan pêk tê.<ref name="ferheng1"/> Grûba Xebate ya Vateyî, Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî/Kırmancca (Zazaca)-Türkçe Sözlük, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2009<nowiki></ref></nowiki> cara sisêyan wekî çapa firehkirî hatin weşandin. Dîsa, kitêba rastnivîsa zazakî ya bi navê ''Rastnuştişê kirmanckî (zazakî))'' ji aliyê vê komê ve amade bû û hat weşandin.<ref name="vate1"/> Ev xebatên hanê yên organîzekirî pêşî li geşedana nivîsîna zazakî vekirin ku bi dehan kitêb li gor standardê Vateyî hatin weşandin. == Ferhengok == {| class="mw-collapsible mw-collapsed" |colspan="2" align="left" style="background-color:#f2f2f2; width:180px" | {{Pad}}'''Hejmarên kirdkî''' |- | {| | valign="top" | {| class="wikitable" !''hj.'' || Kirdkî || [[Kurmancî]] || [[Soranî]] |-- | ''0'' || sifir || sifir || sifir |-- | ''1'' || yew || yek || yek |-- |''2'' || di, didi || du, dudu || dû |-- | ''3'' || hîrê || sê || sê |-- | ''4'' || çar || çar || çwar |-- | ''5'' || panc || pênc || pênc |-- | ''6'' || şeş || şeş || şeş |-- | ''7'' || hewt || heft || hewt |-- | ''8'' || heşt || heşt || heşt |-- | ''9'' || new || neh || no |-- | ''10''|| des || deh || de |} | valign="top" | {| class="wikitable" !''hj.'' || Kirdkî || [[Kurmancî]] || [[Soranî]] |-- | ''11''|| yewendes || yazdeh || yazde |-- | ''12''|| duwês || diwazdeh || dwazde |-- | ''13''|| hîrês || sêzdeh || sêzde |-- | ''14''|| çarês || çardeh || çwarde |-- | ''15''|| pancês || pazdeh || pazde |-- | ''16''|| şîyês || şazdeh || şazde |-- | ''17''|| hewtês || hevdeh || hevde |-- | ''18''|| heştês || hejdeh || hejde |-- | ''19''|| newês || nozdeh || nozde |-- | ''20''|| vîst || bîst || bîst |-- | ''21''|| vîst û yew || bîst û yek || bîst û yek |} | valign="top" | {| class="wikitable" !''hj.'' || Kirdkî || [[Kurmancî]] || [[Soranî]] |-- | ''30''|| hîris || sî || sî |-- | ''40''|| çewres || çil || çil |-- | ''50''|| pancas || pêncî || penca |-- | ''60''|| şeştî || şêst || şêst |-- | ''70''|| hewtay || heftê || hefta |-- | ''80''|| heştay || heştê || heşta |-- | ''90''|| neway || nod || newed |-- | ''100''|| se || sed || se, sed |-- | ''500''|| panc sey || pênc sed || pênc sed |-- | ''1000''|| hezar || hezar || hezar |} |} |} {| class="mw-collapsible mw-collapsed" |colspan="2" align="left" style="background-color:#f2f2f2; width:180px" | {{Pad}}'''Demsal''' |- | {| cellpadding="0" cellspacing="0" style="border-top: 1px solid #AAAAAA;" |- | colspan="4" align="center" height="10" style="background-color: #E0E0E0; font-size: small; border:1px solid #AAAAAA;" | '''Nameyê Mewsiman''' |- align="center" | style="border-left: 1px solid #AAAAAA;" | Wisar | Hamnan | Payîz | style="border-right: 1px solid #AAAAAA;" | Zimistan |- | [[Wêne:Muir1.jpg|85px|link=bihar]] | [[Wêne:Strohräder.jpg|90px|link=havîn]] | [[Wêne:Autumn.westonbirt.750pix.jpg|85px|link=payîz]] | [[Wêne:Windbuchencom.jpg|85px|link=zivistan]] |} |} {| class="mw-collapsible mw-collapsed" |colspan="2" align="left" style="background-color:#f2f2f2; width:180px" | {{Pad}}'''Mehên kirdkî''' |- | {| class="wikitable" |+ colspan="2" | Nameyê Aşman/Mengan |- !''Meh'' || Kirdkî |-- | ''1'' || Çele |-- |''2'' || Sibate |-- | ''3'' || Adare |-- | ''4'' || Nîsane |-- | ''5'' || Gulane |-- | ''6'' || Hezîrane |-- | ''7'' || Temmuze |-- | ''8'' || Tebaxe |-- | ''9'' || Êlule |-- | ''10''|| Teşrîna Verêne |-- | ''11''|| Teşrîna Peyêne |-- | ''12''|| Kanûne |-- |} |} {| class="mw-collapsible mw-collapsed" |colspan="2" align="left" style="background-color:#f2f2f2; width:180px" | {{Pad}}'''Navên rojan''' |- | {| class="wikitable" |+ colspan="2" | Nameyê Rojan |- ! Kirdkî || [[Kurmancî]] |-- | şeme || şemî |-- | yewşeme || yekşem |-- | dişeme || duşem |-- | sêşeme || sêşem |-- | çarşeme || çarşem |-- | panşeme || pêncşem |-- | îne || în |-- |} |} {| class="mw-collapsible mw-collapsed" |colspan="3" align="left" style="background-color:#f2f2f2; width:180px" | {{Pad}}'''Navên rengan''' |- | {| class="wikitable" |+ colspan="3" | Nameyê Rengan |- ! Kirdkî || [[Kurmancî]] || [[Lekî]] |-- | sipî || spî || ispê, çermê |-- | sîya, qer || reş || reş, sê |-- | kewe, kiho || şîn || kaû |-- | sûr || sor || sor |-- | sewz, hewz, kesk, yaşil || kesk || siwz |-- | qeweyî || qehweyî || hoîl, qehveyî |-- | gewr || gewr || xakî |-- | zerd, çeqer || zer || zerd |-- |} |} == Têkildar == * [[Kird]] * [[Ginî]] == Mijarên têkildar == * [[Zaza]] * [[Hîlkecikî]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{InterWiki|code=diq|dimilkî}} {{Incubator|kiu/Serrîpel}} * [http://www.zazaki.net zazaki.net] * [http://www.kirdki.com/ kirdki.com] * [http://www.kirmancki.com/ kirmancki.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129173536/http://www.kirmancki.com/ |date=2016-01-29 }} * [http://www.dimilki.net/ dimilki.net]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2025 }} * [http://dersiminfo.com/ dersiminfo.com] * [http://www.vateyayin.com/ vateyayin.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130109092028/http://www.vateyayin.com/ |date=2013-01-09 }} * [http://www.dimli.net/ dimli.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517034700/http://dimli.net/ |date=2014-05-17 }} * [http://www.zazakionline.com/ zazakionline.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031081427/http://www.zazakionline.com/ |date=2013-10-31 }} * [http://www.zazaki.de zazaki.de] * [http://www.zazaki-institut.de/ zazaki-institut.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111204634/http://www.zazaki-institut.de/ |date=2012-11-11 }} * [https://web.archive.org/web/20120219201448/http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/Mid_East_Linguistic_lg.jpg Zimanên li Rojhilata Navîn de, Columbia University, USA] {{Zimanên îranî}} {{Zimanê kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zazakî| ]] [[Kategorî:Zimanên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] d4twp869xe7wzqqszuzxzln6esyqsgr 0 888 2093508 1681213 2026-09-09T17:15:43Z MikaelF 935 2093508 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Husein Muhammed | pîşe = Nivîskar, zimannas, parêzer | çînaser = nivîskar | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|11|1980|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Zaxo]], [[Herêma Kurdistanê]], [[Iraq]] | netewe = Kurd | ziman = Kurdî, erebî, farisî, finî, swêdî. }} '''Husein Muhammed''' (jdb. [[1ê kanûna pêşîn]] [[1980]] li [[Zaxo]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://peoplepill.com/people/husein-muhammed/ |sernav=Husein Muhammed |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=People Pill |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref>, [[Başûrê Kurdistanê]]), [[Werger|wergêr]], [[dad]]nas û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Husein Muhammed sala 1980ê li gundekî nêzî [[Zaxo]]yê li [[Başûrê Kurdistanê]] hatiye dinyayê. Ew ji sala 1994ê ve li [[Fînlenda]]yê dimîne<ref>[[Zekî Gurur]] (2020). "Tistên biafirînin, dê kurd bixwînin û qedir û qîmeta wê bizanibin. Her derfetê bi kar bînin.", Xwebûn, 9:2020, r. 4.</ref> û niha [[parêzer]] e. == Jiyan û kar == Husein Muhammedî berî karê xwe yê dadweriyê ji gelek dezgehên kargêrî (îdarî) yên Fînlendayê re tercimaniya [[zimanê kurdî]] ([[kurmancî]] û [[soranî]]) û [[zimanê tirkî]] kiriye. Di wan daîreyan de ew herwiha wek şêwirmendê zimanên [[Rojhilata Navîn]] jî (kurdî, tirkî, erebî û farisî) bû. == Ji 1995an pê ve bi kurdî dinivîse == Husein sala 1995an dest bi nivîsîna bi kurdî kiriye. Ta niha berhemên wî di çendîn [[kovar]] û [[rojname]]yan de belav bûne. Ew ji 1999an ve yekemîn kovara kurdî ya xwerû-elektronîkî, [[Mehname]]yê, bi rêya Internetê diweşîne. Tevî ku Husein hem helbest, hem kurteçîrok û hem jî gelek gotar nivîsîne jî, ew herî zêde wek wergêr tê nasîn. Wî berhemine [[Xelîl Cibran]], [[Anton Çexov]], [[William Shakespeare]] û gelek ji nivîskarên din ên li hemî cîhanê navdar bi zimanê kurdî arasteyî xwendevanan kirine. Husein herwiha ferhengokek peyvên dadwerî ya kurdî-inglîzî amade kiriye. Niha ew li ser ferhengokek soranî-kurmancî dixebite.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Xebatên wî == === Kovara Mehname li ser înternetê, 1999-2004 === Husein Muhammed ji salan 1999ê ve sernivîserê [[Kovara Mehname]] ye. Ji bilî Mehnameyê, ew di heman demê de li ser gelek projeyên çandeyî, wêjeyî û zimannasî dixebite. === Wîkîferheng === H. Muhammed yek ji çalaktirîn avakerê [[Wîkîferheng]]ê ye ku yekem ferhenga kurmancî - kurmancî ya berdest e. Ferhenga din ya ku Husein Muhammed amade dike [[ferhenga soranî - kurmancî|ferhengek soranî - kurmancî]] ye ku ta niha ji tîpa A ta ya P hazir e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} === Ferhengsazî === Yek ji xebatên wî yên giring jî amadekirina rêzimanek hevbeş ya kurmancî - soranî ye wek pêşniyar bo danîna bingehekî bo zimanek yekgirtî yê kurdî. === Werger === Husein Muhammed bi berdewamî klasîkên cîhanî li zimanê kurdî werdigerîne. === Kovara Kanîzar, 2015-2018 === [[Kanîzar (kovar)|Kanîzar]] kovareke zimanî û zimannasiyê bû. Nivîskarên kovarê hem lêkolînên zanistî yên li ser zimanê kurdî û zimannasiya giştî bi kurdî belav kirin û hem jî dîtin û nêrînên kurttir li ser awayê rastnivîsîna kurdî weşandin. Gelek gotarên zimannasiyê yên Husein Muhammed tê de hatine weşandin. Li gorî nivîskarên redaksyona kovarê armanca wan ev bû: "Armanca kovara me ne tenê zimannasên gihiştî û pîşedar in lê hemû bikaranînerên zimanê kurdî ne: nivîskar, rojnamevan, xwandekarên zimanê kurdî, xwandevanên berhemên kurdî û hwd. Mijara Kanîzarê ziman û zimannasî ye lê sîngê me vekirî û berê me li dûr e: em ê lêkolînên zimannasî belav bikin lê em ê herwiha xwandevanên xwe bigihîn devok û zaravayên cuda, em ê wan ji berhemên hêjayî yên bi kurdî yan li ser kurdî nivîsandî agadar bikin."<ref>https://zimannas.files.wordpress.com/2015/08/hejmar11.pdf</ref> === Bloga zimannas.wordpress.com, 2015-2020 === [[Blog]]a Husein Muhammed a bi navê "Zimannas" ji sala 2015an pê de berdewam e.<ref>https://zimannas.wordpress.com/2020/04/</ref> == Pendnivîs == Ji bilî wergerên xwe, Husein Muhammed belkî herî baş bi [[pend]]ên anku [[aforîzma]]yên xwe têt nasîn. Wî ev pend di [[rojnivîsk]]ên xwe de nivîsîne û paşî ew di [[Kovara Mehname]] û derin din de belav kirine. == Berhemên wergerandî == * [[Hafizê Şîrazî]]: [[Sorgul û bilbil (pirtûk)|Sorgul û bilbil]] * [[Celaledînê Rûmî|Mewlana Celaledînê Rûmî]]: [[Ev agirê evînê me dihelîne (pirtûk)|Ev agirê evînê me dihelîne]] * [[Xelîl Cibran]]: [[Baskên Şkestî (pirtûk)|Baskên Şkestî]] * [[Xelîl Cibran]]: [[Peyamber (pirtûk)|Peyamber]] * [[Xelîl Cibran]]: [[Bexçeyê Peyamber (pirtûk)|Bexçeyê Peyamber]] == Malper û kovar == * Kovara [[Mehname]], 1999-2004 (hejmar 50, adara 2004an) * Kovara [[Kanîzar]], 2015-2018 (hejmar 16) * Malpera [[Zimannas (malper)|Zimannas]]<ref>https://zimannas.wordpress.com</ref> == Girêdanên derve == {{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Dihokê]] [[Kategorî:Kurdên Fînlendayê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] [[Kategorî:Zimannasên kurd]] k0xbedhvbwy9f7o68aerbf8xr3di6ad 2093521 2093508 2026-09-09T19:01:23Z Guherto 41494 2093521 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Husein Muhammed | pîşe = Nivîskar, zimannas, parêzer | çînaser = nivîskar | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|11|1980|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Zaxo]], [[Herêma Kurdistanê]], [[Iraq]] | netewe = Kurd | ziman = Kurdî, erebî, farisî, finî, swêdî. }} '''Husein Muhammed''' (jdb. [[1ê kanûna pêşîn]] [[1980]] li [[Zaxo]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://peoplepill.com/people/husein-muhammed/ |sernav=Husein Muhammed |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=People Pill |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref>, [[Başûrê Kurdistanê]]), [[Werger|wergêr]], [[dad]]nas û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Husein Muhammed sala 1980ê li gundekî nêzî [[Zaxo]]yê li [[Başûrê Kurdistanê]] hatiye dinyayê. Ew ji sala 1994ê ve li [[Fînlenda]]yê dimîne<ref>[[Zekî Gurur]] (2020). "Tistên biafirînin, dê kurd bixwînin û qedir û qîmeta wê bizanibin. Her derfetê bi kar bînin.", Xwebûn, 9:2020, r. 4.</ref> û niha [[parêzer]] e. == Jiyan û kar == Husein Muhammedî berî karê xwe yê dadweriyê ji gelek dezgehên kargêrî (îdarî) yên Fînlendayê re tercimaniya [[zimanê kurdî]] ([[kurmancî]] û [[soranî]]) û [[zimanê tirkî]] kiriye. Di wan daîreyan de ew herwiha wek şêwirmendê zimanên [[Rojhilata Navîn]] jî (kurdî, tirkî, erebî û farisî) bû. == Ji 1995an pê ve bi kurdî dinivîse == Husein sala 1995an dest bi nivîsîna bi kurdî kiriye. Ta niha berhemên wî di çendîn [[kovar]] û [[rojname]]yan de belav bûne. Ew ji 1999an ve yekemîn kovara kurdî ya xwerû-elektronîkî, [[Mehname]]yê, bi rêya Internetê diweşîne. Tevî ku Husein hem helbest, hem kurteçîrok û hem jî gelek gotar nivîsîne jî, ew herî zêde wek wergêr tê nasîn. Wî berhemine [[Xelîl Cibran]], [[Anton Çexov]], [[William Shakespeare]] û gelek ji nivîskarên din ên li hemî cîhanê navdar bi zimanê kurdî arasteyî xwendevanan kirine. Husein herwiha ferhengokek peyvên dadwerî ya kurdî-inglîzî amade kiriye. Niha ew li ser ferhengokek soranî-kurmancî dixebite.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Xebatên wî == === Kovara Mehname li ser înternetê, 1999-2004 === Husein Muhammed ji salan 1999ê ve sernivîserê [[Kovara Mehname]] ye. Ji bilî Mehnameyê, ew di heman demê de li ser gelek projeyên çandeyî, wêjeyî û zimannasî dixebite. === Ferhengsazî === H. Muhammed yek ji avakerê [[Wîkîferheng]]ê ye. Ferhenga din ya ku Husein Muhammed amade dike [[ferhenga soranî - kurmancî|ferhengek soranî - kurmancî]] ye ku ta niha ji tîpa A ta ya P hazir e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Yek ji xebatên wî yên giring jî amadekirina rêzimanek hevbeş ya kurmancî - soranî ye wek pêşniyar bo danîna bingehekî bo zimanek yekgirtî yê kurdî. === Werger === Husein Muhammed bi berdewamî klasîkên cîhanî li zimanê kurdî werdigerîne. === Kovara Kanîzar, 2015-2018 === [[Kanîzar (kovar)|Kanîzar]] kovareke zimanî û zimannasiyê bû. Nivîskarên kovarê hem lêkolînên zanistî yên li ser zimanê kurdî û zimannasiya giştî bi kurdî belav kirin û hem jî dîtin û nêrînên kurttir li ser awayê rastnivîsîna kurdî weşandin. Gelek gotarên zimannasiyê yên Husein Muhammed tê de hatine weşandin. Li gorî nivîskarên redaksyona kovarê armanca wan ev bû: "Armanca kovara me ne tenê zimannasên gihiştî û pîşedar in lê hemû bikaranînerên zimanê kurdî ne: nivîskar, rojnamevan, xwandekarên zimanê kurdî, xwandevanên berhemên kurdî û hwd. Mijara Kanîzarê ziman û zimannasî ye lê sîngê me vekirî û berê me li dûr e: em ê lêkolînên zimannasî belav bikin lê em ê herwiha xwandevanên xwe bigihîn devok û zaravayên cuda, em ê wan ji berhemên hêjayî yên bi kurdî yan li ser kurdî nivîsandî agadar bikin."<ref>https://zimannas.files.wordpress.com/2015/08/hejmar11.pdf</ref> === Bloga zimannas.wordpress.com, 2015-2020 === [[Blog]]a Husein Muhammed a bi navê "Zimannas" ji sala 2015an pê de berdewam e.<ref>https://zimannas.wordpress.com/2020/04/</ref> == Pendnivîs == Ji bilî wergerên xwe, Husein Muhammed belkî herî baş bi [[pend]]ên anku [[aforîzma]]yên xwe têt nasîn. Wî ev pend di [[rojnivîsk]]ên xwe de nivîsîne û paşî ew di [[Kovara Mehname]] û derin din de belav kirine. == Berhemên wergerandî == * [[Hafizê Şîrazî]]: [[Sorgul û bilbil (pirtûk)|Sorgul û bilbil]] * [[Celaledînê Rûmî|Mewlana Celaledînê Rûmî]]: [[Ev agirê evînê me dihelîne (pirtûk)|Ev agirê evînê me dihelîne]] * [[Xelîl Cibran]]: [[Baskên Şkestî (pirtûk)|Baskên Şkestî]] * [[Xelîl Cibran]]: [[Peyamber (pirtûk)|Peyamber]] * [[Xelîl Cibran]]: [[Bexçeyê Peyamber (pirtûk)|Bexçeyê Peyamber]] == Malper û kovar == * Kovara [[Mehname]], 1999-2004 (hejmar 50, adara 2004an) * Kovara [[Kanîzar]], 2015-2018 (hejmar 16) * Malpera [[Zimannas (malper)|Zimannas]]<ref>https://zimannas.wordpress.com</ref> == Girêdanên derve == {{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Dihokê]] [[Kategorî:Kurdên Fînlendayê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] [[Kategorî:Zimannasên kurd]] nthuzoniyvw6sto95cu6v4g21e5dofj 0 1500 2093681 2042951 2026-09-10T10:14:32Z Avestaboy 34898 2093681 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Jan Dost | wêne = Jan Dost 2023.jpg | sernavê_wêne = Jan Dost | pîşe = Romannivîs, helbestvan | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|12|3|1965}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]], [[Heleb]] | hevwelatî = [[Sûriye]], [[Almanya]] | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]] | xelat = {{Lîsteya sade| * Xelata yekem a kurteçîrokê. Kurdistana Rojava (1993) * Xelata hevbenda nivîskar û rojnamevanên kurd- Essen- Almanya (2012) * Xelata "Kitêba Rojhilatî" kovara Dimeşq-London (2013) * Xelata Husên Arif. Festîvala Gelawêj 2014}} * Xelata Festîvala Mem û Zîn. Hewlêr. 2021 {{Indented plainlist| * [[Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê]] ''[[Xelata Şerefnamê]]'' {{Biçûk|(2021)}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/world/191120215 }}</ref> }} | şêwe = Roman, helbest | berhem = {{Lîsteya sade| * ''[[Mijabad]]'' (roman, 2003) * ''[[3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de]]'' (roman, 2007) * ''[[Mîrname]]'' (roman, 2008) * ''[[Kela Dimdim]]'' (destan, 1985) * ''[[Sazek ji çavên Kurdistan re]]'' (helbest, 1994) * ''[[Dîwana Jan]]'' (heslbt, 2010)}} }} '''Jan Dost''' romannivîs, helbestvan, wergêr û [[nivîskar]]ekî [[Kurd]] e. == Jiyana wî == Ew di [[12ê adarê]] sala [[1965]] an de li bajarê [[Kobanî]] hatiye dinyayê. Xwendina xwe heta lîseyê li Kobanî qedandiye. Ji sala [[1985]] an heta [[1988]]an li zanîngeha [[Heleb]]ê fakûlteya zanistê beşê Biyolojiyê xwend, lê temam nekir. Jan Dost di dehsaliya xwe de dest bi nivîsîna helbestên erebî kir paşê ji panzdesalî de qulipî zimanê kurdî. Çîroka wî ya yekem [[Xewna Şewitî]] sala [[1993]] an di pêşbirka kurteçîroka Kurdî de li [[Sûriyê]] xelata yekem stand. Her wiha li Tirkiyeyê jî li ser sehneyê hatiye lîstin. Ji bilî wê çîrokê, Jan Dost çend çîrokên din j nivîsandine, wek [[Mistek ax]] ku sala 2007 an li Almanyayê bû kurtefîlmek, û [[rûyekî şêrîn]] û hinin din. Her wiha gelek helbest û lêkolîn bi [[erebî]] û [[kurdî]] di rojname û kovarên cihê de weşandine. Jan Dost di malpera [[Diyarname]]yê de di quncika xwe ya bi navê Şevnem de ji 2007an heta 2012 nivîsar dinivîsandin. Jan Dost ji sala [[2003|2000]] de li [[Almanya]]yê dijî û ji adara 2009 an de hemwelatiyê Almanyayê ye. == Berhemên wî == === Romanên bi kurdî === * [[Mijabad]] Weşanxaneya Belkî, Amed, Sibat 2003. wergerandina bi tirkî Sisli Şehir. [[Kawa Nemir]]. Beybun Enqere 2004 * [[3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de]]. roman. 2007. weşanxana [[Avesta]]. Stembol.Çapa duyem Avesta 2012 * [[Mîrname]]. Roman. çapa yekem 2008. Çapa duyem 2012 Istembol. weşanxana [[Avesta]]. Wergera bi tirkî: Muhsin Kizilkaya. Ithaki. Istanbul. 2011. Wergera erebî Kalima, Ebû Zebî 2011. Wergera soranî Sebah Ismaîl, Endêshe, Silêmaniyê 2013 * [[Martînê Bextewer]]. Avesta, Stembol. Gulan, 2012. * [[Romana Kobanî]]. Dara Yayinlari. Diyarbekir. 2017 === Romanên bi erebî === * [[Eşîq el-Mutercim]], عشيق المترجم. Roman, Dubai, 2014. * Dem Ela El Mizana دم على المئذنة. Roman, Qahire, Misir. 2014 * Nawaqis Roma نواقيس روما Roman. Bêrût, Libnan. 2016 * Otubusa Kesk باص أخضر Roman. Mîlano. Îtalya.2019 * Korîdora Efrînê, ممر آمن, Roman, Tûnis, 2019 * Jînenigarîya Xebat, سيرة خبات, Şam, 2020 * Destxeta Petersburgê, مخطوط بطرسبورغ, Tûnis 2021 * Ew li hêvîya berbangê ne. إنهم ينتظرون الفجر Roman, Bêrût. 2022 * Ellahî, اللاهي, Roman, Bêrût. 2022 === Helbest === * [[Kela Dimdim]], Destan. weşanên Rewşen û Melsa 1991 Bonn-Stembol. Çapa çaran: Avesta- Stembol havîn 2011 * [[Sazek ji çavên Kurdistan re]] أغنية لعيني كردستان, Helbest bi kurdî û erebî. 1994. Sûrya * [[Dîwana Jan]]. Helbest. 2010. Semakurd. Dubai * [[Dîwana Jan]]. Helbest. 2012. Avesta. Stembol === Werger û lêkolîn === * [[Mem û Zîn]] bi erebî; [[مم و زين]] çapa 1 Şam 1995. ilegal, çapa 2 Beyrût 1998, çapa 3 Dihok 2006, çapa 4. Şam. sibat(reşemî). 2008. çapa 5 Qahire. Misir 2014 * [[Şiir we şueraa]] شعر و شعراء - مختارات من الشعر الكردي القديم و المعاصر kitêbek biblografî li ser helbestvanên kurd yên kevn û nû. 1991 sûrya * [[Mehabad ber bi olimpiyada xwedê de]] - Stembol 1996 helbesta [[Selîm Berekat]] wergerandin bi kurdî. weşanxana Avesta * [[Bedayiulluxe]] بدائع اللغة ferheng Kurdî-Erebî wergerandin ji Farisî, 1997.Sûrye. çapa ilegal * Elhedîqe el Nasiriyye الحديقة الناصرية في تاريخ و جغرافيا كردستان wergerandin ji farisî, bi erebî weşanxaneya Aras Hewlêr 2002 * [[Sirûda baranê]], helbestên Bedir elseyyab wergerandin ji erebî. Stembol [[Avesta]]1995 * [[El Durr El Semîn fî şerhî Mem we Zîn]] الدر الثمين في شرح مم و زين werger û şiroveya Mem û Zîna [[Ehmedê Xanî]] bi zimanê erebî. Dihok weşanxaneya [[Spîrêz]] 2006. * Mem û Zîn bi kurdiya îro. Avesta. Stembol. 2008 * Adatul-Ekrad. رسالة في عادات الأكراد وتقاليدهم. kitêba [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]: adat û risûmatnameê Ekradiye. Abû Dabî. 2010. * Adat û Risûmatnameê Ekradiye. kitêba [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmudê Bazîdî]]. wergerandina bi ser tîpên latînî ve û ravekirin. Weşanxaneya Nûbihar. Stembol. 2010 * Mem û Zîn. şirove û bi kurdiya îro. Avesta Stembol 2010. * Ferhenga Kurdistanî. kurdî/kurdî. Nûbihar. Stembol. 2010. * متاهة الجن wergera romana Hesenê Metê: Labîrenta Cinan. Kalima. Ebû Zebî 2013 * رماد النجوم Ariya (xweliya) Stêran. kurteçîrokên hilbijartî. Belavkirina Meqam, Qahire-Misir 2014 * وطن من ضباب. Mijabad bi erebî. Qahire, Misir. Belavkirina Meqam 2014 * Perik. Romana Selîm Berekat ji erebî. Weşanxaneya Ayrinti. Stenbol 2015 * Şerha Dîwana Cizîrî. wergerandin. Dara. Diyarbekir. 2018 * Xanî û Cizîrî: du stûnên wêjeya kurdî. Dara. Diyarbekir. 2018 == Medya û Rojnamevanî == === Kovar û Rojname === * Torevan. Edîtor. Sûrî. 1986-1987 * Welat, Welatê Me û Azadiya Welat. Nûner û nivîskar. 1992-2002 * Avesta. Edîtor. Almanya. 2000-2002 * Pêl. Edîtor. Almanya 2003 * Diyarname. Qunciknivîs. 2007-2012 * Hecelname (حجلنامه ). Edîtor. Swêd. 2003-2005 === Tv`yên ku bi wan re xebitiye === * Medya Tv. 2001-2002. Bruksel. Nûçexwan û bernamevan * Zenûbya Tv. Bruksel. 2009-2010. Nûçexwan û bernamevan === Fîlm === * Mistek ax. ev çîroka jan Dost ji hêla derhênerê kurd Şiyar Ebdî bû kurte filmek === Şano === * Çîroka xewna şewitî ku xelata yekem di pêşbirka çîroka kurdî li Sûriyê sala 1993 an wergirt, li Tirkiyê û Kurdistana bakur bû şano û li ser sahneyê hatiye lîstin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.diyarname.com/diyarname/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=16&Itemid=56 Nivîsarên Jan Dost yên di malpera Diyarnameyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927202826/http://www.diyarname.com/diyarname/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=16&Itemid=56 |date=2007-09-27 }} * [http://www.navkurd.eu/hevpeyvin/jan_dost/jan_dost.htm Jan Dost: “Mixabin ku Hevsarê Zimanê Kurdî; Îro Di Destê Amatoran da Ye”, Hevpeyvîn:Latif Epözdemir, NAVKURD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928215704/http://www.navkurd.eu/hevpeyvin/jan_dost/jan_dost.htm |date=2007-09-28 }} * [http://en.sevenload.com/videos/8Ep0HqF/Weje-Tishk-Tv-Ibrahim-Seydo-www-amude-com Video: Jan Dost mêvanê bernameya Wêje yê, Amadekar: Îbrahîm Seydo Aydogan, TISHK TV ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070306114243/http://en.sevenload.com/videos/8Ep0HqF/Weje-Tishk-Tv-Ibrahim-Seydo-www-amude-com |date=2007-03-06 }} * [http://www.institutakurdi.com/modules.php?name=News&file=article&sid=15 hevpeyvîn bi Jan Dost re]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA جان دوست. ويكيبيديا] {{Xelatgirên Xelata Şerefnameyê}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jan Dost| ]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1965]] [[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Kobaniyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd|Dost, Jan]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd|Dost, Jan]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] [[Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] 2z8ep0nolfa1l6n3ews6y9o195aaf78 2093682 2093681 2026-09-10T10:18:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093682 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Jan Dost | wêne = Jan Dost 2023.jpg | sernavê_wêne = Jan Dost | pîşe = Romannivîs, helbestvan | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|12|3|1965}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]], [[Heleb]] | hevwelatî = [[Sûriye]], [[Almanya]] | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]] | xelat = {{Lîsteya sade| * Xelata yekem a kurteçîrokê. Kurdistana Rojava (1993) * Xelata hevbenda nivîskar û rojnamevanên kurd- Essen- Almanya (2012) * Xelata "Kitêba Rojhilatî" kovara Dimeşq-London (2013) * Xelata Husên Arif. Festîvala Gelawêj 2014}} * Xelata Festîvala Mem û Zîn. Hewlêr. 2021 {{Indented plainlist| * [[Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê]] ''[[Xelata Şerefnamê]]'' {{Biçûk|(2021)}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/world/191120215 }}</ref> }} | şêwe = Roman, helbest | berhem = {{Lîsteya sade| * ''[[Mijabad]]'' (roman, 2003) * ''[[3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de]]'' (roman, 2007) * ''[[Mîrname]]'' (roman, 2008) * ''[[Kela Dimdim]]'' (destan, 1985) * ''[[Sazek ji çavên Kurdistan re]]'' (helbest, 1994) * ''[[Dîwana Jan]]'' (heslbt, 2010)}} }} '''Jan Dost''' (jdb. 12ê adara 1965an, [[Kobanî]]) romannivîs, helbestvan, wergêr û [[nivîskar]]ekî [[Kurd]] e. == Jiyana wî == Ew di [[12ê adarê]] sala [[1965]] an de li bajarê [[Kobanî]] hatiye dinyayê. Xwendina xwe heta lîseyê li Kobanî qedandiye. Ji sala [[1985]] an heta [[1988]]an li zanîngeha [[Heleb]]ê fakûlteya zanistê beşê Biyolojiyê xwend, lê temam nekir. Jan Dost di dehsaliya xwe de dest bi nivîsîna helbestên erebî kir paşê ji panzdesalî de qulipî zimanê kurdî. Çîroka wî ya yekem [[Xewna Şewitî]] sala [[1993]] an di pêşbirka kurteçîroka Kurdî de li [[Sûriyê]] xelata yekem stand. Her wiha li Tirkiyeyê jî li ser sehneyê hatiye lîstin. Ji bilî wê çîrokê, Jan Dost çend çîrokên din j nivîsandine, wek [[Mistek ax]] ku sala 2007 an li Almanyayê bû kurtefîlmek, û [[rûyekî şêrîn]] û hinin din. Her wiha gelek helbest û lêkolîn bi [[erebî]] û [[kurdî]] di rojname û kovarên cihê de weşandine. Jan Dost di malpera [[Diyarname]]yê de di quncika xwe ya bi navê Şevnem de ji 2007an heta 2012 nivîsar dinivîsandin. Jan Dost ji sala [[2003|2000]] de li [[Almanya]]yê dijî û ji adara 2009 an de hemwelatiyê Almanyayê ye. == Berhemên wî == === Romanên bi kurdî === * [[Mijabad]] Weşanxaneya Belkî, Amed, Sibat 2003. wergerandina bi tirkî Sisli Şehir. [[Kawa Nemir]]. Beybun Enqere 2004 * [[3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de]]. roman. 2007. weşanxana [[Avesta]]. Stembol.Çapa duyem Avesta 2012 * [[Mîrname]]. Roman. çapa yekem 2008. Çapa duyem 2012 Istembol. weşanxana [[Avesta]]. Wergera bi tirkî: Muhsin Kizilkaya. Ithaki. Istanbul. 2011. Wergera erebî Kalima, Ebû Zebî 2011. Wergera soranî Sebah Ismaîl, Endêshe, Silêmaniyê 2013 * [[Martînê Bextewer]]. Avesta, Stembol. Gulan, 2012. * [[Romana Kobanî]]. Dara Yayinlari. Diyarbekir. 2017 === Romanên bi erebî === * [[Eşîq el-Mutercim]], عشيق المترجم. Roman, Dubai, 2014. * Dem Ela El Mizana دم على المئذنة. Roman, Qahire, Misir. 2014 * Nawaqis Roma نواقيس روما Roman. Bêrût, Libnan. 2016 * Otubusa Kesk باص أخضر Roman. Mîlano. Îtalya.2019 * Korîdora Efrînê, ممر آمن, Roman, Tûnis, 2019 * Jînenigarîya Xebat, سيرة خبات, Şam, 2020 * Destxeta Petersburgê, مخطوط بطرسبورغ, Tûnis 2021 * Ew li hêvîya berbangê ne. إنهم ينتظرون الفجر Roman, Bêrût. 2022 * Ellahî, اللاهي, Roman, Bêrût. 2022 === Helbest === * [[Kela Dimdim]], Destan. weşanên Rewşen û Melsa 1991 Bonn-Stembol. Çapa çaran: Avesta- Stembol havîn 2011 * [[Sazek ji çavên Kurdistan re]] أغنية لعيني كردستان, Helbest bi kurdî û erebî. 1994. Sûrya * [[Dîwana Jan]]. Helbest. 2010. Semakurd. Dubai * [[Dîwana Jan]]. Helbest. 2012. Avesta. Stembol === Werger û lêkolîn === * [[Mem û Zîn]] bi erebî; [[مم و زين]] çapa 1 Şam 1995. ilegal, çapa 2 Beyrût 1998, çapa 3 Dihok 2006, çapa 4. Şam. sibat(reşemî). 2008. çapa 5 Qahire. Misir 2014 * [[Şiir we şueraa]] شعر و شعراء - مختارات من الشعر الكردي القديم و المعاصر kitêbek biblografî li ser helbestvanên kurd yên kevn û nû. 1991 sûrya * [[Mehabad ber bi olimpiyada xwedê de]] - Stembol 1996 helbesta [[Selîm Berekat]] wergerandin bi kurdî. weşanxana Avesta * [[Bedayiulluxe]] بدائع اللغة ferheng Kurdî-Erebî wergerandin ji Farisî, 1997.Sûrye. çapa ilegal * Elhedîqe el Nasiriyye الحديقة الناصرية في تاريخ و جغرافيا كردستان wergerandin ji farisî, bi erebî weşanxaneya Aras Hewlêr 2002 * [[Sirûda baranê]], helbestên Bedir elseyyab wergerandin ji erebî. Stembol [[Avesta]]1995 * [[El Durr El Semîn fî şerhî Mem we Zîn]] الدر الثمين في شرح مم و زين werger û şiroveya Mem û Zîna [[Ehmedê Xanî]] bi zimanê erebî. Dihok weşanxaneya [[Spîrêz]] 2006. * Mem û Zîn bi kurdiya îro. Avesta. Stembol. 2008 * Adatul-Ekrad. رسالة في عادات الأكراد وتقاليدهم. kitêba [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]: adat û risûmatnameê Ekradiye. Abû Dabî. 2010. * Adat û Risûmatnameê Ekradiye. kitêba [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmudê Bazîdî]]. wergerandina bi ser tîpên latînî ve û ravekirin. Weşanxaneya Nûbihar. Stembol. 2010 * Mem û Zîn. şirove û bi kurdiya îro. Avesta Stembol 2010. * Ferhenga Kurdistanî. kurdî/kurdî. Nûbihar. Stembol. 2010. * متاهة الجن wergera romana Hesenê Metê: Labîrenta Cinan. Kalima. Ebû Zebî 2013 * رماد النجوم Ariya (xweliya) Stêran. kurteçîrokên hilbijartî. Belavkirina Meqam, Qahire-Misir 2014 * وطن من ضباب. Mijabad bi erebî. Qahire, Misir. Belavkirina Meqam 2014 * Perik. Romana Selîm Berekat ji erebî. Weşanxaneya Ayrinti. Stenbol 2015 * Şerha Dîwana Cizîrî. wergerandin. Dara. Diyarbekir. 2018 * Xanî û Cizîrî: du stûnên wêjeya kurdî. Dara. Diyarbekir. 2018 == Medya û Rojnamevanî == === Kovar û Rojname === * Torevan. Edîtor. Sûrî. 1986-1987 * Welat, Welatê Me û Azadiya Welat. Nûner û nivîskar. 1992-2002 * Avesta. Edîtor. Almanya. 2000-2002 * Pêl. Edîtor. Almanya 2003 * Diyarname. Qunciknivîs. 2007-2012 * Hecelname (حجلنامه ). Edîtor. Swêd. 2003-2005 === Tv`yên ku bi wan re xebitiye === * Medya Tv. 2001-2002. Bruksel. Nûçexwan û bernamevan * Zenûbya Tv. Bruksel. 2009-2010. Nûçexwan û bernamevan === Fîlm === * Mistek ax. ev çîroka jan Dost ji hêla derhênerê kurd Şiyar Ebdî bû kurte filmek === Şano === * Çîroka xewna şewitî ku xelata yekem di pêşbirka çîroka kurdî li Sûriyê sala 1993 an wergirt, li Tirkiyê û Kurdistana bakur bû şano û li ser sahneyê hatiye lîstin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.diyarname.com/diyarname/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=16&Itemid=56 Nivîsarên Jan Dost yên di malpera Diyarnameyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927202826/http://www.diyarname.com/diyarname/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=16&Itemid=56 |date=2007-09-27 }} * [http://www.navkurd.eu/hevpeyvin/jan_dost/jan_dost.htm Jan Dost: “Mixabin ku Hevsarê Zimanê Kurdî; Îro Di Destê Amatoran da Ye”, Hevpeyvîn:Latif Epözdemir, NAVKURD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928215704/http://www.navkurd.eu/hevpeyvin/jan_dost/jan_dost.htm |date=2007-09-28 }} * [http://en.sevenload.com/videos/8Ep0HqF/Weje-Tishk-Tv-Ibrahim-Seydo-www-amude-com Video: Jan Dost mêvanê bernameya Wêje yê, Amadekar: Îbrahîm Seydo Aydogan, TISHK TV ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070306114243/http://en.sevenload.com/videos/8Ep0HqF/Weje-Tishk-Tv-Ibrahim-Seydo-www-amude-com |date=2007-03-06 }} * [http://www.institutakurdi.com/modules.php?name=News&file=article&sid=15 hevpeyvîn bi Jan Dost re]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA جان دوست. ويكيبيديا] {{Xelatgirên Xelata Şerefnameyê}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jan Dost| ]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1965]] [[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Kobaniyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd|Dost, Jan]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd|Dost, Jan]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] [[Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] e9lncwjukh835ewbq3zzo4aknx1mvw4 2093683 2093682 2026-09-10T10:18:31Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2093683 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Jan Dost | wêne = Jan Dost 2023.jpg | sernavê_wêne = Jan Dost | pîşe = Romannivîs, helbestvan | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|12|3|1965}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]], [[Heleb]] | hevwelatî = [[Sûriye]], [[Almanya]] | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]] | xelat = {{Lîsteya sade| * Xelata yekem a kurteçîrokê. Kurdistana Rojava (1993) * Xelata hevbenda nivîskar û rojnamevanên kurd- Essen- Almanya (2012) * Xelata "Kitêba Rojhilatî" kovara Dimeşq-London (2013) * Xelata Husên Arif. Festîvala Gelawêj 2014}} * Xelata Festîvala Mem û Zîn. Hewlêr. 2021 {{Indented plainlist| * [[Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê]] ''[[Xelata Şerefnamê]]'' {{Biçûk|(2021)}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/world/191120215 }}</ref> }} | şêwe = Roman, helbest | berhem = {{Lîsteya sade| * ''[[Mijabad]]'' (roman, 2003) * ''[[3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de]]'' (roman, 2007) * ''[[Mîrname]]'' (roman, 2008) * ''[[Kela Dimdim]]'' (destan, 1985) * ''[[Sazek ji çavên Kurdistan re]]'' (helbest, 1994) * ''[[Dîwana Jan]]'' (heslbt, 2010)}} }} '''Jan Dost''' (jdb. 12ê adara 1965an, [[Kobanî]]) romannivîs, helbestvan, wergêr û [[nivîskar]]ekî [[Kurd]] e. == Jiyana wî == Ew di 12ê adarê sala 1965an de li bajarê [[Kobanî]] hatiye dinyayê. Xwendina xwe heta lîseyê li Kobanî qedandiye. Ji sala [[1985]] an heta [[1988]]an li zanîngeha [[Heleb]]ê fakûlteya zanistê beşê Biyolojiyê xwend, lê temam nekir. Jan Dost di dehsaliya xwe de dest bi nivîsîna helbestên erebî kir paşê ji panzdesalî de qulipî zimanê kurdî. Çîroka wî ya yekem [[Xewna Şewitî]] sala [[1993]] an di pêşbirka kurteçîroka Kurdî de li [[Sûriyê]] xelata yekem stand. Her wiha li Tirkiyeyê jî li ser sehneyê hatiye lîstin. Ji bilî wê çîrokê, Jan Dost çend çîrokên din j nivîsandine, wek [[Mistek ax]] ku sala 2007 an li Almanyayê bû kurtefîlmek, û [[rûyekî şêrîn]] û hinin din. Her wiha gelek helbest û lêkolîn bi [[erebî]] û [[kurdî]] di rojname û kovarên cihê de weşandine. Jan Dost di malpera [[Diyarname]]yê de di quncika xwe ya bi navê Şevnem de ji 2007an heta 2012 nivîsar dinivîsandin. Jan Dost ji sala [[2003|2000]] de li [[Almanya]]yê dijî û ji adara 2009 an de hemwelatiyê Almanyayê ye. == Berhemên wî == === Romanên bi kurdî === * [[Mijabad]] Weşanxaneya Belkî, Amed, Sibat 2003. wergerandina bi tirkî Sisli Şehir. [[Kawa Nemir]]. Beybun Enqere 2004 * [[3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de]]. roman. 2007. weşanxana [[Avesta]]. Stembol.Çapa duyem Avesta 2012 * [[Mîrname]]. Roman. çapa yekem 2008. Çapa duyem 2012 Istembol. weşanxana [[Avesta]]. Wergera bi tirkî: Muhsin Kizilkaya. Ithaki. Istanbul. 2011. Wergera erebî Kalima, Ebû Zebî 2011. Wergera soranî Sebah Ismaîl, Endêshe, Silêmaniyê 2013 * [[Martînê Bextewer]]. Avesta, Stembol. Gulan, 2012. * [[Romana Kobanî]]. Dara Yayinlari. Diyarbekir. 2017 === Romanên bi erebî === * [[Eşîq el-Mutercim]], عشيق المترجم. Roman, Dubai, 2014. * Dem Ela El Mizana دم على المئذنة. Roman, Qahire, Misir. 2014 * Nawaqis Roma نواقيس روما Roman. Bêrût, Libnan. 2016 * Otubusa Kesk باص أخضر Roman. Mîlano. Îtalya.2019 * Korîdora Efrînê, ممر آمن, Roman, Tûnis, 2019 * Jînenigarîya Xebat, سيرة خبات, Şam, 2020 * Destxeta Petersburgê, مخطوط بطرسبورغ, Tûnis 2021 * Ew li hêvîya berbangê ne. إنهم ينتظرون الفجر Roman, Bêrût. 2022 * Ellahî, اللاهي, Roman, Bêrût. 2022 === Helbest === * [[Kela Dimdim]], Destan. weşanên Rewşen û Melsa 1991 Bonn-Stembol. Çapa çaran: Avesta- Stembol havîn 2011 * [[Sazek ji çavên Kurdistan re]] أغنية لعيني كردستان, Helbest bi kurdî û erebî. 1994. Sûrya * [[Dîwana Jan]]. Helbest. 2010. Semakurd. Dubai * [[Dîwana Jan]]. Helbest. 2012. Avesta. Stembol === Werger û lêkolîn === * [[Mem û Zîn]] bi erebî; [[مم و زين]] çapa 1 Şam 1995. ilegal, çapa 2 Beyrût 1998, çapa 3 Dihok 2006, çapa 4. Şam. sibat(reşemî). 2008. çapa 5 Qahire. Misir 2014 * [[Şiir we şueraa]] شعر و شعراء - مختارات من الشعر الكردي القديم و المعاصر kitêbek biblografî li ser helbestvanên kurd yên kevn û nû. 1991 sûrya * [[Mehabad ber bi olimpiyada xwedê de]] - Stembol 1996 helbesta [[Selîm Berekat]] wergerandin bi kurdî. weşanxana Avesta * [[Bedayiulluxe]] بدائع اللغة ferheng Kurdî-Erebî wergerandin ji Farisî, 1997.Sûrye. çapa ilegal * Elhedîqe el Nasiriyye الحديقة الناصرية في تاريخ و جغرافيا كردستان wergerandin ji farisî, bi erebî weşanxaneya Aras Hewlêr 2002 * [[Sirûda baranê]], helbestên Bedir elseyyab wergerandin ji erebî. Stembol [[Avesta]]1995 * [[El Durr El Semîn fî şerhî Mem we Zîn]] الدر الثمين في شرح مم و زين werger û şiroveya Mem û Zîna [[Ehmedê Xanî]] bi zimanê erebî. Dihok weşanxaneya [[Spîrêz]] 2006. * Mem û Zîn bi kurdiya îro. Avesta. Stembol. 2008 * Adatul-Ekrad. رسالة في عادات الأكراد وتقاليدهم. kitêba [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]: adat û risûmatnameê Ekradiye. Abû Dabî. 2010. * Adat û Risûmatnameê Ekradiye. kitêba [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmudê Bazîdî]]. wergerandina bi ser tîpên latînî ve û ravekirin. Weşanxaneya Nûbihar. Stembol. 2010 * Mem û Zîn. şirove û bi kurdiya îro. Avesta Stembol 2010. * Ferhenga Kurdistanî. kurdî/kurdî. Nûbihar. Stembol. 2010. * متاهة الجن wergera romana Hesenê Metê: Labîrenta Cinan. Kalima. Ebû Zebî 2013 * رماد النجوم Ariya (xweliya) Stêran. kurteçîrokên hilbijartî. Belavkirina Meqam, Qahire-Misir 2014 * وطن من ضباب. Mijabad bi erebî. Qahire, Misir. Belavkirina Meqam 2014 * Perik. Romana Selîm Berekat ji erebî. Weşanxaneya Ayrinti. Stenbol 2015 * Şerha Dîwana Cizîrî. wergerandin. Dara. Diyarbekir. 2018 * Xanî û Cizîrî: du stûnên wêjeya kurdî. Dara. Diyarbekir. 2018 == Medya û Rojnamevanî == === Kovar û Rojname === * Torevan. Edîtor. Sûrî. 1986-1987 * Welat, Welatê Me û Azadiya Welat. Nûner û nivîskar. 1992-2002 * Avesta. Edîtor. Almanya. 2000-2002 * Pêl. Edîtor. Almanya 2003 * Diyarname. Qunciknivîs. 2007-2012 * Hecelname (حجلنامه ). Edîtor. Swêd. 2003-2005 === Tv`yên ku bi wan re xebitiye === * Medya Tv. 2001-2002. Bruksel. Nûçexwan û bernamevan * Zenûbya Tv. Bruksel. 2009-2010. Nûçexwan û bernamevan === Fîlm === * Mistek ax. ev çîroka jan Dost ji hêla derhênerê kurd Şiyar Ebdî bû kurte filmek === Şano === * Çîroka xewna şewitî ku xelata yekem di pêşbirka çîroka kurdî li Sûriyê sala 1993 an wergirt, li Tirkiyê û Kurdistana bakur bû şano û li ser sahneyê hatiye lîstin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.diyarname.com/diyarname/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=16&Itemid=56 Nivîsarên Jan Dost yên di malpera Diyarnameyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927202826/http://www.diyarname.com/diyarname/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=16&Itemid=56 |date=2007-09-27 }} * [http://www.navkurd.eu/hevpeyvin/jan_dost/jan_dost.htm Jan Dost: “Mixabin ku Hevsarê Zimanê Kurdî; Îro Di Destê Amatoran da Ye”, Hevpeyvîn:Latif Epözdemir, NAVKURD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928215704/http://www.navkurd.eu/hevpeyvin/jan_dost/jan_dost.htm |date=2007-09-28 }} * [http://en.sevenload.com/videos/8Ep0HqF/Weje-Tishk-Tv-Ibrahim-Seydo-www-amude-com Video: Jan Dost mêvanê bernameya Wêje yê, Amadekar: Îbrahîm Seydo Aydogan, TISHK TV ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070306114243/http://en.sevenload.com/videos/8Ep0HqF/Weje-Tishk-Tv-Ibrahim-Seydo-www-amude-com |date=2007-03-06 }} * [http://www.institutakurdi.com/modules.php?name=News&file=article&sid=15 hevpeyvîn bi Jan Dost re]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA جان دوست. ويكيبيديا] {{Xelatgirên Xelata Şerefnameyê}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jan Dost| ]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1965]] [[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Kobaniyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd|Dost, Jan]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wergêrên kurd|Dost, Jan]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] [[Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] 44aa189wu3gh7ouc5tlgy1t0vek8djh 0 1680 2093465 1983668 2026-09-09T15:23:17Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093465 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Sûrî''',{{Efn|bi navê '''Sûriye'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Stokholm: Nûdem|sal=1998 |rûpel=775}}</ref> jî tê nasîn}} bi fermî '''Komara Erebî ya Sûriyê''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الجمهوريّة العربيّة السوريّة; tîpên [[Alfabeya latînî|romanî]]: ''al-Jumhūriyya al-ʿArabiyya as-Sūriya'') welatek li [[Asya|Rojavayê Asyayê]] ye ku li rojhilata [[Deryaya Navîn]] û herema [[Şam (herêma erdnîgarî)|Şamê]] de ye. Li rojava bi Deryaya Navîn ve, li bakur bi [[Tirkiye]], li rojhilat û başûrrojhilat bi [[Iraq]], li başûr bi [[Urdun]] û ji başûr rojava ve bi [[Îsraêl]] û [[Libnan]] ve tê sînorkirin. [[Qibris|Girava Qibrisê]] li rojava li ser Deryaya Navîn dikeve. Sûrî komareke yekîtî ye ku ji 14 parêzgeh (binavçe) pêk tê. Welatekî deştên bi xêr, çiyayên bilind û çolistanan, Sûriye cihê komên etnîkî û olî yên cihêreng e, ku piraniya wan [[ereb]], [[kurd]], [[Tirkmen (denonîm)|tirkmen]], [[suryanî]], [[çerkez]], [[ermenî]], [[alban]], [[Yewnanistan|yewnan]] û [[çeçen]] jî di nav de ne. Di nava komên olî de [[misilman]], [[xiristiyan]], [[Elewîtî|elewî]], [[durzî]] û [[êzidî]] hene. Paytext û bajarê herî mezin [[Şam]] e û piştî wê [[Heleb]], [[Humis]], [[Latakya]], [[Heme]], [[Dêra Zorê (parêzgeh)|Dêrezor]] û [[Reqa]] tên. Komê Ereb herî mezintirîn koma etnîkî ne û misilmanên [[Sunîtî|sunî]] jî koma olî ya herî mezin in. Navê "Sûriye" di dîrokê de ji herêmeke berfirehtir re tê binavkirin, ku bi berfirehî bi Şamê re hevwate ye, û bi erebî wekî el-Şam tê zanîn. Dewleta nûjen cîhên çend keyîtî û împeratorî kevnar dihewîne, di nav de şaristaniya Eblan a hezarsala 3an berî zayînê. Di [[Pêşketina Îslamiyê|serdema Îslamê]] de, Şam navenda [[Xanedana Emewiyan|Xelîfetiya Emewiyan]] û navenda parêzgeha [[Xanedana Eyûbiyan|Siltanatiya Eyûbiyan]] û piştre ya [[Dewleta Memlûkan|Memlûkên Misirê]] bû. Dewleta Sûriyê ya nûjen di nîveka sedsala 20an de piştî bi sedsalan desthilatdariya [[Împeratoriya Osmanî|Osmaniyan]] hate damezrandin. Piştî heyamek wekî fermanberiya Fransî (1923–1946), dewleta nû hatî damezrandin mezintirîn dewleta Erebî ya ku ji parêzgehên Sûriyê yên berê yên di bin desthilatdariya Osmaniyan de derketibû, temsîl kir. Wê di 24ê Cotmeha 1945an de dema ku Komara Sûriyê bû endama damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]], de facto serxwebûna xwe bi dest xist (tevî ku leşkerên Fransî heta Nîsana 1946an ji welat derneketin). Welatekî deştên bi bereket, çiyayên bilind û çolistanan, Sûriyê cihê komên etnîkî û olî yên cihêreng e. [[Ereb]] mezintirîn koma etnîkî ne û [[Misilman|misilmanên sunî]] jî koma olî ya herî mezin in. Heta girtina Şamê ji aliyê hêzên serhildêr ve, ew yekane welat bû ku ji aliyê neo-Baasiyan ve dihat birêvebirin. Hikûmeta nû-Beasî dîktatorîyeke totalîter bû û xwedî oleke kesayetî ya berfereh li derdora malbata [[Beşar Esed|Esed]] bû, û rastî şermezarkirineke berfireh hat ji ber zordestiya wê ya tund a navxweyî û tawanên cengê. Berî rûxandina Esed, Sûriyê di rêza çarem-xirabtirîn de bû di rêza 2024an de û ew yek ji cihên herî metirsîdar li cîhanê bû ji bo rojnamevanan. Azadiya çapemeniyê pir kêm bû û welat di Indeksa Azadiya Çapemeniyê ya Cîhanê ya 2024an de di rêza duyemîn a herî xirab de bû. Ew welatê herî gendelî li herêma MENA bû û li ser Endeksa Têgihîştina Gendeliyê ya 2023an di cîhanê de di rêza duyemîn-xerab de bû. Sûriye jî bû navenda pîşesaziya Kaptagonê ya ku ji aliyê Esed ve tê piştgirîkirin, salane bi mîlyaran dolar dermanên neqanûnî hinarde dike û dike yek ji mezintirîn dewletên narko li cîhanê. == Nav == Çavkaniyên cihêreng diyar dikin ku navê Sûriyê ji sedsala 8ê berî zayînê ji peyva Luwî "Sura/i" û navên yewnaniya kevn Σύριοι, Sýrioi an Σύροι, Sýroi tên ku herdu nav jî bi koka xwe ji Aššūrāyu (asûrî) ne ku ji Bakurê Mezopotamya (Iraqa îro) hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |tarîx=2006 |sernav=The Terms “Assyria” and “Syria” Again |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/511103 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=65 |hejmar=4 |rr=283–287 |doi=10.1086/511103 |issn=0022-2968 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Frye |pêşnav=Richard N. |tarîx=1992 |sernav=Assyria and Syria: Synonyms |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Assyria-and-Syria%3A-Synonyms-Frye/410d361bda63b8bd5f98f00d03de0fd10ad8e9ce |kovar=Journal of Near Eastern Studies |ziman=en |cild=51 |hejmar=4 |rr=281–285 |doi=10.1086/373570 |issn=0022-2968 }}</ref> Lêbelê ji Împaratoriya Selûkiyan (323-150 b.z.) û vir ve ev têgeh ji bo herêma Şamê (Levant) jî hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/History_of_Herodotus/Book_7 |sernav=The History of Herodotus (Rawlinson)/Book 7 - Wikisource, the free online library |malper=en.wikisource.org |roja-gihiştinê=2025-01-23 |ziman=en }}</ref> Di heman demê yewnaniyan ji bo ku asûriyên li Mezopotamyayê û aramiyên li Şamê ji hev cuda bikin vê têgînê bikar anîne. Raya akademîk a nûjen a sereke bi awayeke diyar piştgirî dide argumana peyva yewnanî Ἀσσυρία ku asûrî ve girêdayî ye ku herî dawiyê ev peyv ji akadî ''Aššur'' tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Syria |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=web.archive.org |tarîx=2007-10-11 |roja-gihiştinê=2025-01-23 |roja-arşîvê=2013-05-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130513183105/http://www.etymonline.com/index.php?term=Syria |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Cilician Armenia-en.svg|thumb|{{Girêdan|Kîlîkya Ermenî|en|Cilician Armenia}}, 1199–1375]] [[Wêne:Schedel Damaskus 1497.jpg|thumb|[[Şam]], ''{{Girêdan|Schedelschen Weltchronik|de}}'', 1497]] Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên Ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Qiraliyeta Yekbûyî|Brîtanya]] dê qebûl bike. Li sala 1922yê de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê [[Iraq]] û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be. Li vî demî kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Faysal li dijî Fransayê serhildanek da destpê kirin ku Suriyeyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnêe Faysal diçe Iraqê. Berî şerê cîhanê yê duyem di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de miadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina Almanan bo rojhilata navîn di xizîrana 1941ê de Brîtanyayê ji bo alîkarkirina Fransayê, Suriye dagir kir. Piştî xelasbûna şer di dawiya sala 1945ê de bi hevpeymaneke Brîtanya û Fransayê, her du dewletan hêzên xwe ji Sûrî vekişandin û dewleta Sûrî ya serbixwe ava bû. Li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û terefdarên Cemal Ebdulnasir bûn desthilat. Di reşemeha 1958ê de Sûrî û Misirê bi navê Komara Yekgirtî ya Ereb ava kirin. Lê li sala 1961ê de li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û ev komar jî hate rûxandin. Piştî şerê 1967ê bi binketina dewletên erebî xelas bû, li nav dewletên erebî jî guherîn destpê kirin. Li Sûriyê li sala 1970ê de bi rêberiya [[Hafiz Esad]] derbeyeke leşkerî pêkhat û bû desthilatê nû. Li sala 1973ê de Misirê ji nişka ve êrîş bir ser leşkerên îsraêlî yên li derdora [[Kanala Suezê]]. Di vî wextî de jî leşkerên Sûriyê êrîş bir ser girên [[Golan]]ê. Bi alikariya [[DYA]]yê ev rewş guherî û bi serketina Îsraêlê bidawî bû. Ji ber vê helwesta DYAyê dewletên erebî û [[OPEC]]ê embargoya petrolê dana ser dinyayê û bahayê petrolê zêde bûn. Du sal piştî şer, bi berevaniya DYAyê Sûrî û Îsraêl pêkahtin û Îsraêl ji axen dagirkirî derket. === Desthilata Osmaniyan === {{Gotara bingehîn|Împeratoriya Osmanî}} [[Wêne: Ottoman Syria.png|thumb|Erdnigarîya Osmanîya Sûrî]] Sûriya Osmanî di destpêka sedsala 16an de piştî dagirkirina ji aliyê Siltanatiya Memlûkan ve ji aliyê Osmaniyan ve wekî yek eyaleta (parêzgeh) Eyaleta Şamê hate binavkirin. Di sala 1534an de Eyaleta Helebê dibe rêveberiyeke cuda. Eyaleta Trablûsê di sala 1579an de ji parêzgeha Şamê hat avakirin û paşê Eyaleta Edeneyê ji Helebê hat damezrandin. Di sala 1516an de [[împeratoriya Osmanî]] êrîşî [[dewleta Memlûkan]] ya [[Misira kevnare|Misirê]] dike û piştre jî herêma Sûriyeyê zeft dagir dike. Sîstema Osmanî ji bo erebên sûrî ne giran bû lê ji ber ku tirkan zimanê erebî wekî zimanê [[Quran]]ê rêz digirtin û cil û bergên parêzvanên baweriyê qebûl dikirin. Di sala 1831an de, [[Îbrahîm paşa ya misirê|Îbrahîm paşa ya Misirê]] dev ji dilsoziya xwe ji bo hikûmeta osmaniyan berda û Sûriya Osmanî ji destê osmaniyan sitand û bajarê [[Şam]]ê zeft kir. Lêbelê di sala 1840an de, ew neçar ma ku herêmê dîsa radestî osmaniyan bike. Ji sala 1864an ve, reformên [[Tenzîmat]]ê li ser Sûriya Osmanî hatin sepandin, parêzgehên (vilayetên) [[Heleb]], [[Deir Ez-Zor|Zor]], [[Bêrût|Berût]] û Wîlayeta Şamê bûn herêma Sûriyê. Di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, împeratoriya Osmanî bi aliyê Almanya û [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] ket pevçûnê. Di dawiyê de têkçû û kontrola tevahiya [[Rojhilata Nêzîk]] ji [[Împeratoriya Brîtanî|împeratoriya brîtanî]] û [[Împeratoriya Fransî|împeratoriya fransî]] re winda kir. Di dema şer de, qirkirin li dijî gelên [[Xiristiyanî|Xiristiyan]] ên xwecihî ji aliyê Osmaniyan û hevalbendên wan ve bi şêweyê [[nîjadkujiya ermeniyan]] û [[nîjadkujiya suryaniyan]] hat kirin, ku [[Deir Ez-Zor]] ya li Sûriyeya Osmanî, cihê dawî yê van meşên mirinê bû. Di navbera Şerê Cîhanê yê Yekem de, du dîplomatên hevalbend (François Georges-Picot û Mark Sykes) di [[Peymana Sykes–Picot]] ya sala 1916an de bi dizî li ser dabeşkirina piştî şer a împeratoriya Osmanî li herêmên bandor ên têkildar li hev kirin. Ev sînor dema ku Sûriye di sala 1920an de bû endama Cemiyeta Miletan, di qada navneteweyî de hat naskirin û heya îro nehatiye guhertin. Di sala 1660 de, Eyaleta Safed hate damezrandin û piştî demek kurt navê Sidon Eyalet hate binavkirin; di sala 1667 de, Mîrnişîna Çiyayê Libnanê di hundurê parêzgeha Sidonê de statuyek xweseriya taybetî hate dayîn, lê di 1841 de hate hilweşandin û di 1861 de ji nû ve wekî Mount Libnan Mutasarrifate hate saz kirin. Piştî reformên Tenzîmatê yên sala 1864an, eyaleyên Sûriyê hatin guhertin û bûn Wilayeta Sûriyê, Wilayeta Helebê û Wilayeta Bêrûtê. Di dawiyê de, di sala 1872an de Muteserrîfetiya Qudsê ji Wilayeta Sûriyê hate parçekirin û bû rêveberiyek xweser û xwedî statuyeke taybet. === Di şerê cîhanî yê yekem de === Dewletên mittefik bi serhildêrên Ereb 1 ê cotmeha 1918ê Şam ji destê tirkan stand. Di van du salên ku piştî dawiya şer di sala 1918an de û li gorî peymana Sykes-Picot ku di dema şer de ji hêla Brîtanya û Fransa ve hat îmzekirin- Brîtanya piraniya Mezopotamyaya Osmanî (Iraqa nûjen) û beşê başûr kontrol kir. Sûriya Osmanî (Filistîn û Transurdan), lê Fransiyan li Sûriyeyê mayîna Osmanî, Libnan, Alexandretta (Xetay) û beşek ji başûrê rojhilatê Tirkiyeyê kontrol kirin. 7ê adara 1920 de, Keyaniya Sûriyê ya demeke kurt di bin destê [[Feysel I]] yê ji malbata [[Haşimiyan|Haşimî]] de hate damezrandin. Lêbelê, desthilatdariya wî li ser Sûriyê tenê piştî çend mehan, piştî [[şerê Meysulûn]]ê bi dawî bû. ===Mandateya Fransa li Suriya (1920-1946)=== Leşkerên Fransî di dawiya sala 1920ê de hikûmeta Sûrî dagir kirin piştî ku [[konferansa San Remoyê]] pêşniyar kir ku Cemiyeta Neteweyan Sûriyê bike bin hikûmdarê Fransa. [[Wêne: FEisalKingdom.png|thumb|Percê kirina Kolonlîyalê Fransê, Sûrî.]] Rêvebiriya herêmê di bin destê Fransiyan de bi rêya çend hikûmet û herêmên cuda pêk hat, di nav wan de Federasyona Sûriyê (1922-24), Dewleta Sûriyê (1924-30) û Komara Sûriyê (1930-1950). Sûrîyê û Fransa di Îlona 1936an de li ser [[Peymana serxwebûnê ya Fransa û Sûrî|peymana serxwebûnê]] danûstanan kirin, û [[Haşim el-Etaşî]] yekem serok bû ku di bin jimareya yekem a komara nûjen a Sûriyê de hat hilbijartin. Lêbelê, peyman qet neket meriyetê ji ber ku parlamenê Fransî pejirandina wê red kir. her wiha dewletên piçûk: Dewleta Libnana Mezin, Dewleta Elewiyan û Dewleta Cebel Durzî. [[Dewleta Xetayê]] di sala 1939an de ji aliyê Tirkiyê ve hat girêdan. Desthilatdariya Fransayê heta sala 1946an dom kir, dema ku leşkerên Fransî di dawiyê de ji Sûriye û Libnanê derketin, ku herduyan di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de serxwebûna xwe îlan kiribûn. ===Sûriya azad û dewra kudetayên leşkerî (1946-1958)=== ====Rêveberiya yekem (1946-11 nîsan 1949)==== ====Kudetaya Husnî Zayîm (11 nîsan 1949-1949)==== ====Kudetaya Samî El Hennawî(1949-1949)==== ====Kudetaya Edîb Çîçeklî (Berfanbar 1949-)==== === Komara Yekbûyî ya Erebî (1958-28 îlon 1961) === [[Wêne: United Arab Republic (orthographic projection).svg|thumb|Komara Yekbûyî ya Erebî bi nexşe]] Komara Erebî ya Yekbûyî di 1ê Sibata 1958an de wek gava yekem ber bi dewleteke mezin a pan-erebî ve hat damezrandin, ku di eslê xwe de ji aliyê komek serkirdeyên siyasî û leşkerî li Sûriyê ji Serokê Misrê Cemal Ebdul Nasir re hatibû pêşniyarkirin. Hestên panerebî bi kevneşopî li Sûriyê pir xurt bû, û Nasir kesayetek qehremanek populer bû li seranserê cîhana erebî piştî [[Qeyrana Suezê]] ya 1956an. Ji ber vê yekê li Sûriyê ji bo yekbûna bi Misrê Nasir re piştgiriyek gelêrî ya berbiçav hebû. Partiya Sosyalîst a Erebî ya Baasê parêzerê sereke yê yekitiyeke wiha bû. Di nîvê sala 1957an de, hêzên rojavayî dest bi fikaran kirin ku Sûriye nêzîkî desthilatdariya Komunîst bû; Partiyeke Komunîst a bi rêxistinkirî hebû û serfermandarê artêşê yê nû, Afif el-Bizrî, sempatîzanekî komunîst bû. Ev yek bû sedema qeyrana Sûriyê ya sala 1957an û piştî wê jî Sûriyan hewldanên xwe yên yekbûna bi Misrê re xurt kirin. Nasir ji şandeke Sûrî re, ku di nav wan de Serok Şukrî El-Quwatli û Serokwezîr Xalid el-Azem jî hebûn, got ku ew hewce ne ku hikûmeta xwe ji Komunîstan paqij bikin, lê şandê bertek nîşan da û hişyarî da wî ku tenê yekîtîya tev Misrê dê dawî li "tehdîda komunîst" bîne. Li gorî Abdel Letîf Boghdadî, Nasir di destpêkê de li dijî yekitiya tevahî ya bi Sûriyê re li ber xwe da û li şûna wê yekitiyek federal erê kir. Lêbelê, Nasser "bêtir ji desthilatdariya komunîst ditirsiya" û li ser yekbûnek tevahî li hev kir. Zêdebûna hêza Partiya Komunîst a Sûriyê, di bin serokatiya Xalid Bakdaş de, Partiya Beis a Sûriyê nîgeran kir, ku ji ber qeyraneke navxweyî ya ku endamên payebilind ên payebilind dilgiran bûn ku jê rizgar bibin, nîgeran kir. Ji dema hilweşandina rejîma leşkerî ya Edîb El-Şişeklî di sala 1954’an de Sûriye xwedî hikûmeteke demokratîk bû û zexta gel a ji bo yekîtiya Ereban di pêkhateya parlamenê de xwe nîşan da. === Komara Sûrî ya Erebî (28 îlon 1961-...) === Di Şerê Kendavê yê yekem de (1980-1988), Sûriyê li dijî Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyn de, ku ew jî ji aliyê Partiya [[Bees (bîrdozî)|Bees]] ve dihat birêvebirin, piştgirî da Îranê. Piştî ku leşkerên Iraqî Kuweyt dagir kirin, Sûrîye di şerê duyem ê Kendavê de beşdarî rizgarkirina Kuweytê bû. Têkiliyên bi welatê cîranê rojhilat re ji sala 1997an ve tenê bi qismî normal bûn, lê têkiliyên dîplomatîk ên ku di sala 1980an de qut bûbûn, heya Mijdara 2006an ji nû ve dest pê nekiribûn. Di sala 1994an de kurê Esad yê mezin Basil Esed ku dê şûna wî bigire, li nêzî balafirgeha Şamê di qezayeke trafîkê de hat kuştin. Piştî mirina serokê Sûriyê Hafiz Esed di 10ê hezîrana 2000ê de, kurê wî yê biçûk Beşar Esed di 10ê tîrmehê de piştî guhertina destûrî di derbarê temenê herî kêm ji bo serokekî bi piraniya %97.29 (fermî). encamên hilbijartinê). Bihara Şamê ku reformên demokratîk armanc dikir, di bin destê wî de dest pê kir. [[Beşar Esed]] di destpêkê de ji bavê xwe lîberaltir dihat hesibandin, ji ber ku wî li Londonê dixwend, di nav tiştên din de, û hem jî zewicî. Nîşana yekem a kursa siyasî ya nû serbestberdana 600 girtiyên siyasî di mijdara 2000 de bû. Bikaranîna Înternetê di dema Beşar Esed de destûr hat dayîn. Lêbelê, di Îlona 2001 de, endamên naskirî yên mixalefetê dîsa hatin girtin. Di bihara 2004 de, piştî xwenîşandan û pevçûnên bi servîsên ewlehiyê re, bi sedan kurdên sûrî, ku zarok jî di nav de hebûn, hatin girtin û kuştin. Ev xwepêşandan li Qamişlo, Amûdê û Efrînê ku piraniya wan kurd lê dijîn, hatin lidarxistin. Di sibata 2005an de, karwanê otomobîla Refîq Herîrî, serokê berê yê hikûmeta Libnanê, li Bêrûtê hat kuştin. Ji ber ku îşaretên xebatên servîsên veşartî hebûn, zextên li ser Sûriyeyê zêde bûn. DYA bi taybetî serokatiya wî bi kuştinê tawanbar kir. Lê Fransa jî daxwaza serweriya tam a Libnanê ji Sûriyê kir. Di Gulana 2005 de, Serok Esed bi qismî van daxwazan da. Di serdema desthilatdariya xwe de, Beşar Esed jî li dora xwe mezhebeke xurt a kesayetiyê ava kir. ====Serhildana Hemayê (1982) ==== === Şerê navxweyî yê Sûriyê ji 2011an === {{Gotara bingehîn| Şerê navxweyî yê Sûriyê}}[[Wêne: Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|Nexşeya Partîyan li ku kontrol dikin li Sûrî.]] Ji adara 2011an vir ve li dijî hikûmeta Esed xwenîşandan hebûn, ku bi mehan veguherî şerekî navxweyî. Di nîsana 2016 de, nûnerê taybet ê Neteweyên Yekbûyî (NY) ji bo Sûriyê, Staffan de Mistura, texmîn kir ku ji destpêka şer ve 400,000 kes hatine kuştin. Nêzîkî 12,9 mîlyon Sûrî li hundur an derveyî Sûriyê direvin. Hem li dijî mixalefet û gelê sivîl ên girêdayî hikûmetê û hem jî li gelek cihan li dijî xebatkarên saziyên giştî gelek komkujî hatin kirin. Komên mixalefetê yên cuda jî şerê hev dikin. Komkujiya li herêma Hûlayê di dawiya gulana 2012an de bû sedema coşek mezin. Ev tawan ji aliyekî ve girêdayî dewletê û milîsên girêdayî dewletê (Şebîha) an ji aliyê din ve girêdayî hêzên opozîsyonê yên weke Artêşa Azad a Sûriyê (AAS) û komên din ên şerker in. AAS ji aliyê hikûmeta tirk û huiûmeta amerîkî ve çek tê dayîn. Di sala 2013an de, Komeleya Komîteyên Neteweyî yên Mertala Şîn (ANCBS), ku navenda wê li Den Haagê ye, xwedî mîsyonên berfereh li Sûriyê bû ji bo parastina samanên çandî (mûze, arşîv, şûnwarên arkeolojîk) ku ji ber şerê navxweyî, alozî û dizî, abîdeyên, avahî û hwd.), ji ber ku di gelek rewşan de aliyên şer bi qestî hewl didin ku mîrata çandî û bîreweriya dijber têk bibin. Di vê pêvajoyê de “lîsteyên grevê tune” jî hatin amadekirin. Ji bihara 2011ê ve, xwenîşandanên li dijî hikûmeta Sûriyê veguherî şerê navxweyî li Sûriyê, ku Rewangeha Sûrî bo Mafên Mirov texmîn dike ku heta niha (3/2017) zêdetirî 465,000 kesan jiyana xwe ji dest dane. Zêdetirî 5 milyon Sûrî ji welatê xwe reviyane (ji 3/2017an de), bi piranî ber bi welatên cîran an jî Ewropayê ve. 6,3 milyonên din jî di nav Sûriyê de direvin. Şerê navxweyî bû sedema parçebûna defakto ya welat. Di gulana 2015an de, rêxistina terorîst a Dewleta Îslamî zêdetirî nîvê xaka Sûriyê, ku bi zorê %15ê nifûsa Sûriyê lê tê de dijîn, kontrol kir, lê paytexta Şamê, 10 ji 13 navendên parêzgehan û navçeyên qelebalix li rojavayê Sûriyê. welatê ku piraniya nifûsa wê sax dijîn, di bin kontrola hêzên hikûmeta Sûriyê de ye. Herêmên mayî ji aliyê komên serhilda yên wekî Artêşa Azad a Sûriyê, milîsên Kurd û Eniya El-Nusra ya baskê El-Qaîde ve têne kontrolkirin. == Gelhenasî == === Gelên Sûriyê === [[Wêne:Syria Ethno-religious Map.svg|thumb|Komên etnîken Sûrî]] Wekî ku tê zanîn, hêjmara hemwelatiyên Sûriye zêdeyî 19 milyonan ne, %70-80ên van jî ne [[ereb]] in. Hêjmarek mezin kurd in (li gorî siyaseymedarên kurd yê Sûriyê, sê milyon [[kurd]] hene; hinek jî dibêjin ku sê milyon in) her wiha jî hêjmarek pir mezin ji [[aramî]] ([[suryanî]]), [[turkmen|tirkmen]], [[ermenî]], [[druzî]] û hîn jî hene. Ev gelan jî di heremên xwe yên esîl de dijîn û di dîrokê de îsbatên hebûna wan hene, lê dewleta Sûriye ya [[Baasîzm]] (Nasirîzim), van hemûyan înkar dike û ji bilî ereban tu kesî nasnakê. Yanî dive ku her kes bibe Ereb. Ku tu nebî Ereb jî, wê demê tu bi îxanet û ajantiya [[împeryalîzm]]ê û [[Siyonîzm]]ê ve têy suçdar kirinê. === Dîn === Li gelî Sûriyê 90% xwe [[misilman]]ên ne. (74% sunî û 16% elewî/druzî). 10% ên xwe [[xiristiyan]]ên in. <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html Middle East: Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |date=2017-12-29 }} wwww.cia.gov</ref> == Parêzgehên Sûriyê == [[Wêne: Blank Syria map.svg|thumb]] Bajarên mezin [[Şam]], [[Haleb]] û [[Hims]] in. [[Bajar]]ên ku bi piranî kurd in [[Efrîn]], [[Heseke]], [[Qamişlo]], [[Dêrik, Başûrê rojava|Dêrîk]], [[Kobanî]], [[Serê Kaniyê]], [[Amûdê]] û [[Tirbespî]] ne. === Kantonên kurdnişîn === * [[Kantona Cizîrê]] * [[Kantona Kobaniyê]] * [[Kantona Efrînê]] == Revêberî == Rejîma Sûriyê ya ku di bin destê hişk û reş yê partiya [[bees]] (ya ku bi înqîlabeke hovane derbasî ser desthilatiyê bû) de ye. Ev bû çiqas salin bi dîktatoriyeke ku nayê wesfkirinê û bi riya girtin, zilm, zor, zext û tirsandin û tehdîd û kuştinan re desthilatdariya xwe ya [[Dîktatorî|dîktator]] bi rêve dibe û didomîne. Desthilatiya ku di destê malbata [[Hafiz Esad]] û çend mirov û xulamên wan yên hov de ye, hemû ecêb û felaket bi serê gel de anîn. Di destpêkê, di sere gelê xwe (ereb) de û pişt re jî, di sere hemû gel û netewên ku bi darê zorê tevlî dewleta Sûriyê kirine anîn. == Têkiliyên derve yên Sûriyê == * [[Têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê]] == Çavkanî == === Not === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Syria}} * [http://doreka.jimdo.com/ Malpera eşîra Dorika] {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1946an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dîktatoriyên leşkerî]] [[Kategorî:Kesên ji Sûriyê]] [[Kategorî:Sûrî| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] 2q02rpvqguu0bv0f5284vn7pr5ijxpq 2093466 2093465 2026-09-09T15:24:38Z Avestaboy 34898 /* Dîrok */ Rastnivîs 2093466 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Sûrî''',{{Efn|bi navê '''Sûriye'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Stokholm: Nûdem|sal=1998 |rûpel=775}}</ref> jî tê nasîn}} bi fermî '''Komara Erebî ya Sûriyê''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الجمهوريّة العربيّة السوريّة; tîpên [[Alfabeya latînî|romanî]]: ''al-Jumhūriyya al-ʿArabiyya as-Sūriya'') welatek li [[Asya|Rojavayê Asyayê]] ye ku li rojhilata [[Deryaya Navîn]] û herema [[Şam (herêma erdnîgarî)|Şamê]] de ye. Li rojava bi Deryaya Navîn ve, li bakur bi [[Tirkiye]], li rojhilat û başûrrojhilat bi [[Iraq]], li başûr bi [[Urdun]] û ji başûr rojava ve bi [[Îsraêl]] û [[Libnan]] ve tê sînorkirin. [[Qibris|Girava Qibrisê]] li rojava li ser Deryaya Navîn dikeve. Sûrî komareke yekîtî ye ku ji 14 parêzgeh (binavçe) pêk tê. Welatekî deştên bi xêr, çiyayên bilind û çolistanan, Sûriye cihê komên etnîkî û olî yên cihêreng e, ku piraniya wan [[ereb]], [[kurd]], [[Tirkmen (denonîm)|tirkmen]], [[suryanî]], [[çerkez]], [[ermenî]], [[alban]], [[Yewnanistan|yewnan]] û [[çeçen]] jî di nav de ne. Di nava komên olî de [[misilman]], [[xiristiyan]], [[Elewîtî|elewî]], [[durzî]] û [[êzidî]] hene. Paytext û bajarê herî mezin [[Şam]] e û piştî wê [[Heleb]], [[Humis]], [[Latakya]], [[Heme]], [[Dêra Zorê (parêzgeh)|Dêrezor]] û [[Reqa]] tên. Komê Ereb herî mezintirîn koma etnîkî ne û misilmanên [[Sunîtî|sunî]] jî koma olî ya herî mezin in. Navê "Sûriye" di dîrokê de ji herêmeke berfirehtir re tê binavkirin, ku bi berfirehî bi Şamê re hevwate ye, û bi erebî wekî el-Şam tê zanîn. Dewleta nûjen cîhên çend keyîtî û împeratorî kevnar dihewîne, di nav de şaristaniya Eblan a hezarsala 3an berî zayînê. Di [[Pêşketina Îslamiyê|serdema Îslamê]] de, Şam navenda [[Xanedana Emewiyan|Xelîfetiya Emewiyan]] û navenda parêzgeha [[Xanedana Eyûbiyan|Siltanatiya Eyûbiyan]] û piştre ya [[Dewleta Memlûkan|Memlûkên Misirê]] bû. Dewleta Sûriyê ya nûjen di nîveka sedsala 20an de piştî bi sedsalan desthilatdariya [[Împeratoriya Osmanî|Osmaniyan]] hate damezrandin. Piştî heyamek wekî fermanberiya Fransî (1923–1946), dewleta nû hatî damezrandin mezintirîn dewleta Erebî ya ku ji parêzgehên Sûriyê yên berê yên di bin desthilatdariya Osmaniyan de derketibû, temsîl kir. Wê di 24ê Cotmeha 1945an de dema ku Komara Sûriyê bû endama damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]], de facto serxwebûna xwe bi dest xist (tevî ku leşkerên Fransî heta Nîsana 1946an ji welat derneketin). Welatekî deştên bi bereket, çiyayên bilind û çolistanan, Sûriyê cihê komên etnîkî û olî yên cihêreng e. [[Ereb]] mezintirîn koma etnîkî ne û [[Misilman|misilmanên sunî]] jî koma olî ya herî mezin in. Heta girtina Şamê ji aliyê hêzên serhildêr ve, ew yekane welat bû ku ji aliyê neo-Baasiyan ve dihat birêvebirin. Hikûmeta nû-Beasî dîktatorîyeke totalîter bû û xwedî oleke kesayetî ya berfereh li derdora malbata [[Beşar Esed|Esed]] bû, û rastî şermezarkirineke berfireh hat ji ber zordestiya wê ya tund a navxweyî û tawanên cengê. Berî rûxandina Esed, Sûriyê di rêza çarem-xirabtirîn de bû di rêza 2024an de û ew yek ji cihên herî metirsîdar li cîhanê bû ji bo rojnamevanan. Azadiya çapemeniyê pir kêm bû û welat di Indeksa Azadiya Çapemeniyê ya Cîhanê ya 2024an de di rêza duyemîn a herî xirab de bû. Ew welatê herî gendelî li herêma MENA bû û li ser Endeksa Têgihîştina Gendeliyê ya 2023an di cîhanê de di rêza duyemîn-xerab de bû. Sûriye jî bû navenda pîşesaziya Kaptagonê ya ku ji aliyê Esed ve tê piştgirîkirin, salane bi mîlyaran dolar dermanên neqanûnî hinarde dike û dike yek ji mezintirîn dewletên narko li cîhanê. == Nav == Çavkaniyên cihêreng diyar dikin ku navê Sûriyê ji sedsala 8ê berî zayînê ji peyva Luwî "Sura/i" û navên yewnaniya kevn Σύριοι, Sýrioi an Σύροι, Sýroi tên ku herdu nav jî bi koka xwe ji Aššūrāyu (asûrî) ne ku ji Bakurê Mezopotamya (Iraqa îro) hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |tarîx=2006 |sernav=The Terms “Assyria” and “Syria” Again |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/511103 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=65 |hejmar=4 |rr=283–287 |doi=10.1086/511103 |issn=0022-2968 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Frye |pêşnav=Richard N. |tarîx=1992 |sernav=Assyria and Syria: Synonyms |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Assyria-and-Syria%3A-Synonyms-Frye/410d361bda63b8bd5f98f00d03de0fd10ad8e9ce |kovar=Journal of Near Eastern Studies |ziman=en |cild=51 |hejmar=4 |rr=281–285 |doi=10.1086/373570 |issn=0022-2968 }}</ref> Lêbelê ji Împaratoriya Selûkiyan (323-150 b.z.) û vir ve ev têgeh ji bo herêma Şamê (Levant) jî hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/History_of_Herodotus/Book_7 |sernav=The History of Herodotus (Rawlinson)/Book 7 - Wikisource, the free online library |malper=en.wikisource.org |roja-gihiştinê=2025-01-23 |ziman=en }}</ref> Di heman demê yewnaniyan ji bo ku asûriyên li Mezopotamyayê û aramiyên li Şamê ji hev cuda bikin vê têgînê bikar anîne. Raya akademîk a nûjen a sereke bi awayeke diyar piştgirî dide argumana peyva yewnanî Ἀσσυρία ku asûrî ve girêdayî ye ku herî dawiyê ev peyv ji akadî ''Aššur'' tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Syria |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=web.archive.org |tarîx=2007-10-11 |roja-gihiştinê=2025-01-23 |roja-arşîvê=2013-05-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130513183105/http://www.etymonline.com/index.php?term=Syria |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Cilician Armenia-en.svg|thumb|{{Girêdan|Kîlîkya Ermenî|en|Cilician Armenia}}, 1199–1375]] [[Wêne:Schedel Damaskus 1497.jpg|thumb|[[Şam]], ''{{Girêdan|Schedelschen Weltchronik|de}}'', 1497]] Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên Ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Qiraliyeta Yekbûyî|Brîtanya]] dê qebûl bike. Li sala 1922yê de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê [[Iraq]] û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be. Li vî demî kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Faysal li dijî Fransayê serhildanek da destpê kirin ku Suriyeyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnêe Faysal diçe Iraqê. Berî şerê cîhanê yê duyem di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de miadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina Almanan bo rojhilata navîn di xizîrana 1941ê de Brîtanyayê ji bo alîkarkirina Fransayê, Suriye dagir kir. Piştî xelasbûna şer di dawiya sala 1945ê de bi hevpeymaneke Brîtanya û Fransayê, her du dewletan hêzên xwe ji Sûrî vekişandin û dewleta Sûrî ya serbixwe ava bû. Li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û terefdarên Cemal Ebdulnasir bûn desthilat. Di reşemeha 1958ê de Sûrî û Misirê bi navê Komara Yekgirtî ya Ereb ava kirin. Lê li sala 1961ê de li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û ev komar jî hate rûxandin. Piştî şerê 1967ê bi binketina dewletên erebî xelas bû, li nav dewletên erebî jî guherîn destpê kirin. Li Sûriyê li sala 1970ê de bi rêberiya [[Hafiz Esad]] derbeyeke leşkerî pêkhat û bû desthilatê nû. Li sala 1973ê de Misirê ji nişka ve êrîş bir ser leşkerên îsraêlî yên li derdora [[Kanala Swêşê]]. Di vî wextî de jî leşkerên Sûriyê êrîş bir ser girên [[Golan]]ê. Bi alikariya [[DYA]]yê ev rewş guherî û bi serketina Îsraêlê bidawî bû. Ji ber vê helwesta DYAyê dewletên erebî û [[OPEC]]ê embargoya petrolê dana ser dinyayê û bahayê petrolê zêde bûn. Du sal piştî şer, bi berevaniya DYAyê Sûrî û Îsraêl pêkahtin û Îsraêl ji axen dagirkirî derket. === Desthilata Osmaniyan === {{Gotara bingehîn|Împeratoriya Osmanî}} [[Wêne: Ottoman Syria.png|thumb|Erdnigarîya Osmanîya Sûrî]] Sûriya Osmanî di destpêka sedsala 16an de piştî dagirkirina ji aliyê Siltanatiya Memlûkan ve ji aliyê Osmaniyan ve wekî yek eyaleta (parêzgeh) Eyaleta Şamê hate binavkirin. Di sala 1534an de Eyaleta Helebê dibe rêveberiyeke cuda. Eyaleta Trablûsê di sala 1579an de ji parêzgeha Şamê hat avakirin û paşê Eyaleta Edeneyê ji Helebê hat damezrandin. Di sala 1516an de [[împeratoriya Osmanî]] êrîşî [[dewleta Memlûkan]] ya [[Misira kevnare|Misirê]] dike û piştre jî herêma Sûriyeyê zeft dagir dike. Sîstema Osmanî ji bo erebên sûrî ne giran bû lê ji ber ku tirkan zimanê erebî wekî zimanê [[Quran]]ê rêz digirtin û cil û bergên parêzvanên baweriyê qebûl dikirin. Di sala 1831an de, [[Îbrahîm paşa ya misirê|Îbrahîm paşa ya Misirê]] dev ji dilsoziya xwe ji bo hikûmeta osmaniyan berda û Sûriya Osmanî ji destê osmaniyan sitand û bajarê [[Şam]]ê zeft kir. Lêbelê di sala 1840an de, ew neçar ma ku herêmê dîsa radestî osmaniyan bike. Ji sala 1864an ve, reformên [[Tenzîmat]]ê li ser Sûriya Osmanî hatin sepandin, parêzgehên (vilayetên) [[Heleb]], [[Deir Ez-Zor|Zor]], [[Bêrût|Berût]] û Wîlayeta Şamê bûn herêma Sûriyê. Di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, împeratoriya Osmanî bi aliyê Almanya û [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] ket pevçûnê. Di dawiyê de têkçû û kontrola tevahiya [[Rojhilata Nêzîk]] ji [[Împeratoriya Brîtanî|împeratoriya brîtanî]] û [[Împeratoriya Fransî|împeratoriya fransî]] re winda kir. Di dema şer de, qirkirin li dijî gelên [[Xiristiyanî|Xiristiyan]] ên xwecihî ji aliyê Osmaniyan û hevalbendên wan ve bi şêweyê [[nîjadkujiya ermeniyan]] û [[nîjadkujiya suryaniyan]] hat kirin, ku [[Deir Ez-Zor]] ya li Sûriyeya Osmanî, cihê dawî yê van meşên mirinê bû. Di navbera Şerê Cîhanê yê Yekem de, du dîplomatên hevalbend (François Georges-Picot û Mark Sykes) di [[Peymana Sykes–Picot]] ya sala 1916an de bi dizî li ser dabeşkirina piştî şer a împeratoriya Osmanî li herêmên bandor ên têkildar li hev kirin. Ev sînor dema ku Sûriye di sala 1920an de bû endama Cemiyeta Miletan, di qada navneteweyî de hat naskirin û heya îro nehatiye guhertin. Di sala 1660 de, Eyaleta Safed hate damezrandin û piştî demek kurt navê Sidon Eyalet hate binavkirin; di sala 1667 de, Mîrnişîna Çiyayê Libnanê di hundurê parêzgeha Sidonê de statuyek xweseriya taybetî hate dayîn, lê di 1841 de hate hilweşandin û di 1861 de ji nû ve wekî Mount Libnan Mutasarrifate hate saz kirin. Piştî reformên Tenzîmatê yên sala 1864an, eyaleyên Sûriyê hatin guhertin û bûn Wilayeta Sûriyê, Wilayeta Helebê û Wilayeta Bêrûtê. Di dawiyê de, di sala 1872an de Muteserrîfetiya Qudsê ji Wilayeta Sûriyê hate parçekirin û bû rêveberiyek xweser û xwedî statuyeke taybet. === Di şerê cîhanî yê yekem de === Dewletên mittefik bi serhildêrên Ereb 1 ê cotmeha 1918ê Şam ji destê tirkan stand. Di van du salên ku piştî dawiya şer di sala 1918an de û li gorî peymana Sykes-Picot ku di dema şer de ji hêla Brîtanya û Fransa ve hat îmzekirin- Brîtanya piraniya Mezopotamyaya Osmanî (Iraqa nûjen) û beşê başûr kontrol kir. Sûriya Osmanî (Filistîn û Transurdan), lê Fransiyan li Sûriyeyê mayîna Osmanî, Libnan, Alexandretta (Xetay) û beşek ji başûrê rojhilatê Tirkiyeyê kontrol kirin. 7ê adara 1920 de, Keyaniya Sûriyê ya demeke kurt di bin destê [[Feysel I]] yê ji malbata [[Haşimiyan|Haşimî]] de hate damezrandin. Lêbelê, desthilatdariya wî li ser Sûriyê tenê piştî çend mehan, piştî [[şerê Meysulûn]]ê bi dawî bû. ===Mandateya Fransa li Suriya (1920-1946)=== Leşkerên Fransî di dawiya sala 1920ê de hikûmeta Sûrî dagir kirin piştî ku [[konferansa San Remoyê]] pêşniyar kir ku Cemiyeta Neteweyan Sûriyê bike bin hikûmdarê Fransa. [[Wêne: FEisalKingdom.png|thumb|Percê kirina Kolonlîyalê Fransê, Sûrî.]] Rêvebiriya herêmê di bin destê Fransiyan de bi rêya çend hikûmet û herêmên cuda pêk hat, di nav wan de Federasyona Sûriyê (1922-24), Dewleta Sûriyê (1924-30) û Komara Sûriyê (1930-1950). Sûrîyê û Fransa di Îlona 1936an de li ser [[Peymana serxwebûnê ya Fransa û Sûrî|peymana serxwebûnê]] danûstanan kirin, û [[Haşim el-Etaşî]] yekem serok bû ku di bin jimareya yekem a komara nûjen a Sûriyê de hat hilbijartin. Lêbelê, peyman qet neket meriyetê ji ber ku parlamenê Fransî pejirandina wê red kir. her wiha dewletên piçûk: Dewleta Libnana Mezin, Dewleta Elewiyan û Dewleta Cebel Durzî. [[Dewleta Xetayê]] di sala 1939an de ji aliyê Tirkiyê ve hat girêdan. Desthilatdariya Fransayê heta sala 1946an dom kir, dema ku leşkerên Fransî di dawiyê de ji Sûriye û Libnanê derketin, ku herduyan di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de serxwebûna xwe îlan kiribûn. ===Sûriya azad û dewra kudetayên leşkerî (1946-1958)=== ====Rêveberiya yekem (1946-11 nîsan 1949)==== ====Kudetaya Husnî Zayîm (11 nîsan 1949-1949)==== ====Kudetaya Samî El Hennawî(1949-1949)==== ====Kudetaya Edîb Çîçeklî (Berfanbar 1949-)==== === Komara Yekbûyî ya Erebî (1958-28 îlon 1961) === [[Wêne: United Arab Republic (orthographic projection).svg|thumb|Komara Yekbûyî ya Erebî bi nexşe]] Komara Erebî ya Yekbûyî di 1ê Sibata 1958an de wek gava yekem ber bi dewleteke mezin a pan-erebî ve hat damezrandin, ku di eslê xwe de ji aliyê komek serkirdeyên siyasî û leşkerî li Sûriyê ji Serokê Misrê Cemal Ebdul Nasir re hatibû pêşniyarkirin. Hestên panerebî bi kevneşopî li Sûriyê pir xurt bû, û Nasir kesayetek qehremanek populer bû li seranserê cîhana erebî piştî [[Qeyrana Suezê]] ya 1956an. Ji ber vê yekê li Sûriyê ji bo yekbûna bi Misrê Nasir re piştgiriyek gelêrî ya berbiçav hebû. Partiya Sosyalîst a Erebî ya Baasê parêzerê sereke yê yekitiyeke wiha bû. Di nîvê sala 1957an de, hêzên rojavayî dest bi fikaran kirin ku Sûriye nêzîkî desthilatdariya Komunîst bû; Partiyeke Komunîst a bi rêxistinkirî hebû û serfermandarê artêşê yê nû, Afif el-Bizrî, sempatîzanekî komunîst bû. Ev yek bû sedema qeyrana Sûriyê ya sala 1957an û piştî wê jî Sûriyan hewldanên xwe yên yekbûna bi Misrê re xurt kirin. Nasir ji şandeke Sûrî re, ku di nav wan de Serok Şukrî El-Quwatli û Serokwezîr Xalid el-Azem jî hebûn, got ku ew hewce ne ku hikûmeta xwe ji Komunîstan paqij bikin, lê şandê bertek nîşan da û hişyarî da wî ku tenê yekîtîya tev Misrê dê dawî li "tehdîda komunîst" bîne. Li gorî Abdel Letîf Boghdadî, Nasir di destpêkê de li dijî yekitiya tevahî ya bi Sûriyê re li ber xwe da û li şûna wê yekitiyek federal erê kir. Lêbelê, Nasser "bêtir ji desthilatdariya komunîst ditirsiya" û li ser yekbûnek tevahî li hev kir. Zêdebûna hêza Partiya Komunîst a Sûriyê, di bin serokatiya Xalid Bakdaş de, Partiya Beis a Sûriyê nîgeran kir, ku ji ber qeyraneke navxweyî ya ku endamên payebilind ên payebilind dilgiran bûn ku jê rizgar bibin, nîgeran kir. Ji dema hilweşandina rejîma leşkerî ya Edîb El-Şişeklî di sala 1954’an de Sûriye xwedî hikûmeteke demokratîk bû û zexta gel a ji bo yekîtiya Ereban di pêkhateya parlamenê de xwe nîşan da. === Komara Sûrî ya Erebî (28 îlon 1961-...) === Di Şerê Kendavê yê yekem de (1980-1988), Sûriyê li dijî Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyn de, ku ew jî ji aliyê Partiya [[Bees (bîrdozî)|Bees]] ve dihat birêvebirin, piştgirî da Îranê. Piştî ku leşkerên Iraqî Kuweyt dagir kirin, Sûrîye di şerê duyem ê Kendavê de beşdarî rizgarkirina Kuweytê bû. Têkiliyên bi welatê cîranê rojhilat re ji sala 1997an ve tenê bi qismî normal bûn, lê têkiliyên dîplomatîk ên ku di sala 1980an de qut bûbûn, heya Mijdara 2006an ji nû ve dest pê nekiribûn. Di sala 1994an de kurê Esad yê mezin Basil Esed ku dê şûna wî bigire, li nêzî balafirgeha Şamê di qezayeke trafîkê de hat kuştin. Piştî mirina serokê Sûriyê Hafiz Esed di 10ê hezîrana 2000ê de, kurê wî yê biçûk Beşar Esed di 10ê tîrmehê de piştî guhertina destûrî di derbarê temenê herî kêm ji bo serokekî bi piraniya %97.29 (fermî). encamên hilbijartinê). Bihara Şamê ku reformên demokratîk armanc dikir, di bin destê wî de dest pê kir. [[Beşar Esed]] di destpêkê de ji bavê xwe lîberaltir dihat hesibandin, ji ber ku wî li Londonê dixwend, di nav tiştên din de, û hem jî zewicî. Nîşana yekem a kursa siyasî ya nû serbestberdana 600 girtiyên siyasî di mijdara 2000 de bû. Bikaranîna Înternetê di dema Beşar Esed de destûr hat dayîn. Lêbelê, di Îlona 2001 de, endamên naskirî yên mixalefetê dîsa hatin girtin. Di bihara 2004 de, piştî xwenîşandan û pevçûnên bi servîsên ewlehiyê re, bi sedan kurdên sûrî, ku zarok jî di nav de hebûn, hatin girtin û kuştin. Ev xwepêşandan li Qamişlo, Amûdê û Efrînê ku piraniya wan kurd lê dijîn, hatin lidarxistin. Di sibata 2005an de, karwanê otomobîla Refîq Herîrî, serokê berê yê hikûmeta Libnanê, li Bêrûtê hat kuştin. Ji ber ku îşaretên xebatên servîsên veşartî hebûn, zextên li ser Sûriyeyê zêde bûn. DYA bi taybetî serokatiya wî bi kuştinê tawanbar kir. Lê Fransa jî daxwaza serweriya tam a Libnanê ji Sûriyê kir. Di Gulana 2005 de, Serok Esed bi qismî van daxwazan da. Di serdema desthilatdariya xwe de, Beşar Esed jî li dora xwe mezhebeke xurt a kesayetiyê ava kir. ====Serhildana Hemayê (1982) ==== === Şerê navxweyî yê Sûriyê ji 2011an === {{Gotara bingehîn| Şerê navxweyî yê Sûriyê}}[[Wêne: Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|Nexşeya Partîyan li ku kontrol dikin li Sûrî.]] Ji adara 2011an vir ve li dijî hikûmeta Esed xwenîşandan hebûn, ku bi mehan veguherî şerekî navxweyî. Di nîsana 2016 de, nûnerê taybet ê Neteweyên Yekbûyî (NY) ji bo Sûriyê, Staffan de Mistura, texmîn kir ku ji destpêka şer ve 400,000 kes hatine kuştin. Nêzîkî 12,9 mîlyon Sûrî li hundur an derveyî Sûriyê direvin. Hem li dijî mixalefet û gelê sivîl ên girêdayî hikûmetê û hem jî li gelek cihan li dijî xebatkarên saziyên giştî gelek komkujî hatin kirin. Komên mixalefetê yên cuda jî şerê hev dikin. Komkujiya li herêma Hûlayê di dawiya gulana 2012an de bû sedema coşek mezin. Ev tawan ji aliyekî ve girêdayî dewletê û milîsên girêdayî dewletê (Şebîha) an ji aliyê din ve girêdayî hêzên opozîsyonê yên weke Artêşa Azad a Sûriyê (AAS) û komên din ên şerker in. AAS ji aliyê hikûmeta tirk û huiûmeta amerîkî ve çek tê dayîn. Di sala 2013an de, Komeleya Komîteyên Neteweyî yên Mertala Şîn (ANCBS), ku navenda wê li Den Haagê ye, xwedî mîsyonên berfereh li Sûriyê bû ji bo parastina samanên çandî (mûze, arşîv, şûnwarên arkeolojîk) ku ji ber şerê navxweyî, alozî û dizî, abîdeyên, avahî û hwd.), ji ber ku di gelek rewşan de aliyên şer bi qestî hewl didin ku mîrata çandî û bîreweriya dijber têk bibin. Di vê pêvajoyê de “lîsteyên grevê tune” jî hatin amadekirin. Ji bihara 2011ê ve, xwenîşandanên li dijî hikûmeta Sûriyê veguherî şerê navxweyî li Sûriyê, ku Rewangeha Sûrî bo Mafên Mirov texmîn dike ku heta niha (3/2017) zêdetirî 465,000 kesan jiyana xwe ji dest dane. Zêdetirî 5 milyon Sûrî ji welatê xwe reviyane (ji 3/2017an de), bi piranî ber bi welatên cîran an jî Ewropayê ve. 6,3 milyonên din jî di nav Sûriyê de direvin. Şerê navxweyî bû sedema parçebûna defakto ya welat. Di gulana 2015an de, rêxistina terorîst a Dewleta Îslamî zêdetirî nîvê xaka Sûriyê, ku bi zorê %15ê nifûsa Sûriyê lê tê de dijîn, kontrol kir, lê paytexta Şamê, 10 ji 13 navendên parêzgehan û navçeyên qelebalix li rojavayê Sûriyê. welatê ku piraniya nifûsa wê sax dijîn, di bin kontrola hêzên hikûmeta Sûriyê de ye. Herêmên mayî ji aliyê komên serhilda yên wekî Artêşa Azad a Sûriyê, milîsên Kurd û Eniya El-Nusra ya baskê El-Qaîde ve têne kontrolkirin. == Gelhenasî == === Gelên Sûriyê === [[Wêne:Syria Ethno-religious Map.svg|thumb|Komên etnîken Sûrî]] Wekî ku tê zanîn, hêjmara hemwelatiyên Sûriye zêdeyî 19 milyonan ne, %70-80ên van jî ne [[ereb]] in. Hêjmarek mezin kurd in (li gorî siyaseymedarên kurd yê Sûriyê, sê milyon [[kurd]] hene; hinek jî dibêjin ku sê milyon in) her wiha jî hêjmarek pir mezin ji [[aramî]] ([[suryanî]]), [[turkmen|tirkmen]], [[ermenî]], [[druzî]] û hîn jî hene. Ev gelan jî di heremên xwe yên esîl de dijîn û di dîrokê de îsbatên hebûna wan hene, lê dewleta Sûriye ya [[Baasîzm]] (Nasirîzim), van hemûyan înkar dike û ji bilî ereban tu kesî nasnakê. Yanî dive ku her kes bibe Ereb. Ku tu nebî Ereb jî, wê demê tu bi îxanet û ajantiya [[împeryalîzm]]ê û [[Siyonîzm]]ê ve têy suçdar kirinê. === Dîn === Li gelî Sûriyê 90% xwe [[misilman]]ên ne. (74% sunî û 16% elewî/druzî). 10% ên xwe [[xiristiyan]]ên in. <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html Middle East: Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |date=2017-12-29 }} wwww.cia.gov</ref> == Parêzgehên Sûriyê == [[Wêne: Blank Syria map.svg|thumb]] Bajarên mezin [[Şam]], [[Haleb]] û [[Hims]] in. [[Bajar]]ên ku bi piranî kurd in [[Efrîn]], [[Heseke]], [[Qamişlo]], [[Dêrik, Başûrê rojava|Dêrîk]], [[Kobanî]], [[Serê Kaniyê]], [[Amûdê]] û [[Tirbespî]] ne. === Kantonên kurdnişîn === * [[Kantona Cizîrê]] * [[Kantona Kobaniyê]] * [[Kantona Efrînê]] == Revêberî == Rejîma Sûriyê ya ku di bin destê hişk û reş yê partiya [[bees]] (ya ku bi înqîlabeke hovane derbasî ser desthilatiyê bû) de ye. Ev bû çiqas salin bi dîktatoriyeke ku nayê wesfkirinê û bi riya girtin, zilm, zor, zext û tirsandin û tehdîd û kuştinan re desthilatdariya xwe ya [[Dîktatorî|dîktator]] bi rêve dibe û didomîne. Desthilatiya ku di destê malbata [[Hafiz Esad]] û çend mirov û xulamên wan yên hov de ye, hemû ecêb û felaket bi serê gel de anîn. Di destpêkê, di sere gelê xwe (ereb) de û pişt re jî, di sere hemû gel û netewên ku bi darê zorê tevlî dewleta Sûriyê kirine anîn. == Têkiliyên derve yên Sûriyê == * [[Têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê]] == Çavkanî == === Not === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Syria}} * [http://doreka.jimdo.com/ Malpera eşîra Dorika] {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1946an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dîktatoriyên leşkerî]] [[Kategorî:Kesên ji Sûriyê]] [[Kategorî:Sûrî| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] 9x9azuavrvzxgo6ya50uqp0kwgwp529 2093467 2093466 2026-09-09T15:27:11Z Avestaboy 34898 /* Komara Yekbûyî ya Erebî (1958-28 îlon 1961) */ Rastnivîs 2093467 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Sûrî''',{{Efn|bi navê '''Sûriye'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Stokholm: Nûdem|sal=1998 |rûpel=775}}</ref> jî tê nasîn}} bi fermî '''Komara Erebî ya Sûriyê''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الجمهوريّة العربيّة السوريّة; tîpên [[Alfabeya latînî|romanî]]: ''al-Jumhūriyya al-ʿArabiyya as-Sūriya'') welatek li [[Asya|Rojavayê Asyayê]] ye ku li rojhilata [[Deryaya Navîn]] û herema [[Şam (herêma erdnîgarî)|Şamê]] de ye. Li rojava bi Deryaya Navîn ve, li bakur bi [[Tirkiye]], li rojhilat û başûrrojhilat bi [[Iraq]], li başûr bi [[Urdun]] û ji başûr rojava ve bi [[Îsraêl]] û [[Libnan]] ve tê sînorkirin. [[Qibris|Girava Qibrisê]] li rojava li ser Deryaya Navîn dikeve. Sûrî komareke yekîtî ye ku ji 14 parêzgeh (binavçe) pêk tê. Welatekî deştên bi xêr, çiyayên bilind û çolistanan, Sûriye cihê komên etnîkî û olî yên cihêreng e, ku piraniya wan [[ereb]], [[kurd]], [[Tirkmen (denonîm)|tirkmen]], [[suryanî]], [[çerkez]], [[ermenî]], [[alban]], [[Yewnanistan|yewnan]] û [[çeçen]] jî di nav de ne. Di nava komên olî de [[misilman]], [[xiristiyan]], [[Elewîtî|elewî]], [[durzî]] û [[êzidî]] hene. Paytext û bajarê herî mezin [[Şam]] e û piştî wê [[Heleb]], [[Humis]], [[Latakya]], [[Heme]], [[Dêra Zorê (parêzgeh)|Dêrezor]] û [[Reqa]] tên. Komê Ereb herî mezintirîn koma etnîkî ne û misilmanên [[Sunîtî|sunî]] jî koma olî ya herî mezin in. Navê "Sûriye" di dîrokê de ji herêmeke berfirehtir re tê binavkirin, ku bi berfirehî bi Şamê re hevwate ye, û bi erebî wekî el-Şam tê zanîn. Dewleta nûjen cîhên çend keyîtî û împeratorî kevnar dihewîne, di nav de şaristaniya Eblan a hezarsala 3an berî zayînê. Di [[Pêşketina Îslamiyê|serdema Îslamê]] de, Şam navenda [[Xanedana Emewiyan|Xelîfetiya Emewiyan]] û navenda parêzgeha [[Xanedana Eyûbiyan|Siltanatiya Eyûbiyan]] û piştre ya [[Dewleta Memlûkan|Memlûkên Misirê]] bû. Dewleta Sûriyê ya nûjen di nîveka sedsala 20an de piştî bi sedsalan desthilatdariya [[Împeratoriya Osmanî|Osmaniyan]] hate damezrandin. Piştî heyamek wekî fermanberiya Fransî (1923–1946), dewleta nû hatî damezrandin mezintirîn dewleta Erebî ya ku ji parêzgehên Sûriyê yên berê yên di bin desthilatdariya Osmaniyan de derketibû, temsîl kir. Wê di 24ê Cotmeha 1945an de dema ku Komara Sûriyê bû endama damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]], de facto serxwebûna xwe bi dest xist (tevî ku leşkerên Fransî heta Nîsana 1946an ji welat derneketin). Welatekî deştên bi bereket, çiyayên bilind û çolistanan, Sûriyê cihê komên etnîkî û olî yên cihêreng e. [[Ereb]] mezintirîn koma etnîkî ne û [[Misilman|misilmanên sunî]] jî koma olî ya herî mezin in. Heta girtina Şamê ji aliyê hêzên serhildêr ve, ew yekane welat bû ku ji aliyê neo-Baasiyan ve dihat birêvebirin. Hikûmeta nû-Beasî dîktatorîyeke totalîter bû û xwedî oleke kesayetî ya berfereh li derdora malbata [[Beşar Esed|Esed]] bû, û rastî şermezarkirineke berfireh hat ji ber zordestiya wê ya tund a navxweyî û tawanên cengê. Berî rûxandina Esed, Sûriyê di rêza çarem-xirabtirîn de bû di rêza 2024an de û ew yek ji cihên herî metirsîdar li cîhanê bû ji bo rojnamevanan. Azadiya çapemeniyê pir kêm bû û welat di Indeksa Azadiya Çapemeniyê ya Cîhanê ya 2024an de di rêza duyemîn a herî xirab de bû. Ew welatê herî gendelî li herêma MENA bû û li ser Endeksa Têgihîştina Gendeliyê ya 2023an di cîhanê de di rêza duyemîn-xerab de bû. Sûriye jî bû navenda pîşesaziya Kaptagonê ya ku ji aliyê Esed ve tê piştgirîkirin, salane bi mîlyaran dolar dermanên neqanûnî hinarde dike û dike yek ji mezintirîn dewletên narko li cîhanê. == Nav == Çavkaniyên cihêreng diyar dikin ku navê Sûriyê ji sedsala 8ê berî zayînê ji peyva Luwî "Sura/i" û navên yewnaniya kevn Σύριοι, Sýrioi an Σύροι, Sýroi tên ku herdu nav jî bi koka xwe ji Aššūrāyu (asûrî) ne ku ji Bakurê Mezopotamya (Iraqa îro) hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |tarîx=2006 |sernav=The Terms “Assyria” and “Syria” Again |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/511103 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=65 |hejmar=4 |rr=283–287 |doi=10.1086/511103 |issn=0022-2968 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Frye |pêşnav=Richard N. |tarîx=1992 |sernav=Assyria and Syria: Synonyms |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Assyria-and-Syria%3A-Synonyms-Frye/410d361bda63b8bd5f98f00d03de0fd10ad8e9ce |kovar=Journal of Near Eastern Studies |ziman=en |cild=51 |hejmar=4 |rr=281–285 |doi=10.1086/373570 |issn=0022-2968 }}</ref> Lêbelê ji Împaratoriya Selûkiyan (323-150 b.z.) û vir ve ev têgeh ji bo herêma Şamê (Levant) jî hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/History_of_Herodotus/Book_7 |sernav=The History of Herodotus (Rawlinson)/Book 7 - Wikisource, the free online library |malper=en.wikisource.org |roja-gihiştinê=2025-01-23 |ziman=en }}</ref> Di heman demê yewnaniyan ji bo ku asûriyên li Mezopotamyayê û aramiyên li Şamê ji hev cuda bikin vê têgînê bikar anîne. Raya akademîk a nûjen a sereke bi awayeke diyar piştgirî dide argumana peyva yewnanî Ἀσσυρία ku asûrî ve girêdayî ye ku herî dawiyê ev peyv ji akadî ''Aššur'' tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Syria |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=web.archive.org |tarîx=2007-10-11 |roja-gihiştinê=2025-01-23 |roja-arşîvê=2013-05-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130513183105/http://www.etymonline.com/index.php?term=Syria |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Cilician Armenia-en.svg|thumb|{{Girêdan|Kîlîkya Ermenî|en|Cilician Armenia}}, 1199–1375]] [[Wêne:Schedel Damaskus 1497.jpg|thumb|[[Şam]], ''{{Girêdan|Schedelschen Weltchronik|de}}'', 1497]] Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên Ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Qiraliyeta Yekbûyî|Brîtanya]] dê qebûl bike. Li sala 1922yê de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê [[Iraq]] û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be. Li vî demî kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Faysal li dijî Fransayê serhildanek da destpê kirin ku Suriyeyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnêe Faysal diçe Iraqê. Berî şerê cîhanê yê duyem di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de miadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina Almanan bo rojhilata navîn di xizîrana 1941ê de Brîtanyayê ji bo alîkarkirina Fransayê, Suriye dagir kir. Piştî xelasbûna şer di dawiya sala 1945ê de bi hevpeymaneke Brîtanya û Fransayê, her du dewletan hêzên xwe ji Sûrî vekişandin û dewleta Sûrî ya serbixwe ava bû. Li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û terefdarên Cemal Ebdulnasir bûn desthilat. Di reşemeha 1958ê de Sûrî û Misirê bi navê Komara Yekgirtî ya Ereb ava kirin. Lê li sala 1961ê de li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û ev komar jî hate rûxandin. Piştî şerê 1967ê bi binketina dewletên erebî xelas bû, li nav dewletên erebî jî guherîn destpê kirin. Li Sûriyê li sala 1970ê de bi rêberiya [[Hafiz Esad]] derbeyeke leşkerî pêkhat û bû desthilatê nû. Li sala 1973ê de Misirê ji nişka ve êrîş bir ser leşkerên îsraêlî yên li derdora [[Kanala Swêşê]]. Di vî wextî de jî leşkerên Sûriyê êrîş bir ser girên [[Golan]]ê. Bi alikariya [[DYA]]yê ev rewş guherî û bi serketina Îsraêlê bidawî bû. Ji ber vê helwesta DYAyê dewletên erebî û [[OPEC]]ê embargoya petrolê dana ser dinyayê û bahayê petrolê zêde bûn. Du sal piştî şer, bi berevaniya DYAyê Sûrî û Îsraêl pêkahtin û Îsraêl ji axen dagirkirî derket. === Desthilata Osmaniyan === {{Gotara bingehîn|Împeratoriya Osmanî}} [[Wêne: Ottoman Syria.png|thumb|Erdnigarîya Osmanîya Sûrî]] Sûriya Osmanî di destpêka sedsala 16an de piştî dagirkirina ji aliyê Siltanatiya Memlûkan ve ji aliyê Osmaniyan ve wekî yek eyaleta (parêzgeh) Eyaleta Şamê hate binavkirin. Di sala 1534an de Eyaleta Helebê dibe rêveberiyeke cuda. Eyaleta Trablûsê di sala 1579an de ji parêzgeha Şamê hat avakirin û paşê Eyaleta Edeneyê ji Helebê hat damezrandin. Di sala 1516an de [[împeratoriya Osmanî]] êrîşî [[dewleta Memlûkan]] ya [[Misira kevnare|Misirê]] dike û piştre jî herêma Sûriyeyê zeft dagir dike. Sîstema Osmanî ji bo erebên sûrî ne giran bû lê ji ber ku tirkan zimanê erebî wekî zimanê [[Quran]]ê rêz digirtin û cil û bergên parêzvanên baweriyê qebûl dikirin. Di sala 1831an de, [[Îbrahîm paşa ya misirê|Îbrahîm paşa ya Misirê]] dev ji dilsoziya xwe ji bo hikûmeta osmaniyan berda û Sûriya Osmanî ji destê osmaniyan sitand û bajarê [[Şam]]ê zeft kir. Lêbelê di sala 1840an de, ew neçar ma ku herêmê dîsa radestî osmaniyan bike. Ji sala 1864an ve, reformên [[Tenzîmat]]ê li ser Sûriya Osmanî hatin sepandin, parêzgehên (vilayetên) [[Heleb]], [[Deir Ez-Zor|Zor]], [[Bêrût|Berût]] û Wîlayeta Şamê bûn herêma Sûriyê. Di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, împeratoriya Osmanî bi aliyê Almanya û [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] ket pevçûnê. Di dawiyê de têkçû û kontrola tevahiya [[Rojhilata Nêzîk]] ji [[Împeratoriya Brîtanî|împeratoriya brîtanî]] û [[Împeratoriya Fransî|împeratoriya fransî]] re winda kir. Di dema şer de, qirkirin li dijî gelên [[Xiristiyanî|Xiristiyan]] ên xwecihî ji aliyê Osmaniyan û hevalbendên wan ve bi şêweyê [[nîjadkujiya ermeniyan]] û [[nîjadkujiya suryaniyan]] hat kirin, ku [[Deir Ez-Zor]] ya li Sûriyeya Osmanî, cihê dawî yê van meşên mirinê bû. Di navbera Şerê Cîhanê yê Yekem de, du dîplomatên hevalbend (François Georges-Picot û Mark Sykes) di [[Peymana Sykes–Picot]] ya sala 1916an de bi dizî li ser dabeşkirina piştî şer a împeratoriya Osmanî li herêmên bandor ên têkildar li hev kirin. Ev sînor dema ku Sûriye di sala 1920an de bû endama Cemiyeta Miletan, di qada navneteweyî de hat naskirin û heya îro nehatiye guhertin. Di sala 1660 de, Eyaleta Safed hate damezrandin û piştî demek kurt navê Sidon Eyalet hate binavkirin; di sala 1667 de, Mîrnişîna Çiyayê Libnanê di hundurê parêzgeha Sidonê de statuyek xweseriya taybetî hate dayîn, lê di 1841 de hate hilweşandin û di 1861 de ji nû ve wekî Mount Libnan Mutasarrifate hate saz kirin. Piştî reformên Tenzîmatê yên sala 1864an, eyaleyên Sûriyê hatin guhertin û bûn Wilayeta Sûriyê, Wilayeta Helebê û Wilayeta Bêrûtê. Di dawiyê de, di sala 1872an de Muteserrîfetiya Qudsê ji Wilayeta Sûriyê hate parçekirin û bû rêveberiyek xweser û xwedî statuyeke taybet. === Di şerê cîhanî yê yekem de === Dewletên mittefik bi serhildêrên Ereb 1 ê cotmeha 1918ê Şam ji destê tirkan stand. Di van du salên ku piştî dawiya şer di sala 1918an de û li gorî peymana Sykes-Picot ku di dema şer de ji hêla Brîtanya û Fransa ve hat îmzekirin- Brîtanya piraniya Mezopotamyaya Osmanî (Iraqa nûjen) û beşê başûr kontrol kir. Sûriya Osmanî (Filistîn û Transurdan), lê Fransiyan li Sûriyeyê mayîna Osmanî, Libnan, Alexandretta (Xetay) û beşek ji başûrê rojhilatê Tirkiyeyê kontrol kirin. 7ê adara 1920 de, Keyaniya Sûriyê ya demeke kurt di bin destê [[Feysel I]] yê ji malbata [[Haşimiyan|Haşimî]] de hate damezrandin. Lêbelê, desthilatdariya wî li ser Sûriyê tenê piştî çend mehan, piştî [[şerê Meysulûn]]ê bi dawî bû. ===Mandateya Fransa li Suriya (1920-1946)=== Leşkerên Fransî di dawiya sala 1920ê de hikûmeta Sûrî dagir kirin piştî ku [[konferansa San Remoyê]] pêşniyar kir ku Cemiyeta Neteweyan Sûriyê bike bin hikûmdarê Fransa. [[Wêne: FEisalKingdom.png|thumb|Percê kirina Kolonlîyalê Fransê, Sûrî.]] Rêvebiriya herêmê di bin destê Fransiyan de bi rêya çend hikûmet û herêmên cuda pêk hat, di nav wan de Federasyona Sûriyê (1922-24), Dewleta Sûriyê (1924-30) û Komara Sûriyê (1930-1950). Sûrîyê û Fransa di Îlona 1936an de li ser [[Peymana serxwebûnê ya Fransa û Sûrî|peymana serxwebûnê]] danûstanan kirin, û [[Haşim el-Etaşî]] yekem serok bû ku di bin jimareya yekem a komara nûjen a Sûriyê de hat hilbijartin. Lêbelê, peyman qet neket meriyetê ji ber ku parlamenê Fransî pejirandina wê red kir. her wiha dewletên piçûk: Dewleta Libnana Mezin, Dewleta Elewiyan û Dewleta Cebel Durzî. [[Dewleta Xetayê]] di sala 1939an de ji aliyê Tirkiyê ve hat girêdan. Desthilatdariya Fransayê heta sala 1946an dom kir, dema ku leşkerên Fransî di dawiyê de ji Sûriye û Libnanê derketin, ku herduyan di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de serxwebûna xwe îlan kiribûn. ===Sûriya azad û dewra kudetayên leşkerî (1946-1958)=== ====Rêveberiya yekem (1946-11 nîsan 1949)==== ====Kudetaya Husnî Zayîm (11 nîsan 1949-1949)==== ====Kudetaya Samî El Hennawî(1949-1949)==== ====Kudetaya Edîb Çîçeklî (Berfanbar 1949-)==== === Komara Yekbûyî ya Erebî (1958-28 îlon 1961) === [[Wêne: United Arab Republic (orthographic projection).svg|thumb|Komara Yekbûyî ya Erebî bi nexşe]] Komara Erebî ya Yekbûyî di 1ê Sibata 1958an de wek gava yekem ber bi dewleteke mezin a pan-erebî ve hat damezrandin, ku di eslê xwe de ji aliyê komek serkirdeyên siyasî û leşkerî li Sûriyê ji Serokê Misirê Cemal Ebdul Nasir re hatibû pêşniyarkirin. Hestên panerebî bi kevneşopî li Sûriyê pir xurt bû, û Nasir kesayetek qehremanek populer bû li seranserê cîhana erebî piştî [[Qeyrana Swêşê]] ya 1956an. Ji ber vê yekê li Sûriyê ji bo yekbûna bi Misirê Nasir re piştgiriyek gelêrî ya berbiçav hebû. Partiya Sosyalîst a Erebî ya Baasê parêzerê sereke yê yekitiyeke wiha bû. Di nîvê sala 1957an de, hêzên rojavayî dest bi fikaran kirin ku Sûriye nêzîkî desthilatdariya Komunîst bû; Partiyeke Komunîst a bi rêxistinkirî hebû û serfermandarê artêşê yê nû, Afif el-Bizrî, sempatîzanekî komunîst bû.Ev yek bû sedema qeyrana Sûriyê ya sala 1957an û piştî wê jî Sûriyan hewldanên xwe yên yekbûna bi Misirê re xurt kirin.Nasir ji şandeke Sûrî re, ku di nav wan de Serok Şukrî El-Quwatli û Serokwezîr Xalid el-Azem jî hebûn, got ku ew hewce ne ku hikûmeta xwe ji Komunîstan paqij bikin, lê şandê bertek nîşan da û hişyarî da wî ku tenê yekîtîya tev Misirê dê dawî li "tehdîda komunîst" bîne. Li gorî Abdel Letîf Boghdadî, Nasir di destpêkê de li dijî yekitiya tevahî ya bi Sûriyê re li ber xwe da û li şûna wê yekitiyek federal erê kir. Lêbelê, Nasser "bêtir ji desthilatdariya komunîst ditirsiya" û li ser yekbûnek tevahî li hev kir. Zêdebûna hêza Partiya Komunîst a Sûriyê, di bin serokatiya Xalid Bakdaş de, Partiya Beis a Sûriyê nîgeran kir, ku ji ber qeyraneke navxweyî ya ku endamên payebilind ên payebilind dilgiran bûn ku jê rizgar bibin, nîgeran kir. Ji dema hilweşandina rejîma leşkerî ya Edîb El-Şişeklî di sala 1954’an de Sûriye xwedî hikûmeteke demokratîk bû û zexta gel a ji bo yekîtiya Ereban di pêkhateya parlamenê de xwe nîşan da. === Komara Sûrî ya Erebî (28 îlon 1961-...) === Di Şerê Kendavê yê yekem de (1980-1988), Sûriyê li dijî Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyn de, ku ew jî ji aliyê Partiya [[Bees (bîrdozî)|Bees]] ve dihat birêvebirin, piştgirî da Îranê. Piştî ku leşkerên Iraqî Kuweyt dagir kirin, Sûrîye di şerê duyem ê Kendavê de beşdarî rizgarkirina Kuweytê bû. Têkiliyên bi welatê cîranê rojhilat re ji sala 1997an ve tenê bi qismî normal bûn, lê têkiliyên dîplomatîk ên ku di sala 1980an de qut bûbûn, heya Mijdara 2006an ji nû ve dest pê nekiribûn. Di sala 1994an de kurê Esad yê mezin Basil Esed ku dê şûna wî bigire, li nêzî balafirgeha Şamê di qezayeke trafîkê de hat kuştin. Piştî mirina serokê Sûriyê Hafiz Esed di 10ê hezîrana 2000ê de, kurê wî yê biçûk Beşar Esed di 10ê tîrmehê de piştî guhertina destûrî di derbarê temenê herî kêm ji bo serokekî bi piraniya %97.29 (fermî). encamên hilbijartinê). Bihara Şamê ku reformên demokratîk armanc dikir, di bin destê wî de dest pê kir. [[Beşar Esed]] di destpêkê de ji bavê xwe lîberaltir dihat hesibandin, ji ber ku wî li Londonê dixwend, di nav tiştên din de, û hem jî zewicî. Nîşana yekem a kursa siyasî ya nû serbestberdana 600 girtiyên siyasî di mijdara 2000 de bû. Bikaranîna Înternetê di dema Beşar Esed de destûr hat dayîn. Lêbelê, di Îlona 2001 de, endamên naskirî yên mixalefetê dîsa hatin girtin. Di bihara 2004 de, piştî xwenîşandan û pevçûnên bi servîsên ewlehiyê re, bi sedan kurdên sûrî, ku zarok jî di nav de hebûn, hatin girtin û kuştin. Ev xwepêşandan li Qamişlo, Amûdê û Efrînê ku piraniya wan kurd lê dijîn, hatin lidarxistin. Di sibata 2005an de, karwanê otomobîla Refîq Herîrî, serokê berê yê hikûmeta Libnanê, li Bêrûtê hat kuştin. Ji ber ku îşaretên xebatên servîsên veşartî hebûn, zextên li ser Sûriyeyê zêde bûn. DYA bi taybetî serokatiya wî bi kuştinê tawanbar kir. Lê Fransa jî daxwaza serweriya tam a Libnanê ji Sûriyê kir. Di Gulana 2005 de, Serok Esed bi qismî van daxwazan da. Di serdema desthilatdariya xwe de, Beşar Esed jî li dora xwe mezhebeke xurt a kesayetiyê ava kir. ====Serhildana Hemayê (1982) ==== === Şerê navxweyî yê Sûriyê ji 2011an === {{Gotara bingehîn| Şerê navxweyî yê Sûriyê}}[[Wêne: Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|Nexşeya Partîyan li ku kontrol dikin li Sûrî.]] Ji adara 2011an vir ve li dijî hikûmeta Esed xwenîşandan hebûn, ku bi mehan veguherî şerekî navxweyî. Di nîsana 2016 de, nûnerê taybet ê Neteweyên Yekbûyî (NY) ji bo Sûriyê, Staffan de Mistura, texmîn kir ku ji destpêka şer ve 400,000 kes hatine kuştin. Nêzîkî 12,9 mîlyon Sûrî li hundur an derveyî Sûriyê direvin. Hem li dijî mixalefet û gelê sivîl ên girêdayî hikûmetê û hem jî li gelek cihan li dijî xebatkarên saziyên giştî gelek komkujî hatin kirin. Komên mixalefetê yên cuda jî şerê hev dikin. Komkujiya li herêma Hûlayê di dawiya gulana 2012an de bû sedema coşek mezin. Ev tawan ji aliyekî ve girêdayî dewletê û milîsên girêdayî dewletê (Şebîha) an ji aliyê din ve girêdayî hêzên opozîsyonê yên weke Artêşa Azad a Sûriyê (AAS) û komên din ên şerker in. AAS ji aliyê hikûmeta tirk û huiûmeta amerîkî ve çek tê dayîn. Di sala 2013an de, Komeleya Komîteyên Neteweyî yên Mertala Şîn (ANCBS), ku navenda wê li Den Haagê ye, xwedî mîsyonên berfereh li Sûriyê bû ji bo parastina samanên çandî (mûze, arşîv, şûnwarên arkeolojîk) ku ji ber şerê navxweyî, alozî û dizî, abîdeyên, avahî û hwd.), ji ber ku di gelek rewşan de aliyên şer bi qestî hewl didin ku mîrata çandî û bîreweriya dijber têk bibin. Di vê pêvajoyê de “lîsteyên grevê tune” jî hatin amadekirin. Ji bihara 2011ê ve, xwenîşandanên li dijî hikûmeta Sûriyê veguherî şerê navxweyî li Sûriyê, ku Rewangeha Sûrî bo Mafên Mirov texmîn dike ku heta niha (3/2017) zêdetirî 465,000 kesan jiyana xwe ji dest dane. Zêdetirî 5 milyon Sûrî ji welatê xwe reviyane (ji 3/2017an de), bi piranî ber bi welatên cîran an jî Ewropayê ve. 6,3 milyonên din jî di nav Sûriyê de direvin. Şerê navxweyî bû sedema parçebûna defakto ya welat. Di gulana 2015an de, rêxistina terorîst a Dewleta Îslamî zêdetirî nîvê xaka Sûriyê, ku bi zorê %15ê nifûsa Sûriyê lê tê de dijîn, kontrol kir, lê paytexta Şamê, 10 ji 13 navendên parêzgehan û navçeyên qelebalix li rojavayê Sûriyê. welatê ku piraniya nifûsa wê sax dijîn, di bin kontrola hêzên hikûmeta Sûriyê de ye. Herêmên mayî ji aliyê komên serhilda yên wekî Artêşa Azad a Sûriyê, milîsên Kurd û Eniya El-Nusra ya baskê El-Qaîde ve têne kontrolkirin. == Gelhenasî == === Gelên Sûriyê === [[Wêne:Syria Ethno-religious Map.svg|thumb|Komên etnîken Sûrî]] Wekî ku tê zanîn, hêjmara hemwelatiyên Sûriye zêdeyî 19 milyonan ne, %70-80ên van jî ne [[ereb]] in. Hêjmarek mezin kurd in (li gorî siyaseymedarên kurd yê Sûriyê, sê milyon [[kurd]] hene; hinek jî dibêjin ku sê milyon in) her wiha jî hêjmarek pir mezin ji [[aramî]] ([[suryanî]]), [[turkmen|tirkmen]], [[ermenî]], [[druzî]] û hîn jî hene. Ev gelan jî di heremên xwe yên esîl de dijîn û di dîrokê de îsbatên hebûna wan hene, lê dewleta Sûriye ya [[Baasîzm]] (Nasirîzim), van hemûyan înkar dike û ji bilî ereban tu kesî nasnakê. Yanî dive ku her kes bibe Ereb. Ku tu nebî Ereb jî, wê demê tu bi îxanet û ajantiya [[împeryalîzm]]ê û [[Siyonîzm]]ê ve têy suçdar kirinê. === Dîn === Li gelî Sûriyê 90% xwe [[misilman]]ên ne. (74% sunî û 16% elewî/druzî). 10% ên xwe [[xiristiyan]]ên in. <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html Middle East: Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |date=2017-12-29 }} wwww.cia.gov</ref> == Parêzgehên Sûriyê == [[Wêne: Blank Syria map.svg|thumb]] Bajarên mezin [[Şam]], [[Haleb]] û [[Hims]] in. [[Bajar]]ên ku bi piranî kurd in [[Efrîn]], [[Heseke]], [[Qamişlo]], [[Dêrik, Başûrê rojava|Dêrîk]], [[Kobanî]], [[Serê Kaniyê]], [[Amûdê]] û [[Tirbespî]] ne. === Kantonên kurdnişîn === * [[Kantona Cizîrê]] * [[Kantona Kobaniyê]] * [[Kantona Efrînê]] == Revêberî == Rejîma Sûriyê ya ku di bin destê hişk û reş yê partiya [[bees]] (ya ku bi înqîlabeke hovane derbasî ser desthilatiyê bû) de ye. Ev bû çiqas salin bi dîktatoriyeke ku nayê wesfkirinê û bi riya girtin, zilm, zor, zext û tirsandin û tehdîd û kuştinan re desthilatdariya xwe ya [[Dîktatorî|dîktator]] bi rêve dibe û didomîne. Desthilatiya ku di destê malbata [[Hafiz Esad]] û çend mirov û xulamên wan yên hov de ye, hemû ecêb û felaket bi serê gel de anîn. Di destpêkê, di sere gelê xwe (ereb) de û pişt re jî, di sere hemû gel û netewên ku bi darê zorê tevlî dewleta Sûriyê kirine anîn. == Têkiliyên derve yên Sûriyê == * [[Têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê]] == Çavkanî == === Not === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Syria}} * [http://doreka.jimdo.com/ Malpera eşîra Dorika] {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1946an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dîktatoriyên leşkerî]] [[Kategorî:Kesên ji Sûriyê]] [[Kategorî:Sûrî| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] hxh4hcgzb9wcvvx1rvrnst1ipyehqpp 2093468 2093467 2026-09-09T15:28:23Z Avestaboy 34898 /* Komara Sûrî ya Erebî (28 îlon 1961-...) */ Rastnivîs 2093468 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Sûrî''',{{Efn|bi navê '''Sûriye'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Stokholm: Nûdem|sal=1998 |rûpel=775}}</ref> jî tê nasîn}} bi fermî '''Komara Erebî ya Sûriyê''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الجمهوريّة العربيّة السوريّة; tîpên [[Alfabeya latînî|romanî]]: ''al-Jumhūriyya al-ʿArabiyya as-Sūriya'') welatek li [[Asya|Rojavayê Asyayê]] ye ku li rojhilata [[Deryaya Navîn]] û herema [[Şam (herêma erdnîgarî)|Şamê]] de ye. Li rojava bi Deryaya Navîn ve, li bakur bi [[Tirkiye]], li rojhilat û başûrrojhilat bi [[Iraq]], li başûr bi [[Urdun]] û ji başûr rojava ve bi [[Îsraêl]] û [[Libnan]] ve tê sînorkirin. [[Qibris|Girava Qibrisê]] li rojava li ser Deryaya Navîn dikeve. Sûrî komareke yekîtî ye ku ji 14 parêzgeh (binavçe) pêk tê. Welatekî deştên bi xêr, çiyayên bilind û çolistanan, Sûriye cihê komên etnîkî û olî yên cihêreng e, ku piraniya wan [[ereb]], [[kurd]], [[Tirkmen (denonîm)|tirkmen]], [[suryanî]], [[çerkez]], [[ermenî]], [[alban]], [[Yewnanistan|yewnan]] û [[çeçen]] jî di nav de ne. Di nava komên olî de [[misilman]], [[xiristiyan]], [[Elewîtî|elewî]], [[durzî]] û [[êzidî]] hene. Paytext û bajarê herî mezin [[Şam]] e û piştî wê [[Heleb]], [[Humis]], [[Latakya]], [[Heme]], [[Dêra Zorê (parêzgeh)|Dêrezor]] û [[Reqa]] tên. Komê Ereb herî mezintirîn koma etnîkî ne û misilmanên [[Sunîtî|sunî]] jî koma olî ya herî mezin in. Navê "Sûriye" di dîrokê de ji herêmeke berfirehtir re tê binavkirin, ku bi berfirehî bi Şamê re hevwate ye, û bi erebî wekî el-Şam tê zanîn. Dewleta nûjen cîhên çend keyîtî û împeratorî kevnar dihewîne, di nav de şaristaniya Eblan a hezarsala 3an berî zayînê. Di [[Pêşketina Îslamiyê|serdema Îslamê]] de, Şam navenda [[Xanedana Emewiyan|Xelîfetiya Emewiyan]] û navenda parêzgeha [[Xanedana Eyûbiyan|Siltanatiya Eyûbiyan]] û piştre ya [[Dewleta Memlûkan|Memlûkên Misirê]] bû. Dewleta Sûriyê ya nûjen di nîveka sedsala 20an de piştî bi sedsalan desthilatdariya [[Împeratoriya Osmanî|Osmaniyan]] hate damezrandin. Piştî heyamek wekî fermanberiya Fransî (1923–1946), dewleta nû hatî damezrandin mezintirîn dewleta Erebî ya ku ji parêzgehên Sûriyê yên berê yên di bin desthilatdariya Osmaniyan de derketibû, temsîl kir. Wê di 24ê Cotmeha 1945an de dema ku Komara Sûriyê bû endama damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]], de facto serxwebûna xwe bi dest xist (tevî ku leşkerên Fransî heta Nîsana 1946an ji welat derneketin). Welatekî deştên bi bereket, çiyayên bilind û çolistanan, Sûriyê cihê komên etnîkî û olî yên cihêreng e. [[Ereb]] mezintirîn koma etnîkî ne û [[Misilman|misilmanên sunî]] jî koma olî ya herî mezin in. Heta girtina Şamê ji aliyê hêzên serhildêr ve, ew yekane welat bû ku ji aliyê neo-Baasiyan ve dihat birêvebirin. Hikûmeta nû-Beasî dîktatorîyeke totalîter bû û xwedî oleke kesayetî ya berfereh li derdora malbata [[Beşar Esed|Esed]] bû, û rastî şermezarkirineke berfireh hat ji ber zordestiya wê ya tund a navxweyî û tawanên cengê. Berî rûxandina Esed, Sûriyê di rêza çarem-xirabtirîn de bû di rêza 2024an de û ew yek ji cihên herî metirsîdar li cîhanê bû ji bo rojnamevanan. Azadiya çapemeniyê pir kêm bû û welat di Indeksa Azadiya Çapemeniyê ya Cîhanê ya 2024an de di rêza duyemîn a herî xirab de bû. Ew welatê herî gendelî li herêma MENA bû û li ser Endeksa Têgihîştina Gendeliyê ya 2023an di cîhanê de di rêza duyemîn-xerab de bû. Sûriye jî bû navenda pîşesaziya Kaptagonê ya ku ji aliyê Esed ve tê piştgirîkirin, salane bi mîlyaran dolar dermanên neqanûnî hinarde dike û dike yek ji mezintirîn dewletên narko li cîhanê. == Nav == Çavkaniyên cihêreng diyar dikin ku navê Sûriyê ji sedsala 8ê berî zayînê ji peyva Luwî "Sura/i" û navên yewnaniya kevn Σύριοι, Sýrioi an Σύροι, Sýroi tên ku herdu nav jî bi koka xwe ji Aššūrāyu (asûrî) ne ku ji Bakurê Mezopotamya (Iraqa îro) hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |tarîx=2006 |sernav=The Terms “Assyria” and “Syria” Again |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/511103 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=65 |hejmar=4 |rr=283–287 |doi=10.1086/511103 |issn=0022-2968 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Frye |pêşnav=Richard N. |tarîx=1992 |sernav=Assyria and Syria: Synonyms |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Assyria-and-Syria%3A-Synonyms-Frye/410d361bda63b8bd5f98f00d03de0fd10ad8e9ce |kovar=Journal of Near Eastern Studies |ziman=en |cild=51 |hejmar=4 |rr=281–285 |doi=10.1086/373570 |issn=0022-2968 }}</ref> Lêbelê ji Împaratoriya Selûkiyan (323-150 b.z.) û vir ve ev têgeh ji bo herêma Şamê (Levant) jî hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/History_of_Herodotus/Book_7 |sernav=The History of Herodotus (Rawlinson)/Book 7 - Wikisource, the free online library |malper=en.wikisource.org |roja-gihiştinê=2025-01-23 |ziman=en }}</ref> Di heman demê yewnaniyan ji bo ku asûriyên li Mezopotamyayê û aramiyên li Şamê ji hev cuda bikin vê têgînê bikar anîne. Raya akademîk a nûjen a sereke bi awayeke diyar piştgirî dide argumana peyva yewnanî Ἀσσυρία ku asûrî ve girêdayî ye ku herî dawiyê ev peyv ji akadî ''Aššur'' tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Syria |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=web.archive.org |tarîx=2007-10-11 |roja-gihiştinê=2025-01-23 |roja-arşîvê=2013-05-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130513183105/http://www.etymonline.com/index.php?term=Syria |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Cilician Armenia-en.svg|thumb|{{Girêdan|Kîlîkya Ermenî|en|Cilician Armenia}}, 1199–1375]] [[Wêne:Schedel Damaskus 1497.jpg|thumb|[[Şam]], ''{{Girêdan|Schedelschen Weltchronik|de}}'', 1497]] Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên Ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Qiraliyeta Yekbûyî|Brîtanya]] dê qebûl bike. Li sala 1922yê de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê [[Iraq]] û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be. Li vî demî kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Faysal li dijî Fransayê serhildanek da destpê kirin ku Suriyeyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnêe Faysal diçe Iraqê. Berî şerê cîhanê yê duyem di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de miadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina Almanan bo rojhilata navîn di xizîrana 1941ê de Brîtanyayê ji bo alîkarkirina Fransayê, Suriye dagir kir. Piştî xelasbûna şer di dawiya sala 1945ê de bi hevpeymaneke Brîtanya û Fransayê, her du dewletan hêzên xwe ji Sûrî vekişandin û dewleta Sûrî ya serbixwe ava bû. Li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û terefdarên Cemal Ebdulnasir bûn desthilat. Di reşemeha 1958ê de Sûrî û Misirê bi navê Komara Yekgirtî ya Ereb ava kirin. Lê li sala 1961ê de li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û ev komar jî hate rûxandin. Piştî şerê 1967ê bi binketina dewletên erebî xelas bû, li nav dewletên erebî jî guherîn destpê kirin. Li Sûriyê li sala 1970ê de bi rêberiya [[Hafiz Esad]] derbeyeke leşkerî pêkhat û bû desthilatê nû. Li sala 1973ê de Misirê ji nişka ve êrîş bir ser leşkerên îsraêlî yên li derdora [[Kanala Swêşê]]. Di vî wextî de jî leşkerên Sûriyê êrîş bir ser girên [[Golan]]ê. Bi alikariya [[DYA]]yê ev rewş guherî û bi serketina Îsraêlê bidawî bû. Ji ber vê helwesta DYAyê dewletên erebî û [[OPEC]]ê embargoya petrolê dana ser dinyayê û bahayê petrolê zêde bûn. Du sal piştî şer, bi berevaniya DYAyê Sûrî û Îsraêl pêkahtin û Îsraêl ji axen dagirkirî derket. === Desthilata Osmaniyan === {{Gotara bingehîn|Împeratoriya Osmanî}} [[Wêne: Ottoman Syria.png|thumb|Erdnigarîya Osmanîya Sûrî]] Sûriya Osmanî di destpêka sedsala 16an de piştî dagirkirina ji aliyê Siltanatiya Memlûkan ve ji aliyê Osmaniyan ve wekî yek eyaleta (parêzgeh) Eyaleta Şamê hate binavkirin. Di sala 1534an de Eyaleta Helebê dibe rêveberiyeke cuda. Eyaleta Trablûsê di sala 1579an de ji parêzgeha Şamê hat avakirin û paşê Eyaleta Edeneyê ji Helebê hat damezrandin. Di sala 1516an de [[împeratoriya Osmanî]] êrîşî [[dewleta Memlûkan]] ya [[Misira kevnare|Misirê]] dike û piştre jî herêma Sûriyeyê zeft dagir dike. Sîstema Osmanî ji bo erebên sûrî ne giran bû lê ji ber ku tirkan zimanê erebî wekî zimanê [[Quran]]ê rêz digirtin û cil û bergên parêzvanên baweriyê qebûl dikirin. Di sala 1831an de, [[Îbrahîm paşa ya misirê|Îbrahîm paşa ya Misirê]] dev ji dilsoziya xwe ji bo hikûmeta osmaniyan berda û Sûriya Osmanî ji destê osmaniyan sitand û bajarê [[Şam]]ê zeft kir. Lêbelê di sala 1840an de, ew neçar ma ku herêmê dîsa radestî osmaniyan bike. Ji sala 1864an ve, reformên [[Tenzîmat]]ê li ser Sûriya Osmanî hatin sepandin, parêzgehên (vilayetên) [[Heleb]], [[Deir Ez-Zor|Zor]], [[Bêrût|Berût]] û Wîlayeta Şamê bûn herêma Sûriyê. Di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, împeratoriya Osmanî bi aliyê Almanya û [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] ket pevçûnê. Di dawiyê de têkçû û kontrola tevahiya [[Rojhilata Nêzîk]] ji [[Împeratoriya Brîtanî|împeratoriya brîtanî]] û [[Împeratoriya Fransî|împeratoriya fransî]] re winda kir. Di dema şer de, qirkirin li dijî gelên [[Xiristiyanî|Xiristiyan]] ên xwecihî ji aliyê Osmaniyan û hevalbendên wan ve bi şêweyê [[nîjadkujiya ermeniyan]] û [[nîjadkujiya suryaniyan]] hat kirin, ku [[Deir Ez-Zor]] ya li Sûriyeya Osmanî, cihê dawî yê van meşên mirinê bû. Di navbera Şerê Cîhanê yê Yekem de, du dîplomatên hevalbend (François Georges-Picot û Mark Sykes) di [[Peymana Sykes–Picot]] ya sala 1916an de bi dizî li ser dabeşkirina piştî şer a împeratoriya Osmanî li herêmên bandor ên têkildar li hev kirin. Ev sînor dema ku Sûriye di sala 1920an de bû endama Cemiyeta Miletan, di qada navneteweyî de hat naskirin û heya îro nehatiye guhertin. Di sala 1660 de, Eyaleta Safed hate damezrandin û piştî demek kurt navê Sidon Eyalet hate binavkirin; di sala 1667 de, Mîrnişîna Çiyayê Libnanê di hundurê parêzgeha Sidonê de statuyek xweseriya taybetî hate dayîn, lê di 1841 de hate hilweşandin û di 1861 de ji nû ve wekî Mount Libnan Mutasarrifate hate saz kirin. Piştî reformên Tenzîmatê yên sala 1864an, eyaleyên Sûriyê hatin guhertin û bûn Wilayeta Sûriyê, Wilayeta Helebê û Wilayeta Bêrûtê. Di dawiyê de, di sala 1872an de Muteserrîfetiya Qudsê ji Wilayeta Sûriyê hate parçekirin û bû rêveberiyek xweser û xwedî statuyeke taybet. === Di şerê cîhanî yê yekem de === Dewletên mittefik bi serhildêrên Ereb 1 ê cotmeha 1918ê Şam ji destê tirkan stand. Di van du salên ku piştî dawiya şer di sala 1918an de û li gorî peymana Sykes-Picot ku di dema şer de ji hêla Brîtanya û Fransa ve hat îmzekirin- Brîtanya piraniya Mezopotamyaya Osmanî (Iraqa nûjen) û beşê başûr kontrol kir. Sûriya Osmanî (Filistîn û Transurdan), lê Fransiyan li Sûriyeyê mayîna Osmanî, Libnan, Alexandretta (Xetay) û beşek ji başûrê rojhilatê Tirkiyeyê kontrol kirin. 7ê adara 1920 de, Keyaniya Sûriyê ya demeke kurt di bin destê [[Feysel I]] yê ji malbata [[Haşimiyan|Haşimî]] de hate damezrandin. Lêbelê, desthilatdariya wî li ser Sûriyê tenê piştî çend mehan, piştî [[şerê Meysulûn]]ê bi dawî bû. ===Mandateya Fransa li Suriya (1920-1946)=== Leşkerên Fransî di dawiya sala 1920ê de hikûmeta Sûrî dagir kirin piştî ku [[konferansa San Remoyê]] pêşniyar kir ku Cemiyeta Neteweyan Sûriyê bike bin hikûmdarê Fransa. [[Wêne: FEisalKingdom.png|thumb|Percê kirina Kolonlîyalê Fransê, Sûrî.]] Rêvebiriya herêmê di bin destê Fransiyan de bi rêya çend hikûmet û herêmên cuda pêk hat, di nav wan de Federasyona Sûriyê (1922-24), Dewleta Sûriyê (1924-30) û Komara Sûriyê (1930-1950). Sûrîyê û Fransa di Îlona 1936an de li ser [[Peymana serxwebûnê ya Fransa û Sûrî|peymana serxwebûnê]] danûstanan kirin, û [[Haşim el-Etaşî]] yekem serok bû ku di bin jimareya yekem a komara nûjen a Sûriyê de hat hilbijartin. Lêbelê, peyman qet neket meriyetê ji ber ku parlamenê Fransî pejirandina wê red kir. her wiha dewletên piçûk: Dewleta Libnana Mezin, Dewleta Elewiyan û Dewleta Cebel Durzî. [[Dewleta Xetayê]] di sala 1939an de ji aliyê Tirkiyê ve hat girêdan. Desthilatdariya Fransayê heta sala 1946an dom kir, dema ku leşkerên Fransî di dawiyê de ji Sûriye û Libnanê derketin, ku herduyan di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de serxwebûna xwe îlan kiribûn. ===Sûriya azad û dewra kudetayên leşkerî (1946-1958)=== ====Rêveberiya yekem (1946-11 nîsan 1949)==== ====Kudetaya Husnî Zayîm (11 nîsan 1949-1949)==== ====Kudetaya Samî El Hennawî(1949-1949)==== ====Kudetaya Edîb Çîçeklî (Berfanbar 1949-)==== === Komara Yekbûyî ya Erebî (1958-28 îlon 1961) === [[Wêne: United Arab Republic (orthographic projection).svg|thumb|Komara Yekbûyî ya Erebî bi nexşe]] Komara Erebî ya Yekbûyî di 1ê Sibata 1958an de wek gava yekem ber bi dewleteke mezin a pan-erebî ve hat damezrandin, ku di eslê xwe de ji aliyê komek serkirdeyên siyasî û leşkerî li Sûriyê ji Serokê Misirê Cemal Ebdul Nasir re hatibû pêşniyarkirin. Hestên panerebî bi kevneşopî li Sûriyê pir xurt bû, û Nasir kesayetek qehremanek populer bû li seranserê cîhana erebî piştî [[Qeyrana Swêşê]] ya 1956an. Ji ber vê yekê li Sûriyê ji bo yekbûna bi Misirê Nasir re piştgiriyek gelêrî ya berbiçav hebû. Partiya Sosyalîst a Erebî ya Baasê parêzerê sereke yê yekitiyeke wiha bû. Di nîvê sala 1957an de, hêzên rojavayî dest bi fikaran kirin ku Sûriye nêzîkî desthilatdariya Komunîst bû; Partiyeke Komunîst a bi rêxistinkirî hebû û serfermandarê artêşê yê nû, Afif el-Bizrî, sempatîzanekî komunîst bû.Ev yek bû sedema qeyrana Sûriyê ya sala 1957an û piştî wê jî Sûriyan hewldanên xwe yên yekbûna bi Misirê re xurt kirin.Nasir ji şandeke Sûrî re, ku di nav wan de Serok Şukrî El-Quwatli û Serokwezîr Xalid el-Azem jî hebûn, got ku ew hewce ne ku hikûmeta xwe ji Komunîstan paqij bikin, lê şandê bertek nîşan da û hişyarî da wî ku tenê yekîtîya tev Misirê dê dawî li "tehdîda komunîst" bîne. Li gorî Abdel Letîf Boghdadî, Nasir di destpêkê de li dijî yekitiya tevahî ya bi Sûriyê re li ber xwe da û li şûna wê yekitiyek federal erê kir. Lêbelê, Nasser "bêtir ji desthilatdariya komunîst ditirsiya" û li ser yekbûnek tevahî li hev kir. Zêdebûna hêza Partiya Komunîst a Sûriyê, di bin serokatiya Xalid Bakdaş de, Partiya Beis a Sûriyê nîgeran kir, ku ji ber qeyraneke navxweyî ya ku endamên payebilind ên payebilind dilgiran bûn ku jê rizgar bibin, nîgeran kir. Ji dema hilweşandina rejîma leşkerî ya Edîb El-Şişeklî di sala 1954’an de Sûriye xwedî hikûmeteke demokratîk bû û zexta gel a ji bo yekîtiya Ereban di pêkhateya parlamenê de xwe nîşan da. === Komara Sûrî ya Erebî (28 îlon 1961-...) === Di Şerê Kendavê yê yekem de (1980-1988), Sûriyê li dijî Iraqê di bin serokatiya [[Sedam Huseyn]] de, ku ew jî ji aliyê Partiya [[Bees (bîrdozî)|Bees]] ve dihat birêvebirin, piştgirî da Îranê.Piştî ku leşkerên Iraqî Kuweyt dagir kirin, Sûrîye di şerê duyem ê Kendavê de beşdarî rizgarkirina Kuweytê bû. Têkiliyên bi welatê cîranê rojhilat re ji sala 1997an ve tenê bi qismî normal bûn, lê têkiliyên dîplomatîk ên ku di sala 1980an de qut bûbûn, heya mijdara 2006an ji nû ve dest pê nekiribûn. Di sala 1994an de kurê Esad yê mezin Basil Esed ku dê şûna wî bigire, li nêzî balafirgeha Şamê di qezayeke trafîkê de hat kuştin. Piştî mirina serokê Sûriyê Hafiz Esed di 10ê hezîrana 2000ê de, kurê wî yê biçûk Beşar Esed di 10ê tîrmehê de piştî guhertina destûrî di derbarê temenê herî kêm ji bo serokekî bi piraniya %97.29 (fermî). encamên hilbijartinê). Bihara Şamê ku reformên demokratîk armanc dikir, di bin destê wî de dest pê kir. [[Beşar Esed]] di destpêkê de ji bavê xwe lîberaltir dihat hesibandin, ji ber ku wî li Londonê dixwend, di nav tiştên din de, û hem jî zewicî. Nîşana yekem a kursa siyasî ya nû serbestberdana 600 girtiyên siyasî di mijdara 2000 de bû. Bikaranîna Înternetê di dema Beşar Esed de destûr hat dayîn. Lêbelê, di Îlona 2001 de, endamên naskirî yên mixalefetê dîsa hatin girtin. Di bihara 2004 de, piştî xwenîşandan û pevçûnên bi servîsên ewlehiyê re, bi sedan kurdên sûrî, ku zarok jî di nav de hebûn, hatin girtin û kuştin. Ev xwepêşandan li Qamişlo, Amûdê û Efrînê ku piraniya wan kurd lê dijîn, hatin lidarxistin. Di sibata 2005an de, karwanê otomobîla Refîq Herîrî, serokê berê yê hikûmeta Libnanê, li Bêrûtê hat kuştin. Ji ber ku îşaretên xebatên servîsên veşartî hebûn, zextên li ser Sûriyeyê zêde bûn. DYA bi taybetî serokatiya wî bi kuştinê tawanbar kir. Lê Fransa jî daxwaza serweriya tam a Libnanê ji Sûriyê kir. Di gulana 2005 de, Serok Esed bi qismî van daxwazan da. Di serdema desthilatdariya xwe de, Beşar Esed jî li dora xwe mezhebeke xurt a kesayetiyê ava kir. ====Serhildana Hemayê (1982) ==== === Şerê navxweyî yê Sûriyê ji 2011an === {{Gotara bingehîn| Şerê navxweyî yê Sûriyê}}[[Wêne: Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|Nexşeya Partîyan li ku kontrol dikin li Sûrî.]] Ji adara 2011an vir ve li dijî hikûmeta Esed xwenîşandan hebûn, ku bi mehan veguherî şerekî navxweyî. Di nîsana 2016 de, nûnerê taybet ê Neteweyên Yekbûyî (NY) ji bo Sûriyê, Staffan de Mistura, texmîn kir ku ji destpêka şer ve 400,000 kes hatine kuştin. Nêzîkî 12,9 mîlyon Sûrî li hundur an derveyî Sûriyê direvin. Hem li dijî mixalefet û gelê sivîl ên girêdayî hikûmetê û hem jî li gelek cihan li dijî xebatkarên saziyên giştî gelek komkujî hatin kirin. Komên mixalefetê yên cuda jî şerê hev dikin. Komkujiya li herêma Hûlayê di dawiya gulana 2012an de bû sedema coşek mezin. Ev tawan ji aliyekî ve girêdayî dewletê û milîsên girêdayî dewletê (Şebîha) an ji aliyê din ve girêdayî hêzên opozîsyonê yên weke Artêşa Azad a Sûriyê (AAS) û komên din ên şerker in. AAS ji aliyê hikûmeta tirk û huiûmeta amerîkî ve çek tê dayîn. Di sala 2013an de, Komeleya Komîteyên Neteweyî yên Mertala Şîn (ANCBS), ku navenda wê li Den Haagê ye, xwedî mîsyonên berfereh li Sûriyê bû ji bo parastina samanên çandî (mûze, arşîv, şûnwarên arkeolojîk) ku ji ber şerê navxweyî, alozî û dizî, abîdeyên, avahî û hwd.), ji ber ku di gelek rewşan de aliyên şer bi qestî hewl didin ku mîrata çandî û bîreweriya dijber têk bibin. Di vê pêvajoyê de “lîsteyên grevê tune” jî hatin amadekirin. Ji bihara 2011ê ve, xwenîşandanên li dijî hikûmeta Sûriyê veguherî şerê navxweyî li Sûriyê, ku Rewangeha Sûrî bo Mafên Mirov texmîn dike ku heta niha (3/2017) zêdetirî 465,000 kesan jiyana xwe ji dest dane. Zêdetirî 5 milyon Sûrî ji welatê xwe reviyane (ji 3/2017an de), bi piranî ber bi welatên cîran an jî Ewropayê ve. 6,3 milyonên din jî di nav Sûriyê de direvin. Şerê navxweyî bû sedema parçebûna defakto ya welat. Di gulana 2015an de, rêxistina terorîst a Dewleta Îslamî zêdetirî nîvê xaka Sûriyê, ku bi zorê %15ê nifûsa Sûriyê lê tê de dijîn, kontrol kir, lê paytexta Şamê, 10 ji 13 navendên parêzgehan û navçeyên qelebalix li rojavayê Sûriyê. welatê ku piraniya nifûsa wê sax dijîn, di bin kontrola hêzên hikûmeta Sûriyê de ye. Herêmên mayî ji aliyê komên serhilda yên wekî Artêşa Azad a Sûriyê, milîsên Kurd û Eniya El-Nusra ya baskê El-Qaîde ve têne kontrolkirin. == Gelhenasî == === Gelên Sûriyê === [[Wêne:Syria Ethno-religious Map.svg|thumb|Komên etnîken Sûrî]] Wekî ku tê zanîn, hêjmara hemwelatiyên Sûriye zêdeyî 19 milyonan ne, %70-80ên van jî ne [[ereb]] in. Hêjmarek mezin kurd in (li gorî siyaseymedarên kurd yê Sûriyê, sê milyon [[kurd]] hene; hinek jî dibêjin ku sê milyon in) her wiha jî hêjmarek pir mezin ji [[aramî]] ([[suryanî]]), [[turkmen|tirkmen]], [[ermenî]], [[druzî]] û hîn jî hene. Ev gelan jî di heremên xwe yên esîl de dijîn û di dîrokê de îsbatên hebûna wan hene, lê dewleta Sûriye ya [[Baasîzm]] (Nasirîzim), van hemûyan înkar dike û ji bilî ereban tu kesî nasnakê. Yanî dive ku her kes bibe Ereb. Ku tu nebî Ereb jî, wê demê tu bi îxanet û ajantiya [[împeryalîzm]]ê û [[Siyonîzm]]ê ve têy suçdar kirinê. === Dîn === Li gelî Sûriyê 90% xwe [[misilman]]ên ne. (74% sunî û 16% elewî/druzî). 10% ên xwe [[xiristiyan]]ên in. <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html Middle East: Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |date=2017-12-29 }} wwww.cia.gov</ref> == Parêzgehên Sûriyê == [[Wêne: Blank Syria map.svg|thumb]] Bajarên mezin [[Şam]], [[Haleb]] û [[Hims]] in. [[Bajar]]ên ku bi piranî kurd in [[Efrîn]], [[Heseke]], [[Qamişlo]], [[Dêrik, Başûrê rojava|Dêrîk]], [[Kobanî]], [[Serê Kaniyê]], [[Amûdê]] û [[Tirbespî]] ne. === Kantonên kurdnişîn === * [[Kantona Cizîrê]] * [[Kantona Kobaniyê]] * [[Kantona Efrînê]] == Revêberî == Rejîma Sûriyê ya ku di bin destê hişk û reş yê partiya [[bees]] (ya ku bi înqîlabeke hovane derbasî ser desthilatiyê bû) de ye. Ev bû çiqas salin bi dîktatoriyeke ku nayê wesfkirinê û bi riya girtin, zilm, zor, zext û tirsandin û tehdîd û kuştinan re desthilatdariya xwe ya [[Dîktatorî|dîktator]] bi rêve dibe û didomîne. Desthilatiya ku di destê malbata [[Hafiz Esad]] û çend mirov û xulamên wan yên hov de ye, hemû ecêb û felaket bi serê gel de anîn. Di destpêkê, di sere gelê xwe (ereb) de û pişt re jî, di sere hemû gel û netewên ku bi darê zorê tevlî dewleta Sûriyê kirine anîn. == Têkiliyên derve yên Sûriyê == * [[Têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê]] == Çavkanî == === Not === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Syria}} * [http://doreka.jimdo.com/ Malpera eşîra Dorika] {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1946an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dîktatoriyên leşkerî]] [[Kategorî:Kesên ji Sûriyê]] [[Kategorî:Sûrî| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] dy8dmb20rigry7irzs3ytmju4e3b6os 2093469 2093468 2026-09-09T15:30:17Z Avestaboy 34898 /* Parêzgehên Sûriyê */ Rastnivîs 2093469 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Sûrî''',{{Efn|bi navê '''Sûriye'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Stokholm: Nûdem|sal=1998 |rûpel=775}}</ref> jî tê nasîn}} bi fermî '''Komara Erebî ya Sûriyê''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الجمهوريّة العربيّة السوريّة; tîpên [[Alfabeya latînî|romanî]]: ''al-Jumhūriyya al-ʿArabiyya as-Sūriya'') welatek li [[Asya|Rojavayê Asyayê]] ye ku li rojhilata [[Deryaya Navîn]] û herema [[Şam (herêma erdnîgarî)|Şamê]] de ye. Li rojava bi Deryaya Navîn ve, li bakur bi [[Tirkiye]], li rojhilat û başûrrojhilat bi [[Iraq]], li başûr bi [[Urdun]] û ji başûr rojava ve bi [[Îsraêl]] û [[Libnan]] ve tê sînorkirin. [[Qibris|Girava Qibrisê]] li rojava li ser Deryaya Navîn dikeve. Sûrî komareke yekîtî ye ku ji 14 parêzgeh (binavçe) pêk tê. Welatekî deştên bi xêr, çiyayên bilind û çolistanan, Sûriye cihê komên etnîkî û olî yên cihêreng e, ku piraniya wan [[ereb]], [[kurd]], [[Tirkmen (denonîm)|tirkmen]], [[suryanî]], [[çerkez]], [[ermenî]], [[alban]], [[Yewnanistan|yewnan]] û [[çeçen]] jî di nav de ne. Di nava komên olî de [[misilman]], [[xiristiyan]], [[Elewîtî|elewî]], [[durzî]] û [[êzidî]] hene. Paytext û bajarê herî mezin [[Şam]] e û piştî wê [[Heleb]], [[Humis]], [[Latakya]], [[Heme]], [[Dêra Zorê (parêzgeh)|Dêrezor]] û [[Reqa]] tên. Komê Ereb herî mezintirîn koma etnîkî ne û misilmanên [[Sunîtî|sunî]] jî koma olî ya herî mezin in. Navê "Sûriye" di dîrokê de ji herêmeke berfirehtir re tê binavkirin, ku bi berfirehî bi Şamê re hevwate ye, û bi erebî wekî el-Şam tê zanîn. Dewleta nûjen cîhên çend keyîtî û împeratorî kevnar dihewîne, di nav de şaristaniya Eblan a hezarsala 3an berî zayînê. Di [[Pêşketina Îslamiyê|serdema Îslamê]] de, Şam navenda [[Xanedana Emewiyan|Xelîfetiya Emewiyan]] û navenda parêzgeha [[Xanedana Eyûbiyan|Siltanatiya Eyûbiyan]] û piştre ya [[Dewleta Memlûkan|Memlûkên Misirê]] bû. Dewleta Sûriyê ya nûjen di nîveka sedsala 20an de piştî bi sedsalan desthilatdariya [[Împeratoriya Osmanî|Osmaniyan]] hate damezrandin. Piştî heyamek wekî fermanberiya Fransî (1923–1946), dewleta nû hatî damezrandin mezintirîn dewleta Erebî ya ku ji parêzgehên Sûriyê yên berê yên di bin desthilatdariya Osmaniyan de derketibû, temsîl kir. Wê di 24ê Cotmeha 1945an de dema ku Komara Sûriyê bû endama damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]], de facto serxwebûna xwe bi dest xist (tevî ku leşkerên Fransî heta Nîsana 1946an ji welat derneketin). Welatekî deştên bi bereket, çiyayên bilind û çolistanan, Sûriyê cihê komên etnîkî û olî yên cihêreng e. [[Ereb]] mezintirîn koma etnîkî ne û [[Misilman|misilmanên sunî]] jî koma olî ya herî mezin in. Heta girtina Şamê ji aliyê hêzên serhildêr ve, ew yekane welat bû ku ji aliyê neo-Baasiyan ve dihat birêvebirin. Hikûmeta nû-Beasî dîktatorîyeke totalîter bû û xwedî oleke kesayetî ya berfereh li derdora malbata [[Beşar Esed|Esed]] bû, û rastî şermezarkirineke berfireh hat ji ber zordestiya wê ya tund a navxweyî û tawanên cengê. Berî rûxandina Esed, Sûriyê di rêza çarem-xirabtirîn de bû di rêza 2024an de û ew yek ji cihên herî metirsîdar li cîhanê bû ji bo rojnamevanan. Azadiya çapemeniyê pir kêm bû û welat di Indeksa Azadiya Çapemeniyê ya Cîhanê ya 2024an de di rêza duyemîn a herî xirab de bû. Ew welatê herî gendelî li herêma MENA bû û li ser Endeksa Têgihîştina Gendeliyê ya 2023an di cîhanê de di rêza duyemîn-xerab de bû. Sûriye jî bû navenda pîşesaziya Kaptagonê ya ku ji aliyê Esed ve tê piştgirîkirin, salane bi mîlyaran dolar dermanên neqanûnî hinarde dike û dike yek ji mezintirîn dewletên narko li cîhanê. == Nav == Çavkaniyên cihêreng diyar dikin ku navê Sûriyê ji sedsala 8ê berî zayînê ji peyva Luwî "Sura/i" û navên yewnaniya kevn Σύριοι, Sýrioi an Σύροι, Sýroi tên ku herdu nav jî bi koka xwe ji Aššūrāyu (asûrî) ne ku ji Bakurê Mezopotamya (Iraqa îro) hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |tarîx=2006 |sernav=The Terms “Assyria” and “Syria” Again |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/511103 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=65 |hejmar=4 |rr=283–287 |doi=10.1086/511103 |issn=0022-2968 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Frye |pêşnav=Richard N. |tarîx=1992 |sernav=Assyria and Syria: Synonyms |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Assyria-and-Syria%3A-Synonyms-Frye/410d361bda63b8bd5f98f00d03de0fd10ad8e9ce |kovar=Journal of Near Eastern Studies |ziman=en |cild=51 |hejmar=4 |rr=281–285 |doi=10.1086/373570 |issn=0022-2968 }}</ref> Lêbelê ji Împaratoriya Selûkiyan (323-150 b.z.) û vir ve ev têgeh ji bo herêma Şamê (Levant) jî hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/History_of_Herodotus/Book_7 |sernav=The History of Herodotus (Rawlinson)/Book 7 - Wikisource, the free online library |malper=en.wikisource.org |roja-gihiştinê=2025-01-23 |ziman=en }}</ref> Di heman demê yewnaniyan ji bo ku asûriyên li Mezopotamyayê û aramiyên li Şamê ji hev cuda bikin vê têgînê bikar anîne. Raya akademîk a nûjen a sereke bi awayeke diyar piştgirî dide argumana peyva yewnanî Ἀσσυρία ku asûrî ve girêdayî ye ku herî dawiyê ev peyv ji akadî ''Aššur'' tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Syria |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=web.archive.org |tarîx=2007-10-11 |roja-gihiştinê=2025-01-23 |roja-arşîvê=2013-05-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130513183105/http://www.etymonline.com/index.php?term=Syria |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Cilician Armenia-en.svg|thumb|{{Girêdan|Kîlîkya Ermenî|en|Cilician Armenia}}, 1199–1375]] [[Wêne:Schedel Damaskus 1497.jpg|thumb|[[Şam]], ''{{Girêdan|Schedelschen Weltchronik|de}}'', 1497]] Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên Ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Qiraliyeta Yekbûyî|Brîtanya]] dê qebûl bike. Li sala 1922yê de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê [[Iraq]] û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be. Li vî demî kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Faysal li dijî Fransayê serhildanek da destpê kirin ku Suriyeyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnêe Faysal diçe Iraqê. Berî şerê cîhanê yê duyem di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de miadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina Almanan bo rojhilata navîn di xizîrana 1941ê de Brîtanyayê ji bo alîkarkirina Fransayê, Suriye dagir kir. Piştî xelasbûna şer di dawiya sala 1945ê de bi hevpeymaneke Brîtanya û Fransayê, her du dewletan hêzên xwe ji Sûrî vekişandin û dewleta Sûrî ya serbixwe ava bû. Li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û terefdarên Cemal Ebdulnasir bûn desthilat. Di reşemeha 1958ê de Sûrî û Misirê bi navê Komara Yekgirtî ya Ereb ava kirin. Lê li sala 1961ê de li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û ev komar jî hate rûxandin. Piştî şerê 1967ê bi binketina dewletên erebî xelas bû, li nav dewletên erebî jî guherîn destpê kirin. Li Sûriyê li sala 1970ê de bi rêberiya [[Hafiz Esad]] derbeyeke leşkerî pêkhat û bû desthilatê nû. Li sala 1973ê de Misirê ji nişka ve êrîş bir ser leşkerên îsraêlî yên li derdora [[Kanala Swêşê]]. Di vî wextî de jî leşkerên Sûriyê êrîş bir ser girên [[Golan]]ê. Bi alikariya [[DYA]]yê ev rewş guherî û bi serketina Îsraêlê bidawî bû. Ji ber vê helwesta DYAyê dewletên erebî û [[OPEC]]ê embargoya petrolê dana ser dinyayê û bahayê petrolê zêde bûn. Du sal piştî şer, bi berevaniya DYAyê Sûrî û Îsraêl pêkahtin û Îsraêl ji axen dagirkirî derket. === Desthilata Osmaniyan === {{Gotara bingehîn|Împeratoriya Osmanî}} [[Wêne: Ottoman Syria.png|thumb|Erdnigarîya Osmanîya Sûrî]] Sûriya Osmanî di destpêka sedsala 16an de piştî dagirkirina ji aliyê Siltanatiya Memlûkan ve ji aliyê Osmaniyan ve wekî yek eyaleta (parêzgeh) Eyaleta Şamê hate binavkirin. Di sala 1534an de Eyaleta Helebê dibe rêveberiyeke cuda. Eyaleta Trablûsê di sala 1579an de ji parêzgeha Şamê hat avakirin û paşê Eyaleta Edeneyê ji Helebê hat damezrandin. Di sala 1516an de [[împeratoriya Osmanî]] êrîşî [[dewleta Memlûkan]] ya [[Misira kevnare|Misirê]] dike û piştre jî herêma Sûriyeyê zeft dagir dike. Sîstema Osmanî ji bo erebên sûrî ne giran bû lê ji ber ku tirkan zimanê erebî wekî zimanê [[Quran]]ê rêz digirtin û cil û bergên parêzvanên baweriyê qebûl dikirin. Di sala 1831an de, [[Îbrahîm paşa ya misirê|Îbrahîm paşa ya Misirê]] dev ji dilsoziya xwe ji bo hikûmeta osmaniyan berda û Sûriya Osmanî ji destê osmaniyan sitand û bajarê [[Şam]]ê zeft kir. Lêbelê di sala 1840an de, ew neçar ma ku herêmê dîsa radestî osmaniyan bike. Ji sala 1864an ve, reformên [[Tenzîmat]]ê li ser Sûriya Osmanî hatin sepandin, parêzgehên (vilayetên) [[Heleb]], [[Deir Ez-Zor|Zor]], [[Bêrût|Berût]] û Wîlayeta Şamê bûn herêma Sûriyê. Di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, împeratoriya Osmanî bi aliyê Almanya û [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] ket pevçûnê. Di dawiyê de têkçû û kontrola tevahiya [[Rojhilata Nêzîk]] ji [[Împeratoriya Brîtanî|împeratoriya brîtanî]] û [[Împeratoriya Fransî|împeratoriya fransî]] re winda kir. Di dema şer de, qirkirin li dijî gelên [[Xiristiyanî|Xiristiyan]] ên xwecihî ji aliyê Osmaniyan û hevalbendên wan ve bi şêweyê [[nîjadkujiya ermeniyan]] û [[nîjadkujiya suryaniyan]] hat kirin, ku [[Deir Ez-Zor]] ya li Sûriyeya Osmanî, cihê dawî yê van meşên mirinê bû. Di navbera Şerê Cîhanê yê Yekem de, du dîplomatên hevalbend (François Georges-Picot û Mark Sykes) di [[Peymana Sykes–Picot]] ya sala 1916an de bi dizî li ser dabeşkirina piştî şer a împeratoriya Osmanî li herêmên bandor ên têkildar li hev kirin. Ev sînor dema ku Sûriye di sala 1920an de bû endama Cemiyeta Miletan, di qada navneteweyî de hat naskirin û heya îro nehatiye guhertin. Di sala 1660 de, Eyaleta Safed hate damezrandin û piştî demek kurt navê Sidon Eyalet hate binavkirin; di sala 1667 de, Mîrnişîna Çiyayê Libnanê di hundurê parêzgeha Sidonê de statuyek xweseriya taybetî hate dayîn, lê di 1841 de hate hilweşandin û di 1861 de ji nû ve wekî Mount Libnan Mutasarrifate hate saz kirin. Piştî reformên Tenzîmatê yên sala 1864an, eyaleyên Sûriyê hatin guhertin û bûn Wilayeta Sûriyê, Wilayeta Helebê û Wilayeta Bêrûtê. Di dawiyê de, di sala 1872an de Muteserrîfetiya Qudsê ji Wilayeta Sûriyê hate parçekirin û bû rêveberiyek xweser û xwedî statuyeke taybet. === Di şerê cîhanî yê yekem de === Dewletên mittefik bi serhildêrên Ereb 1 ê cotmeha 1918ê Şam ji destê tirkan stand. Di van du salên ku piştî dawiya şer di sala 1918an de û li gorî peymana Sykes-Picot ku di dema şer de ji hêla Brîtanya û Fransa ve hat îmzekirin- Brîtanya piraniya Mezopotamyaya Osmanî (Iraqa nûjen) û beşê başûr kontrol kir. Sûriya Osmanî (Filistîn û Transurdan), lê Fransiyan li Sûriyeyê mayîna Osmanî, Libnan, Alexandretta (Xetay) û beşek ji başûrê rojhilatê Tirkiyeyê kontrol kirin. 7ê adara 1920 de, Keyaniya Sûriyê ya demeke kurt di bin destê [[Feysel I]] yê ji malbata [[Haşimiyan|Haşimî]] de hate damezrandin. Lêbelê, desthilatdariya wî li ser Sûriyê tenê piştî çend mehan, piştî [[şerê Meysulûn]]ê bi dawî bû. ===Mandateya Fransa li Suriya (1920-1946)=== Leşkerên Fransî di dawiya sala 1920ê de hikûmeta Sûrî dagir kirin piştî ku [[konferansa San Remoyê]] pêşniyar kir ku Cemiyeta Neteweyan Sûriyê bike bin hikûmdarê Fransa. [[Wêne: FEisalKingdom.png|thumb|Percê kirina Kolonlîyalê Fransê, Sûrî.]] Rêvebiriya herêmê di bin destê Fransiyan de bi rêya çend hikûmet û herêmên cuda pêk hat, di nav wan de Federasyona Sûriyê (1922-24), Dewleta Sûriyê (1924-30) û Komara Sûriyê (1930-1950). Sûrîyê û Fransa di Îlona 1936an de li ser [[Peymana serxwebûnê ya Fransa û Sûrî|peymana serxwebûnê]] danûstanan kirin, û [[Haşim el-Etaşî]] yekem serok bû ku di bin jimareya yekem a komara nûjen a Sûriyê de hat hilbijartin. Lêbelê, peyman qet neket meriyetê ji ber ku parlamenê Fransî pejirandina wê red kir. her wiha dewletên piçûk: Dewleta Libnana Mezin, Dewleta Elewiyan û Dewleta Cebel Durzî. [[Dewleta Xetayê]] di sala 1939an de ji aliyê Tirkiyê ve hat girêdan. Desthilatdariya Fransayê heta sala 1946an dom kir, dema ku leşkerên Fransî di dawiyê de ji Sûriye û Libnanê derketin, ku herduyan di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de serxwebûna xwe îlan kiribûn. ===Sûriya azad û dewra kudetayên leşkerî (1946-1958)=== ====Rêveberiya yekem (1946-11 nîsan 1949)==== ====Kudetaya Husnî Zayîm (11 nîsan 1949-1949)==== ====Kudetaya Samî El Hennawî(1949-1949)==== ====Kudetaya Edîb Çîçeklî (Berfanbar 1949-)==== === Komara Yekbûyî ya Erebî (1958-28 îlon 1961) === [[Wêne: United Arab Republic (orthographic projection).svg|thumb|Komara Yekbûyî ya Erebî bi nexşe]] Komara Erebî ya Yekbûyî di 1ê Sibata 1958an de wek gava yekem ber bi dewleteke mezin a pan-erebî ve hat damezrandin, ku di eslê xwe de ji aliyê komek serkirdeyên siyasî û leşkerî li Sûriyê ji Serokê Misirê Cemal Ebdul Nasir re hatibû pêşniyarkirin. Hestên panerebî bi kevneşopî li Sûriyê pir xurt bû, û Nasir kesayetek qehremanek populer bû li seranserê cîhana erebî piştî [[Qeyrana Swêşê]] ya 1956an. Ji ber vê yekê li Sûriyê ji bo yekbûna bi Misirê Nasir re piştgiriyek gelêrî ya berbiçav hebû. Partiya Sosyalîst a Erebî ya Baasê parêzerê sereke yê yekitiyeke wiha bû. Di nîvê sala 1957an de, hêzên rojavayî dest bi fikaran kirin ku Sûriye nêzîkî desthilatdariya Komunîst bû; Partiyeke Komunîst a bi rêxistinkirî hebû û serfermandarê artêşê yê nû, Afif el-Bizrî, sempatîzanekî komunîst bû.Ev yek bû sedema qeyrana Sûriyê ya sala 1957an û piştî wê jî Sûriyan hewldanên xwe yên yekbûna bi Misirê re xurt kirin.Nasir ji şandeke Sûrî re, ku di nav wan de Serok Şukrî El-Quwatli û Serokwezîr Xalid el-Azem jî hebûn, got ku ew hewce ne ku hikûmeta xwe ji Komunîstan paqij bikin, lê şandê bertek nîşan da û hişyarî da wî ku tenê yekîtîya tev Misirê dê dawî li "tehdîda komunîst" bîne. Li gorî Abdel Letîf Boghdadî, Nasir di destpêkê de li dijî yekitiya tevahî ya bi Sûriyê re li ber xwe da û li şûna wê yekitiyek federal erê kir. Lêbelê, Nasser "bêtir ji desthilatdariya komunîst ditirsiya" û li ser yekbûnek tevahî li hev kir. Zêdebûna hêza Partiya Komunîst a Sûriyê, di bin serokatiya Xalid Bakdaş de, Partiya Beis a Sûriyê nîgeran kir, ku ji ber qeyraneke navxweyî ya ku endamên payebilind ên payebilind dilgiran bûn ku jê rizgar bibin, nîgeran kir. Ji dema hilweşandina rejîma leşkerî ya Edîb El-Şişeklî di sala 1954’an de Sûriye xwedî hikûmeteke demokratîk bû û zexta gel a ji bo yekîtiya Ereban di pêkhateya parlamenê de xwe nîşan da. === Komara Sûrî ya Erebî (28 îlon 1961-...) === Di Şerê Kendavê yê yekem de (1980-1988), Sûriyê li dijî Iraqê di bin serokatiya [[Sedam Huseyn]] de, ku ew jî ji aliyê Partiya [[Bees (bîrdozî)|Bees]] ve dihat birêvebirin, piştgirî da Îranê.Piştî ku leşkerên Iraqî Kuweyt dagir kirin, Sûrîye di şerê duyem ê Kendavê de beşdarî rizgarkirina Kuweytê bû. Têkiliyên bi welatê cîranê rojhilat re ji sala 1997an ve tenê bi qismî normal bûn, lê têkiliyên dîplomatîk ên ku di sala 1980an de qut bûbûn, heya mijdara 2006an ji nû ve dest pê nekiribûn. Di sala 1994an de kurê Esad yê mezin Basil Esed ku dê şûna wî bigire, li nêzî balafirgeha Şamê di qezayeke trafîkê de hat kuştin. Piştî mirina serokê Sûriyê Hafiz Esed di 10ê hezîrana 2000ê de, kurê wî yê biçûk Beşar Esed di 10ê tîrmehê de piştî guhertina destûrî di derbarê temenê herî kêm ji bo serokekî bi piraniya %97.29 (fermî). encamên hilbijartinê). Bihara Şamê ku reformên demokratîk armanc dikir, di bin destê wî de dest pê kir. [[Beşar Esed]] di destpêkê de ji bavê xwe lîberaltir dihat hesibandin, ji ber ku wî li Londonê dixwend, di nav tiştên din de, û hem jî zewicî. Nîşana yekem a kursa siyasî ya nû serbestberdana 600 girtiyên siyasî di mijdara 2000 de bû. Bikaranîna Înternetê di dema Beşar Esed de destûr hat dayîn. Lêbelê, di Îlona 2001 de, endamên naskirî yên mixalefetê dîsa hatin girtin. Di bihara 2004 de, piştî xwenîşandan û pevçûnên bi servîsên ewlehiyê re, bi sedan kurdên sûrî, ku zarok jî di nav de hebûn, hatin girtin û kuştin. Ev xwepêşandan li Qamişlo, Amûdê û Efrînê ku piraniya wan kurd lê dijîn, hatin lidarxistin. Di sibata 2005an de, karwanê otomobîla Refîq Herîrî, serokê berê yê hikûmeta Libnanê, li Bêrûtê hat kuştin. Ji ber ku îşaretên xebatên servîsên veşartî hebûn, zextên li ser Sûriyeyê zêde bûn. DYA bi taybetî serokatiya wî bi kuştinê tawanbar kir. Lê Fransa jî daxwaza serweriya tam a Libnanê ji Sûriyê kir. Di gulana 2005 de, Serok Esed bi qismî van daxwazan da. Di serdema desthilatdariya xwe de, Beşar Esed jî li dora xwe mezhebeke xurt a kesayetiyê ava kir. ====Serhildana Hemayê (1982) ==== === Şerê navxweyî yê Sûriyê ji 2011an === {{Gotara bingehîn| Şerê navxweyî yê Sûriyê}}[[Wêne: Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|Nexşeya Partîyan li ku kontrol dikin li Sûrî.]] Ji adara 2011an vir ve li dijî hikûmeta Esed xwenîşandan hebûn, ku bi mehan veguherî şerekî navxweyî. Di nîsana 2016 de, nûnerê taybet ê Neteweyên Yekbûyî (NY) ji bo Sûriyê, Staffan de Mistura, texmîn kir ku ji destpêka şer ve 400,000 kes hatine kuştin. Nêzîkî 12,9 mîlyon Sûrî li hundur an derveyî Sûriyê direvin. Hem li dijî mixalefet û gelê sivîl ên girêdayî hikûmetê û hem jî li gelek cihan li dijî xebatkarên saziyên giştî gelek komkujî hatin kirin. Komên mixalefetê yên cuda jî şerê hev dikin. Komkujiya li herêma Hûlayê di dawiya gulana 2012an de bû sedema coşek mezin. Ev tawan ji aliyekî ve girêdayî dewletê û milîsên girêdayî dewletê (Şebîha) an ji aliyê din ve girêdayî hêzên opozîsyonê yên weke Artêşa Azad a Sûriyê (AAS) û komên din ên şerker in. AAS ji aliyê hikûmeta tirk û huiûmeta amerîkî ve çek tê dayîn. Di sala 2013an de, Komeleya Komîteyên Neteweyî yên Mertala Şîn (ANCBS), ku navenda wê li Den Haagê ye, xwedî mîsyonên berfereh li Sûriyê bû ji bo parastina samanên çandî (mûze, arşîv, şûnwarên arkeolojîk) ku ji ber şerê navxweyî, alozî û dizî, abîdeyên, avahî û hwd.), ji ber ku di gelek rewşan de aliyên şer bi qestî hewl didin ku mîrata çandî û bîreweriya dijber têk bibin. Di vê pêvajoyê de “lîsteyên grevê tune” jî hatin amadekirin. Ji bihara 2011ê ve, xwenîşandanên li dijî hikûmeta Sûriyê veguherî şerê navxweyî li Sûriyê, ku Rewangeha Sûrî bo Mafên Mirov texmîn dike ku heta niha (3/2017) zêdetirî 465,000 kesan jiyana xwe ji dest dane. Zêdetirî 5 milyon Sûrî ji welatê xwe reviyane (ji 3/2017an de), bi piranî ber bi welatên cîran an jî Ewropayê ve. 6,3 milyonên din jî di nav Sûriyê de direvin. Şerê navxweyî bû sedema parçebûna defakto ya welat. Di gulana 2015an de, rêxistina terorîst a Dewleta Îslamî zêdetirî nîvê xaka Sûriyê, ku bi zorê %15ê nifûsa Sûriyê lê tê de dijîn, kontrol kir, lê paytexta Şamê, 10 ji 13 navendên parêzgehan û navçeyên qelebalix li rojavayê Sûriyê. welatê ku piraniya nifûsa wê sax dijîn, di bin kontrola hêzên hikûmeta Sûriyê de ye. Herêmên mayî ji aliyê komên serhilda yên wekî Artêşa Azad a Sûriyê, milîsên Kurd û Eniya El-Nusra ya baskê El-Qaîde ve têne kontrolkirin. == Gelhenasî == === Gelên Sûriyê === [[Wêne:Syria Ethno-religious Map.svg|thumb|Komên etnîken Sûrî]] Wekî ku tê zanîn, hêjmara hemwelatiyên Sûriye zêdeyî 19 milyonan ne, %70-80ên van jî ne [[ereb]] in. Hêjmarek mezin kurd in (li gorî siyaseymedarên kurd yê Sûriyê, sê milyon [[kurd]] hene; hinek jî dibêjin ku sê milyon in) her wiha jî hêjmarek pir mezin ji [[aramî]] ([[suryanî]]), [[turkmen|tirkmen]], [[ermenî]], [[druzî]] û hîn jî hene. Ev gelan jî di heremên xwe yên esîl de dijîn û di dîrokê de îsbatên hebûna wan hene, lê dewleta Sûriye ya [[Baasîzm]] (Nasirîzim), van hemûyan înkar dike û ji bilî ereban tu kesî nasnakê. Yanî dive ku her kes bibe Ereb. Ku tu nebî Ereb jî, wê demê tu bi îxanet û ajantiya [[împeryalîzm]]ê û [[Siyonîzm]]ê ve têy suçdar kirinê. === Dîn === Li gelî Sûriyê 90% xwe [[misilman]]ên ne. (74% sunî û 16% elewî/druzî). 10% ên xwe [[xiristiyan]]ên in. <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html Middle East: Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |date=2017-12-29 }} wwww.cia.gov</ref> == Parêzgehên Sûriyê == [[Wêne: Blank Syria map.svg|thumb]] Bajarên mezin [[Şam]], [[Heleb]] û [[Hims]] in. [[Bajar]]ên ku bi piranî kurd in [[Efrîn]], [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]], [[Qamişlo]], [[Dêrik, Başûrê rojava|Dêrîk]], [[Kobanî]], [[Serê Kaniyê]], [[Amûdê]] û [[Tirbespî]] ne. === Kantonên kurdnişîn === * [[Kantona Cizîrê]] * [[Kantona Kobaniyê]] * [[Kantona Efrînê]] == Revêberî == Rejîma Sûriyê ya ku di bin destê hişk û reş yê partiya [[bees]] (ya ku bi înqîlabeke hovane derbasî ser desthilatiyê bû) de ye. Ev bû çiqas salin bi dîktatoriyeke ku nayê wesfkirinê û bi riya girtin, zilm, zor, zext û tirsandin û tehdîd û kuştinan re desthilatdariya xwe ya [[Dîktatorî|dîktator]] bi rêve dibe û didomîne. Desthilatiya ku di destê malbata [[Hafiz Esad]] û çend mirov û xulamên wan yên hov de ye, hemû ecêb û felaket bi serê gel de anîn. Di destpêkê, di sere gelê xwe (ereb) de û pişt re jî, di sere hemû gel û netewên ku bi darê zorê tevlî dewleta Sûriyê kirine anîn. == Têkiliyên derve yên Sûriyê == * [[Têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê]] == Çavkanî == === Not === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Syria}} * [http://doreka.jimdo.com/ Malpera eşîra Dorika] {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1946an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1946an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dîktatoriyên leşkerî]] [[Kategorî:Kesên ji Sûriyê]] [[Kategorî:Sûrî| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] dt51xwrvf4mpkoxodpux4szw5sv1h04 0 4194 2093518 1717411 2026-09-09T18:22:06Z MikaelF 935 2093518 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = | navê_rastî = Կարապետ Խաչո | zimanê_navê_rastî = hy | roja_jidayikbûnê = 1902 | cihê_jidayikbûnê = Bileyder, Êlih, Botan - Kurdistan | netewe = [[Ermenî]] | roja_mirinê = 2005 (103 Salî) | paşbingeh = solo | pîşe = [[Dengbêj]] | salên_çalak = 1930 - 2005 }} '''Karapêtê Xaço''' ({{bi-hy|Կարապետ Խաչո}}), dengbêjê [[kurdî]] yê ku bi eslê xwe [[ermenî]] bû, ji gundê [[Kolhoz]]a [[Êrîvan]]ê bû û wî di 103 saliya xwe de sala 2005an jiyana xwe ji dest da. Xaço di dûmahika 90 salên jiyana xwe de bi [[kurdî]] [[stran]] çêkirin û gotin. Xaço ku 15 salan di [[artêş]]a [[Fransa]]yê de leşkerî kir, 55 salan di [[Radyoya Êrîvanê]] de xebitî. Xaçoyê ku di tevahiya jiyana xwe de rastî gelek ta'dehiyan hat, bi dehan dengbêj gihandin. Xaço di sala 1936an de li [[Qamişlo]]kê bi [[Yêva]]yê re zewicî. Yêvaya ji malbata azîzyan keça Hagop bû ji [[Îzmîr]]ê. Pênc zarokên wan hebûn û 15 neviyên wan jî hebûn. Yêvaya Hagop di sala 1976an de mir.<ref>[[Salihê Kevirbirî]] (2020). "Karapêtê Xaço û Yêvaya Hagop.", Xwebûn, 10:2020, r. 11.</ref> == Film û pirtûk == Pirtûka [[Salihê Kevirbirî]] a bi navê ''Bir Çığlığın Yüzyılı: Karapetê Xaço'', ''Sedsala Qêrînekê: Karapetê Xaço'' heye. Ev pirtûk piştî çapê bi mehekê hate desteserkirin û qedexekirin.<ref>Salihê Kevirbirî (2002, 2005, 2009). Sedsala Qêrînekê: Karapêtê Xaço. Wergera ji tirkî [[Şerîf Derînce]]. Weşanxaneya Do, Stembol.</ref> Fîlmê [[Mehmet Aktaş]] ê bi navê ''Dengekî zemanê berê: Karapêtê Xaço'', ''Voice from the Past'' heye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://www.semskiasireti.com/?Bid=505326 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304120633/http://www.semskiasireti.com/?Bid=505326 |date=2016-03-04 }} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurd-şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Ermenî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1900î]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Mirin 2005]] [[Kategorî:Radyoya Êrîvanê]] c0pbo9yzn1fml21n9yoej307a9nr3bq 0 4788 2093547 2090297 2026-09-09T22:32:18Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2093547 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji aliyê qada bejahiyê ve û hem jî ji aliyê nifusê ve parzemîna herî mezin a Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîna Asyayê xwedî rûberek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigirtiye nav xwe. Asya bi qasê ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê Cîhanê rûber werdigirtiye. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye, bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Ev parzemîna ku demek dirêj e ji bo piraniya nifûsa mirovan malovaniyê kiriye, cihê gelek şaristaniyên pêşîn bû. Di serdema hemdem de bi 4,7 milyar nifûsa parzemînê bi qasê ji %60ê nifûsa Cîhanê pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Di heman demê de Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê jî hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. Ji ber ku têgeha Asyayê ji terma herêma rojhilat ji perspektîveke ewropî hatiye, ji xeynî Ewropayê, Asya qada fireh a mayî ya Ewrasyayê ye. Ji ber vê yekê Asya herêmek e ku çandên cihêreng ên serbixwe lê bi hev re dijîn ne ku çandeke yekane parve dikin û sinorê parzemînê bi Ewropayê re hinekî guherbar e û ji dema ku di kevnariya klasîk de hatiye çêkirin ve guheriye. Dabeşkirina Ewrasyayê ku di navbera du parzemînan hatiye dabeşkirin cûdahiyên çandî yên rojhilat û rojava nîşan dide. Çîn û Hindistan ji sala 1em heta sala 1800 {{pz}} wekê mezintirîn aboriyên Cîhanê cihên xwe guhertine. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de hêzek aborî ya mezin bû ku heta sala 1500an xwedî rêjeya herî bilind ê GDP ya serê nifûsê bû. Rêya Hevrîşimê bûye rêya sereke ya bazirganiyê ya rojhilat û rojava yê li hundirê Asyayê. Di heman demê de Tengava Malakkayê wekê rêyeke sereke ya deryayî bû. Parzemîna Asyayê di sedsala 20an de dînamîzma aborî û her wiha mezinbûna nifûsê ya zêde nîşan daye lê ji wê demê ve mezinbûna giştî ya nifûsê kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 |sernav=Millennium issue: POPULATION: Like herrings in a barrel {{!}} The Economist |malper=www.economist.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en}}</ref> Her wiha di warê baweriyê de parzemîna Asyayê herêmeke giring e ku cihê jidayikbûna piraniya dînên sereke yên Cîhanê bû ku di nav de îslam, cihûtî, xiristiyanî, hinduîzm, budîzm û gelek din ên din hene. Asya ji aliyê komên etnîkî, çandî, jîngeh, aborî, girêdanên dîrokî û pergalên hikûmetê ve li seranserê herêmên xwe û di nav wan de pir cûda dibe. Di heman demê de tevlîheviyeke gelek avhewayên cuda heye ku ji başûrê ekvatorê bigire heya çolên germ ên li hinek beşên Rojavayê Asyayê, Asyaya Navendî, Asyaya Başûr û Asyaya Rojhilat û daristanên tropîkal ên li başûrê rojhilatê Asyayê, deverên nerm ên li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên berfireh ên subarktîk û polarî yên li Asyaya Bakur avhewaya parzemînê diguhere. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http%3A%2F%2Faccessscience.com%2Fcontent.aspx%3Fid%3D054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09 |archive-date=2011-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127141127/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http%3A%2F%2Faccessscience.com%2Fcontent.aspx%3Fid%3D054800 |url-status=dead }}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en |archive-date=2023-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071229/https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |url-status=dead }}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |archive-date=2023-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203035632/https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> Wêne:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê Wêne:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala Wêne:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê Wêne:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê Wêne:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. Di heman demê de hinek deverên Asyayê wekê [[Rojhilata Dûr]], [[Rojhilata Nêzîk]] û [[Asyaya Pasîfîk]] hatine binavkirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Asia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1457–1580 |isbn=978-1-009-32583-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2022-impacts-adaptation-and-vulnerability/asia/2362933569C804DBFF79450826810330 |doi=10.1017/9781009325844.012}}</ref> Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin.<ref name=":2" /> Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin.<ref name=":2" /> Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine.<ref name=":2" /> Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku  1,5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin.<ref name=":2" /> Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin.<ref name=":2" /> Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne.<ref name=":2" /> == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide. {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Wêne:Shanghai photos (14370159373).jpg|thumb|Dîmenek ji Şanghayê ku navenda darayî ya Çînê ye.]] [[Wêne:Coastal Road, Mumbai, November 2025.jpg|thumb|Dîmenek ji Mûmbaî yê ku navenda darayî ya Hindistanê ye]] Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref> Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Largest_Economies_in_Asia |url=https://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=*&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=*--$*&decimals=*--* |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=Aneki.com |ziman=en }}{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations |sernav=Hong Kong, Singapore, Tokyo World's Top Office Destinations {{!}} CFO innovation ASIA |malper=www.cfoinnovation.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en}}</ref> Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History |paşnav=Maddison |pêşnav=Angus |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2007-09-20 |isbn=978-0-19-164758-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Development Centre Studies The World Economy Historical Statistics: Historical Statistics |paşnav=Angus |pêşnav=Maddison |weşanger=OECD Publishing |tarîx=2003-09-25 |isbn=978-92-64-10414-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA261}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Economics and world history : myths and paradoxes |paşnav=Bairoch |pêşnav=Paul |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-226-03463-8 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maddison |pêşnav=Angus |tarîx=2006-09-17 |sernav=The World Economy: Volume 1: A Millennial Perspective and Volume 2: Historical Statistics |url=https://www.oecd.org/en/publications/the-world-economy_9789264022621-en.html |kovar=Development Centre Studies |ziman=en |doi=10.1787/9789264022621-en}}</ref> Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |malper=www.bharat-rakshak.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |archive-date=2010-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |sernav=Aborî Asyayê |malper=www.economist.com |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref> Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû. Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî aborî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref> Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re ku aboriya herî mezin a cîhanê ye, bûye wekê hev. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê "çar pilingên asyayî" têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.emergingdragon.com/ |sernav=Make Money from Asia |malper=www.emergingdragon.com |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref> Asya bi rêjeyeke berbiçav parzemîna herî mezin ê cîhanê ye û parzemîn di derbarê çavkaniyên xwezayî yên wekê petrol, daristan, masî, av, birinc, sifir û zîv parzemîneke dewlemend e. Pîşesazî ya li Asyayê bi kevneşopî li Asyaya Rojhilat û Asyaya Başûrê Rojhilat e ku bi taybetî Çîn, Taywan, Koreya Başûr, Japon, Hindistan, Fîlîpîn û Sîngapûr welatên herî pêşketî ne ku pîşesaziya van welatan gelek pêşve çûye. Her çiqas Çîn û Hindistan her ku diçe pêşketinên girîng bi dest bixin jî Japon û Koreya Başûr di warê pargîndaniyên pirneteweyî de welat ên herî serdest in. Gelek pargîdaniyên ji Ewropa, Amerîkaya Bakur, Koreya Başûr û Japon li welatên pêşketî yên Asyayê operasyonên xwe birêve dibin ku sûdê ji dabînkirina zêde ya karkerên erzan û binesaziya pêşketî werbigirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fairless |pêşnav=Tom |tarîx=2024-03-03 |sernav=Rich Countries Are Becoming Addicted to Cheap Labor |url=https://www.wsj.com/economy/business-immigrant-low-skilled-labor-addiction-bf009a83 |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global firms are eyeing Asian alternatives to Chinese manufacturing |url=https://www.economist.com/business/2023/02/20/global-firms-are-eyeing-asian-alternatives-to-chinese-manufacturing |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sme.com.ph/sme-news/news.php?newsid=2324 |sernav=sme.com.ph {{!}} sme news |malper=www.sme.com.ph |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref> Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. Zêdebûna bikaranîna çavkaniyên derveya bûye sedem ku Hindistan û Çîn wekê navendên darayî bilind bibin. Ji ber pîşesaziya xwe ya teknolojiya agahdariyê ya mezin û pir reqabetkar, Hindistan bûye navendeke serekeyê bikaranîna çavkaniyên derve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businesstoday.in/latest/corporate/story/india-growing-as-offshore-outsourcing-hub-even-for-non-it-roles-randstad-india-310773-2021-10-28 |sernav=India growing as offshore outsourcing hub even for non IT roles: Randstad India - BusinessToday |malper=Business Today |tarîx=2021-10-28 |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en}}</ref> Di heman de bazirganiya di navbera welatên Asyayê û welatên li parzemînên din de bi piranî bi rêyên deryayî têne kirin. Rêya sereke ji perava Çînê ber bi başûr ve di rêya Hanoi re diçe ber bi Cakarta, Sîngapûr û Kuala Lumpur, di Tengava Malacca re di rêya Kolombo re diçe ber bi başûrê Hindistanê ve, piştre di rêya Malé re diçe Mombasaya li Afrîkaya Rojhilat (her wiha Hind û Pasîfîkê li vir tê dîtin), ji wir jî ber bi Cîbûtiyê ve diçe, piştre di rêya Deryaya Sor û Qenala Suweyşê re diçe ber bi Deryaya Navîn ve, piştre jî bi rêya Hayfa, Stembol û Atînayê ber bi navenda bakurê Îtalyayê ya Trieste ve diçe, bi girêdanên wê yên rêhesinî bi Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat re, an jî dûrtir ber bi [[Barselona|Barselonayê]] û li dora Spanya û Fransayê ve ber bi benderên bakurê Ewropayê ve diçe. Beşek pir piçûktir ji trafîka kelûpelan bi ser Afrîkaya Başûr re ber bi Ewropayê ve diçe. Beşek bi taybetî giring ji trafîka kelûpelên asyayî bi ser çemê Pasîfîkê ve ber bi Los Angeles û Long Beach ve diçe. Helandina cemedên Arktîkê rê li ber rêyên nû yên keştîvaniyê ji bakurê rojhilatê Asyayê ber bi Ewropa û Amerîkaya Bakur ve jî vedike. Rêya bejayî ya ber bi Ewropayê ve jî mijara projeyên avakirinê ye ku ji aliyê berfirehiyê ve piçûktir e. Bazirganiya nava Asyayê tevî bazirganiya deryayî, bi awayekê bilez mezin dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |sernav=Intra-Asia Trade Lane News |malper=www.joc.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en |archive-date=2021-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126022043/https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Harry G. Broadman. "Afrika's Silk Road" (2007), pp. 59.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Harry de Wilt. Is One Belt, One Road a China crisis for North Sea main ports? in World Cargo News, 17 December 2019.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Bernhard Simon: Can The New Silk Road Compete With The Maritime Silk Road? in The Maritime Executive, 1 January 2020.}}</ref> Di sala 2010an de li Asyayê 3,3 milyon milyoner hebûn (kesên ku serweta wan ji 1 milyon dolarî zêdetir e bêyî xanî û milkên wan), ev hejmar hinekî li jêr 3,4 milyonên Amerîkaya Bakur e. Her wiha di sala 2011an de, Asya di hejmara milyoneran de jî ji Ewropayê pêşdetir de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-news/asian-pacific/asias-millionaire-population-overtakes-europe/article2072205/ |sernav=Asia's millionaire population overtakes Europe |malper=The Globe and Mail |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en-ca}}</ref> Citigroupê di rapora Wealth a sala 2012an de diyar kiriye ku dewlemendiya giştî ya mirovên li Asyayê ku zêdetirî 100 milyon dolar ên hebûn, ji bo cara yekem ji dewlemendiya hevpîşeyên xwe yên li Bakurê Amerîkayê derbas bûye ku ji ber "navenda giraniya aborî" ya cîhanê ber bi rojhilat ve çûye. Di dawiya sala 2011an de li Asyayê, bi piranî li başûrê rojhilatê Asyayê (Çîn û Japon) 18.000 kes hebûn ku bi kêmî ve bi qasê 100 milyon dolar ên amerîkî milkên wan ê berdest hebû ku rêje li gorî Amerîkaya Bakur ku 17.000 kes bû li gorî û Ewropaya Rojava ku 14.000 kes bû, zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Citigroup Study Shows Asian Rich Topping North American |url=http://www.bloomberg.com/news/2012-03-27/citigroup-study-shows-asian-rich-topping-north-american.html |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=Bloomberg |ziman=en}}</ref> == Demografî == {{Nifûsa tarîxî/wd}} Li gorî analîza daneyên tenduristî, perwerde û dahatên raporê, Asyaya Rojhilat di nav hemî herêmên cîhanê de pêşketina herî bihêz a endeksa pêşveçûna mirovan bi dest xistiye ku di 40 salên borî de gihîştina navînî ya endeksê hema hema du qat zêde kiriye. Çîn ku ji sala 1970an vir ve di warê başbûna endeksê de duyem welatê herî serketî yê cîhanê ye, tekane welat e ku di navnîşa (lîste) "10 tevgerên herî baş" de ye. Dahata serê kesî ya Çînê di çar dehsalên dawî de bi awayekî bi awayekî zêde 21 qat zêde bûye û bi sedan milyon kes jî ji xizaniyê derxistiye. Lê ji aliyê din ve Çîn di nav welatên ku herî zêde beşdarî dibistanê dibin û temenê jiyanê jî baştir dikin de nîne.<ref name=":3">{{Cite book |sernav=2010 Human Development Report: Asian countries lead development progress over 40 years" (PDF). UNDP. Archived (PDF) from the original on 21 November 2010. Retrieved 22 December 2010.}}</ref> Nepal welatekî Başûrê Asyayê ye ku ji sala 1970an vir ve, bi piranî ji ber destketiyên tenduristî û perwerdeyê, wekê yek ji welatên ku herî zû diguherin de derdikeve pêş. Temenê jiyana wê ya niha, 25 sal ji salên 1970an dirêjtir e. Li gorî 40 sal berê tenê yek ji pênc zarokan, niha li Nepalê ji her pênc zarokên di temenê dibistanê de ji çaran zêdetir zarok diçin dibistana seretayî.<ref name=":3" /> Di heman demê de Hong Kong di nav welatên ku li gorî endeksê hatine rêzkirin de di rêza herî bilind de bû (di cîhanê de di rêza 7an de ye ku di kategoriya "pêşketina mirovî ya pir bilind" de ye). Piştre Sîngapûr (di rêza 9an de), Japon (di rêza 19an de) û Koreya Başûr (di rêza 22an de) cih girtine. Di nav 169 welatên ku hatine nirxandin de, Efxanistan (155) di rêza herî nizm de bû.<ref name=":3" /> <gallery mode="packed" caption="Bajarên mezin ên Asyayê"> Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|Tokyo, Japon Jianwai SOHO and CCTV Headquarters 2015.jpg|Pekîn, Çîn ওরলির গগনরৈখিক দৃশ্য.jpg|Mûmbaî, Hindistan Jakarta Skyline Part 2.jpg|Cakarta, Endonezya </gallery> === Ziman === Asya malavanê çend malbatên zimanan û gelek zimanên îzolekirî ye. Li piraniya welatên asyayî ji gelek ziman hene ku zimanê wan ê xwemalî ye. Wek mînak, li gorî Ethnologue, li Endonezyayê zêdetirî 700 ziman, li Hindistanê zêdetirî 400 ziman û li Fîlîpînan zêdetirî 100 ziman têne axaftin. Li Çînê gelek ziman û zarava li parêzgehên cuda hene. Zimanê kurdî yek ji zimanên malbata hind û ewropî ye ku li Asyaya Rojava, li seranserê Kurdistanê tê axavtin. === Dîn === Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê ye ku di nav de [[hinduîzm]], [[zerdeştî]], [[cihûtî]], [[caynîzm]], [[budîzm]], [[konfuçyûsîzm]], [[taoîzm]], [[Xiristiyanî|xirîstiyanî]], [[îslam]], [[Sîkhîzm|sikhîzm]] û her weha gelek dînên din hene. Çîroka tofana mezin, (tofana Nûh) wekê ku di Încîla îbranî (Tanakh) de di vegotina Nûh de ji cihûyan re hatiye pêşkêş kirin ku paşê ji zimanê îbranî ji bo zimanê yewnanî hatiye wergerandin û di Peymana Kevin a xiristiyaniyê de cih girtiye. Di heman demê de heman çirok di Quranê de jî re hatiye vegotin. Her wiha heman çirok di mîtolojiya Mezopotamyayê de, di Enûma Eliš û di Destana Gilgamêş de hatiye dîtin. Mîtolojiya hindû bi heman awayî behsa avatareke Vîşnû dike ku di awayê masiyek de ye û Manu ji lehiyeke tirsang hişyar kiriye. Mîtolojiya kevnar a çînî jî behsa lehiyeke mezin a ku nifşan digire nav xwe dike ku ji bo kontrolkirina wê hewldanên hevbeş ên împarator û xwedayan hewce kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] eoqhqt9q471zcw56grhdo5jooktg06n 0 4820 2093489 2083439 2026-09-09T16:29:35Z Avestaboy 34898 /* Termînolojî */ 2093489 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 469 milyon (2025) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelata Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedigire. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kiriye, wekê şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên [[Mezopotamya]] û [[Kurdistan]]ê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2012-10-18 |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-04-13 |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad }}</ref> Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û [[Misir]] xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê [[Nîl]]ê li Misirê, [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Kurdistan]]ê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û herêmên din ên Deryaya Navîn û hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya [[Deryaya Navîn]] in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka [[Kendava Farsê]] ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke [[aborî]] ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya [[Neft|sotemeniyên fosîl]] ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |url=https://archive.org/details/peacetoendallpea0000from |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Swêşê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310 }}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X }}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798 }}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894 }}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37 }}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|251px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en }}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Maunsell's map, Pre-World War I British Ethnographical Map of eastern Turkey in Asia, Syria and western Persia 01.jpg|thumb|Nexşeya Maunsell, Nexşeya Etnografîk a Brîtanî ya Rojhilata Navîn a Berî Şerê Cîhanê yê Yekem]] [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên Rojhilata Navîn]] === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. === Koçberî === "Koçberî her tim ji bo zextên bazara kar a li Rojhilata Navîn rêyek girîng peyda kiriye. Di navbera salên 1970 û 1990an de, bi taybetî dewletên Ereb ên Kendava Faris ji bo karkerên ji Misir, Yemen û welatên Levantê çavkaniyek dewlemend a kar peyda kirine ku di heman demê de Ewropayê ji ber nêzîkbûn û mîrata têkiliyên kolonyalîst ên di navbera Fransa û piraniya dewletên Bakurê Afrîkayê de karkerên ciwan ji welatên Bakurê Afrîkayê kişandibû."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Studies (CIRS) |pêşnav=Center for International and Regional |paşnav2=Hassan |pêşnav2=Islam |tarîx=2017-01-01 |sernav=The State of Middle Eastern Youth |url=https://www.academia.edu/31029084/The_State_of_Middle_Eastern_Youth |kovar=CIRS Special Issue of The Muslim World }}</ref> Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, li cîhanê 13 milyon koçberên nifşê yekem ji welatên Ereb hene ku ji wan 5,8 li welatên din ên ereb dijîn. Koçberên ji welatên Ereb beşdarî gerandina sermayeya darayî û mirovî li herêmê dibin û bi vî awayî pêşveçûna herêmî bi girîngî pêş dixin. Di sala 2009an de welatên ereb bi tevahî 35,1 milyar dolarê amerîkî di herikîna pereyan de wergirtin û pereyên ku ji welatên din ên erebî ji Urdun, Misir û Libnanê re têne şandin ku ji sedê 40 heta ji sedê 190 ji dahatên bazirganiyê yên di navbera van û welatên din ên erebî de zêdetir in. Li Somaliyê şerê navxweyî yê Somaliyê mezinahiya dîyasporaya Somalî pir zêde kiriye ku ji ber vê şerê gelek ji somaliyên herî xwende ber bi welatên Rojhilata Navîn û her weha ber bi Ewropa û Amerîkaya Bakur ve koçber bûne. Welatên Rojhilata Navîn ên ne-ereb ên wekê Tirkiye, Îsraîl û Îran û Kurdistan jî rastî dînamîkên koçberiyê yên girîng hatine. Di heman demê de li herêmên Kurdistanê ji ber zextên dewletên desthilatdar di dîrokên cêhêreng de gelek kurd ji herêmên cihêreng ên Kurdistanê koçberê welatên ewropî û koçberê welatên cihêreng ên cîhanê bûne. Ji ber van sedeman, di sedsala dawî de hejmareke mezin ji Kurd, cihû, asûrî, yewnanî û her weha gelek mandayiyan ji welatên wekê Iraq, Îran, Sûriye û Tirkiye û Kurdistanê koçber bûnr. Li Îranê ji Şoreşa Îslamî ya 1979an vir ve, gelek kêmneteweyên dînî yên wekê xiristiyan, bahaî, cihû û zerdeştî koçber bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016 |sernav=The Renaissance of the Assyrian Church of the East |url=https://doi.org/10.5040/9781350988538.ch-012 |kovar=The Church of the East |rr=269–284 |doi=10.5040/9781350988538.ch-012 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iranian Jews in Israel |paşnav=Cecolin |pêşnav=Alessandra |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2016 |isbn=978-0-85772-788-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755609130 }}</ref> === Ziman === Ji aliyê hejmara axaftvanan ve şeş zimanên herî zêde ku li Rojhila Navîn têne axavtin zimanê [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], zimanê [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya nûjen û zimanê yewnanî ne. Di heman demê de li seranserê herêmê nêzîkî 20 zimanên hindikahiyan jî hene ku têne axavtin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.languagescientific.com/translation-and-localization-of-middle-eastern-languages/ |sernav=Middle Eastern Languages |malper=Language Scientific |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en-US }}</ref> Deverên jorîn ê herêmê an jî li Kurdistan zimanê kurdî, li Îranê zimanê farsî, li Anatolyayê zimanê tirkî û li [[Iraq]], [[Sûrî|Surîyê]] û li [[nîvgirava Erebistanê]] zimanê erebî tê axavtin. Di heman demê de hinek zaravayên erebî li hin deverên cîran ên welatên cîran ên ne-ereb jî têne axaftin. Li [[Yemen]] û li [[Oman]]ê jî çend zimanên erebiya başûr ên nûjen wekê mehrî û soqotrî têne axaftin. Zimanekî din ê semîtî aramî ye û zaravayên wê bi piranî ji aliyê asûrî û mandayiyan ve têne axavtin û aramiya rojava hê jî li du gundên nêzîkî [[Şam]]a Sûriyeyê tê axavtin. Herwiha li [[Misir]]ê civateke berberîaxêv a oasîsî heye ku ziman wekê siwa jî tê zanîn ku ev zimaneke malbata afro-asyayî ya ne-semîtîk e.<ref name=":1" /> Zimanê farisî duyem zimanê herî berbelav ew ku Rojhilata Navîn tê axaftin. Her çend zimanê farisî bi giranî li [[Îran]]ê û li hinek deverên sinorî yên welatên cîran were axaftin jî, Îran yek ji mezintirîn û yek ji welatên herî qerebalixê herêmê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Persian, Iranian |url=https://www.ethnologue.com/language/pes |roja-gihiştinê=2026-07-08 |xebat=Ethnologue |ziman=en }}</ref> Di heman demê de yek ji zimanên ku li herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn tê axavtin [[zimanê kurdî]] ye ku li seranserê [[Kurdistan]]ê li devereke berfireh ê [[Anatolya]]yê û devereke berfireh ê [[Xorasan]]ê tê axavtin. Zimanê kurdî yek ji zimanên malbata hind û ewropî ye ku di nav şaxa zimanê îranê de ye. Zimanên din ên îranî yên rojavayî yên li herêmê tên axavtin açomî, deylamî, semanî, lurî û gelekên din in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> Yek ji zimanên ku li Rojhilata Navîn tê axavtin zimanê tirkî ye ku bi piranî li Tirkiye û li [[Qibris]]ê tê axavtin. Zimanê tirkî ya ku li Rojhilata Navîn tê axavtin berdewamiya tirkî ya osmanî ye ku zimanekî oxizî ya rojavayî ye ku zimaneke ji koma oxizî ya malbata zimanên tirkî ye.<ref name=":1" /> Zimanê îbranî ku zimanê fermî yê Îsraêlê ye ku ji îbraniyan ve li Îsraêlê tê axavtin. Zêdeyî ji %80 ji nifûsa [[Îsraêl]]ê bi zimanê îbranî diaxivin û ji %20ê din jî bi zimanê erebî diaxivin. Îbranîya nûjen tenê di sedsala 20an de ji aliyê mirovan ve hatiye axavtin ku di dawiya sedsala 19an de ji aliyê Elizer Ben-Yehuda (Elizer Perlman) û koçberên cihû yên ewropî ve hatiye vejandin û yekem axaftvanê xwemaliyên îbranî di sala 1882an de ji dayik bûne. [[Zimanê yewnanî]] yek ji du zimanên fermî yên Qibrîsê ye û zimanê sereke yê welêt e. Li seranserê Rojhilata Navîn civakên piçûk ên axaftvanên zimanê yewnanî hene ku heta sedsala 20an zimanê yewnanî li Anatoliyayê (piştî zimanê tirkî duyem zimanê herî zêde bû ku hatibû axaftin) û li Misirê jî bi berfirehî dihat axaftin. Di [[serdema kevnare]] de, yewnaniya kevnare ji bo gelek deverên rojavayê Rojhilata Navîn lingua franka bû ku heta belavbûna misilmanan li gelek deverên Rojhilata Navîn bi berfirehî hatibû axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Greek-language |sernav=Greek language {{!}} Definition, Alphabet, Origin, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-07-03 |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Rojhilata Navîn ji aliyê baweriyan ve herêmeke pirreng e ku bingeha gelek dînan li Rojhilata Navîn hatiye avakirin. Herêm ji serdema [[sumer]]an ve û berê serdema malavaniya gelek baweriyên cihêreng kiriye ku ji baweriyên pirxwedayî bigire heya dînên yekxwedayî yên îbrahîmî li vê herêmê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rowman & Littlefield handbook of Christianity in the Middle East |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2021 |isbn=978-1-5381-2417-8 |cih=Lanham |paşnavê-edîtor=Raheb |pêşnavê-edîtor=Mitri |series=The Rowman & Littlefield handbook series |paşnavê-edîtor2=Lamport |pêşnavê-edîtor2=Mark A. }}</ref> [[Îslam]] dînê herî berfirehê Rojhilata Navîn e. Li gel Îslamê dînên wekê xiristiyanî û cihûtî li herêmê têne dîtin. Civakên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] li Rojhilata Navîn roleke girîng lîstine û wan ji %78ê nifûsa [[Qibris]]ê û ji %40,5ê ji nifûsa Libnanê pêk anîne ku li wir serokkomarê Libnanê, nîvê kabîneyê û nîvê parlamentoyê yek ji rîtûelên cûrbecûr ên xiristiyan ên libnanî dişopînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |sernav=Population: demographic situation, languages and religions |malper=eurydice.eacea.ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250306132850/https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herwiha dînên kêmneteweyên girîng ên wekê baweriya bahayî [[yarsan]]î, [[êzdîtî]], [[zerdeştî]], mandaî, druzîtî û şabakî hene û di demên kevnar de herêm warê olên Mezopotamyayê, dînên wekê kenanî, manî, mîtraîzm û gelek mezhebên yekxwedayî yên gnostîk bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The other Kurds: Yazidis in colonial Iraq |url=https://archive.org/details/otherkurdsyazidi0000neli |paşnav=Fuccaro |pêşnav=Nelida |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=1999 |isbn=978-1-86064-170-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle East Patterns: Places, People, and Politics |url=https://archive.org/details/middleeastpatter0000colb |paşnav=Held |pêşnav=Colbert C. |weşanger=Routledge |tarîx=1989 |isbn=978-0-429-96200-4 |çap=6 |cih=Boulder |kesên-din=John Thomas Cummings }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] kzv9t2epl7c8f6m43mywvk443i9buxa 2093490 2093489 2026-09-09T16:32:20Z Avestaboy 34898 /* Dîrok */ Rastnivîs 2093490 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 469 milyon (2025) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelata Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedigire. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kiriye, wekê şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên [[Mezopotamya]] û [[Kurdistan]]ê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2012-10-18 |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-04-13 |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad }}</ref> Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û [[Misir]] xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê [[Nîl]]ê li Misirê, [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Kurdistan]]ê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û herêmên din ên Deryaya Navîn û hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya [[Deryaya Navîn]] in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka [[Kendava Farsê]] ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke [[aborî]] ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya [[Neft|sotemeniyên fosîl]] ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |url=https://archive.org/details/peacetoendallpea0000from |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Swêşê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraêl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraêlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine.Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310 }}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X }}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798 }}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894 }}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37 }}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|251px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en }}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Maunsell's map, Pre-World War I British Ethnographical Map of eastern Turkey in Asia, Syria and western Persia 01.jpg|thumb|Nexşeya Maunsell, Nexşeya Etnografîk a Brîtanî ya Rojhilata Navîn a Berî Şerê Cîhanê yê Yekem]] [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên Rojhilata Navîn]] === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. === Koçberî === "Koçberî her tim ji bo zextên bazara kar a li Rojhilata Navîn rêyek girîng peyda kiriye. Di navbera salên 1970 û 1990an de, bi taybetî dewletên Ereb ên Kendava Faris ji bo karkerên ji Misir, Yemen û welatên Levantê çavkaniyek dewlemend a kar peyda kirine ku di heman demê de Ewropayê ji ber nêzîkbûn û mîrata têkiliyên kolonyalîst ên di navbera Fransa û piraniya dewletên Bakurê Afrîkayê de karkerên ciwan ji welatên Bakurê Afrîkayê kişandibû."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Studies (CIRS) |pêşnav=Center for International and Regional |paşnav2=Hassan |pêşnav2=Islam |tarîx=2017-01-01 |sernav=The State of Middle Eastern Youth |url=https://www.academia.edu/31029084/The_State_of_Middle_Eastern_Youth |kovar=CIRS Special Issue of The Muslim World }}</ref> Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, li cîhanê 13 milyon koçberên nifşê yekem ji welatên Ereb hene ku ji wan 5,8 li welatên din ên ereb dijîn. Koçberên ji welatên Ereb beşdarî gerandina sermayeya darayî û mirovî li herêmê dibin û bi vî awayî pêşveçûna herêmî bi girîngî pêş dixin. Di sala 2009an de welatên ereb bi tevahî 35,1 milyar dolarê amerîkî di herikîna pereyan de wergirtin û pereyên ku ji welatên din ên erebî ji Urdun, Misir û Libnanê re têne şandin ku ji sedê 40 heta ji sedê 190 ji dahatên bazirganiyê yên di navbera van û welatên din ên erebî de zêdetir in. Li Somaliyê şerê navxweyî yê Somaliyê mezinahiya dîyasporaya Somalî pir zêde kiriye ku ji ber vê şerê gelek ji somaliyên herî xwende ber bi welatên Rojhilata Navîn û her weha ber bi Ewropa û Amerîkaya Bakur ve koçber bûne. Welatên Rojhilata Navîn ên ne-ereb ên wekê Tirkiye, Îsraîl û Îran û Kurdistan jî rastî dînamîkên koçberiyê yên girîng hatine. Di heman demê de li herêmên Kurdistanê ji ber zextên dewletên desthilatdar di dîrokên cêhêreng de gelek kurd ji herêmên cihêreng ên Kurdistanê koçberê welatên ewropî û koçberê welatên cihêreng ên cîhanê bûne. Ji ber van sedeman, di sedsala dawî de hejmareke mezin ji Kurd, cihû, asûrî, yewnanî û her weha gelek mandayiyan ji welatên wekê Iraq, Îran, Sûriye û Tirkiye û Kurdistanê koçber bûnr. Li Îranê ji Şoreşa Îslamî ya 1979an vir ve, gelek kêmneteweyên dînî yên wekê xiristiyan, bahaî, cihû û zerdeştî koçber bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016 |sernav=The Renaissance of the Assyrian Church of the East |url=https://doi.org/10.5040/9781350988538.ch-012 |kovar=The Church of the East |rr=269–284 |doi=10.5040/9781350988538.ch-012 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iranian Jews in Israel |paşnav=Cecolin |pêşnav=Alessandra |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2016 |isbn=978-0-85772-788-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755609130 }}</ref> === Ziman === Ji aliyê hejmara axaftvanan ve şeş zimanên herî zêde ku li Rojhila Navîn têne axavtin zimanê [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], zimanê [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya nûjen û zimanê yewnanî ne. Di heman demê de li seranserê herêmê nêzîkî 20 zimanên hindikahiyan jî hene ku têne axavtin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.languagescientific.com/translation-and-localization-of-middle-eastern-languages/ |sernav=Middle Eastern Languages |malper=Language Scientific |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en-US }}</ref> Deverên jorîn ê herêmê an jî li Kurdistan zimanê kurdî, li Îranê zimanê farsî, li Anatolyayê zimanê tirkî û li [[Iraq]], [[Sûrî|Surîyê]] û li [[nîvgirava Erebistanê]] zimanê erebî tê axavtin. Di heman demê de hinek zaravayên erebî li hin deverên cîran ên welatên cîran ên ne-ereb jî têne axaftin. Li [[Yemen]] û li [[Oman]]ê jî çend zimanên erebiya başûr ên nûjen wekê mehrî û soqotrî têne axaftin. Zimanekî din ê semîtî aramî ye û zaravayên wê bi piranî ji aliyê asûrî û mandayiyan ve têne axavtin û aramiya rojava hê jî li du gundên nêzîkî [[Şam]]a Sûriyeyê tê axavtin. Herwiha li [[Misir]]ê civateke berberîaxêv a oasîsî heye ku ziman wekê siwa jî tê zanîn ku ev zimaneke malbata afro-asyayî ya ne-semîtîk e.<ref name=":1" /> Zimanê farisî duyem zimanê herî berbelav ew ku Rojhilata Navîn tê axaftin. Her çend zimanê farisî bi giranî li [[Îran]]ê û li hinek deverên sinorî yên welatên cîran were axaftin jî, Îran yek ji mezintirîn û yek ji welatên herî qerebalixê herêmê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Persian, Iranian |url=https://www.ethnologue.com/language/pes |roja-gihiştinê=2026-07-08 |xebat=Ethnologue |ziman=en }}</ref> Di heman demê de yek ji zimanên ku li herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn tê axavtin [[zimanê kurdî]] ye ku li seranserê [[Kurdistan]]ê li devereke berfireh ê [[Anatolya]]yê û devereke berfireh ê [[Xorasan]]ê tê axavtin. Zimanê kurdî yek ji zimanên malbata hind û ewropî ye ku di nav şaxa zimanê îranê de ye. Zimanên din ên îranî yên rojavayî yên li herêmê tên axavtin açomî, deylamî, semanî, lurî û gelekên din in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> Yek ji zimanên ku li Rojhilata Navîn tê axavtin zimanê tirkî ye ku bi piranî li Tirkiye û li [[Qibris]]ê tê axavtin. Zimanê tirkî ya ku li Rojhilata Navîn tê axavtin berdewamiya tirkî ya osmanî ye ku zimanekî oxizî ya rojavayî ye ku zimaneke ji koma oxizî ya malbata zimanên tirkî ye.<ref name=":1" /> Zimanê îbranî ku zimanê fermî yê Îsraêlê ye ku ji îbraniyan ve li Îsraêlê tê axavtin. Zêdeyî ji %80 ji nifûsa [[Îsraêl]]ê bi zimanê îbranî diaxivin û ji %20ê din jî bi zimanê erebî diaxivin. Îbranîya nûjen tenê di sedsala 20an de ji aliyê mirovan ve hatiye axavtin ku di dawiya sedsala 19an de ji aliyê Elizer Ben-Yehuda (Elizer Perlman) û koçberên cihû yên ewropî ve hatiye vejandin û yekem axaftvanê xwemaliyên îbranî di sala 1882an de ji dayik bûne. [[Zimanê yewnanî]] yek ji du zimanên fermî yên Qibrîsê ye û zimanê sereke yê welêt e. Li seranserê Rojhilata Navîn civakên piçûk ên axaftvanên zimanê yewnanî hene ku heta sedsala 20an zimanê yewnanî li Anatoliyayê (piştî zimanê tirkî duyem zimanê herî zêde bû ku hatibû axaftin) û li Misirê jî bi berfirehî dihat axaftin. Di [[serdema kevnare]] de, yewnaniya kevnare ji bo gelek deverên rojavayê Rojhilata Navîn lingua franka bû ku heta belavbûna misilmanan li gelek deverên Rojhilata Navîn bi berfirehî hatibû axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Greek-language |sernav=Greek language {{!}} Definition, Alphabet, Origin, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-07-03 |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Rojhilata Navîn ji aliyê baweriyan ve herêmeke pirreng e ku bingeha gelek dînan li Rojhilata Navîn hatiye avakirin. Herêm ji serdema [[sumer]]an ve û berê serdema malavaniya gelek baweriyên cihêreng kiriye ku ji baweriyên pirxwedayî bigire heya dînên yekxwedayî yên îbrahîmî li vê herêmê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rowman & Littlefield handbook of Christianity in the Middle East |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2021 |isbn=978-1-5381-2417-8 |cih=Lanham |paşnavê-edîtor=Raheb |pêşnavê-edîtor=Mitri |series=The Rowman & Littlefield handbook series |paşnavê-edîtor2=Lamport |pêşnavê-edîtor2=Mark A. }}</ref> [[Îslam]] dînê herî berfirehê Rojhilata Navîn e. Li gel Îslamê dînên wekê xiristiyanî û cihûtî li herêmê têne dîtin. Civakên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] li Rojhilata Navîn roleke girîng lîstine û wan ji %78ê nifûsa [[Qibris]]ê û ji %40,5ê ji nifûsa Libnanê pêk anîne ku li wir serokkomarê Libnanê, nîvê kabîneyê û nîvê parlamentoyê yek ji rîtûelên cûrbecûr ên xiristiyan ên libnanî dişopînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |sernav=Population: demographic situation, languages and religions |malper=eurydice.eacea.ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250306132850/https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herwiha dînên kêmneteweyên girîng ên wekê baweriya bahayî [[yarsan]]î, [[êzdîtî]], [[zerdeştî]], mandaî, druzîtî û şabakî hene û di demên kevnar de herêm warê olên Mezopotamyayê, dînên wekê kenanî, manî, mîtraîzm û gelek mezhebên yekxwedayî yên gnostîk bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The other Kurds: Yazidis in colonial Iraq |url=https://archive.org/details/otherkurdsyazidi0000neli |paşnav=Fuccaro |pêşnav=Nelida |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=1999 |isbn=978-1-86064-170-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle East Patterns: Places, People, and Politics |url=https://archive.org/details/middleeastpatter0000colb |paşnav=Held |pêşnav=Colbert C. |weşanger=Routledge |tarîx=1989 |isbn=978-0-429-96200-4 |çap=6 |cih=Boulder |kesên-din=John Thomas Cummings }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] mo3tgvmtcnpzixf1cvmrmkcw3gizdb3 2093491 2093490 2026-09-09T16:34:10Z Avestaboy 34898 /* Welat */ Rastnivîs 2093491 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 469 milyon (2025) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelata Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedigire. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kiriye, wekê şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên [[Mezopotamya]] û [[Kurdistan]]ê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2012-10-18 |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-04-13 |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad }}</ref> Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û [[Misir]] xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê [[Nîl]]ê li Misirê, [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Kurdistan]]ê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û herêmên din ên Deryaya Navîn û hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya [[Deryaya Navîn]] in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka [[Kendava Farsê]] ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke [[aborî]] ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya [[Neft|sotemeniyên fosîl]] ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |url=https://archive.org/details/peacetoendallpea0000from |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Swêşê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraêl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraêlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine.Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310 }}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X }}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798 }}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894 }}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37 }}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl }} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|251px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en }}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Maunsell's map, Pre-World War I British Ethnographical Map of eastern Turkey in Asia, Syria and western Persia 01.jpg|thumb|Nexşeya Maunsell, Nexşeya Etnografîk a Brîtanî ya Rojhilata Navîn a Berî Şerê Cîhanê yê Yekem]] [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên Rojhilata Navîn]] === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. === Koçberî === "Koçberî her tim ji bo zextên bazara kar a li Rojhilata Navîn rêyek girîng peyda kiriye. Di navbera salên 1970 û 1990an de, bi taybetî dewletên Ereb ên Kendava Faris ji bo karkerên ji Misir, Yemen û welatên Levantê çavkaniyek dewlemend a kar peyda kirine ku di heman demê de Ewropayê ji ber nêzîkbûn û mîrata têkiliyên kolonyalîst ên di navbera Fransa û piraniya dewletên Bakurê Afrîkayê de karkerên ciwan ji welatên Bakurê Afrîkayê kişandibû."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Studies (CIRS) |pêşnav=Center for International and Regional |paşnav2=Hassan |pêşnav2=Islam |tarîx=2017-01-01 |sernav=The State of Middle Eastern Youth |url=https://www.academia.edu/31029084/The_State_of_Middle_Eastern_Youth |kovar=CIRS Special Issue of The Muslim World }}</ref> Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, li cîhanê 13 milyon koçberên nifşê yekem ji welatên Ereb hene ku ji wan 5,8 li welatên din ên ereb dijîn. Koçberên ji welatên Ereb beşdarî gerandina sermayeya darayî û mirovî li herêmê dibin û bi vî awayî pêşveçûna herêmî bi girîngî pêş dixin. Di sala 2009an de welatên ereb bi tevahî 35,1 milyar dolarê amerîkî di herikîna pereyan de wergirtin û pereyên ku ji welatên din ên erebî ji Urdun, Misir û Libnanê re têne şandin ku ji sedê 40 heta ji sedê 190 ji dahatên bazirganiyê yên di navbera van û welatên din ên erebî de zêdetir in. Li Somaliyê şerê navxweyî yê Somaliyê mezinahiya dîyasporaya Somalî pir zêde kiriye ku ji ber vê şerê gelek ji somaliyên herî xwende ber bi welatên Rojhilata Navîn û her weha ber bi Ewropa û Amerîkaya Bakur ve koçber bûne. Welatên Rojhilata Navîn ên ne-ereb ên wekê Tirkiye, Îsraîl û Îran û Kurdistan jî rastî dînamîkên koçberiyê yên girîng hatine. Di heman demê de li herêmên Kurdistanê ji ber zextên dewletên desthilatdar di dîrokên cêhêreng de gelek kurd ji herêmên cihêreng ên Kurdistanê koçberê welatên ewropî û koçberê welatên cihêreng ên cîhanê bûne. Ji ber van sedeman, di sedsala dawî de hejmareke mezin ji Kurd, cihû, asûrî, yewnanî û her weha gelek mandayiyan ji welatên wekê Iraq, Îran, Sûriye û Tirkiye û Kurdistanê koçber bûnr. Li Îranê ji Şoreşa Îslamî ya 1979an vir ve, gelek kêmneteweyên dînî yên wekê xiristiyan, bahaî, cihû û zerdeştî koçber bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016 |sernav=The Renaissance of the Assyrian Church of the East |url=https://doi.org/10.5040/9781350988538.ch-012 |kovar=The Church of the East |rr=269–284 |doi=10.5040/9781350988538.ch-012 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iranian Jews in Israel |paşnav=Cecolin |pêşnav=Alessandra |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2016 |isbn=978-0-85772-788-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755609130 }}</ref> === Ziman === Ji aliyê hejmara axaftvanan ve şeş zimanên herî zêde ku li Rojhila Navîn têne axavtin zimanê [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], zimanê [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya nûjen û zimanê yewnanî ne. Di heman demê de li seranserê herêmê nêzîkî 20 zimanên hindikahiyan jî hene ku têne axavtin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.languagescientific.com/translation-and-localization-of-middle-eastern-languages/ |sernav=Middle Eastern Languages |malper=Language Scientific |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en-US }}</ref> Deverên jorîn ê herêmê an jî li Kurdistan zimanê kurdî, li Îranê zimanê farsî, li Anatolyayê zimanê tirkî û li [[Iraq]], [[Sûrî|Surîyê]] û li [[nîvgirava Erebistanê]] zimanê erebî tê axavtin. Di heman demê de hinek zaravayên erebî li hin deverên cîran ên welatên cîran ên ne-ereb jî têne axaftin. Li [[Yemen]] û li [[Oman]]ê jî çend zimanên erebiya başûr ên nûjen wekê mehrî û soqotrî têne axaftin. Zimanekî din ê semîtî aramî ye û zaravayên wê bi piranî ji aliyê asûrî û mandayiyan ve têne axavtin û aramiya rojava hê jî li du gundên nêzîkî [[Şam]]a Sûriyeyê tê axavtin. Herwiha li [[Misir]]ê civateke berberîaxêv a oasîsî heye ku ziman wekê siwa jî tê zanîn ku ev zimaneke malbata afro-asyayî ya ne-semîtîk e.<ref name=":1" /> Zimanê farisî duyem zimanê herî berbelav ew ku Rojhilata Navîn tê axaftin. Her çend zimanê farisî bi giranî li [[Îran]]ê û li hinek deverên sinorî yên welatên cîran were axaftin jî, Îran yek ji mezintirîn û yek ji welatên herî qerebalixê herêmê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Persian, Iranian |url=https://www.ethnologue.com/language/pes |roja-gihiştinê=2026-07-08 |xebat=Ethnologue |ziman=en }}</ref> Di heman demê de yek ji zimanên ku li herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn tê axavtin [[zimanê kurdî]] ye ku li seranserê [[Kurdistan]]ê li devereke berfireh ê [[Anatolya]]yê û devereke berfireh ê [[Xorasan]]ê tê axavtin. Zimanê kurdî yek ji zimanên malbata hind û ewropî ye ku di nav şaxa zimanê îranê de ye. Zimanên din ên îranî yên rojavayî yên li herêmê tên axavtin açomî, deylamî, semanî, lurî û gelekên din in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> Yek ji zimanên ku li Rojhilata Navîn tê axavtin zimanê tirkî ye ku bi piranî li Tirkiye û li [[Qibris]]ê tê axavtin. Zimanê tirkî ya ku li Rojhilata Navîn tê axavtin berdewamiya tirkî ya osmanî ye ku zimanekî oxizî ya rojavayî ye ku zimaneke ji koma oxizî ya malbata zimanên tirkî ye.<ref name=":1" /> Zimanê îbranî ku zimanê fermî yê Îsraêlê ye ku ji îbraniyan ve li Îsraêlê tê axavtin. Zêdeyî ji %80 ji nifûsa [[Îsraêl]]ê bi zimanê îbranî diaxivin û ji %20ê din jî bi zimanê erebî diaxivin. Îbranîya nûjen tenê di sedsala 20an de ji aliyê mirovan ve hatiye axavtin ku di dawiya sedsala 19an de ji aliyê Elizer Ben-Yehuda (Elizer Perlman) û koçberên cihû yên ewropî ve hatiye vejandin û yekem axaftvanê xwemaliyên îbranî di sala 1882an de ji dayik bûne. [[Zimanê yewnanî]] yek ji du zimanên fermî yên Qibrîsê ye û zimanê sereke yê welêt e. Li seranserê Rojhilata Navîn civakên piçûk ên axaftvanên zimanê yewnanî hene ku heta sedsala 20an zimanê yewnanî li Anatoliyayê (piştî zimanê tirkî duyem zimanê herî zêde bû ku hatibû axaftin) û li Misirê jî bi berfirehî dihat axaftin. Di [[serdema kevnare]] de, yewnaniya kevnare ji bo gelek deverên rojavayê Rojhilata Navîn lingua franka bû ku heta belavbûna misilmanan li gelek deverên Rojhilata Navîn bi berfirehî hatibû axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Greek-language |sernav=Greek language {{!}} Definition, Alphabet, Origin, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-07-03 |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Rojhilata Navîn ji aliyê baweriyan ve herêmeke pirreng e ku bingeha gelek dînan li Rojhilata Navîn hatiye avakirin. Herêm ji serdema [[sumer]]an ve û berê serdema malavaniya gelek baweriyên cihêreng kiriye ku ji baweriyên pirxwedayî bigire heya dînên yekxwedayî yên îbrahîmî li vê herêmê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rowman & Littlefield handbook of Christianity in the Middle East |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2021 |isbn=978-1-5381-2417-8 |cih=Lanham |paşnavê-edîtor=Raheb |pêşnavê-edîtor=Mitri |series=The Rowman & Littlefield handbook series |paşnavê-edîtor2=Lamport |pêşnavê-edîtor2=Mark A. }}</ref> [[Îslam]] dînê herî berfirehê Rojhilata Navîn e. Li gel Îslamê dînên wekê xiristiyanî û cihûtî li herêmê têne dîtin. Civakên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] li Rojhilata Navîn roleke girîng lîstine û wan ji %78ê nifûsa [[Qibris]]ê û ji %40,5ê ji nifûsa Libnanê pêk anîne ku li wir serokkomarê Libnanê, nîvê kabîneyê û nîvê parlamentoyê yek ji rîtûelên cûrbecûr ên xiristiyan ên libnanî dişopînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |sernav=Population: demographic situation, languages and religions |malper=eurydice.eacea.ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250306132850/https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herwiha dînên kêmneteweyên girîng ên wekê baweriya bahayî [[yarsan]]î, [[êzdîtî]], [[zerdeştî]], mandaî, druzîtî û şabakî hene û di demên kevnar de herêm warê olên Mezopotamyayê, dînên wekê kenanî, manî, mîtraîzm û gelek mezhebên yekxwedayî yên gnostîk bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The other Kurds: Yazidis in colonial Iraq |url=https://archive.org/details/otherkurdsyazidi0000neli |paşnav=Fuccaro |pêşnav=Nelida |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=1999 |isbn=978-1-86064-170-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle East Patterns: Places, People, and Politics |url=https://archive.org/details/middleeastpatter0000colb |paşnav=Held |pêşnav=Colbert C. |weşanger=Routledge |tarîx=1989 |isbn=978-0-429-96200-4 |çap=6 |cih=Boulder |kesên-din=John Thomas Cummings }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] fwzwlna87ookd1ssmjgch4g6756wgun 2093493 2093491 2026-09-09T16:36:13Z Avestaboy 34898 /* Aborî */ Rastnivîs 2093493 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 469 milyon (2025) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelata Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedigire. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kiriye, wekê şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên [[Mezopotamya]] û [[Kurdistan]]ê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2012-10-18 |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-04-13 |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad }}</ref> Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û [[Misir]] xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê [[Nîl]]ê li Misirê, [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Kurdistan]]ê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û herêmên din ên Deryaya Navîn û hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya [[Deryaya Navîn]] in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka [[Kendava Farsê]] ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke [[aborî]] ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya [[Neft|sotemeniyên fosîl]] ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |url=https://archive.org/details/peacetoendallpea0000from |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Swêşê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraêl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraêlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine.Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310 }}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X }}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798 }}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894 }}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37 }}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl }} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|251px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibris, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en }}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Maunsell's map, Pre-World War I British Ethnographical Map of eastern Turkey in Asia, Syria and western Persia 01.jpg|thumb|Nexşeya Maunsell, Nexşeya Etnografîk a Brîtanî ya Rojhilata Navîn a Berî Şerê Cîhanê yê Yekem]] [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên Rojhilata Navîn]] === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. === Koçberî === "Koçberî her tim ji bo zextên bazara kar a li Rojhilata Navîn rêyek girîng peyda kiriye. Di navbera salên 1970 û 1990an de, bi taybetî dewletên Ereb ên Kendava Faris ji bo karkerên ji Misir, Yemen û welatên Levantê çavkaniyek dewlemend a kar peyda kirine ku di heman demê de Ewropayê ji ber nêzîkbûn û mîrata têkiliyên kolonyalîst ên di navbera Fransa û piraniya dewletên Bakurê Afrîkayê de karkerên ciwan ji welatên Bakurê Afrîkayê kişandibû."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Studies (CIRS) |pêşnav=Center for International and Regional |paşnav2=Hassan |pêşnav2=Islam |tarîx=2017-01-01 |sernav=The State of Middle Eastern Youth |url=https://www.academia.edu/31029084/The_State_of_Middle_Eastern_Youth |kovar=CIRS Special Issue of The Muslim World }}</ref> Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, li cîhanê 13 milyon koçberên nifşê yekem ji welatên Ereb hene ku ji wan 5,8 li welatên din ên ereb dijîn. Koçberên ji welatên Ereb beşdarî gerandina sermayeya darayî û mirovî li herêmê dibin û bi vî awayî pêşveçûna herêmî bi girîngî pêş dixin. Di sala 2009an de welatên ereb bi tevahî 35,1 milyar dolarê amerîkî di herikîna pereyan de wergirtin û pereyên ku ji welatên din ên erebî ji Urdun, Misir û Libnanê re têne şandin ku ji sedê 40 heta ji sedê 190 ji dahatên bazirganiyê yên di navbera van û welatên din ên erebî de zêdetir in. Li Somaliyê şerê navxweyî yê Somaliyê mezinahiya dîyasporaya Somalî pir zêde kiriye ku ji ber vê şerê gelek ji somaliyên herî xwende ber bi welatên Rojhilata Navîn û her weha ber bi Ewropa û Amerîkaya Bakur ve koçber bûne. Welatên Rojhilata Navîn ên ne-ereb ên wekê Tirkiye, Îsraîl û Îran û Kurdistan jî rastî dînamîkên koçberiyê yên girîng hatine. Di heman demê de li herêmên Kurdistanê ji ber zextên dewletên desthilatdar di dîrokên cêhêreng de gelek kurd ji herêmên cihêreng ên Kurdistanê koçberê welatên ewropî û koçberê welatên cihêreng ên cîhanê bûne. Ji ber van sedeman, di sedsala dawî de hejmareke mezin ji Kurd, cihû, asûrî, yewnanî û her weha gelek mandayiyan ji welatên wekê Iraq, Îran, Sûriye û Tirkiye û Kurdistanê koçber bûnr. Li Îranê ji Şoreşa Îslamî ya 1979an vir ve, gelek kêmneteweyên dînî yên wekê xiristiyan, bahaî, cihû û zerdeştî koçber bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016 |sernav=The Renaissance of the Assyrian Church of the East |url=https://doi.org/10.5040/9781350988538.ch-012 |kovar=The Church of the East |rr=269–284 |doi=10.5040/9781350988538.ch-012 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iranian Jews in Israel |paşnav=Cecolin |pêşnav=Alessandra |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2016 |isbn=978-0-85772-788-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755609130 }}</ref> === Ziman === Ji aliyê hejmara axaftvanan ve şeş zimanên herî zêde ku li Rojhila Navîn têne axavtin zimanê [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], zimanê [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya nûjen û zimanê yewnanî ne. Di heman demê de li seranserê herêmê nêzîkî 20 zimanên hindikahiyan jî hene ku têne axavtin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.languagescientific.com/translation-and-localization-of-middle-eastern-languages/ |sernav=Middle Eastern Languages |malper=Language Scientific |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en-US }}</ref> Deverên jorîn ê herêmê an jî li Kurdistan zimanê kurdî, li Îranê zimanê farsî, li Anatolyayê zimanê tirkî û li [[Iraq]], [[Sûrî|Surîyê]] û li [[nîvgirava Erebistanê]] zimanê erebî tê axavtin. Di heman demê de hinek zaravayên erebî li hin deverên cîran ên welatên cîran ên ne-ereb jî têne axaftin. Li [[Yemen]] û li [[Oman]]ê jî çend zimanên erebiya başûr ên nûjen wekê mehrî û soqotrî têne axaftin. Zimanekî din ê semîtî aramî ye û zaravayên wê bi piranî ji aliyê asûrî û mandayiyan ve têne axavtin û aramiya rojava hê jî li du gundên nêzîkî [[Şam]]a Sûriyeyê tê axavtin. Herwiha li [[Misir]]ê civateke berberîaxêv a oasîsî heye ku ziman wekê siwa jî tê zanîn ku ev zimaneke malbata afro-asyayî ya ne-semîtîk e.<ref name=":1" /> Zimanê farisî duyem zimanê herî berbelav ew ku Rojhilata Navîn tê axaftin. Her çend zimanê farisî bi giranî li [[Îran]]ê û li hinek deverên sinorî yên welatên cîran were axaftin jî, Îran yek ji mezintirîn û yek ji welatên herî qerebalixê herêmê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Persian, Iranian |url=https://www.ethnologue.com/language/pes |roja-gihiştinê=2026-07-08 |xebat=Ethnologue |ziman=en }}</ref> Di heman demê de yek ji zimanên ku li herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn tê axavtin [[zimanê kurdî]] ye ku li seranserê [[Kurdistan]]ê li devereke berfireh ê [[Anatolya]]yê û devereke berfireh ê [[Xorasan]]ê tê axavtin. Zimanê kurdî yek ji zimanên malbata hind û ewropî ye ku di nav şaxa zimanê îranê de ye. Zimanên din ên îranî yên rojavayî yên li herêmê tên axavtin açomî, deylamî, semanî, lurî û gelekên din in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> Yek ji zimanên ku li Rojhilata Navîn tê axavtin zimanê tirkî ye ku bi piranî li Tirkiye û li [[Qibris]]ê tê axavtin. Zimanê tirkî ya ku li Rojhilata Navîn tê axavtin berdewamiya tirkî ya osmanî ye ku zimanekî oxizî ya rojavayî ye ku zimaneke ji koma oxizî ya malbata zimanên tirkî ye.<ref name=":1" /> Zimanê îbranî ku zimanê fermî yê Îsraêlê ye ku ji îbraniyan ve li Îsraêlê tê axavtin. Zêdeyî ji %80 ji nifûsa [[Îsraêl]]ê bi zimanê îbranî diaxivin û ji %20ê din jî bi zimanê erebî diaxivin. Îbranîya nûjen tenê di sedsala 20an de ji aliyê mirovan ve hatiye axavtin ku di dawiya sedsala 19an de ji aliyê Elizer Ben-Yehuda (Elizer Perlman) û koçberên cihû yên ewropî ve hatiye vejandin û yekem axaftvanê xwemaliyên îbranî di sala 1882an de ji dayik bûne. [[Zimanê yewnanî]] yek ji du zimanên fermî yên Qibrîsê ye û zimanê sereke yê welêt e. Li seranserê Rojhilata Navîn civakên piçûk ên axaftvanên zimanê yewnanî hene ku heta sedsala 20an zimanê yewnanî li Anatoliyayê (piştî zimanê tirkî duyem zimanê herî zêde bû ku hatibû axaftin) û li Misirê jî bi berfirehî dihat axaftin. Di [[serdema kevnare]] de, yewnaniya kevnare ji bo gelek deverên rojavayê Rojhilata Navîn lingua franka bû ku heta belavbûna misilmanan li gelek deverên Rojhilata Navîn bi berfirehî hatibû axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Greek-language |sernav=Greek language {{!}} Definition, Alphabet, Origin, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-07-03 |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Rojhilata Navîn ji aliyê baweriyan ve herêmeke pirreng e ku bingeha gelek dînan li Rojhilata Navîn hatiye avakirin. Herêm ji serdema [[sumer]]an ve û berê serdema malavaniya gelek baweriyên cihêreng kiriye ku ji baweriyên pirxwedayî bigire heya dînên yekxwedayî yên îbrahîmî li vê herêmê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rowman & Littlefield handbook of Christianity in the Middle East |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2021 |isbn=978-1-5381-2417-8 |cih=Lanham |paşnavê-edîtor=Raheb |pêşnavê-edîtor=Mitri |series=The Rowman & Littlefield handbook series |paşnavê-edîtor2=Lamport |pêşnavê-edîtor2=Mark A. }}</ref> [[Îslam]] dînê herî berfirehê Rojhilata Navîn e. Li gel Îslamê dînên wekê xiristiyanî û cihûtî li herêmê têne dîtin. Civakên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] li Rojhilata Navîn roleke girîng lîstine û wan ji %78ê nifûsa [[Qibris]]ê û ji %40,5ê ji nifûsa Libnanê pêk anîne ku li wir serokkomarê Libnanê, nîvê kabîneyê û nîvê parlamentoyê yek ji rîtûelên cûrbecûr ên xiristiyan ên libnanî dişopînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |sernav=Population: demographic situation, languages and religions |malper=eurydice.eacea.ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250306132850/https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herwiha dînên kêmneteweyên girîng ên wekê baweriya bahayî [[yarsan]]î, [[êzdîtî]], [[zerdeştî]], mandaî, druzîtî û şabakî hene û di demên kevnar de herêm warê olên Mezopotamyayê, dînên wekê kenanî, manî, mîtraîzm û gelek mezhebên yekxwedayî yên gnostîk bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The other Kurds: Yazidis in colonial Iraq |url=https://archive.org/details/otherkurdsyazidi0000neli |paşnav=Fuccaro |pêşnav=Nelida |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=1999 |isbn=978-1-86064-170-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle East Patterns: Places, People, and Politics |url=https://archive.org/details/middleeastpatter0000colb |paşnav=Held |pêşnav=Colbert C. |weşanger=Routledge |tarîx=1989 |isbn=978-0-429-96200-4 |çap=6 |cih=Boulder |kesên-din=John Thomas Cummings }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] o1dj0pk0lknkwv5bdqy0z8vt66jq4n0 0 6260 2093584 1754336 2026-09-10T07:42:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093584 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Hekar Findî | navê_rastî = Hekar Ebdulkerîm Findî | wêne = Hekar-Findi.jpg | sernavê_wêne = Hekar Findî (2010) | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|19|2|1982|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Duhok]], [[Kurdistan]], [[Îraq]] | hevwelatî = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]], [[Îraq]] | netewe = [[Kurd]] | dîn = [[Îslam]] | pîşe = [[Nivîskar]], [[Rojnamevan]], Hiquqnas | zarok = 3 zarok (2 kur, 1 keç) | dê = Amîna Muhemed | bav = Ebdulkerîm Findî | malbat = Findî | malper = {{URL|www.findi.info}} }} '''Hekar Findî''' [[Rojnamevan|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[Kurd]] e ku di sala 1982an de li [[Duhok]]ê ji dayik bûye. == Kurtejiyana wî == * Xwendina xwe ya despekî, navincî, amadeyi li Dihokê bi dawî anîye. Bekaloriyos bi yasayê heye, Master bi yasa û ragehandinê li welatê [[Hindistan]]ê wergiritye. * Peyamnêr û nivîserê Kovara [[Dicle]] bu ye ya ku bi pîtên latînî li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Her wsia Peyamnêre Kovara KARWAN (Hewlêr) e li Duhok ya ku ji aliyê Wezareta Roşinbîrî ya Hukmeta Herêma Kurdistanê tê weşandin. Her wisa Peyamnêrê Kovara ASOYÎ FULIKLOR (Hewlêr) bû ya ku ji aliyê Wezareta Roşinbîrî ya Hukmeta Herêma Kurdistanê dihat weşandin. Demê xwendkar li zanîngehê Sernivîserê kovara ([http://www.uod.ac/yasa.htm Yasa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090103021423/http://uod.ac/yasa.htm |date=2009-01-03 }}) bu ye , ku kovarek yasayî, rewşenbîrî , giştî ye li kolîja yasa û ramyarî - zanîngeha Duhok derdikeve.<ref>[http://findi.info/hekar-findi/ Jiyannama Hekar Findî ]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}, Findi Info</ref> * Di biyavê rojnamegeriya eliktironî de ji, Peyamnêrê Rojnama (Elaph) a Eliktironi ye li Kurdistanê / Duhok. Di şerê azadkirna Iraqê de , Peyamnêrê Malpera (Iraq4all) bu. her wisa wek peyamner û nûner di malperên Amudê, Avesta û çcendîn malperên din yen kurdî karkirîye. * Di biyavê nexşekêşan û dîzayinê de jî Rêveberê Hunerî ye li rojnama El-Ehalî (Duhok) ya ku bi zimanê erebi tê weşandin. Her wisa Nexşekêşê kovara [[Dicle]] bû. * Berhemê xwe di van kovar û rojnama de weşandîye (Dicle , Nivîs, Heng , Karwan , Asoyî Fuliklor , Sînema û Şano , Zagros , Herêm , Huner , El-Ehalî , Peymana Edeb û Huner , Edeb û Huner - Evro - , Cavdêr ) . * Her wesa Nivîs û nuce û berhemê wî di van malperan de hatîne weshandin ( Pena Kurdi , Avesta , Amude , Mehname , Urmiye , Iraq4all , pdk-xoybun , Rizgarî Online , evarbash, Rojname , kdp.info , Peyamner , … û gelekin din).<ref>[http://pgsduhok.com/hekar-findi/ Jiyannama Hekar Findî ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322183002/http://pgsduhok.com/hekar-findi/ |date=2016-03-22 }}, Peymangeha Gel u Siyaset</ref> == Endametî == * Endamê [[PENa Kurd]] ye. * Endamê Yekêtiya Rojnamevanên cîhanî ye. * Endamê Sendîka Rojnamevanên Kurdistanê ye. * Endamê Sendîka parêzerên Kurdistanê ye. * Endamê Yekêtiya Mafperwerên Kurdistanê ye.<ref>[http://www.pen-kurd.org/?page_id=298// Jiyannama Hekar Findî ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304225211/http://www.pen-kurd.org/?page_id=298%2F%2F |date=2016-03-04 }}, Pena Kurd</ref> == Berhemên çapkirî == * [http://www.findi.info/pirtuk.html Federalî... Têgeh û Bicîkirin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} (Fidralîye.. Mefhumen we tetbîqen / Bi Zimanê Erebî ye)2009 * [http://www.findi.info/pirtuk.html Yasayên girêdayi Rojnamevaniyê li Herêma Kurdistana Iraqê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} (Bi Zimanê kurdî û Erebî ye)[www.findi.info/pirtuk.html] 2010 * [http://www.findi.info/pirtuk.html Yasayên Rojnamevaniyê li Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} (Bi Zimanê kurdî û erebî ye)[www.findi.info/pirtuk.html] 2011 * [http://www.findi.info/pirtuk.html Rêberê Çaksaziya Mezina li Duhokê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} (Delîl Islahiyet EL-Kîbar Fî Duhok / Bi Zimanê erebî ye) 2011 * [http://www.findi.info/pirtuk.html Rêberê Dezgehên Ragehandinê li Parêzgeha Duhokê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} ( Bi Zimanê kurdî ye) 2012 * [http://www.findi.info/pirtuk.html Têgehekê Yasayi bo Rojnamevaniyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} ( Bi Zimanê kurdî ye) 2012. * [http://www.findi.info/pirtuk.html Rêberê Dezgehên Ragehandinê li Parêzgeha Duhokê / Çapa diwê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} ( Bi Zimanê kurdî ye) 2013 * [http://www.findi.info/pirtuk.html Ronahî - êkem Hijmara Kovara Ronahî 1960] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} ( Bi Zimanê kurdî ye) 2013 * [http://www.findi.info/pirtuk.html Rêberê Dezgehên Ragehandinê li Parêzgeha Duhokê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} (Delîl Elmuesast El-I'lamîye fî Mihafezet Duhok - 2013 ( Bi Zimanê Erebî ye) 2013 == Girêdanên derve == * [http://www.hekar.4t.com/ Malpera şexsî ya Hekar Findî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050319220204/http://hekar.4t.com/ |date=2005-03-19 }} * [http://www.findi.info/ Malpera Taybet ya Malbata Findî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806224014/http://findi.info/ |date=2017-08-06 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1982]] [[Kategorî:Kesên ji Dihokê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] nisr03j3iw49kf1l1g7qx9gyk87gg83 2093585 2093584 2026-09-10T07:42:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093585 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Hekar Findî | navê_rastî = Hekar Ebdulkerîm Findî | wêne = Hekar-Findi.jpg | sernavê_wêne = Hekar Findî (2010) | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|19|2|1982|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Duhok]], [[Kurdistan]], [[Îraq]] | hevwelatî = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]], [[Îraq]] | netewe = [[Kurd]] | dîn = [[Îslam]] | pîşe = [[Nivîskar]], [[Rojnamevan]], Hiquqnas | zarok = 3 zarok (2 kur, 1 keç) | dê = Amîna Muhemed | bav = Ebdulkerîm Findî | malbat = Findî | malper = {{URL|www.findi.info}} }} '''Hekar Findî''' (jdb. 19ê sibata 1982an, [[Dihok]]) [[Rojnamevan|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[Kurd]] e. == Kurtejiyana wî == * Xwendina xwe ya despekî, navincî, amadeyi li Dihokê bi dawî anîye. Bekaloriyos bi yasayê heye, Master bi yasa û ragehandinê li welatê [[Hindistan]]ê wergiritye. * Peyamnêr û nivîserê Kovara [[Dicle]] bu ye ya ku bi pîtên latînî li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Her wsia Peyamnêre Kovara KARWAN (Hewlêr) e li Duhok ya ku ji aliyê Wezareta Roşinbîrî ya Hukmeta Herêma Kurdistanê tê weşandin. Her wisa Peyamnêrê Kovara ASOYÎ FULIKLOR (Hewlêr) bû ya ku ji aliyê Wezareta Roşinbîrî ya Hukmeta Herêma Kurdistanê dihat weşandin. Demê xwendkar li zanîngehê Sernivîserê kovara ([http://www.uod.ac/yasa.htm Yasa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090103021423/http://uod.ac/yasa.htm |date=2009-01-03 }}) bu ye , ku kovarek yasayî, rewşenbîrî , giştî ye li kolîja yasa û ramyarî - zanîngeha Duhok derdikeve.<ref>[http://findi.info/hekar-findi/ Jiyannama Hekar Findî ]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}, Findi Info</ref> * Di biyavê rojnamegeriya eliktironî de ji, Peyamnêrê Rojnama (Elaph) a Eliktironi ye li Kurdistanê / Duhok. Di şerê azadkirna Iraqê de , Peyamnêrê Malpera (Iraq4all) bu. her wisa wek peyamner û nûner di malperên Amudê, Avesta û çcendîn malperên din yen kurdî karkirîye. * Di biyavê nexşekêşan û dîzayinê de jî Rêveberê Hunerî ye li rojnama El-Ehalî (Duhok) ya ku bi zimanê erebi tê weşandin. Her wisa Nexşekêşê kovara [[Dicle]] bû. * Berhemê xwe di van kovar û rojnama de weşandîye (Dicle , Nivîs, Heng , Karwan , Asoyî Fuliklor , Sînema û Şano , Zagros , Herêm , Huner , El-Ehalî , Peymana Edeb û Huner , Edeb û Huner - Evro - , Cavdêr ) . * Her wesa Nivîs û nuce û berhemê wî di van malperan de hatîne weshandin ( Pena Kurdi , Avesta , Amude , Mehname , Urmiye , Iraq4all , pdk-xoybun , Rizgarî Online , evarbash, Rojname , kdp.info , Peyamner , … û gelekin din).<ref>[http://pgsduhok.com/hekar-findi/ Jiyannama Hekar Findî ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322183002/http://pgsduhok.com/hekar-findi/ |date=2016-03-22 }}, Peymangeha Gel u Siyaset</ref> == Endametî == * Endamê [[PENa Kurd]] ye. * Endamê Yekêtiya Rojnamevanên cîhanî ye. * Endamê Sendîka Rojnamevanên Kurdistanê ye. * Endamê Sendîka parêzerên Kurdistanê ye. * Endamê Yekêtiya Mafperwerên Kurdistanê ye.<ref>[http://www.pen-kurd.org/?page_id=298// Jiyannama Hekar Findî ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304225211/http://www.pen-kurd.org/?page_id=298%2F%2F |date=2016-03-04 }}, Pena Kurd</ref> == Berhemên çapkirî == * [http://www.findi.info/pirtuk.html Federalî... Têgeh û Bicîkirin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} (Fidralîye.. Mefhumen we tetbîqen / Bi Zimanê Erebî ye)2009 * [http://www.findi.info/pirtuk.html Yasayên girêdayi Rojnamevaniyê li Herêma Kurdistana Iraqê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} (Bi Zimanê kurdî û Erebî ye)[www.findi.info/pirtuk.html] 2010 * [http://www.findi.info/pirtuk.html Yasayên Rojnamevaniyê li Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} (Bi Zimanê kurdî û erebî ye)[www.findi.info/pirtuk.html] 2011 * [http://www.findi.info/pirtuk.html Rêberê Çaksaziya Mezina li Duhokê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} (Delîl Islahiyet EL-Kîbar Fî Duhok / Bi Zimanê erebî ye) 2011 * [http://www.findi.info/pirtuk.html Rêberê Dezgehên Ragehandinê li Parêzgeha Duhokê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} ( Bi Zimanê kurdî ye) 2012 * [http://www.findi.info/pirtuk.html Têgehekê Yasayi bo Rojnamevaniyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} ( Bi Zimanê kurdî ye) 2012. * [http://www.findi.info/pirtuk.html Rêberê Dezgehên Ragehandinê li Parêzgeha Duhokê / Çapa diwê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} ( Bi Zimanê kurdî ye) 2013 * [http://www.findi.info/pirtuk.html Ronahî - êkem Hijmara Kovara Ronahî 1960] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} ( Bi Zimanê kurdî ye) 2013 * [http://www.findi.info/pirtuk.html Rêberê Dezgehên Ragehandinê li Parêzgeha Duhokê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} (Delîl Elmuesast El-I'lamîye fî Mihafezet Duhok - 2013 ( Bi Zimanê Erebî ye) 2013 == Girêdanên derve == * [http://www.hekar.4t.com/ Malpera şexsî ya Hekar Findî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050319220204/http://hekar.4t.com/ |date=2005-03-19 }} * [http://www.findi.info/ Malpera Taybet ya Malbata Findî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806224014/http://findi.info/ |date=2017-08-06 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1982]] [[Kategorî:Kesên ji Dihokê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] qetaympovni5o2pua1xm3b1pm9659fj 0 6383 2093696 2069618 2026-09-10T10:49:55Z Avestaboy 34898 2093696 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank pirtûk | nav = | sernavê_xwemalî = | wergêr = | wêne = Siyen sikesti.jpg | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = [[Fevzî Özmen]] | pêşgotin = | şêwe = | welat = | cih = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | sererastkirin = | ziman = | dîroka_weşanê = 2005 | weşanxane = [[Weşanên Pêrî]] | rûpel = 128 | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | ISBN = | pirtûk = }} '''Sîyên Şikestî''' pirtûkeke çîrokan a [[Fevzî Özmen]] e. Pirtûk di sala 2005an de ji hêla weşanxaneya [[Weşanên Pêrî]] ve hatiye weşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kitantik.com/product/SIY-N-SIKESTI_0z8kgltjm23jcgn1j6b |sernav=Sîyên Şikestî |malper=kitantik |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-12-10 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] 5r3z2gzmu0gdbb4hx59hg6jx0hyqn76 0 6459 2093452 2028077 2026-09-09T14:52:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2093452 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} '''Misir'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=20:1}}</ref> ({{bi-ar|جمهورية مصر العربية|Gumhūriyyat Miṣr al-ʿArabiyyah}}) [[welat]]ekî navparzemînî ye ku beşek bakurê rojhilatê [[Afrîka]]yê û [[nîvgirava Sîna]]yê û beşek başûrê rojavayê [[Asya]]yê digire nav xwe. Misirê mezintirîn welat e li nav cîhana erebî ji bo serjimêriya daniştiyan. Herwiha Misir [[Yekîtiya Ereb|Serperiştiya Welatên Yekgirtiya Ereban]] diket. Misir ya navdare ji ber ku paşmawên Şanşîna [[Fîrewn]]î, [[Piramîd|pîramîdan]]. Çemê herî dirêj a cîhanê [[Nîl]] di nav erdê Misrê de derbas dibe. Misir welatekî li parzemîna Afrîkayê ye ku li dora bajarê [[Qahîre]]yê û hinek derên din bi Îsraêlê ve sinor e. Jiber vê yekê Misir li parzemînên Afrîka û Asyayê de ye. Misirê wekî hêza herêmî ye ku li Afrîkaya Navîn, Rojhilata Navîn, Cihan a misilman û hêza navendî ya cîhanê ye. Aboriya Misirê yek ji aborî ya Rojhilata Navîn e û pir girîng e ku di sedsala 21an de yek ji aborî yên herî ku mezin dibe. Di sala 2016an de, Misirê Afrîkaya Başûrê vekir û yek ji aboriyên herî mezin ya Afrîkayê (piştî Nîjeriya) bû. Misirê endamê damezirandina Yekîtiya [[Neteweyên Yekbûyî]], Tevgera Ne-Aligned, [[Yekîtiya Ereb]], [[Yekîtiya Afrîkayê]] û endamê Hevkariya Îslamî ye. Misir welatek [[Ereb|welatê Ereb]] e ku ji aliyê rejîma [[komar]]î ve tê birêvebirin. Piraniya niştecihên welatê ji erebên misilman pêk tên. Paytext û bajarê herî mezin ê welêt bajarê [[Qahîre]] ye. Serokê welat [[Abdülfettah es-Sisi|Abdülfettah el Sisi]] ​​ye û serokwezîrê wî jî [[Mustafa Madbuli]] ye. Organa yasayî ya Misirê [[Meclîsa Gelê Misirê]] ye. Dîroka Misirê nêzî 7000 sal e. Di dîrokê de mal û malên [[şaristanî]] û neteweyên pêşîn bû û ji [[Serdema kevnare]] vir ve gelek hikûmet, dewlet û eşîr hatine û derbas bûne. Herêm ji aliyê rêveberên wî demê ji aliyê Fîrewn na ve hatiye birêvebirin. Piştê vê serdemê herêm kete bin desthilatdariya împaratoriyên [[Împeratoriya Roma|Romî]] û [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansîyan]]. Her çend di destpêka sedsala 19an de ji hêla [[Împeratoriya Sasanî]] ve hatibû girtin jî, dîsa di bin desthilatdariya Bîzansiyan de bû. Di sala 642an de, dema ku artêşa [[misilman]]ên [[Ereb]] yên [[Omer|Xelîfe Omer]] herêm ji Bîzansiyan stend û Misir ket bin destê desthilatdariya [[Îslam]]î Paşê, [[Xanedana Tûlûniyan]], [[Ebbasî]], [[Xanedana Ihşîdiyan|Ihşidî]], [[Fatimî|Fatimidî]], [[Eyûbî]], [[Dewleta Memlûkan|Memlûk]] û [[Împeratoriya Osmanî|Osmanî]], gelek dewletên misilman li Misirê serdest bûn. Herêm bû vilayet [[Împeratoriya Osmanî]]. Di sala 1922an de ji [[Keyaniya Yekbûyî|Yekîtiya Yekbûyî]] serxwebûna xwe bi dest xist û di sala 1953an de [[komar]] li welêt hat îlankirin. Bi Şoreşa Misirê ya dawî re [[Hosnî Mubarek]] ku 32 salan li Misirê hikûm kir, derket û welat dest bi pêvajoya derbasbûna [[demokratîk]] kir. Ev pêvajo bi derbeya 3’ê tîrmeha 2013’an dema ku yekemîn serokkomarê hilbijartî [[Muhammed Mursî]] ji wezîfeyê hat dûrxistin, hat qutkirin. Misir di qada navneteweyî de gelek têkiliyên xwe hene. Di dema ku endamê [[Rêxistina Hevkariya Îslamî]], [[Yekîtiya Ereb]]î û [[Yekîtiya Afrîkayê]] ye, bi her du welatên Rojhilat û yên Rojavayî re peywendiyeke hevseng diparêze. == Dîrok == <gallery> Wêne:Cairo, Gizeh, Sphinx and Pyramid of Khufu, Egypt, Oct 2004.jpg|[[Sfenks]]ê mezin û [[pîramîd]]a Khufu (Keops) li [[Gîze]]yê Wêne:Pyramids at Gizah.jpg|[[Pîramîdên Gîzeyê]]: ya [[Khufu]] ([[Keops]]), ya [[Khafre]] ([[Kefren]]) û ya [[Menkaure]] ([[Mîkerînûs]]) </gallery>Mizgîniyê û Misir Babetên sereke: Misrê û Misirê Misirê. Li gorî kelepên kevir ên li ser Nîranên çol û li çiyayên çol hene hene. Di sala 10-a-millennium de, çanda kulturê ku hunermend û masîgiran veguherînek çandek bi xemgîniya çandî-ê ve hate guhertin. Guherînên avhewa an jî nêzîkî 8000 BC bû dest pê kir ku erdên dahatiyên Misir, Misrê ava dikin. Niştecîhên pêşî yên koçberê [[Nîl]] koçber kir ku ew aboriya çandiniyê û civakek navendî bêtir ava kirin. Bi nêzîkî 6000 BC, çandek [[Neolithîk]] di nav Neryaya Nîlê de vekirî ye. Di dema dema Neolîtîk de, çandên gelek pêşîn ên serbixwe di [[Misira Jorîn]] (başûr) û [[Misira Jêrîn]] (bakur) de pêşveçûnek. Çanda çandî û sererastiya Naqada ya gelemperî bi awayekî pêşniyarên ku ji bo Misirê dahatir tê têne kirin. Li malpera herî navîn yê navdar yê Misirê, Merimda, ji sedî heft sedsala Bad Badiyê pêşî dike. Hevpeymaniya civakên Misrûpayê yên ku bi hevpeymanên xwe yên başûr re ji hêla du hezar salan ve dabeş kirin, çandî çandî dimîne, lê bi berdewamî bazirganiya têkiliyên bi bazirganî re biparêzin. Pêwîsteyên belaş ên naskirî yên nivîsên hieroglyphic di dema dema pêşîn de, li ser Naqada III xwarinên xwarinê, li ser nêzîkî 3200 BC bû. Welatê Misir bi rêya walîyekî ve girêdayî Osmaniyan bû. Lê li salên 1860an de bi rêveberiya xelefê Mihemed Elî Paşa,Îsmaîl welatê Misirê bi awayeke nefermî ji osmaniyan veqetî û bi serbixwe tevger dikir. Li sala 1869ê de bi alikariya [[Fransa]]yê hikûmeta Misirê, [[Kanala Suezê]] ava kir. Di van deman de mesrefên dewleta Misirê zêde bûn û ji ber van deynan li Kanala Suweyşê desthilata [[Brîtanî]]-[[Fransayî]] destpê kir. Li sala 1882ê de jî Brîtanyayê Misir dagir kir. Li sala 1928ê de li Misirê komeleya [[Brayên Misliman]] ji aliyê [[Hesen El Benna]] ve hate ava kirin. Heta piştî şerê cîhanê yê duyemîn jî [[Brîtanya]] yek ji desthilatê Misirê bû. Li sala 1936ê de di navbera hikûmeta Misirê û Brîtanyê de hevpeymanek hate destnîşan kirin. Misirê serxwebûna xwe daxuyand û di heman salê de jî Misir bû yek ji endamên [[Cemiyeta Neteweyan]]. Bi dûçûna vê hevpeymanê dagirkirina Brîtanyê ji bilî ya li derdora Kanala Sûveyşê, hate bidawî kirin. Lê derdora kanala Suveyşê di navbera her du dewletan de bû pirsgirêkeka mezin. Her wisa rêvebirina [[Sûdan]]ê jî di navbera her du dewletan de pirsgirêkek bû. Sala 1951ê de di navbera şervanên Misirî û leşkerên Brîtanyayê de pevçûn derket. Di kanûna paşîn a 1952ê ye xwepêşandanên gel çêbûn û di encamê de bi rêberiya [[Cemal Ebdulnasir]] komara Misirê hate îlan kirin û key ji kar hate dûrxistin. Pirsgirêka Sûdanê di navbera her du dewletan de hate çareserkirin. Lê ji bo pirsgirêka leşkerên Brîtanya yên li Kanala Sûveyşê hevdîtin her dewam dikirin. Di hevpeymanekê ku di sala 1954ê de hatiye destnîşankirî de Brîtanyayê qebûl kir ku dê ji derdora kanala Sûveyşê hêzên xwe vekêşe, lê dema êrîş hat ser welatên Ereb an Tirkiye dikare cardîn vê noqteya leşkerî bikarbîne<ref>Albert Hourani, Arap Halkları Tarihi, r:421</ref>. Di navbera salên 1955ê û 1961ê de krîzên mezin li herêma Rojhilata Navîn de qewimîn. Misirê dixwast projeyeke mezin ya avdanê ava bike û ji ber wê jî Amerîkayê soz dabû ku dê alîkariyê bike lê Amerîkayê soza xwe bicih neanî. Ji ber vê sedemê Hikûmeta Misirê,li 1956ê de dest dana li ser şîrketa Kanala Suezê û kir malê dewletê. Ev pêngava Cemal Ebdulnasir bû sedema krîzeka nû ku Fransa û Brîtanya ji vê rewşê nerazîbûn. Her wisa Îsraêl jî ji ber meseleya Filistinî dijberê Misirê. Ji ber van sedeman Fransa, Brîtanya û Îsraêl di çiriya pêşîn a 1956ê de dest bi dagirkirina Misirê kirin. Gelek cihên Misirê hatin dagir kirin lê Amerîka û Sovyet dijî vê pêngavê bûn. Ji ber givaşa van her du dewletan her sê dewletên dagirker hêzên xwe ji Misirê vekişandin. Ev êrîş her çend bêhêzbûna Misirê nîşan bide jî, popûlariteya Cemal Ebdulnasir li nav Ereban zêdetir lêhat û têkildarî wî gelek guherîn li Rojhilata Navîn çêbûn. Li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û terefdarên Cemal Ebdulnasir bûn desthilat. Di reşemeha 1958ê de Sûrî û Misirê bi navê Komara Yekgirtî ya Ereb ava kirin. Li Iraqê jî derbeya leşkerî çêbû. Key Nurî Seîd bi malbata xwe ve hatin qetilkirin. Krîza di navbera Misir û Îsraêlê de her roja diçû zêdetir dibû. Binketina şerê 1948ê û krîza Sûveyşê hêj di dilê Cemal Ebdulnasir de mabû. Dixwast tola van şeran bistîne û axa Ereban ji Îsraîlê bistîne. Her wisa Îsraêlê jî dixwast hemû Filistînê bixe nav dewleta xwe. Li sala 1967ê de Misirê astenga Akabeyê ji bo rêgirtina sefîneyên Îsraêlî girt. Di vî wextî de [[Urdun]] û [[Sûrî|Suriyeyê]] bi Misirê hevpeymanên şerî kirin. 5 xizîrana 1967ê de hêzên hewayî yên Îsraîlê hemû hêzên hewayî yên Misirê îmha kirin. Îsraêlê [[nîvgirava Sînayê]], Kanala Sûveyşê, [[Orşelîm]], [[Xeze]], [[Urduna Rojava]] û [[Girên Golan|Girên Colanê]] dagir kirin. Lê bi dûçûna peymana Neteweyên Yekgirtî dê Îsraêl ji axên dagir kirî derkeve. Lê dê bi temamî derkeve an ji hindek cihan derkeve zêde aşkera nekiribûn. Sê sal piştî şerê 1967ê Cemal Ebdulnasir mir. Ebdulnasir hêvîya gelê Ereb bû. Bi vê mirinê hemî gelê Ereb xemgîn bû, merasîmên mezin bo mirina wî hatin danîn. Piştî mirina Ebdulnasir, hevkarê wî [[Enwer Sedat]] bû desthilat. Li sala 1973ê de Misirê ji nişka ve êrîş bir ser leşkerên Îsraêlî yên li derdora Kanala Suezê. Di vî wextî de jî leşkerên Suriyê êrîş bir ser girên Golanê. Bi alikariya [[DYA]]yê ev rewş guherî û bi serketina Îsraêlê bidawî bû. Ji ber vê helwesta DYAyê dewletên Ereb û [[OPEC]]ê embargoya petrolê dana ser dinyayê û bahayê petrolê zêde bûn. Li sala 1978ê de di navbera Misir û Îsraêlê de hevdîtin hatin kirin û Îsraêl ji nîvgirava Sînayê hêzên xwe vekişand û Misirê jî Îsraêl nasî. Enver Sedat li sala 1981ê de ji aliyê hindek îslamîxwazan hate kuştin û şûna wî [[Husnî Mibarek]] bû serokê Misirê. == Demografî == {{Nifûsa tarîxî |cols=2 |çavkanî = [[:d:Q79#P1082|Wîkîdane]] |1961|28.785.879 |1962|29.590.639 |1963|30.409.962 |1964|31.241.836 |1965|32.083.955 |1966|32.937.066 |1967|33.798.820 |1968|33.204.629 |1969|35.510.567 |1970|36.342.268 |1971|37.152.209 |1972|37.945.429 |1973|38.733.784 |1974|39.533.995 |1975|40.359.038 |1976|41.212.513 |1977|42.093.668 |1978|43.005.773 |1979|43.951.351 |1980|44.931.971 |1981|45.945.655 |1982|46.991.385 |1983|48.071.851 |1984|49.190.419 |1985|50.346.551 |1986|51.545.011 |1987|52.776.850 |1988|54.011.214 |1989|55.207.254 |1990|56.336.614 |1991|57.387.589 |1992|58.370.712 |1993|59.307.778 |1994|60.231.864 |1995|61.168.397 |1996|59.276.672 |1997|63.094.069 |1998|64.084.443 |1999|65.097.777 |2000|66.136.590 |2001|67.204.189 |2002|68.302.914 |2003|69.432.477 |2004|70.591.288 |2005|71.777.678 |2006|72.798.031 |2007|74.229.577 |2008|75.491.922 |2009|76.775.023 |2010|78.075.705 |2011|79.392.466 |2012|80.721.874 |2013|82.056.378 |2017|94.798.827 |2023|107.476.864 }} [[Wêne:Egypt 2010 population density1.png|thumb|Tirbûna nifûsa Misrê]] Misir welatê herî qelebalix ê cîhana erebî û sêyemîn welatê herî qelebalix ê parzemîna Afrîkayê ye, bi nifûsa xwe ji sala 2017an vir ve nêzî 95 mîlyon e. Nifûs, pêşkeftinên bijîjkî û Şoreşa Kesk ji 1970 heta 2010 bi lez mezin bûye ji ber zêdebûna hilberîna çandiniyê. Dema ku Napoleon di sala 1798-an de welatê Misirê dagir kir, nifûsa Misrê dora 3 mîlyon bû. Nifûsa Misrê pir bajarvanî ye, li ser Nîlê (bi taybetî [[Qahîre]] û [[Eksandria]]), [[Delta (erdnîgarî)|Delta]] û li nêzî Kanala Sûweyşê ye. Misrî ji hêla demografîk ve têne dabeş kirin ku li navendên mezin ên bajaran dijîn, fellahîn, an cotkarên ku li gundên gundan dijîn. Tevahiya qada niştecihbûnê tenê 77.041&nbsp;km² ye, û dendika wê ya fîzyolojîk [[Bengladeş]] dişibihe, bi zêdetirî 1,200 niştecîh li her km². ==== Komên Etnîkî ==== Misiriyên etnîkî koma etnîkî ya herî mezin a welêt e, ji sedî 99,7ê nifûsa giştî pêk tê.<ref>{{Jêder-malper | url =https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/ | sernav =Misir |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210104191953/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/ |roja-arşîvê=4 Çile, 2021 }}</ref> Di nav hindikahiyên etnîkî de [[Abaza]], [[Tirk]], [[Yewnan]], [[Bedewîn|Eşîrên Erebên Bedewî]], ku li çolên rojhilat û li Nîvgirava Sînayê, [[Siwa Oasis]] [[Zimanê amazigh]] bi Siwî diaxivin û [[Nubî]] civakên ku li kêleka Nîlê kom bûne. == Aborî == [[Wêne:San Stefano Grand Plaza 2.jpg|thumb|Plaza û [[Qahîre]] li [[Eksandria]].]] Aboriya li Misrê, ku ji aliyê erdnîgarî ve wekî Jor û Jêrîn tê pênase kirin; Tûrîzm li ser hinardekirina Gizayê, pembûya dirêj a herî bi kalîte ya cîhanê, û hilberên [[tekstîl]] yên ku li peravên Nîlê û li ser axên berdar [[aluvial]] çêdibin, bingeh digire. [[Qahîre]] bi otêlên 5-stêrk ên zincîreyên herî mezin ên cîhanê re derfetên rûniştinê yên zexm hene. Balkêş e ku meriv perestgehên [[Misira kevnare|Misira Kevnare]], ku wekî yek ji sê şaristaniyên herî girîng ên cîhanê, li tenişta Nîlê tê pênase kirin, û gerên keştiyê yên ber bi Aswanê ve bibînin. Dibe ku balkêş be dîtina mînakên şaristaniya Misrê ya Jorîn û jiyana rojane ya ku li Muzexaneya Aswan hatine pêşandan, û têkiliya bi [[Sudan]] re ku ji hêla kesayetiyên xwecihî ve têne piştgirî kirin. Perestgeha Mezin, ku di dema avakirina [[Bendava Aswan]] de ku ji hêla [[Cemal Abdünnasır]] ve hatî çêkirin, wekî yek ji mezintirîn [[bendava]] li cîhanê hate veguheztin û Roma ku hûn ê li kêleka wê bibînin. Nîl bi avahîyên Fîrewns. Perestgehên [[Împeratoriya Romê]] di warê nirxandina zanîna mîmarî ya wê rojê de bi qasî pîramîdên [[Gize]] bi qîmet in. Li bajarên ku li ser du peravên Nîlê hatine damezrandin, li bazarên ku hilberên kevneşopî yên herêmî lê têne peyda kirin, divê hem di warê danûstendina bi kalîte û hem jî di warê bihayê de, bi taybetî ji bo hilberên [[papîrus]] yên navdar ên cîhanê baldar bin. Di bazarên wek Hanü'l-Halil de li dikanên herêma Gîzayê ku ji xwe re enstîtuya papîrusê bi nav dikin, papîrûsên ku ji buhayên giran bi erzankirinên mezin têne firotin, dikarin bi çaryeka bihayê dawîn bikirin. Li Misrê ku têra xwe [[neftê]] erzan pêşkêşî gelê xwe dike, mûçe pir kêm in. Lêbelê, hewcedariyên bingehîn ên ku ji bo domandina jiyanê hewce ne jî pir erzan in. Ji ber ku di van salên dawî de taybetkirina ku hatiye kirin bêkarî zêde kiriye, ji bo ku teqîneke civakî pêk neyê hêdî hêdî pêş dikeve. Bi giştî kar ji aliyê dewletê ve tê dayîn. Saetên xebatê; Ji ber taybetmendiyên avhewayê bi giştî serê sibê saet di navbera 8 û 15'an de ye. Saetên kar li [[sektora taybet]] dirêj in. Derfetên kar ji bo nifşa nû mezûnên zanîngehê kêm in. Her çend bi daxistinan û îmtiyazên bacê yên ku [[veberhênana rasterast a biyanî]] teşwîq dike de têgehek girîng hatibe peyda kirin jî, dijwariyên ku di peydakirina karmendên jêhatî de têne ceribandin bandorek neyînî li ser veberhêner dike. Di van demên dawî de hat dîtin ku komên girîng ên tekstîlê yên Tirkiyeyê li Misrê li herêmên azad ên bi kalîte li ser veberhênanê dixebitin. Dêr û kinîştên ku li kêleka mizgeftan hatine çêkirin, ku her yek ji wan xwedî taybetmendiyên mîmarî yên cihê ne, wêneyekî tevna olî ya balkêş dide. Roja hefteyê ji bo Misilmanan Înî ye, lê welatiyên Xiristiyan û Cihû yên Misrê roja Şemî û Yekşemê betlaneyê ne. Bank roja Înî / Şemiyê girtî ne. == Mijarên têkildar == * [[Misira kevnare]] == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Egypt}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1922an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1922an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên Afrîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên Sehrayê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1922an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku erebî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên Organisation internationale de la Francophonie]] [[Kategorî:Endamên Rêxistina Kooperasyona Îslamî]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya Afrîkayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Misir| ]] kib1abu3vwoyizcziw0j1d1bx877pjw 2093453 2093452 2026-09-09T14:52:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2093453 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Misir'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=20:1}}</ref> ({{bi-ar|جمهورية مصر العربية|Gumhūriyyat Miṣr al-ʿArabiyyah}}) [[welat]]ekî navparzemînî ye ku beşek bakurê rojhilatê [[Afrîka]]yê û [[nîvgirava Sîna]]yê û beşek başûrê rojavayê [[Asya]]yê digire nav xwe. Misirê mezintirîn welat e li nav cîhana erebî ji bo serjimêriya daniştiyan. Herwiha Misir [[Yekîtiya Ereb|Serperiştiya Welatên Yekgirtiya Ereban]] diket. Misir ya navdare ji ber ku paşmawên Şanşîna [[Fîrewn]]î, [[Piramîd|pîramîdan]]. Çemê herî dirêj a cîhanê [[Nîl]] di nav erdê Misrê de derbas dibe. Misir welatekî li parzemîna Afrîkayê ye ku li dora bajarê [[Qahîre]]yê û hinek derên din bi Îsraêlê ve sinor e. Jiber vê yekê Misir li parzemînên Afrîka û Asyayê de ye. Misirê wekî hêza herêmî ye ku li Afrîkaya Navîn, Rojhilata Navîn, Cihan a misilman û hêza navendî ya cîhanê ye. Aboriya Misirê yek ji aborî ya Rojhilata Navîn e û pir girîng e ku di sedsala 21an de yek ji aborî yên herî ku mezin dibe. Di sala 2016an de, Misirê Afrîkaya Başûrê vekir û yek ji aboriyên herî mezin ya Afrîkayê (piştî Nîjeriya) bû. Misirê endamê damezirandina Yekîtiya [[Neteweyên Yekbûyî]], Tevgera Ne-Aligned, [[Yekîtiya Ereb]], [[Yekîtiya Afrîkayê]] û endamê Hevkariya Îslamî ye. Misir welatek [[Ereb|welatê Ereb]] e ku ji aliyê rejîma [[komar]]î ve tê birêvebirin. Piraniya niştecihên welatê ji erebên misilman pêk tên. Paytext û bajarê herî mezin ê welêt bajarê [[Qahîre]] ye. Serokê welat [[Abdülfettah es-Sisi|Abdülfettah el Sisi]] ​​ye û serokwezîrê wî jî [[Mustafa Madbuli]] ye. Organa yasayî ya Misirê [[Meclîsa Gelê Misirê]] ye. Dîroka Misirê nêzî 7000 sal e. Di dîrokê de mal û malên [[şaristanî]] û neteweyên pêşîn bû û ji [[Serdema kevnare]] vir ve gelek hikûmet, dewlet û eşîr hatine û derbas bûne. Herêm ji aliyê rêveberên wî demê ji aliyê Fîrewn na ve hatiye birêvebirin. Piştê vê serdemê herêm kete bin desthilatdariya împaratoriyên [[Împeratoriya Roma|Romî]] û [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansîyan]]. Her çend di destpêka sedsala 19an de ji hêla [[Împeratoriya Sasanî]] ve hatibû girtin jî, dîsa di bin desthilatdariya Bîzansiyan de bû. Di sala 642an de, dema ku artêşa [[misilman]]ên [[Ereb]] yên [[Omer|Xelîfe Omer]] herêm ji Bîzansiyan stend û Misir ket bin destê desthilatdariya [[Îslam]]î Paşê, [[Xanedana Tûlûniyan]], [[Ebbasî]], [[Xanedana Ihşîdiyan|Ihşidî]], [[Fatimî|Fatimidî]], [[Eyûbî]], [[Dewleta Memlûkan|Memlûk]] û [[Împeratoriya Osmanî|Osmanî]], gelek dewletên misilman li Misirê serdest bûn. Herêm bû vilayet [[Împeratoriya Osmanî]]. Di sala 1922an de ji [[Keyaniya Yekbûyî|Yekîtiya Yekbûyî]] serxwebûna xwe bi dest xist û di sala 1953an de [[komar]] li welêt hat îlankirin. Bi Şoreşa Misirê ya dawî re [[Hosnî Mubarek]] ku 32 salan li Misirê hikûm kir, derket û welat dest bi pêvajoya derbasbûna [[demokratîk]] kir. Ev pêvajo bi derbeya 3’ê tîrmeha 2013’an dema ku yekemîn serokkomarê hilbijartî [[Muhammed Mursî]] ji wezîfeyê hat dûrxistin, hat qutkirin. Misir di qada navneteweyî de gelek têkiliyên xwe hene. Di dema ku endamê [[Rêxistina Hevkariya Îslamî]], [[Yekîtiya Ereb]]î û [[Yekîtiya Afrîkayê]] ye, bi her du welatên Rojhilat û yên Rojavayî re peywendiyeke hevseng diparêze. == Dîrok == <gallery> Wêne:Cairo, Gizeh, Sphinx and Pyramid of Khufu, Egypt, Oct 2004.jpg|[[Sfenks]]ê mezin û [[pîramîd]]a Khufu (Keops) li [[Gîze]]yê Wêne:Pyramids at Gizah.jpg|[[Pîramîdên Gîzeyê]]: ya [[Khufu]] ([[Keops]]), ya [[Khafre]] ([[Kefren]]) û ya [[Menkaure]] ([[Mîkerînûs]]) </gallery>Mizgîniyê û Misir Babetên sereke: Misrê û Misirê Misirê. Li gorî kelepên kevir ên li ser Nîranên çol û li çiyayên çol hene hene. Di sala 10-a-millennium de, çanda kulturê ku hunermend û masîgiran veguherînek çandek bi xemgîniya çandî-ê ve hate guhertin. Guherînên avhewa an jî nêzîkî 8000 BC bû dest pê kir ku erdên dahatiyên Misir, Misrê ava dikin. Niştecîhên pêşî yên koçberê [[Nîl]] koçber kir ku ew aboriya çandiniyê û civakek navendî bêtir ava kirin. Bi nêzîkî 6000 BC, çandek [[Neolithîk]] di nav Neryaya Nîlê de vekirî ye. Di dema dema Neolîtîk de, çandên gelek pêşîn ên serbixwe di [[Misira Jorîn]] (başûr) û [[Misira Jêrîn]] (bakur) de pêşveçûnek. Çanda çandî û sererastiya Naqada ya gelemperî bi awayekî pêşniyarên ku ji bo Misirê dahatir tê têne kirin. Li malpera herî navîn yê navdar yê Misirê, Merimda, ji sedî heft sedsala Bad Badiyê pêşî dike. Hevpeymaniya civakên Misrûpayê yên ku bi hevpeymanên xwe yên başûr re ji hêla du hezar salan ve dabeş kirin, çandî çandî dimîne, lê bi berdewamî bazirganiya têkiliyên bi bazirganî re biparêzin. Pêwîsteyên belaş ên naskirî yên nivîsên hieroglyphic di dema dema pêşîn de, li ser Naqada III xwarinên xwarinê, li ser nêzîkî 3200 BC bû. Welatê Misir bi rêya walîyekî ve girêdayî Osmaniyan bû. Lê li salên 1860an de bi rêveberiya xelefê Mihemed Elî Paşa,Îsmaîl welatê Misirê bi awayeke nefermî ji osmaniyan veqetî û bi serbixwe tevger dikir. Li sala 1869ê de bi alikariya [[Fransa]]yê hikûmeta Misirê, [[Kanala Suezê]] ava kir. Di van deman de mesrefên dewleta Misirê zêde bûn û ji ber van deynan li Kanala Suweyşê desthilata [[Brîtanî]]-[[Fransayî]] destpê kir. Li sala 1882ê de jî Brîtanyayê Misir dagir kir. Li sala 1928ê de li Misirê komeleya [[Brayên Misliman]] ji aliyê [[Hesen El Benna]] ve hate ava kirin. Heta piştî şerê cîhanê yê duyemîn jî [[Brîtanya]] yek ji desthilatê Misirê bû. Li sala 1936ê de di navbera hikûmeta Misirê û Brîtanyê de hevpeymanek hate destnîşan kirin. Misirê serxwebûna xwe daxuyand û di heman salê de jî Misir bû yek ji endamên [[Cemiyeta Neteweyan]]. Bi dûçûna vê hevpeymanê dagirkirina Brîtanyê ji bilî ya li derdora Kanala Sûveyşê, hate bidawî kirin. Lê derdora kanala Suveyşê di navbera her du dewletan de bû pirsgirêkeka mezin. Her wisa rêvebirina [[Sûdan]]ê jî di navbera her du dewletan de pirsgirêkek bû. Sala 1951ê de di navbera şervanên Misirî û leşkerên Brîtanyayê de pevçûn derket. Di kanûna paşîn a 1952ê ye xwepêşandanên gel çêbûn û di encamê de bi rêberiya [[Cemal Ebdulnasir]] komara Misirê hate îlan kirin û key ji kar hate dûrxistin. Pirsgirêka Sûdanê di navbera her du dewletan de hate çareserkirin. Lê ji bo pirsgirêka leşkerên Brîtanya yên li Kanala Sûveyşê hevdîtin her dewam dikirin. Di hevpeymanekê ku di sala 1954ê de hatiye destnîşankirî de Brîtanyayê qebûl kir ku dê ji derdora kanala Sûveyşê hêzên xwe vekêşe, lê dema êrîş hat ser welatên Ereb an Tirkiye dikare cardîn vê noqteya leşkerî bikarbîne<ref>Albert Hourani, Arap Halkları Tarihi, r:421</ref>. Di navbera salên 1955ê û 1961ê de krîzên mezin li herêma Rojhilata Navîn de qewimîn. Misirê dixwast projeyeke mezin ya avdanê ava bike û ji ber wê jî Amerîkayê soz dabû ku dê alîkariyê bike lê Amerîkayê soza xwe bicih neanî. Ji ber vê sedemê Hikûmeta Misirê,li 1956ê de dest dana li ser şîrketa Kanala Suezê û kir malê dewletê. Ev pêngava Cemal Ebdulnasir bû sedema krîzeka nû ku Fransa û Brîtanya ji vê rewşê nerazîbûn. Her wisa Îsraêl jî ji ber meseleya Filistinî dijberê Misirê. Ji ber van sedeman Fransa, Brîtanya û Îsraêl di çiriya pêşîn a 1956ê de dest bi dagirkirina Misirê kirin. Gelek cihên Misirê hatin dagir kirin lê Amerîka û Sovyet dijî vê pêngavê bûn. Ji ber givaşa van her du dewletan her sê dewletên dagirker hêzên xwe ji Misirê vekişandin. Ev êrîş her çend bêhêzbûna Misirê nîşan bide jî, popûlariteya Cemal Ebdulnasir li nav Ereban zêdetir lêhat û têkildarî wî gelek guherîn li Rojhilata Navîn çêbûn. Li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û terefdarên Cemal Ebdulnasir bûn desthilat. Di reşemeha 1958ê de Sûrî û Misirê bi navê Komara Yekgirtî ya Ereb ava kirin. Li Iraqê jî derbeya leşkerî çêbû. Key Nurî Seîd bi malbata xwe ve hatin qetilkirin. Krîza di navbera Misir û Îsraêlê de her roja diçû zêdetir dibû. Binketina şerê 1948ê û krîza Sûveyşê hêj di dilê Cemal Ebdulnasir de mabû. Dixwast tola van şeran bistîne û axa Ereban ji Îsraîlê bistîne. Her wisa Îsraêlê jî dixwast hemû Filistînê bixe nav dewleta xwe. Li sala 1967ê de Misirê astenga Akabeyê ji bo rêgirtina sefîneyên Îsraêlî girt. Di vî wextî de [[Urdun]] û [[Sûrî|Suriyeyê]] bi Misirê hevpeymanên şerî kirin. 5 xizîrana 1967ê de hêzên hewayî yên Îsraîlê hemû hêzên hewayî yên Misirê îmha kirin. Îsraêlê [[nîvgirava Sînayê]], Kanala Sûveyşê, [[Orşelîm]], [[Xeze]], [[Urduna Rojava]] û [[Girên Golan|Girên Colanê]] dagir kirin. Lê bi dûçûna peymana Neteweyên Yekgirtî dê Îsraêl ji axên dagir kirî derkeve. Lê dê bi temamî derkeve an ji hindek cihan derkeve zêde aşkera nekiribûn. Sê sal piştî şerê 1967ê Cemal Ebdulnasir mir. Ebdulnasir hêvîya gelê Ereb bû. Bi vê mirinê hemî gelê Ereb xemgîn bû, merasîmên mezin bo mirina wî hatin danîn. Piştî mirina Ebdulnasir, hevkarê wî [[Enwer Sedat]] bû desthilat. Li sala 1973ê de Misirê ji nişka ve êrîş bir ser leşkerên Îsraêlî yên li derdora Kanala Suezê. Di vî wextî de jî leşkerên Suriyê êrîş bir ser girên Golanê. Bi alikariya [[DYA]]yê ev rewş guherî û bi serketina Îsraêlê bidawî bû. Ji ber vê helwesta DYAyê dewletên Ereb û [[OPEC]]ê embargoya petrolê dana ser dinyayê û bahayê petrolê zêde bûn. Li sala 1978ê de di navbera Misir û Îsraêlê de hevdîtin hatin kirin û Îsraêl ji nîvgirava Sînayê hêzên xwe vekişand û Misirê jî Îsraêl nasî. Enver Sedat li sala 1981ê de ji aliyê hindek îslamîxwazan hate kuştin û şûna wî [[Husnî Mibarek]] bû serokê Misirê. == Demografî == {{Nifûsa tarîxî |cols=2 |çavkanî = [[:d:Q79#P1082|Wîkîdane]] |1961|28.785.879 |1962|29.590.639 |1963|30.409.962 |1964|31.241.836 |1965|32.083.955 |1966|32.937.066 |1967|33.798.820 |1968|33.204.629 |1969|35.510.567 |1970|36.342.268 |1971|37.152.209 |1972|37.945.429 |1973|38.733.784 |1974|39.533.995 |1975|40.359.038 |1976|41.212.513 |1977|42.093.668 |1978|43.005.773 |1979|43.951.351 |1980|44.931.971 |1981|45.945.655 |1982|46.991.385 |1983|48.071.851 |1984|49.190.419 |1985|50.346.551 |1986|51.545.011 |1987|52.776.850 |1988|54.011.214 |1989|55.207.254 |1990|56.336.614 |1991|57.387.589 |1992|58.370.712 |1993|59.307.778 |1994|60.231.864 |1995|61.168.397 |1996|59.276.672 |1997|63.094.069 |1998|64.084.443 |1999|65.097.777 |2000|66.136.590 |2001|67.204.189 |2002|68.302.914 |2003|69.432.477 |2004|70.591.288 |2005|71.777.678 |2006|72.798.031 |2007|74.229.577 |2008|75.491.922 |2009|76.775.023 |2010|78.075.705 |2011|79.392.466 |2012|80.721.874 |2013|82.056.378 |2017|94.798.827 |2023|107.476.864 }} [[Wêne:Egypt 2010 population density1.png|thumb|Tirbûna nifûsa Misrê]] Misir welatê herî qelebalix ê cîhana erebî û sêyemîn welatê herî qelebalix ê parzemîna Afrîkayê ye, bi nifûsa xwe ji sala 2017an vir ve nêzî 95 mîlyon e. Nifûs, pêşkeftinên bijîjkî û Şoreşa Kesk ji 1970 heta 2010 bi lez mezin bûye ji ber zêdebûna hilberîna çandiniyê. Dema ku Napoleon di sala 1798-an de welatê Misirê dagir kir, nifûsa Misrê dora 3 mîlyon bû. Nifûsa Misrê pir bajarvanî ye, li ser Nîlê (bi taybetî [[Qahîre]] û [[Eksandria]]), [[Delta (erdnîgarî)|Delta]] û li nêzî Kanala Sûweyşê ye. Misrî ji hêla demografîk ve têne dabeş kirin ku li navendên mezin ên bajaran dijîn, fellahîn, an cotkarên ku li gundên gundan dijîn. Tevahiya qada niştecihbûnê tenê 77.041&nbsp;km² ye, û dendika wê ya fîzyolojîk [[Bengladeş]] dişibihe, bi zêdetirî 1,200 niştecîh li her km². ==== Komên Etnîkî ==== Misiriyên etnîkî koma etnîkî ya herî mezin a welêt e, ji sedî 99,7ê nifûsa giştî pêk tê.<ref>{{Jêder-malper | url =https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/ | sernav =Misir |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210104191953/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/ |roja-arşîvê=4 Çile, 2021 }}</ref> Di nav hindikahiyên etnîkî de [[Abaza]], [[Tirk]], [[Yewnan]], [[Bedewîn|Eşîrên Erebên Bedewî]], ku li çolên rojhilat û li Nîvgirava Sînayê, [[Siwa Oasis]] [[Zimanê amazigh]] bi Siwî diaxivin û [[Nubî]] civakên ku li kêleka Nîlê kom bûne. == Aborî == [[Wêne:San Stefano Grand Plaza 2.jpg|thumb|Plaza û [[Qahîre]] li [[Eksandria]].]] Aboriya li Misrê, ku ji aliyê erdnîgarî ve wekî Jor û Jêrîn tê pênase kirin; Tûrîzm li ser hinardekirina Gizayê, pembûya dirêj a herî bi kalîte ya cîhanê, û hilberên [[tekstîl]] yên ku li peravên Nîlê û li ser axên berdar [[aluvial]] çêdibin, bingeh digire. [[Qahîre]] bi otêlên 5-stêrk ên zincîreyên herî mezin ên cîhanê re derfetên rûniştinê yên zexm hene. Balkêş e ku meriv perestgehên [[Misira kevnare|Misira Kevnare]], ku wekî yek ji sê şaristaniyên herî girîng ên cîhanê, li tenişta Nîlê tê pênase kirin, û gerên keştiyê yên ber bi Aswanê ve bibînin. Dibe ku balkêş be dîtina mînakên şaristaniya Misrê ya Jorîn û jiyana rojane ya ku li Muzexaneya Aswan hatine pêşandan, û têkiliya bi [[Sudan]] re ku ji hêla kesayetiyên xwecihî ve têne piştgirî kirin. Perestgeha Mezin, ku di dema avakirina [[Bendava Aswan]] de ku ji hêla [[Cemal Abdünnasır]] ve hatî çêkirin, wekî yek ji mezintirîn [[bendava]] li cîhanê hate veguheztin û Roma ku hûn ê li kêleka wê bibînin. Nîl bi avahîyên Fîrewns. Perestgehên [[Împeratoriya Romê]] di warê nirxandina zanîna mîmarî ya wê rojê de bi qasî pîramîdên [[Gize]] bi qîmet in. Li bajarên ku li ser du peravên Nîlê hatine damezrandin, li bazarên ku hilberên kevneşopî yên herêmî lê têne peyda kirin, divê hem di warê danûstendina bi kalîte û hem jî di warê bihayê de, bi taybetî ji bo hilberên [[papîrus]] yên navdar ên cîhanê baldar bin. Di bazarên wek Hanü'l-Halil de li dikanên herêma Gîzayê ku ji xwe re enstîtuya papîrusê bi nav dikin, papîrûsên ku ji buhayên giran bi erzankirinên mezin têne firotin, dikarin bi çaryeka bihayê dawîn bikirin. Li Misrê ku têra xwe [[neftê]] erzan pêşkêşî gelê xwe dike, mûçe pir kêm in. Lêbelê, hewcedariyên bingehîn ên ku ji bo domandina jiyanê hewce ne jî pir erzan in. Ji ber ku di van salên dawî de taybetkirina ku hatiye kirin bêkarî zêde kiriye, ji bo ku teqîneke civakî pêk neyê hêdî hêdî pêş dikeve. Bi giştî kar ji aliyê dewletê ve tê dayîn. Saetên xebatê; Ji ber taybetmendiyên avhewayê bi giştî serê sibê saet di navbera 8 û 15'an de ye. Saetên kar li [[sektora taybet]] dirêj in. Derfetên kar ji bo nifşa nû mezûnên zanîngehê kêm in. Her çend bi daxistinan û îmtiyazên bacê yên ku [[veberhênana rasterast a biyanî]] teşwîq dike de têgehek girîng hatibe peyda kirin jî, dijwariyên ku di peydakirina karmendên jêhatî de têne ceribandin bandorek neyînî li ser veberhêner dike. Di van demên dawî de hat dîtin ku komên girîng ên tekstîlê yên Tirkiyeyê li Misrê li herêmên azad ên bi kalîte li ser veberhênanê dixebitin. Dêr û kinîştên ku li kêleka mizgeftan hatine çêkirin, ku her yek ji wan xwedî taybetmendiyên mîmarî yên cihê ne, wêneyekî tevna olî ya balkêş dide. Roja hefteyê ji bo Misilmanan Înî ye, lê welatiyên Xiristiyan û Cihû yên Misrê roja Şemî û Yekşemê betlaneyê ne. Bank roja Înî / Şemiyê girtî ne. == Mijarên têkildar == * [[Misira kevnare]] == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Egypt}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1922an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1922an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên Afrîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên Sehrayê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1922an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku erebî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên Organisation internationale de la Francophonie]] [[Kategorî:Endamên Rêxistina Kooperasyona Îslamî]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya Afrîkayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Misir| ]] 0pub6fjlkv2zymgr698qxyuvz00k0zo 2093454 2093453 2026-09-09T14:58:27Z Avestaboy 34898 /* Dîrok */ Rastnivîs 2093454 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Misir'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=20:1}}</ref> ({{bi-ar|جمهورية مصر العربية|Gumhūriyyat Miṣr al-ʿArabiyyah}}) [[welat]]ekî navparzemînî ye ku beşek bakurê rojhilatê [[Afrîka]]yê û [[nîvgirava Sîna]]yê û beşek başûrê rojavayê [[Asya]]yê digire nav xwe. Misirê mezintirîn welat e li nav cîhana erebî ji bo serjimêriya daniştiyan. Herwiha Misir [[Yekîtiya Ereb|Serperiştiya Welatên Yekgirtiya Ereban]] diket. Misir ya navdare ji ber ku paşmawên Şanşîna [[Fîrewn]]î, [[Piramîd|pîramîdan]]. Çemê herî dirêj a cîhanê [[Nîl]] di nav erdê Misrê de derbas dibe. Misir welatekî li parzemîna Afrîkayê ye ku li dora bajarê [[Qahîre]]yê û hinek derên din bi Îsraêlê ve sinor e. Jiber vê yekê Misir li parzemînên Afrîka û Asyayê de ye. Misirê wekî hêza herêmî ye ku li Afrîkaya Navîn, Rojhilata Navîn, Cihan a misilman û hêza navendî ya cîhanê ye. Aboriya Misirê yek ji aborî ya Rojhilata Navîn e û pir girîng e ku di sedsala 21an de yek ji aborî yên herî ku mezin dibe. Di sala 2016an de, Misirê Afrîkaya Başûrê vekir û yek ji aboriyên herî mezin ya Afrîkayê (piştî Nîjeriya) bû. Misirê endamê damezirandina Yekîtiya [[Neteweyên Yekbûyî]], Tevgera Ne-Aligned, [[Yekîtiya Ereb]], [[Yekîtiya Afrîkayê]] û endamê Hevkariya Îslamî ye. Misir welatek [[Ereb|welatê Ereb]] e ku ji aliyê rejîma [[komar]]î ve tê birêvebirin. Piraniya niştecihên welatê ji erebên misilman pêk tên. Paytext û bajarê herî mezin ê welêt bajarê [[Qahîre]] ye. Serokê welat [[Abdülfettah es-Sisi|Abdülfettah el Sisi]] ​​ye û serokwezîrê wî jî [[Mustafa Madbuli]] ye. Organa yasayî ya Misirê [[Meclîsa Gelê Misirê]] ye. Dîroka Misirê nêzî 7000 sal e. Di dîrokê de mal û malên [[şaristanî]] û neteweyên pêşîn bû û ji [[Serdema kevnare]] vir ve gelek hikûmet, dewlet û eşîr hatine û derbas bûne. Herêm ji aliyê rêveberên wî demê ji aliyê Fîrewn na ve hatiye birêvebirin. Piştê vê serdemê herêm kete bin desthilatdariya împaratoriyên [[Împeratoriya Roma|Romî]] û [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansîyan]]. Her çend di destpêka sedsala 19an de ji hêla [[Împeratoriya Sasanî]] ve hatibû girtin jî, dîsa di bin desthilatdariya Bîzansiyan de bû. Di sala 642an de, dema ku artêşa [[misilman]]ên [[Ereb]] yên [[Omer|Xelîfe Omer]] herêm ji Bîzansiyan stend û Misir ket bin destê desthilatdariya [[Îslam]]î Paşê, [[Xanedana Tûlûniyan]], [[Ebbasî]], [[Xanedana Ihşîdiyan|Ihşidî]], [[Fatimî|Fatimidî]], [[Eyûbî]], [[Dewleta Memlûkan|Memlûk]] û [[Împeratoriya Osmanî|Osmanî]], gelek dewletên misilman li Misirê serdest bûn. Herêm bû vilayet [[Împeratoriya Osmanî]]. Di sala 1922an de ji [[Keyaniya Yekbûyî|Yekîtiya Yekbûyî]] serxwebûna xwe bi dest xist û di sala 1953an de [[komar]] li welêt hat îlankirin. Bi Şoreşa Misirê ya dawî re [[Hosnî Mubarek]] ku 32 salan li Misirê hikûm kir, derket û welat dest bi pêvajoya derbasbûna [[demokratîk]] kir. Ev pêvajo bi derbeya 3’ê tîrmeha 2013’an dema ku yekemîn serokkomarê hilbijartî [[Muhammed Mursî]] ji wezîfeyê hat dûrxistin, hat qutkirin. Misir di qada navneteweyî de gelek têkiliyên xwe hene. Di dema ku endamê [[Rêxistina Hevkariya Îslamî]], [[Yekîtiya Ereb]]î û [[Yekîtiya Afrîkayê]] ye, bi her du welatên Rojhilat û yên Rojavayî re peywendiyeke hevseng diparêze. == Dîrok == <gallery> Wêne:Cairo, Gizeh, Sphinx and Pyramid of Khufu, Egypt, Oct 2004.jpg|[[Sfenks]]ê mezin û [[pîramîd]]a Khufu (Keops) li [[Gîze]]yê Wêne:Pyramids at Gizah.jpg|[[Pîramîdên Gîzeyê]]: ya [[Khufu]] ([[Keops]]), ya [[Khafre]] ([[Kefren]]) û ya [[Menkaure]] ([[Mîkerînûs]]) </gallery>Mizgîniyê û Misir Babetên sereke: Misrê û Misirê Misirê. Li gorî kelepên kevir ên li ser Nîranên çol û li çiyayên çol hene hene. Di sala 10-a-millennium de, çanda kulturê ku hunermend û masîgiran veguherînek çandek bi xemgîniya çandî-ê ve hate guhertin. Guherînên avhewa an jî nêzîkî 8000 BC bû dest pê kir ku erdên dahatiyên Misir, Misrê ava dikin. Niştecîhên pêşî yên koçberê [[Nîl]] koçber kir ku ew aboriya çandiniyê û civakek navendî bêtir ava kirin. Bi nêzîkî 6000 BC, çandek [[Neolithîk]] di nav Neryaya Nîlê de vekirî ye. Di dema dema Neolîtîk de, çandên gelek pêşîn ên serbixwe di [[Misira Jorîn]] (başûr) û [[Misira Jêrîn]] (bakur) de pêşveçûnek. Çanda çandî û sererastiya Naqada ya gelemperî bi awayekî pêşniyarên ku ji bo Misirê dahatir tê têne kirin. Li malpera herî navîn yê navdar yê Misirê, Merimda, ji sedî heft sedsala Bad Badiyê pêşî dike. Hevpeymaniya civakên Misrûpayê yên ku bi hevpeymanên xwe yên başûr re ji hêla du hezar salan ve dabeş kirin, çandî çandî dimîne, lê bi berdewamî bazirganiya têkiliyên bi bazirganî re biparêzin. Pêwîsteyên belaş ên naskirî yên nivîsên hieroglyphic di dema dema pêşîn de, li ser Naqada III xwarinên xwarinê, li ser nêzîkî 3200 BC bû. Welatê Misir bi rêya walîyekî ve girêdayî Osmaniyan bû. Lê li salên 1860an de bi rêveberiya xelefê Mihemed Elî Paşa,Îsmaîl welatê Misirê bi awayeke nefermî ji osmaniyan veqetî û bi serbixwe tevger dikir. Li sala 1869ê de bi alikariya [[Fransa]]yê hikûmeta Misirê, [[Kanala Swêşê]] ava kir. Di van deman de mesrefên dewleta Misirê zêde bûn û ji ber van deynan li Kanala Swêşê desthilata [[Brîtanî]]-[[Fransayî]] destpê kir. Li sala 1882ê de jî Brîtanyayê Misir dagir kir. Li sala 1928ê de li Misirê komeleya [[Brayên Misliman]] ji aliyê [[Hesen El Benna]] ve hate ava kirin. Heta piştî şerê cîhanê yê duyemîn jî [[Brîtanya]] yek ji desthilatê Misirê bû. Li sala 1936ê de di navbera hikûmeta Misirê û Brîtanyê de hevpeymanek hate destnîşan kirin. Misirê serxwebûna xwe daxuyand û di heman salê de jî Misir bû yek ji endamên [[Cemiyeta Neteweyan]]. Bi dûçûna vê hevpeymanê dagirkirina Brîtanyê ji bilî ya li derdora Kanala Sûveyşê, hate bidawî kirin. Lê derdora Kanala Swêşê di navbera her du dewletan de bû pirsgirêkeka mezin. Her wisa rêvebirina [[Sûdan]]ê jî di navbera her du dewletan de pirsgirêkek bû. Sala 1951ê de di navbera şervanên Misirî û leşkerên Brîtanyayê de pevçûn derket. Di kanûna paşîn a 1952ê ye xwepêşandanên gel çêbûn û di encamê de bi rêberiya [[Cemal Ebdulnasir]] komara Misirê hate îlan kirin û key ji kar hate dûrxistin. Pirsgirêka Sûdanê di navbera her du dewletan de hate çareserkirin. Lê ji bo pirsgirêka leşkerên Brîtanya yên li Kanala Swêşê hevdîtin her dewam dikirin. Di hevpeymanekê ku di sala 1954ê de hatiye destnîşankirî de Brîtanyayê qebûl kir ku dê ji derdora Kanala Swêşê hêzên xwe vekêşe, lê dema êrîş hat ser welatên Ereb an Tirkiye dikare cardîn vê noqteya leşkerî bikarbîne<ref>Albert Hourani, Arap Halkları Tarihi, r:421</ref>. Di navbera salên 1955ê û 1961ê de krîzên mezin li herêma Rojhilata Navîn de qewimîn. Misirê dixwast projeyeke mezin ya avdanê ava bike û ji ber wê jî Amerîkayê soz dabû ku dê alîkariyê bike lê Amerîkayê soza xwe bicih neanî. Ji ber vê sedemê Hikûmeta Misirê,li 1956ê de dest dana li ser şîrketa Kanala Suezê û kir malê dewletê. Ev pêngava Cemal Ebdulnasir bû sedema krîzeka nû ku Fransa û Brîtanya ji vê rewşê nerazîbûn. Her wisa Îsraêl jî ji ber meseleya Filistinî dijberê Misirê. Ji ber van sedeman Fransa, Brîtanya û Îsraêl di çiriya pêşîn a 1956ê de dest bi dagirkirina Misirê kirin. Gelek cihên Misirê hatin dagir kirin lê Amerîka û Sovyet dijî vê pêngavê bûn. Ji ber givaşa van her du dewletan her sê dewletên dagirker hêzên xwe ji Misirê vekişandin. Ev êrîş her çend bêhêzbûna Misirê nîşan bide jî, popûlariteya Cemal Ebdulnasir li nav Ereban zêdetir lêhat û têkildarî wî gelek guherîn li Rojhilata Navîn çêbûn. Li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û terefdarên Cemal Ebdulnasir bûn desthilat. Di reşemeha 1958ê de Sûrî û Misirê bi navê Komara Yekgirtî ya Ereb ava kirin. Li Iraqê jî derbeya leşkerî çêbû. Key Nurî Seîd bi malbata xwe ve hatin qetilkirin. Krîza di navbera Misir û Îsraêlê de her roja diçû zêdetir dibû. Binketina şerê 1948ê û krîza Sûveyşê hêj di dilê Cemal Ebdulnasir de mabû. Dixwast tola van şeran bistîne û axa Ereban ji Îsraîlê bistîne. Her wisa Îsraêlê jî dixwast hemû Filistînê bixe nav dewleta xwe. Li sala 1967ê de Misirê astenga Akabeyê ji bo rêgirtina sefîneyên Îsraêlî girt. Di vî wextî de [[Urdun]] û [[Sûrî|Suriyeyê]] bi Misirê hevpeymanên şerî kirin. 5 xizîrana 1967ê de hêzên hewayî yên Îsraîlê hemû hêzên hewayî yên Misirê îmha kirin. Îsraêlê [[nîvgirava Sînayê]], Kanala Swêşê, [[Orşelîm]], [[Xeze]], [[Urduna Rojava]] û [[Girên Golan|Girên Colanê]] dagir kirin. Lê bi dûçûna peymana Neteweyên Yekgirtî dê Îsraêl ji axên dagir kirî derkeve. Lê dê bi temamî derkeve an ji hindek cihan derkeve zêde aşkera nekiribûn. Sê sal piştî şerê 1967ê Cemal Ebdulnasir mir. Ebdulnasir hêvîya gelê Ereb bû. Bi vê mirinê hemî gelê Ereb xemgîn bû, merasîmên mezin bo mirina wî hatin danîn. Piştî mirina Ebdulnasir, hevkarê wî [[Enwer Sedat]] bû desthilat. Li sala 1973ê de Misirê ji nişka ve êrîş bir ser leşkerên Îsraêlî yên li derdora Kanala Swêşê. Di vî wextî de jî leşkerên Suriyê êrîş bir ser girên Golanê. Bi alikariya [[DYA]]yê ev rewş guherî û bi serketina Îsraêlê bidawî bû. Ji ber vê helwesta DYAyê dewletên Ereb û [[OPEC]]ê embargoya petrolê dana ser dinyayê û bahayê petrolê zêde bûn. Li sala 1978ê de di navbera Misir û Îsraêlê de hevdîtin hatin kirin û Îsraêl ji nîvgirava Sînayê hêzên xwe vekişand û Misirê jî Îsraêl nasî. Enver Sedat li sala 1981ê de ji aliyê hindek îslamîxwazan hate kuştin û şûna wî [[Husnî Mibarek]] bû serokê Misirê. == Demografî == {{Nifûsa tarîxî |cols=2 |çavkanî = [[:d:Q79#P1082|Wîkîdane]] |1961|28.785.879 |1962|29.590.639 |1963|30.409.962 |1964|31.241.836 |1965|32.083.955 |1966|32.937.066 |1967|33.798.820 |1968|33.204.629 |1969|35.510.567 |1970|36.342.268 |1971|37.152.209 |1972|37.945.429 |1973|38.733.784 |1974|39.533.995 |1975|40.359.038 |1976|41.212.513 |1977|42.093.668 |1978|43.005.773 |1979|43.951.351 |1980|44.931.971 |1981|45.945.655 |1982|46.991.385 |1983|48.071.851 |1984|49.190.419 |1985|50.346.551 |1986|51.545.011 |1987|52.776.850 |1988|54.011.214 |1989|55.207.254 |1990|56.336.614 |1991|57.387.589 |1992|58.370.712 |1993|59.307.778 |1994|60.231.864 |1995|61.168.397 |1996|59.276.672 |1997|63.094.069 |1998|64.084.443 |1999|65.097.777 |2000|66.136.590 |2001|67.204.189 |2002|68.302.914 |2003|69.432.477 |2004|70.591.288 |2005|71.777.678 |2006|72.798.031 |2007|74.229.577 |2008|75.491.922 |2009|76.775.023 |2010|78.075.705 |2011|79.392.466 |2012|80.721.874 |2013|82.056.378 |2017|94.798.827 |2023|107.476.864 }} [[Wêne:Egypt 2010 population density1.png|thumb|Tirbûna nifûsa Misrê]] Misir welatê herî qelebalix ê cîhana erebî û sêyemîn welatê herî qelebalix ê parzemîna Afrîkayê ye, bi nifûsa xwe ji sala 2017an vir ve nêzî 95 mîlyon e. Nifûs, pêşkeftinên bijîjkî û Şoreşa Kesk ji 1970 heta 2010 bi lez mezin bûye ji ber zêdebûna hilberîna çandiniyê. Dema ku Napoleon di sala 1798-an de welatê Misirê dagir kir, nifûsa Misrê dora 3 mîlyon bû. Nifûsa Misrê pir bajarvanî ye, li ser Nîlê (bi taybetî [[Qahîre]] û [[Eksandria]]), [[Delta (erdnîgarî)|Delta]] û li nêzî Kanala Sûweyşê ye. Misrî ji hêla demografîk ve têne dabeş kirin ku li navendên mezin ên bajaran dijîn, fellahîn, an cotkarên ku li gundên gundan dijîn. Tevahiya qada niştecihbûnê tenê 77.041&nbsp;km² ye, û dendika wê ya fîzyolojîk [[Bengladeş]] dişibihe, bi zêdetirî 1,200 niştecîh li her km². ==== Komên Etnîkî ==== Misiriyên etnîkî koma etnîkî ya herî mezin a welêt e, ji sedî 99,7ê nifûsa giştî pêk tê.<ref>{{Jêder-malper | url =https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/ | sernav =Misir |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210104191953/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/ |roja-arşîvê=4 Çile, 2021 }}</ref> Di nav hindikahiyên etnîkî de [[Abaza]], [[Tirk]], [[Yewnan]], [[Bedewîn|Eşîrên Erebên Bedewî]], ku li çolên rojhilat û li Nîvgirava Sînayê, [[Siwa Oasis]] [[Zimanê amazigh]] bi Siwî diaxivin û [[Nubî]] civakên ku li kêleka Nîlê kom bûne. == Aborî == [[Wêne:San Stefano Grand Plaza 2.jpg|thumb|Plaza û [[Qahîre]] li [[Eksandria]].]] Aboriya li Misrê, ku ji aliyê erdnîgarî ve wekî Jor û Jêrîn tê pênase kirin; Tûrîzm li ser hinardekirina Gizayê, pembûya dirêj a herî bi kalîte ya cîhanê, û hilberên [[tekstîl]] yên ku li peravên Nîlê û li ser axên berdar [[aluvial]] çêdibin, bingeh digire. [[Qahîre]] bi otêlên 5-stêrk ên zincîreyên herî mezin ên cîhanê re derfetên rûniştinê yên zexm hene. Balkêş e ku meriv perestgehên [[Misira kevnare|Misira Kevnare]], ku wekî yek ji sê şaristaniyên herî girîng ên cîhanê, li tenişta Nîlê tê pênase kirin, û gerên keştiyê yên ber bi Aswanê ve bibînin. Dibe ku balkêş be dîtina mînakên şaristaniya Misrê ya Jorîn û jiyana rojane ya ku li Muzexaneya Aswan hatine pêşandan, û têkiliya bi [[Sudan]] re ku ji hêla kesayetiyên xwecihî ve têne piştgirî kirin. Perestgeha Mezin, ku di dema avakirina [[Bendava Aswan]] de ku ji hêla [[Cemal Abdünnasır]] ve hatî çêkirin, wekî yek ji mezintirîn [[bendava]] li cîhanê hate veguheztin û Roma ku hûn ê li kêleka wê bibînin. Nîl bi avahîyên Fîrewns. Perestgehên [[Împeratoriya Romê]] di warê nirxandina zanîna mîmarî ya wê rojê de bi qasî pîramîdên [[Gize]] bi qîmet in. Li bajarên ku li ser du peravên Nîlê hatine damezrandin, li bazarên ku hilberên kevneşopî yên herêmî lê têne peyda kirin, divê hem di warê danûstendina bi kalîte û hem jî di warê bihayê de, bi taybetî ji bo hilberên [[papîrus]] yên navdar ên cîhanê baldar bin. Di bazarên wek Hanü'l-Halil de li dikanên herêma Gîzayê ku ji xwe re enstîtuya papîrusê bi nav dikin, papîrûsên ku ji buhayên giran bi erzankirinên mezin têne firotin, dikarin bi çaryeka bihayê dawîn bikirin. Li Misrê ku têra xwe [[neftê]] erzan pêşkêşî gelê xwe dike, mûçe pir kêm in. Lêbelê, hewcedariyên bingehîn ên ku ji bo domandina jiyanê hewce ne jî pir erzan in. Ji ber ku di van salên dawî de taybetkirina ku hatiye kirin bêkarî zêde kiriye, ji bo ku teqîneke civakî pêk neyê hêdî hêdî pêş dikeve. Bi giştî kar ji aliyê dewletê ve tê dayîn. Saetên xebatê; Ji ber taybetmendiyên avhewayê bi giştî serê sibê saet di navbera 8 û 15'an de ye. Saetên kar li [[sektora taybet]] dirêj in. Derfetên kar ji bo nifşa nû mezûnên zanîngehê kêm in. Her çend bi daxistinan û îmtiyazên bacê yên ku [[veberhênana rasterast a biyanî]] teşwîq dike de têgehek girîng hatibe peyda kirin jî, dijwariyên ku di peydakirina karmendên jêhatî de têne ceribandin bandorek neyînî li ser veberhêner dike. Di van demên dawî de hat dîtin ku komên girîng ên tekstîlê yên Tirkiyeyê li Misrê li herêmên azad ên bi kalîte li ser veberhênanê dixebitin. Dêr û kinîştên ku li kêleka mizgeftan hatine çêkirin, ku her yek ji wan xwedî taybetmendiyên mîmarî yên cihê ne, wêneyekî tevna olî ya balkêş dide. Roja hefteyê ji bo Misilmanan Înî ye, lê welatiyên Xiristiyan û Cihû yên Misrê roja Şemî û Yekşemê betlaneyê ne. Bank roja Înî / Şemiyê girtî ne. == Mijarên têkildar == * [[Misira kevnare]] == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Egypt}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1922an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1922an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên Afrîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên Sehrayê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1922an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku erebî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên Organisation internationale de la Francophonie]] [[Kategorî:Endamên Rêxistina Kooperasyona Îslamî]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya Afrîkayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Misir| ]] c1w0dqfwpr3ocr7x9rlgmyxbaer8be4 2093455 2093454 2026-09-09T15:00:29Z Avestaboy 34898 /* Aborî */ Rastnivîs 2093455 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Misir'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=20:1}}</ref> ({{bi-ar|جمهورية مصر العربية|Gumhūriyyat Miṣr al-ʿArabiyyah}}) [[welat]]ekî navparzemînî ye ku beşek bakurê rojhilatê [[Afrîka]]yê û [[nîvgirava Sîna]]yê û beşek başûrê rojavayê [[Asya]]yê digire nav xwe. Misirê mezintirîn welat e li nav cîhana erebî ji bo serjimêriya daniştiyan. Herwiha Misir [[Yekîtiya Ereb|Serperiştiya Welatên Yekgirtiya Ereban]] diket. Misir ya navdare ji ber ku paşmawên Şanşîna [[Fîrewn]]î, [[Piramîd|pîramîdan]]. Çemê herî dirêj a cîhanê [[Nîl]] di nav erdê Misrê de derbas dibe. Misir welatekî li parzemîna Afrîkayê ye ku li dora bajarê [[Qahîre]]yê û hinek derên din bi Îsraêlê ve sinor e. Jiber vê yekê Misir li parzemînên Afrîka û Asyayê de ye. Misirê wekî hêza herêmî ye ku li Afrîkaya Navîn, Rojhilata Navîn, Cihan a misilman û hêza navendî ya cîhanê ye. Aboriya Misirê yek ji aborî ya Rojhilata Navîn e û pir girîng e ku di sedsala 21an de yek ji aborî yên herî ku mezin dibe. Di sala 2016an de, Misirê Afrîkaya Başûrê vekir û yek ji aboriyên herî mezin ya Afrîkayê (piştî Nîjeriya) bû. Misirê endamê damezirandina Yekîtiya [[Neteweyên Yekbûyî]], Tevgera Ne-Aligned, [[Yekîtiya Ereb]], [[Yekîtiya Afrîkayê]] û endamê Hevkariya Îslamî ye. Misir welatek [[Ereb|welatê Ereb]] e ku ji aliyê rejîma [[komar]]î ve tê birêvebirin. Piraniya niştecihên welatê ji erebên misilman pêk tên. Paytext û bajarê herî mezin ê welêt bajarê [[Qahîre]] ye. Serokê welat [[Abdülfettah es-Sisi|Abdülfettah el Sisi]] ​​ye û serokwezîrê wî jî [[Mustafa Madbuli]] ye. Organa yasayî ya Misirê [[Meclîsa Gelê Misirê]] ye. Dîroka Misirê nêzî 7000 sal e. Di dîrokê de mal û malên [[şaristanî]] û neteweyên pêşîn bû û ji [[Serdema kevnare]] vir ve gelek hikûmet, dewlet û eşîr hatine û derbas bûne. Herêm ji aliyê rêveberên wî demê ji aliyê Fîrewn na ve hatiye birêvebirin. Piştê vê serdemê herêm kete bin desthilatdariya împaratoriyên [[Împeratoriya Roma|Romî]] û [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansîyan]]. Her çend di destpêka sedsala 19an de ji hêla [[Împeratoriya Sasanî]] ve hatibû girtin jî, dîsa di bin desthilatdariya Bîzansiyan de bû. Di sala 642an de, dema ku artêşa [[misilman]]ên [[Ereb]] yên [[Omer|Xelîfe Omer]] herêm ji Bîzansiyan stend û Misir ket bin destê desthilatdariya [[Îslam]]î Paşê, [[Xanedana Tûlûniyan]], [[Ebbasî]], [[Xanedana Ihşîdiyan|Ihşidî]], [[Fatimî|Fatimidî]], [[Eyûbî]], [[Dewleta Memlûkan|Memlûk]] û [[Împeratoriya Osmanî|Osmanî]], gelek dewletên misilman li Misirê serdest bûn. Herêm bû vilayet [[Împeratoriya Osmanî]]. Di sala 1922an de ji [[Keyaniya Yekbûyî|Yekîtiya Yekbûyî]] serxwebûna xwe bi dest xist û di sala 1953an de [[komar]] li welêt hat îlankirin. Bi Şoreşa Misirê ya dawî re [[Hosnî Mubarek]] ku 32 salan li Misirê hikûm kir, derket û welat dest bi pêvajoya derbasbûna [[demokratîk]] kir. Ev pêvajo bi derbeya 3’ê tîrmeha 2013’an dema ku yekemîn serokkomarê hilbijartî [[Muhammed Mursî]] ji wezîfeyê hat dûrxistin, hat qutkirin. Misir di qada navneteweyî de gelek têkiliyên xwe hene. Di dema ku endamê [[Rêxistina Hevkariya Îslamî]], [[Yekîtiya Ereb]]î û [[Yekîtiya Afrîkayê]] ye, bi her du welatên Rojhilat û yên Rojavayî re peywendiyeke hevseng diparêze. == Dîrok == <gallery> Wêne:Cairo, Gizeh, Sphinx and Pyramid of Khufu, Egypt, Oct 2004.jpg|[[Sfenks]]ê mezin û [[pîramîd]]a Khufu (Keops) li [[Gîze]]yê Wêne:Pyramids at Gizah.jpg|[[Pîramîdên Gîzeyê]]: ya [[Khufu]] ([[Keops]]), ya [[Khafre]] ([[Kefren]]) û ya [[Menkaure]] ([[Mîkerînûs]]) </gallery>Mizgîniyê û Misir Babetên sereke: Misrê û Misirê Misirê. Li gorî kelepên kevir ên li ser Nîranên çol û li çiyayên çol hene hene. Di sala 10-a-millennium de, çanda kulturê ku hunermend û masîgiran veguherînek çandek bi xemgîniya çandî-ê ve hate guhertin. Guherînên avhewa an jî nêzîkî 8000 BC bû dest pê kir ku erdên dahatiyên Misir, Misrê ava dikin. Niştecîhên pêşî yên koçberê [[Nîl]] koçber kir ku ew aboriya çandiniyê û civakek navendî bêtir ava kirin. Bi nêzîkî 6000 BC, çandek [[Neolithîk]] di nav Neryaya Nîlê de vekirî ye. Di dema dema Neolîtîk de, çandên gelek pêşîn ên serbixwe di [[Misira Jorîn]] (başûr) û [[Misira Jêrîn]] (bakur) de pêşveçûnek. Çanda çandî û sererastiya Naqada ya gelemperî bi awayekî pêşniyarên ku ji bo Misirê dahatir tê têne kirin. Li malpera herî navîn yê navdar yê Misirê, Merimda, ji sedî heft sedsala Bad Badiyê pêşî dike. Hevpeymaniya civakên Misrûpayê yên ku bi hevpeymanên xwe yên başûr re ji hêla du hezar salan ve dabeş kirin, çandî çandî dimîne, lê bi berdewamî bazirganiya têkiliyên bi bazirganî re biparêzin. Pêwîsteyên belaş ên naskirî yên nivîsên hieroglyphic di dema dema pêşîn de, li ser Naqada III xwarinên xwarinê, li ser nêzîkî 3200 BC bû. Welatê Misir bi rêya walîyekî ve girêdayî Osmaniyan bû. Lê li salên 1860an de bi rêveberiya xelefê Mihemed Elî Paşa,Îsmaîl welatê Misirê bi awayeke nefermî ji osmaniyan veqetî û bi serbixwe tevger dikir. Li sala 1869ê de bi alikariya [[Fransa]]yê hikûmeta Misirê, [[Kanala Swêşê]] ava kir. Di van deman de mesrefên dewleta Misirê zêde bûn û ji ber van deynan li Kanala Swêşê desthilata [[Brîtanî]]-[[Fransayî]] destpê kir. Li sala 1882ê de jî Brîtanyayê Misir dagir kir. Li sala 1928ê de li Misirê komeleya [[Brayên Misliman]] ji aliyê [[Hesen El Benna]] ve hate ava kirin. Heta piştî şerê cîhanê yê duyemîn jî [[Brîtanya]] yek ji desthilatê Misirê bû. Li sala 1936ê de di navbera hikûmeta Misirê û Brîtanyê de hevpeymanek hate destnîşan kirin. Misirê serxwebûna xwe daxuyand û di heman salê de jî Misir bû yek ji endamên [[Cemiyeta Neteweyan]]. Bi dûçûna vê hevpeymanê dagirkirina Brîtanyê ji bilî ya li derdora Kanala Sûveyşê, hate bidawî kirin. Lê derdora Kanala Swêşê di navbera her du dewletan de bû pirsgirêkeka mezin. Her wisa rêvebirina [[Sûdan]]ê jî di navbera her du dewletan de pirsgirêkek bû. Sala 1951ê de di navbera şervanên Misirî û leşkerên Brîtanyayê de pevçûn derket. Di kanûna paşîn a 1952ê ye xwepêşandanên gel çêbûn û di encamê de bi rêberiya [[Cemal Ebdulnasir]] komara Misirê hate îlan kirin û key ji kar hate dûrxistin. Pirsgirêka Sûdanê di navbera her du dewletan de hate çareserkirin. Lê ji bo pirsgirêka leşkerên Brîtanya yên li Kanala Swêşê hevdîtin her dewam dikirin. Di hevpeymanekê ku di sala 1954ê de hatiye destnîşankirî de Brîtanyayê qebûl kir ku dê ji derdora Kanala Swêşê hêzên xwe vekêşe, lê dema êrîş hat ser welatên Ereb an Tirkiye dikare cardîn vê noqteya leşkerî bikarbîne<ref>Albert Hourani, Arap Halkları Tarihi, r:421</ref>. Di navbera salên 1955ê û 1961ê de krîzên mezin li herêma Rojhilata Navîn de qewimîn. Misirê dixwast projeyeke mezin ya avdanê ava bike û ji ber wê jî Amerîkayê soz dabû ku dê alîkariyê bike lê Amerîkayê soza xwe bicih neanî. Ji ber vê sedemê Hikûmeta Misirê,li 1956ê de dest dana li ser şîrketa Kanala Suezê û kir malê dewletê. Ev pêngava Cemal Ebdulnasir bû sedema krîzeka nû ku Fransa û Brîtanya ji vê rewşê nerazîbûn. Her wisa Îsraêl jî ji ber meseleya Filistinî dijberê Misirê. Ji ber van sedeman Fransa, Brîtanya û Îsraêl di çiriya pêşîn a 1956ê de dest bi dagirkirina Misirê kirin. Gelek cihên Misirê hatin dagir kirin lê Amerîka û Sovyet dijî vê pêngavê bûn. Ji ber givaşa van her du dewletan her sê dewletên dagirker hêzên xwe ji Misirê vekişandin. Ev êrîş her çend bêhêzbûna Misirê nîşan bide jî, popûlariteya Cemal Ebdulnasir li nav Ereban zêdetir lêhat û têkildarî wî gelek guherîn li Rojhilata Navîn çêbûn. Li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û terefdarên Cemal Ebdulnasir bûn desthilat. Di reşemeha 1958ê de Sûrî û Misirê bi navê Komara Yekgirtî ya Ereb ava kirin. Li Iraqê jî derbeya leşkerî çêbû. Key Nurî Seîd bi malbata xwe ve hatin qetilkirin. Krîza di navbera Misir û Îsraêlê de her roja diçû zêdetir dibû. Binketina şerê 1948ê û krîza Sûveyşê hêj di dilê Cemal Ebdulnasir de mabû. Dixwast tola van şeran bistîne û axa Ereban ji Îsraîlê bistîne. Her wisa Îsraêlê jî dixwast hemû Filistînê bixe nav dewleta xwe. Li sala 1967ê de Misirê astenga Akabeyê ji bo rêgirtina sefîneyên Îsraêlî girt. Di vî wextî de [[Urdun]] û [[Sûrî|Suriyeyê]] bi Misirê hevpeymanên şerî kirin. 5 xizîrana 1967ê de hêzên hewayî yên Îsraîlê hemû hêzên hewayî yên Misirê îmha kirin. Îsraêlê [[nîvgirava Sînayê]], Kanala Swêşê, [[Orşelîm]], [[Xeze]], [[Urduna Rojava]] û [[Girên Golan|Girên Colanê]] dagir kirin. Lê bi dûçûna peymana Neteweyên Yekgirtî dê Îsraêl ji axên dagir kirî derkeve. Lê dê bi temamî derkeve an ji hindek cihan derkeve zêde aşkera nekiribûn. Sê sal piştî şerê 1967ê Cemal Ebdulnasir mir. Ebdulnasir hêvîya gelê Ereb bû. Bi vê mirinê hemî gelê Ereb xemgîn bû, merasîmên mezin bo mirina wî hatin danîn. Piştî mirina Ebdulnasir, hevkarê wî [[Enwer Sedat]] bû desthilat. Li sala 1973ê de Misirê ji nişka ve êrîş bir ser leşkerên Îsraêlî yên li derdora Kanala Swêşê. Di vî wextî de jî leşkerên Suriyê êrîş bir ser girên Golanê. Bi alikariya [[DYA]]yê ev rewş guherî û bi serketina Îsraêlê bidawî bû. Ji ber vê helwesta DYAyê dewletên Ereb û [[OPEC]]ê embargoya petrolê dana ser dinyayê û bahayê petrolê zêde bûn. Li sala 1978ê de di navbera Misir û Îsraêlê de hevdîtin hatin kirin û Îsraêl ji nîvgirava Sînayê hêzên xwe vekişand û Misirê jî Îsraêl nasî. Enver Sedat li sala 1981ê de ji aliyê hindek îslamîxwazan hate kuştin û şûna wî [[Husnî Mibarek]] bû serokê Misirê. == Demografî == {{Nifûsa tarîxî |cols=2 |çavkanî = [[:d:Q79#P1082|Wîkîdane]] |1961|28.785.879 |1962|29.590.639 |1963|30.409.962 |1964|31.241.836 |1965|32.083.955 |1966|32.937.066 |1967|33.798.820 |1968|33.204.629 |1969|35.510.567 |1970|36.342.268 |1971|37.152.209 |1972|37.945.429 |1973|38.733.784 |1974|39.533.995 |1975|40.359.038 |1976|41.212.513 |1977|42.093.668 |1978|43.005.773 |1979|43.951.351 |1980|44.931.971 |1981|45.945.655 |1982|46.991.385 |1983|48.071.851 |1984|49.190.419 |1985|50.346.551 |1986|51.545.011 |1987|52.776.850 |1988|54.011.214 |1989|55.207.254 |1990|56.336.614 |1991|57.387.589 |1992|58.370.712 |1993|59.307.778 |1994|60.231.864 |1995|61.168.397 |1996|59.276.672 |1997|63.094.069 |1998|64.084.443 |1999|65.097.777 |2000|66.136.590 |2001|67.204.189 |2002|68.302.914 |2003|69.432.477 |2004|70.591.288 |2005|71.777.678 |2006|72.798.031 |2007|74.229.577 |2008|75.491.922 |2009|76.775.023 |2010|78.075.705 |2011|79.392.466 |2012|80.721.874 |2013|82.056.378 |2017|94.798.827 |2023|107.476.864 }} [[Wêne:Egypt 2010 population density1.png|thumb|Tirbûna nifûsa Misrê]] Misir welatê herî qelebalix ê cîhana erebî û sêyemîn welatê herî qelebalix ê parzemîna Afrîkayê ye, bi nifûsa xwe ji sala 2017an vir ve nêzî 95 mîlyon e. Nifûs, pêşkeftinên bijîjkî û Şoreşa Kesk ji 1970 heta 2010 bi lez mezin bûye ji ber zêdebûna hilberîna çandiniyê. Dema ku Napoleon di sala 1798-an de welatê Misirê dagir kir, nifûsa Misrê dora 3 mîlyon bû. Nifûsa Misrê pir bajarvanî ye, li ser Nîlê (bi taybetî [[Qahîre]] û [[Eksandria]]), [[Delta (erdnîgarî)|Delta]] û li nêzî Kanala Sûweyşê ye. Misrî ji hêla demografîk ve têne dabeş kirin ku li navendên mezin ên bajaran dijîn, fellahîn, an cotkarên ku li gundên gundan dijîn. Tevahiya qada niştecihbûnê tenê 77.041&nbsp;km² ye, û dendika wê ya fîzyolojîk [[Bengladeş]] dişibihe, bi zêdetirî 1,200 niştecîh li her km². ==== Komên Etnîkî ==== Misiriyên etnîkî koma etnîkî ya herî mezin a welêt e, ji sedî 99,7ê nifûsa giştî pêk tê.<ref>{{Jêder-malper | url =https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/ | sernav =Misir |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210104191953/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/egypt/ |roja-arşîvê=4 Çile, 2021 }}</ref> Di nav hindikahiyên etnîkî de [[Abaza]], [[Tirk]], [[Yewnan]], [[Bedewîn|Eşîrên Erebên Bedewî]], ku li çolên rojhilat û li Nîvgirava Sînayê, [[Siwa Oasis]] [[Zimanê amazigh]] bi Siwî diaxivin û [[Nubî]] civakên ku li kêleka Nîlê kom bûne. == Aborî == [[Wêne:San Stefano Grand Plaza 2.jpg|thumb|Plaza û [[Qahîre]] li [[Eksandria]].]] Aboriya li Misirê, ku ji aliyê erdnîgarî ve wekî Jor û Jêrîn tê pênase kirin; Tûrîzm li ser hinardekirina Gizayê, pembûya dirêj a herî bi kalîte ya cîhanê, û hilberên [[tekstîl]] yên ku li peravên Nîlê û li ser axên berdar [[aluvial]] çêdibin, bingeh digire. [[Qahîre]] bi otêlên 5-stêrk ên zincîreyên herî mezin ên cîhanê re derfetên rûniştinê yên zexm hene. Balkêş e ku meriv perestgehên [[Misira kevnare|Misira Kevnare]], ku wekî yek ji sê şaristaniyên herî girîng ên cîhanê, li tenişta Nîlê tê pênase kirin, û gerên keştiyê yên ber bi Aswanê ve bibînin. Dibe ku balkêş be dîtina mînakên şaristaniya Misrê ya Jorîn û jiyana rojane ya ku li Muzexaneya Aswan hatine pêşandan, û têkiliya bi [[Sudan]] re ku ji hêla kesayetiyên xwecihî ve têne piştgirî kirin. Perestgeha Mezin, ku di dema avakirina [[Bendava Aswan]] de ku ji hêla [[Cemal Abdünnasır]] ve hatî çêkirin, wekî yek ji mezintirîn [[bendava]] li cîhanê hate veguheztin û Roma ku hûn ê li kêleka wê bibînin. Nîl bi avahîyên Fîrewns. Perestgehên [[Împeratoriya Romê]] di warê nirxandina zanîna mîmarî ya wê rojê de bi qasî pîramîdên [[Gize]] bi qîmet in. Li bajarên ku li ser du peravên Nîlê hatine damezrandin, li bazarên ku hilberên kevneşopî yên herêmî lê têne peyda kirin, divê hem di warê danûstendina bi kalîte û hem jî di warê bihayê de, bi taybetî ji bo hilberên [[papîrus]] yên navdar ên cîhanê baldar bin. Di bazarên wek Hanü'l-Halil de li dikanên herêma Gîzayê ku ji xwe re enstîtuya papîrusê bi nav dikin, papîrûsên ku ji buhayên giran bi erzankirinên mezin têne firotin, dikarin bi çaryeka bihayê dawîn bikirin. Li Misirê ku têra xwe [[neftê]] erzan pêşkêşî gelê xwe dike, mûçe pir kêm in. Lêbelê, hewcedariyên bingehîn ên ku ji bo domandina jiyanê hewce ne jî pir erzan in. Ji ber ku di van salên dawî de taybetkirina ku hatiye kirin bêkarî zêde kiriye, ji bo ku teqîneke civakî pêk neyê hêdî hêdî pêş dikeve. Bi giştî kar ji aliyê dewletê ve tê dayîn.Saetên xebatê; Ji ber taybetmendiyên avhewayê bi giştî serê sibê saet di navbera 8 û 15'an de ye. Saetên kar li [[sektora taybet]] dirêj in. Derfetên kar ji bo nifşa nû mezûnên zanîngehê kêm in. Her çend bi daxistinan û îmtiyazên bacê yên ku [[veberhênana rasterast a biyanî]] teşwîq dike de têgehek girîng hatibe peyda kirin jî, dijwariyên ku di peydakirina karmendên jêhatî de têne ceribandin bandorek neyînî li ser veberhêner dike. Di van demên dawî de hat dîtin ku komên girîng ên tekstîlê yên Tirkiyeyê li Misrê li herêmên azad ên bi kalîte li ser veberhênanê dixebitin. Dêr û kinîştên ku li kêleka mizgeftan hatine çêkirin, ku her yek ji wan xwedî taybetmendiyên mîmarî yên cihê ne, wêneyekî tevna olî ya balkêş dide. Roja hefteyê ji bo Misilmanan Înî ye, lê welatiyên Xiristiyan û Cihû yên Misirê roja Şemî û Yekşemê betlaneyê ne. Bank roja Înî / Şemiyê girtî ne. == Mijarên têkildar == * [[Misira kevnare]] == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Egypt}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1922an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1922an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên Afrîkaya Bakur]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên Sehrayê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1922an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku erebî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên Organisation internationale de la Francophonie]] [[Kategorî:Endamên Rêxistina Kooperasyona Îslamî]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya Afrîkayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Misir| ]] bobt38yj2666nezum8jetykhpfaou5z 0 8170 2093434 2093433 2026-09-09T12:14:39Z Kurê Acemî 105128 /* Dîn */ 2093434 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = [[Tûşpa]] | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = [[Dînê ûrartû]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Aramû (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Rûsa IV (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 858–844 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 590–585 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartû ber bi rojava ve berfireh bibe. Bi vê berfireh bûne re di sedsala 9ê {{bz}}de Ûrartû demek kurt bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare.<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytexta Ûrartûyp veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR |roja-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207115537/https://urartians.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207115537/https://urartians.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji [[Xaldî]] (xwedawendê herî bilind), [[Teîspas]] ([[Teîşeba]], xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û [[Şîvînî]] (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Xaldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Xaldî<ref name=":5">[[Agît Yazar]] (2020). "Efendiyên welatê jor", Xwebûn, 7:2020, r. 12.</ref> * Teîşeba<ref name=":5" /> * Şîvînî<ref name=":5" /> (Sîuînî) * Arûbanî<ref name=":5" /> (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X }}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref name=":6"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] b9elc66g0bemffip830vblsmzw02th2 0 9213 2093474 2083242 2026-09-09T15:53:11Z Avestaboy 34898 /* Serdemên pêşdîrokê û kevnare */ Rastnivîs 2093474 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Qibris''',{{Efn|<ref>{{Ferhenga Farqînî, 2004|r=1510|jêgirtin=Qibris}}</ref><ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1151|jêgirtin=Qibris}}</ref> (osmanî: قبرس<ref name=":0">New Redhouse sözlüğü. Türkçe-İngilizce. Stembol, 1968. r. 649</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=190 }}</ref>) an '''Qibrîs'''<ref>{{Jêder |sernav=Dixwazin dîsa dagir bikin - Modela Qibrîs û Rojava dibe yek - Federasyon |url=https://www.youtube.com/watch?v=ukDjVrwvB-A |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/kk/pol%C3%AEt%C3%AEka/serokomar-erdogan-%C3%BB-pist%C3%AE-serdan%C3%AAn-qibr%C3%AEs-%C3%BB-azerbeycan%C3%AA-bersiva-pirs%C3%AAn-rojnamevanan-da/2922253 |sernav=Ajansa AA bikaranîna navê Qibrîsê |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> (osmanî: قبریس<ref name=":0"/>) an '''Kîpr'''<ref>[[Çerkez Bakayev]] (1983). Osnovy kurdskoy orfografii. Moskva: Nauka. r.195</ref>}} bi fermî '''Komara Qibrisê''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Κύπρος, ''Kípros'', Κυπριακή Δημοκρατία, ''Kipriakí Dhimokratía''; [[tirkî|bi tirkî]]: ''Kıbrıs Cumhuriyeti''), welatekî giravî yê li rojhilatê [[Deryaya Navîn]] e ku li peravê [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] û li rojavayê [[Asya]]yê ye. Qibris piştî [[Sîsîlya]] û [[Sardînya]]yê, sêyem girava herî mezin û sêyem girava herî qelebalix ê Deryaya Navîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/biggest-islands-in-the-mediterranean-sea.html |sernav=Biggest Islands In The Mediterranean Sea By Area |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-08-04 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US |paşnav=Environment |pêşnav=Amber Pariona in }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-most-populated-islands-in-the-mediterranean-sea.html |sernav=The Most Populated Islands In The Mediterranean Sea |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-08-15 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World }}</ref> Girav li ser deryayeke disekine ku li başûrê rojavayê giravê [[Yewnanistan]], li bakur [[Tirkiye]], li rojhilat [[Sûrî|Sûriye]] û [[Libnan]], li başûrê rojava [[Filistîn (herêm)|Filistîn]] û [[Îsraêl]] û li başûrê giravê [[Misir]] heye. Paytexta giravê bajarê [[Nîkosya]] ye û bajarê herî mezin ê giravê bajarê [[Limasol]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.cy/en/economy-and-finance/census-of-population-and-housing-2021-final-results/ |sernav=Census of Population and Housing 2021: Final Results - Gov.cy |malper=www.gov.cy |tarîx=2024-08-09 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US }}</ref> Baregehên leşkerî yên brîtanî li Akrotiri û Dhekelyayê ne û di heman demê de beşa bakurê rojhilatê giravê bi awayekî de facto ji aliyê [[Bakurê Qibrisê|Komara Tirkî ya Qibrisa Bakur]] ve tê birêvebirin ku bi piranî ji aliyê welatên cîhanê ve nayê naskirin û ji Komara Qibrisê bi herêmeke navber ya [[Neteweyên Yekbûyî]] veqetandî ye. == Etîmolojî == Kevintirîn behskirina navê belgekirî ya Qibrisê di sedsala 15ê berî zayînê de bi [[yewnaniya mîkenî]] 𐀓𐀠𐀪𐀍, ''ku-pi-ri-jo'' ye ku tê wateya "qibrisî" (bi yewnanî: Κύπριος, ''kíprios'') ku bi tîpên kitekitkirî yên [[Linear B]] hatiye nivîsandin. Navê giravê bi forma yewnanî ya klasîk Κύπρος (Kýpros) e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Caphtor/Keftiu: A New Investigation |paşnav=Strange |pêşnav=John |weşanger=Brill Archive |tarîx=1980 |isbn=978-90-04-06256-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=c9QUAAAAIAAJ&pg=PA154 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://palaeolexicon.com/ |sernav=Palaeolexicon - Word study tool of ancient languages |malper=palaeolexicon.com |roja-gihiştinê=2025-10-24 }}</ref> Etîmolojiya navê bi awayekî baş nayê zanîn ku di derbarê navê giravê de hinek pêşniyar ev in: # Peyva yewnanî ya ji bo [[dara serwê]] ([[dara serû]]) (''Cupressus sempervirens''), κυπάρισσος (''kypárissos'') # Navê yewnanî ya [[dara qeneqê]] (''Lawsonia alba''), κύπρος (''kýpros'') # Peyveke ji [[zimanê eteoqibrisî]] ya ji bo [[sifir]]ê. Wek mînak, hatiye pêşniyarkirin ku ew ji peyva sumerî ya ji bo sifir (''zubar'') an jî ji bo [[bronz]]ê (''kubar'') tê ku ji ber kanên mezin ên madena sifir ên ku li giravê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simkin |pêşnav=O. B. |tarîx=2011-03-11 |sernav=Greek Etymology - (R.) Beekes Etymological Dictionary of Greek. In two volumes. With the assistance of Beek L. van. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series, Volume 10.) Pp. xlviii + 1808. Leiden and Boston: Brill, 2010. Cased, €399, US$590. ISBN: 978-90-04-17418-4 (set). |url=https://doi.org/10.1017/s0009840x10001629 |kovar=The Classical Review |cild=61 |hejmar=1 |rr=1–3 |doi=10.1017/s0009840x10001629 |issn=0009-840X }}</ref> Bi rêya bazirganiya derveyî welat, giravê navê xwe daye peyva latînî ya klasîk a navê sifirê ku bi rêya hevoka ''aes Cyprium'', "metalê Qibrisê", ku paşê bi kurtkirî bûye ''Cuprum''.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Our options |weşanger=The MIT Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-262-30606-5 |url=https://doi.org/10.7551/mitpress/9610.003.0008 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Cyprus sentinel2.jpg|thumb|çep|Wêneyekî Qibrîsê ku ji aliyê peyka Sentinel-2 ve di sala 2022an de hatiye kişandin.]] Qibris, hem ji aliyê rûberê ve û hem jî ji aliyê nifûsê ve, piştî giravên îtalî yên Sîsîlya û Sardînyayê, sêyem girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://faculty.fiu.edu/~swdowins/research-eastmed.html |sernav=Shimon Wdowinski: Research: Eastern Mediterranean |malper=faculty.fiu.edu |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref> Her wiha girav ji aliyê rûberê ve 80em mezintirîn û ji aliyê nifûsê ve jî 51em mezintirîn girava cîhanê ye. Dirêjahiya giravê ji serî heta binî 240 kîlomêtre dirêj e û firehiya giravê li xala herî fireh 100 kîlometre berfirehe. Girav di navbera 34° û 36° [[hêlîpan]] a bakur û 32° û 35° [[hêlîlar]]a rojhilat de ye. Herêmên din ên cîran [[Sûrî|Sûriye]] û Libnan li rojhilat û başûrê rojhilat (bi rêzê ve 105 û 108 kîlomêtre, Îsraêl 200 kîlomêtre li başûrê rojhilat, Şerîda Xezeyê 427 kîlomêtre li başûrê rojhilat, Misir 380 kîlomêtre li başûr û [[Yewnanistan]] jî 280 kîlomêtre li bakurê rojavayê giravê ye. Girav ji 800 kîlomêtre dûr e ku 280 kîlomêtre ji girava biçûk a [[Dodekanez]]ê [[Kastellorizo]]​ ​(Megisti), 400 kîlomêtre ji Rodosê û 800 kîlometre ji erdê serekeyê Yewnanistanê dûr e. Qibris li ser xaçerêya sê parzemînan e ku hinek çavkanî Qibrisê wekê beşek [[Ewropa]]yê û hinek çavkanî jî Qibrisê wekê beşekê [[Rojavayê Asyayê]] û [[Rojhilata Navîn]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Countries or areas / geographical regions |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2025-10-23 }}</ref> Avaniya fîzîkî ya giravê ji aliyê du rêzeçiyayên wekê çiyayên [[Trodos]]ê û [[rêzeçiyayên Kerînyayê]] ya biçûk û deşta navendî ya [[Mezaorya]] ku ji aliyê van rêzeçiyayan ve hetiye dorpêç kirin, hatiye çêkirin Ava [[Deşta Mezaoryayê]] ji aliyê [[çemê Pedieosê]] ve, ku çemê herî dirêj ê giravê ye, tê valakirin. Çiyayên Trodosê piraniya beşên başûr û rojavayê giravê vedigirin û bi qasî nîvê rûbera giravê pêk tînin. Xala herî bilind a Qibrisê çiyayê [[Olîmpos]]ê ye ku bilindahiya çiyayê 1.952 mêtre ye û li navenda rêzeçiyayên Trodosê ye. Rêzeçiyayên teng ên Kerînyayê ku li seranserê perava bakur dirêj dibe ku rûberek pir kêmtir digire û bilindahî jî nizmtir in ku herî zêde digihîjin 1.024 mêtre. Girav di nav [[Lewheya Anatolyayê|Lewheya Anatoliyê]] de ye. Girava Qibrisê ekoherêma daristanên Deryaya Navîn a Qibrisê dihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |paşnav10=Noss |pêşnav10=Reed |paşnav11=Hansen |pêşnav11=Matt |paşnav12=Locke |pêşnav12=Harvey |paşnav13=Ellis |pêşnav13=Erle C |paşnav14=Jones |pêşnav14=Benjamin |paşnav15=Barber |pêşnav15=Charles Victor |tarîx=2017 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1093/biosci/bix014 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=5451287 |pmid=28608869 }}</ref> Di Îndeksa Yekparebûna Peyzaja Daristanê ya 2018an de rêzbendî ya navînî ya giravê bi qasî 7.06/10 bû ku girav di nav 172 welatan de di rêza 59em a cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grantham |pêşnav=H. S. |paşnav2=Duncan |pêşnav2=A. |paşnav3=Evans |pêşnav3=T. D. |paşnav4=Jones |pêşnav4=K. R. |paşnav5=Beyer |pêşnav5=H. L. |paşnav6=Schuster |pêşnav6=R. |paşnav7=Walston |pêşnav7=J. |paşnav8=Ray |pêşnav8=J. C. |paşnav9=Robinson |pêşnav9=J. G. |paşnav10=Callow |pêşnav10=M. |paşnav11=Clements |pêşnav11=T. |paşnav12=Costa |pêşnav12=H. M. |paşnav13=DeGemmis |pêşnav13=A. |paşnav14=Elsen |pêşnav14=P. R. |paşnav15=Ervin |pêşnav15=J. |tarîx=2020-12-08 |sernav=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity |url=https://www.nature.com/articles/s41467-020-19493-3 |kovar=Nature Communications |ziman=en |cild=11 |hejmar=1 |rr=5978 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |issn=2041-1723 |pmc=7723057 |pmid=33293507 }}</ref> Ji aliyê jeopolîtîk ve, girav li çar beşên sereke hatiye dabeş kirin. Komara Qibrisê ji sêyan dudiyê başûrê giravê (59.74%) vedigire. Rêveberiya tirk sêyeka bakur (34,85%) vedigire û [[Xeta Kesk]] a di bin kontrola Neteweyên Yekbûyî de herêmeke navber peyda dike ku herduyan ji hev vediqetîne û ji %2,67ê giravê vedihewîne. Di dawiyê de, li ser giravê du baregehên di bin serweriya Brîtanyayê li [[Akrotiri]] û [[Dhekelia]] hene ku ji %2,74ê mayî yê giravê vedihewîne. == Dîrok == === Serdemên pêşdîrokê û kevnare === [[Wêne:Kition, Zeus Keraunios.jpg|thumb|Peykerê [[Zeus Keraunios]] (500–480 {{bz}}) ku li [[Kîtion]]ê hatiye dîtin û îro li muzexaneya Nîkosyayê ye.]] Li gorî dîroka deverên mîna [[Aetokremnos]] a li perava başûr û devera hundirîn a [[Vretsia Roudias]]ê, mirovên nêçîrvanberhevkar cara yekem li dora 13 û 12 hezar sal berê (ji 11.000 heta 10.000 {{bz}}) gihîştine Qibrîsê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tsakalos |pêşnav=Evangelos |paşnav2=Efstratiou |pêşnav2=Nikos |paşnav3=Bassiakos |pêşnav3=Yannis |paşnav4=Kazantzaki |pêşnav4=Maria |paşnav5=Filippaki |pêşnav5=Eleni |tarîx=2021-08-01 |sernav=Early Cypriot Prehistory |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/716100 |kovar=Current Anthropology |ziman=en |cild=62 |hejmar=4 |rr=412–425 |doi=10.1086/716100 |issn=0011-3204 }}</ref> Hatina mirovên pêşîn bi nemana [[hespê çemî]] (hîpopotam) bicûkê Qibrisê ku gewdeyên wan 75 cm bilind bû û [[Fîl]]ê biçûk ê Qibrîsê ku gewdeyên wan ji 1 mêtreyê bilindtir e, hevdem e ku yekane memikdarên mezin ên xwemaliyên giravê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asor.org/pubs/books-monographs/swiny.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.asor.org |roja-gihiştinê=2025-10-23 |roja-arşîvê=2016-06-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160606210529/http://www.asor.org/pubs/books-monographs/swiny.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Civakên cotkariyên neolîtîk ê li ser giravê nêzîkî 10.500 sal berê (8500 {{bz}}) derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bar-Yosef Mayer |pêşnav=Daniella E. |paşnav2=Kahanov |pêşnav2=Yaacov |paşnav3=Roskin |pêşnav3=Joel |paşnav4=Gildor |pêşnav4=Hezi |tarîx=2015-09-02 |sernav=Neolithic Voyages to Cyprus: Wind Patterns, Routes, and Mechanisms |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15564894.2015.1060277 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=10 |hejmar=3 |rr=412–435 |doi=10.1080/15564894.2015.1060277 |issn=1556-4894 }}</ref> Li cihekî neolîtîk ê li Qibrisê, bermahiyên hestiyên pisîkekî heşt mehî li gel hestiyê mirovekî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-06-29 |sernav=Study traces cat's ancestry to Middle East (Published 2007) |url=https://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-29cat.6404420.html |roja-gihiştinê=2025-10-24 |ziman=en }}</ref> Tê texmînkirin ku dîroka vê gorê 9.500 salên niha (7500 {{bz}}) vedigere ku ji şaristaniya Misira kevnar, kevintir e û têkiliya herî kevin a pisîk û mirovan a naskirî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |sernav=CNN.com - Ancient burial looks like human and pet cat - Apr 9, 2004 |malper=edition.cnn.com |roja-gihiştinê=2025-10-24 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Gundê Neolîtîk ê Khirokitia ku bi awayekî baş hatiye parastin, yek ji şûnwarên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û dîroka şûnwarê ji dora 6.800 salên {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Faunal Extinction in an Island Society |url=https://books.google.com/books?id=hCwYwyEBXEAC&pg=PA15 }}</ref> Di Serdema bronzî ya paşîn de, li dora sala 1650 {{bz}} ve Qibris (ku di nivîsên hemdem de bi tevahî an qismî wekê Alaşiya hatiye nas kirin) bi bazirganiya sifirê ku ji çiyayên Trodosê dihat derxistin ve ku zêdetir bi cîhana Deryaya Navîn a fireh ve girêdayî bû ku vê yekê pêşveçûna wargehên bajarî li seranserê giravê teşwîq kiriye û tomar destnîşan dikin ku Qibris di vê demê de ji aliyê "padişahan" ve hatiye birêvebirin ku bi serokên dewletên din ên Deryaya Navîn re (wekê fîrawûnên Padişahiya Nû ya Misrê, wekî ku di [[nameyên Amarna]] de hatine belgekirin) nameyan didan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Knapp |pêşnav=A. Bernard |paşnav2=Meyer |pêşnav2=Nathan |tarîx=2023 |sernav=Merchants and Mercantile Society on Late Bronze Age Cyprus |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/724597 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=127 |hejmar=3 |rr=309–338 |doi=10.1086/724597 |issn=0002-9114 }}</ref> Yekem navê tomarkiriyê padîşahekî Qibrisê Kushmeşûşa ye ku di nameyên ku di sedsala 13an a berî zayînê de ji Ugaritê re hatine şandin de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C. |url=https://books.google.com/books?id=_M1bCgAAQBAJ }}</ref> Di dawiya Serdema Bronzê de li giravê du pêlên niştecihên yewnanî bi cih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Trojan war |url=https://archive.org/details/trojanwar0000thom |paşnav=Thomas |pêşnav=Carol G. |weşanger=Greenwood press |tarîx=2005 |isbn=978-0-313-32526-7 |cih=Westport (Conn.) |paşnav2=Conant |pêşnav2=Craig |series=Greenwood guides to historic events of the ancient world }}</ref> Pêla yekem ji bazirganên yewnanî yên mîkenî pêk dihat ku li dora sala 1400 {{bz}} de dest bi serdana Qibrisê kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A.d. Lacy |weşanger=Taylor & Francis |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YOwOAAAAQAAJ&pg=PA168 }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Tê bawerkirin ku piştî hilweşîna Yewnanistana mîkenî ya serdema bronzê ya paşîn ji 1100 heta 1050 salên {{bz}} pêlek mezin a niştecihbûna yewnanî li giravê çêbûye û karakterê bi piranî yewnanî ya giravê ji vê serdemê vir ve tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Trojan War |url=https://books.google.com/books?id=UzASgBf2W10C&pg=PA98 }}</ref> Qibris di mîtolojiya yewnanî de roleke girîng dilîze ku ji ber girav cihê jidayikbûna [[Afrodîtê]] û [[Adonîs]] e û warê [[Qiral Kînîras]], [[Teukeros]] û [[Pîgmalion]] e. Delîlên wêjeyî hebûna fînîkiyên kevin li Kîtionê nîşan didin ku di destpêka sedsala 10an a berî zayînê de girav di bin desthilatdariya Tîrî de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fas.harvard.edu/~semitic/wl/publications/2012/hadjisavvas.html |sernav=The Shelby White & Leon Levy Program: Hadjisavvas |malper=www.fas.harvard.edu |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Hinek bazirganên fenîkî ku tê bawerkirin ji Tûrê hatine herêmê bicih bûne û li giravê bandora siyasî ya Kîtionê berfireh kirine. Piştî li dora 850 sala {{bz}}, fînîkiyan perestgeh li cihê [[Katarî|Katariyê]] ji nû ve ava kirine û ji nû ve bi kar anîne. Qibris li cihekî stratejîk li rojhilatê Deryaya Navîn e. Berî ku demek kurt di bin desthilatdariya Misirê de bimîne û di dawiyê de di sala 545 BZ de dikeve bin desthilatdariya Hexamenişî, girav ji sala 708 {{bz}} dest pê kiriye û sedsalek ji aliyê împeratoriya neo-asûrî ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:2008.01.0530:book=3:chapter=6:section=3 |sernav=Arrian, Anabasis, book 3, chapter 6, section 3 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Girav bi pêşengiya [[Onêsîlos]] ku padişahê [[Salamîs]]ê bû, di dema [[Serhildana Îyonî]] ya biserneketî ya sala 499 {{bz}} de li dijî axameniyan tevlî hevalbebdên xwe yên yewnanî yên li bajarên Îyonî bûye. Di wî demê de ev serhildan hatiye tepeserkirin lê Qibris dikare rêjeyek bilind a xweseriya xwe biparêze û bi mêla xwe ya ber bi cîhana yewnanî ve dimîne.<ref name=":1"/> === Serdema navîn === [[Wêne:Nicosia by Giacomo Franco.jpg|thumb|çep|Dîwarên Nîkosyayê ku ji aliyê venedîkiyan ve ji bo parastina bajêr ku ji ber êrîşên osmaniyan were parastin hatine çêkirin.]] Dema ku Împeratoriya Romayê di sala 286an de bûye du beşên rojhilat û rojava, Qibris bûye beşek ji Împeratoriya Romayê ya Rojhilat (ku jê re Împeratoriya Bîzansê jî digotin) ku girav nêzîkî 900 salan wekê beşek ji împeratoriyê dimîne. Di bin serweriya bîzansê de, helwesta yewnanî ku ji demên kevnar ve berbiçav bû, karekterek xurt a helenîstîk-xiristiyan hatiye pêşvebirin ku heya niha jî nîşaneya civaka yewnanî ya Qibrisê ye.<ref name=":2">{{Jêder-nûçe |sernav=Cyprus : a country study |url=https://www.loc.gov/item/92036090/ |roja-gihiştinê=2025-10-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Ji sala 649an vir ve Qibris rastî êrîş û talanên dubare yên ji aliyê [[xîlafeta Emewiyan]] ve hatiye. Gelek ji wan talanan bi êrîşên ji nişkê ve pêk dihatin lê talanên din bi êrîşên mezin pêk hatine ku tê de gelek qibrisî hatine kuştin û dewlemendiyeke mezin hatine birin an jî hatine wêrankirin.<ref name=":2" /> Bajarê Salamîsê hatiye hilweşandin ku bajêr careke din êdî ji nû ve nehatiye avakirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-28 }}</ref> Kontrola Bîzansê li perava bakur xurttir dimîne lê ereban li başûr bandora xwe zêdetir kiribû. Di sala 688an de, împerator [[Justinian II]] û xelîfe [[Abd el-Malik]] peymanek îmze kirin ku li gorî peymanê Qibris dê bi heman mîqdarê bacê bide Xelîfetiyê û bacê bide Împeratoriyê lê ji herduyan re jî bêalî bimîne û wekê parêzgeheke ji aliyê împeratoriyê ve were birêvebirin. Ji vê serdemê tu dêrên bîzansî nemane û girav ketiye nav serdemeke xizaniyê.<ref name="Kaldellis2011">{{Jêder-kovar |paşnav=Kaldellis |pêşnav=Anthony |tarîx=2011 |sernav=D. M. Metcalf, ''Byzantine Cyprus, 491–1191''. (Texts and Studies in the History of Cyprus, 62.) Nicosia: Cyprus Research Centre, 2009. Pp. 659; 29 black-and-white figures and tables. |url=https://doi.org/10.1017/s0038713411000492 |kovar=Speculum |cild=86 |hejmar=2 |rr=530–532 |doi=10.1017/s0038713411000492 |issn=0038-7134 }}</ref> Dema ku împerator [[Nîkeforos II Fokas]] li bejahî û ji deryayê biserketinên biryardar bi dest dixe, serweriya bîzansî ya tevahî di sala 965an de hatiye vegerandin.<ref name=":3" /> Di sala 1156an de [[Raynaldê Châtillon]] û [[Thoros II]] ê Ermenistanê di nav sê hefteyan de Qibris talan kirin ku gelek talanî şelandin û gelek welatiyên pêşeng û malbatên wan bi fîdyeyê dîl girtin ku ji bo vegerandina giravê nifş bi nifş berdewam kiribû. Çend keşîşên yewnanî hatin seqet kirin û dişînin [[Konstantînopolîs]]ê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lembright |pêşnav=Robert |tarîx=1996 |sernav=Byzantium: The Decline and Fall |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1996.9952538 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=24 |hejmar=4 |rr=185–185 |doi=10.1080/03612759.1996.9952538 |issn=0361-2759 }}</ref> Di sala 1185an de, [[Îsaak Komnenos]] Lu endamekî malbata împeratorî ya Bîzansê bû, Qibrîsê dagir bi dest dixe û li giravê ji împeratoriyê serbixwe bûna xwe ragihandibû. Di sala 1191ê de, di dema sefera xaçperestan a sêyem de, Richard I ê Îngilîstanê girav ji beşdarê axa xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Middle Ages, 300-1500 |url=https://books.google.com/books?id=rhWpPr93KjMC&pg=PA326 }}</ref> Wî giravê wekî baregeheke dabînkirinê ya sereke bi kar aniye ku di wê demê de ji Saracenan hinek ewlehtir bû. Piştê saleke Richard giravê difiroşê Şovalyeyên Templarê ku piştî serhildanek bi xwînî careke din dîsa şovalyeyan difiroşin Guy ji Lusignan. Birayê wî û cîgirê wî Aimery ji aliyê Henry VI, împeratorê Romayê ya pîroz ve wekê qiralê Qibrisê hatiye nas kirin.<ref name=":3" /> Piştî mirina James II, padîşahê dawî ya Lusignanê, di sala 1473an de, Komara Venedîkê kontrola giravê digire destê xwe, di heman demê de jina venedîkî ya padîşahê ku di wî demê de miribû, şahbanû Catherine Cornaro, wekê pêşengeke li giravê hukumdarî kiriye.<ref name=":3" /> Venedîk di sala 1489an de, piştî deskişandina Catherine ji textê, bi fermî padîşahiya Qibrisê beşdarê axa kiriye. Venedîkiyan bi avakirina sûrên Nîkosyayê, bajêr xurt kirin û bajarê wekê navendeke girîng a bazirganiyê bi kar anîne. Di seranserê desthilatdariya Venedîkê de, xanedaniya osmaniyan gelek caran êrîşî Qibrisê dikirin. Di sala 1539an de osmaniyan Limassol wêran kiriye û ji ber vê yekê venedîkiyan ji ber xetereya herî xirab Famagusta û Kyrenia amadekariya ewlehiya bajaran kirin.<ref name=":3" /> Her çiqas arîstokrasiya Lusignan a fransî di seranserê serdema navîn de li Qibrisê wek çîna civakî ya serdest mabe jî, ew texmîna berê ku yewnanî li ser giravê tenê wekê xizmetkar dihatin dîtin êdî ji aliyê akademîsyenan ve wekê agahiyên rast nayên hesibandin.<ref name="Kaldellis2011" /> Niha tê qebûlkirin ku di serdema navîn de hejmareke zêde ya yewnanên Qibrisî gihîştine çînên jorîn, rêzên navîn ên yewnanî zêde bûne û malbata padîşahî ya Lusignan bi yewnanan re zewicîne. Di nav wan de Qiral John II yê Qibrisê jî hebû ku bi Helena Palaiologina re zewiciye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Arbel |pêşnav=Benjamin |tarîx=2013-04-15 |sernav=Intercultural Contacts in the Medieval Mediterranean |url=https://doi.org/10.4324/9780203724835 |kovar=Medieval Mediterranean |doi=10.4324/9780203724835 }}</ref> === Êrîşên osmaniyan === Tevî berxwedana tund a niştecihên Nîkosya û Famagusta di sala 1570an de êrîşeke berfireh a Osmaniyan bi 60.000 leşkeran girav dikeve bin kontrola osmaniyan. Leşkerên osmanî yên ku Qibrîsê dagir kirin gelek welatiyên xiristiyan ên yewnanî û ermenî kuştin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/cyprus/7.htm |sernav=Cyprus - OTTOMAN RULE |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-10-29 }}</ref> Elîtên latînî yên berê hatin hilweşandin û yekem guhertina demografîk a girîng ji demên kevnar ve bi avakirina civateke misilman pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: A Modern History |paşnav=Mallinson |pêşnav=Bill |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-05-27 |isbn=978-1-85043-580-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HEjkuhF2GsMC&pg=PA81 |paşnav2=Mallinson |pêşnav2=William }}</ref> Leşkerên ku di dagir kirina giravê de şer kirin li giravê bi cih bibûn cotkar û dikankarên tirk ji Anatolyayê anîne giravê. Ev civaka nû eşîrên Anatoliyê ya sirgûnkirî, kesên "nexwestî" û endamên cûrbicûr ên mezhebên misilman ên "bi pirsgirêk", û her wiha hejmareke kesên nû yên li ser giravê jî vedihewand.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean world, 1571-1640 |url=https://archive.org/details/christiansmuslim0000jenn |paşnav=Jennings |pêşnav=Ronald C. |weşanger=New York University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-8147-4181-8 |cih=New York |series=New York University studies in Near Eastern civilization }}</ref> Osmaniyan sîstema feodal a berê ji holê rakir û sîstema miletî li Qibrisê bikaraniye ku li gorî wê gelên ne misilman ji aliyê otorîteyên xwe yên dînî ve dihatin birêvebirin. Berevajî rojên desthilatdariya latînî, serokê dêra Qibrisê wekî rêberê nifûsa Qibrisê ya yewnanî hatibû erkdarkirin û wekî navbeynkar di navbera qibrisiyên yewnanî yên xiristiyan û rayedarên osmanî de tevdigeriya. Vê statuyê misoger kiriye ku dêra Qibrisê di rewşekê de bû ku hewlên berfirehbûna domdar a Dêra Katolîk li ser giravê bi dawî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/Embassy_Madrid.nsf/all/6A33D29D666143A6C1257A36002ECA14/$file/ChipreUnaVisionHistorica.pdf?openelement |sernav=Wayback Machine |malper=www.mfa.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-10-29 |roja-arşîvê=2013-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131017133438/http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/Embassy_Madrid.nsf/all/6A33D29D666143A6C1257A36002ECA14/$file/ChipreUnaVisionHistorica.pdf?openelement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikumdariya osmaniyan li ser Qibrisê carinan bêxem, carinan jî zordar bû ku ev yek li gorî şêwaza birêvebirina siltan û karbidestên herêmî diguherî.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan |paşnav=Pericleous |pêşnav=Chrysostomos |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2009-06-17 |isbn=978-0-85771-193-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA131 }}</ref> Rêjeya misilmanan û xiristiyanan di seranserê serdema serdestiya osmaniyan de diguherî. Bi dagirgirina osmanyan re, di salên 1777 û 78an de 47.000 misilman li giravê bicih dibin ku ji 37.000 ê nifûsa xiristiyanên giravê zêder dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Is the Turkish Cypriot population shrinking? an overview of the ethno-demography of Cyprus in the light of the preliminary results of the Turkish-Cypriot census |paşnav=Hatay |pêşnav=Mete |weşanger=International Peace Research Institute |tarîx=2007 |isbn=978-82-7288-244-9 |cih=Oslo |series=PRIO report }}</ref> Di sala 1872an de, nifûsa giravê gihîştibû 144.000 kesan ku ji wan 44.000 misilman û 100.000 xiristiyan pêk dihat. Gelheya misilman ji gelek krîpto-xiristiyanan pêk dihatin ku di nav wan de Lînobambakî jî hebû ku civateke krîpto-katolîk ku ji ber zordariya dînî ya li ser civaka katolîk ji aliyê rayedarên osmanî ve derketibû holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean World, 1571-1640 |paşnav=Jennings |pêşnav=Ronald |weşanger=NYU Press |tarîx=1992-08-01 |isbn=978-0-8147-4318-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dslYF9LopnMC&pg=PT596 }}</ref> Piştre ev civat di dema desthilatdariya brîtanî de bi civaka tirkên Qibrîsê re asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus |url=https://books.google.com/books?id=nxj9a-Stax4C&pg=PA130 }}</ref> Hê ku Şerê Serxwebûna Yewnanîstan ku di sala 1821ê de dest pê dikir, hinek yewnanên qibrisî ber bi Yewnanîstanê ve çûn da ku tevlî hêzên yewnanî bibin. Li hember vê yekê, waliyê osmanî ya Qibrisê 486 yewnanên Qibrisî yên navdar girtin û bidarve dike ku di nav wan de Serpiskoposê Qibrîsê, Kyprianos û çar keşîşên din jî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Cyprus |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-10-01 |isbn=978-0-8108-6298-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC }}</ref> Di sala 1828an de, serokkomarê yekem ê Yewnanistana nûjen Ioannis Kapodistrias daxwaza yekbûna Qibrisê bi Yewnanistanê re dike ku di encamê de gelek serhildanên biçûk pêk hatibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: a modern history |url=https://archive.org/details/cyprusmodernhist0000mall_o5o8 |paşnav=Mallinson |pêşnav=Bill |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2005 |isbn=978-1-85043-580-8 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas yek ji wan jî bi ser nekeve jî bertek li hember desthilatdariya xirab a osmaniyan bibû sedema serhildanên hem qibrisên yewnanî û hem jî qibrisiyên tirkî. Piştî sedsalan ji paşguhkirina osmaniyan, xizaniya piraniya mirovan û standina bacên giran ên berdewam, neteweperestiya yewnanî zêde dike û di sedsala 20an de fikra yekîtîya bi Yewnanistana nû serbixwe re di nav qibrisiyên yewnanî de bi xurtî kok girt. Di bin desthilatdariya osmaniyan de, rêjeyên hejmartin, qeydkirina dibistanan û xwendin û nivîsandinê daketibû asta herî kêm bû. Ev rêjeyên piştî bidawîbûna desthilatdariya osmaniyan jî berdewam kirin û piştre careke din di sedsala bîstan de bi rêjeya xwendin û nivîsandina giravê bi awayeke bi lez zêde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the global economy: from 1500 to the present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-107-10470-9 |cih=Cambridge, United Kingdom ; New York, NY |paşnavê-edîtor=Baten |pêşnavê-edîtor=Joerg |paşnavê-edîtor2=International Economic History Association }}</ref> Ev rayedarên dînî, ligel efser û pisporên leşkerî yên yewnanî ku hinek ji wan hê jî Megali Idea dişopandin, paşê rêxistina gerîla EOKA (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston an Rêxistina Neteweyî ya Şervanên Qibrisî) damezrandin. === Serdema brîtaniyan === [[Wêne:Hosting the British flag at Nicosia.jpg|thumb|Dîmenek ji bilindkirina ala brîtanî li Nîkosyayê.]] Piştî şerê rûs û tirkan (1877–1878) û Kongreya Berlînê, Qibris ji Împeratoriya Brîtanî re hate kirêkirin ku di sala 1878an de rêveberiya wê bi awayekî ''de facto'' girt ser xwe (her çend ji aliyê serweriyê ve, Qibris heta 5ê Mijdara 1914an, digel [[Misir]] û [[Sûdan]]ê, wekî axa osmanî ya de jure ma) di berdêla garantiyên ku [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] diviyabû giravê wekî bingehek bikar bîne ku osmaniyan li dijî êrîşkariya Rûsyayê biparêze.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2025-10-30 |ziman=en }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-30 }}</ref> Girav dê ji bo rêyên kolonyalîzmê yên Brîtanyayê wekî baregeheke leşkerî ya sereke xizmet bikira. Di sala 1906an de dema ku bendera Famagusta temam bû Qibris baregeheke deryayî ya stratejîk bû ku li ser [[Kanala Suezê]], rêya sereke ya girîng ber bi Hindistanê ve bû ku di wê demê de milkê herî girîng ê derveyî welêt ê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] bû. Piştî destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û biryara xanedaniya osmanî ya tevlîbûna şer li kêleka [[Hêzên Navendî]], di 5ê mijdara sala 1914an de [[Împeratoriya Brîtanî]] bi fermî Qibrisê beşdarê axa dike û xedîvatiya osmanî ya [[Misir]]ê û Sûdanê wekî siltanî û parêzgeriya Brîtanyayê ragihand.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Di cotmeha sala 1915an de, Brîtanyayê Qibrisê pêşkêşî Yewnanistanê kiriye ku di bin desthilatdariya Qiral [[Konstantînê Mezin|Konstantînê I]] ê [[Yewnanistan]]ê de bû ku bi şertekî ku Yewnanistan li kêleka Brîtanyayê tevlî şer bibe û here alîkariya Serbistanê ku erkên xwe yên peymana serbi-yewnan a gulana 1913an bicih bîne.<ref name="Geronymaki2024">{{Jêder-kovar |paşnav=Geronymaki |pêşnav=Kalliopi |tarîx=2024 |sernav=A Front for ‘Humanity’ Greek and Greek Cypriot Orthodox Advocates Between Anti-colonialism, Self-determination and Enosis (1950–1960) |url=https://doi.org/10.1080/07075332.2024.2374522 |kovar=The International History Review |cild=46 |hejmar=6 |rr=733–751 |doi=10.1080/07075332.2024.2374522 |issn=0707-5332 }}</ref> Ji bo yekbûna bi Qibrisê re, "derfeteke" zêrîn da Yewnanistanê.<ref name="Geronymaki2024" /> Wekî din, dema ku rêveberiya Zaimis pêşniyara Brîtanî napejirîne, "derfeteke windayî" bû.<ref name="Geronymaki2024" /> Di sala 1923an de, li gorî Peymana Lozanê, komara Tirkiyê ya nû dest ji her îdiayek li ser Qibrisê berda û di sala 1925an de ew wekî koloniyeke taca Brîtanyayê hate ragihandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-11-02 }}</ref>. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, gelek yewnanî û tirkên Qibrisê tevlî Alaya Qibrisê dibin. Di vê navberê de, nifûsa yewnanî ya Qibrisê hêvî dikir ku rêveberiya brîtanî dê bibe sedema enozîsê. Fikra enosisê di dîrokê de beşek ji Megali Idea bû ku armanceke siyasî ya mezintir a dewleteke yewnanî ku herêmên bi nifûseke mezin a yewnanî yê di nav erdên dagirkiriyên xanedaniya osmanî ya berê de ku di nav de Qibris û Asyaya Biçûk hebû ku Konstantînopolîs wekê paytext dihat hesibandin, vedihewîne û ji aliyê Dêra Ortodoks a Qibrisê ve bi awayekî çalak dihate şopandin ku endamên wê li Yewnanistanê perwerde dihatin perwerdehkirin. Ev rayedarên dînî ligel efser û pisporên leşkerî yên yewnanî ku hinek ji wan hê jî Megali Idea dişopandin, paşê rêxistina gerîla EOKA (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston an Rêxistina Neteweyî ya Şervanên Qibrisî) damezrandin.<ref name="KerLindsay2011">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cyprus Problem: What Everyone Needs to Know |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Oxford University Press, USA |tarîx=2011-04-21 |isbn=978-0-19-975716-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xTL382g5sWwC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Educations in Ethnic Violence: Identity, Educational Bubbles, and Resource Mobilization |paşnav=Lange |pêşnav=Matthew |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-139-50544-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ac2NRpHoY3EC }}</ref> Yewnanên Qibrisî girav wekî dîrokî Yewnanî didîtin û bawer dikirin ku yekîtî bi Yewnanistanê re mafekî xwezayî ye.<ref name="Diez2002">{{Jêder-kitêb |sernav=The European Union and the Cyprus Conflict: Modern Conflict, Postmodern Union |paşnav=Diez |pêşnav=Thomas |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-7190-6079-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=A4QTUWBEC2kC&pg=PA83 }}</ref> Di salên 1950an de, dûvçûna enosisê bû beşek ji siyaseta neteweyî ya Yewnanistanê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standing Your Ground: Territorial Disputes and International Conflict |paşnav=Huth |pêşnav=Paul |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-0-472-02204-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NIAc-R5fgQoC }}</ref> Di destpêkê de tirkên Qibrisê alîgirê berdewamiya desthilatdariya brîtanî bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Divided Cyprus: Modernity, History, and an Island in Conflict |paşnav=Papadakis |pêşnav=Yiannis |weşanger=Indiana University Press |tarîx=2006-07-18 |isbn=978-0-253-11191-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wzPG7b_m4swC&pg=PA2 |paşnav2=Peristianis |pêşnav2=Nicos |paşnav3=Welz |pêşnav3=Gisela }}</ref> Lêbelê ew ji bangên yewnanên Qibrisê ku ji bo enosisê dihat kirin aciz bûn, ji ber ku wan yekîtiya Girîtê bi Yewnanistanê re ku dibû sedema koçberiya tirkên Girîtê, wekî presedanek ku divê neyê dûrxistin didîtin û wan di bersiva çalakiya çekdarî ya EOKA de helwesteke alîgirê parçekirinê girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Informal States: Statebuilding in Northern Cyprus and Transdniestria |paşnav=Isachenko |pêşnav=D. |weşanger=Springer |tarîx=2012-03-20 |isbn=978-0-230-39206-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FQeVnXmjBzYC&pg=PA37 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan |paşnav=Pericleous |pêşnav=Chrysostomos |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2009-06-17 |isbn=978-0-85771-193-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA135 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of Cyprus |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000mirb |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-8108-5526-7 |cih=Lanham, Md |series=Historical dictionaries of Europe }}</ref> Yewnanên Qibrisê giravê wekê cihwareke dîrokî ya yewnanî didîtin û bawer dikirin ku yekîtî bi Yewnanistanê re mafekî xwezayî ye.<ref name="Diez2002"/> Di salên 1950an de lêgerîna enosisê bûye beşek ji siyaseta neteweyî ya Yewnanîstanê. Di destpêkê de, tirkên Qibrisê alîgirê berdewamiya desthilatdariya brîtanî bûn. Lêbelê ew ji bangên yewnanên Qibrisî yên ji bo enosisê aciz bûn, ji ber ku wan yekîtiya Girîtê bi Yewnanistanê re ku bûye sedema koçberiya tirkên Girîtê ku wekî presedanek ku divê neyê dûrxistin didîtin û wan di bersiva çalakiya çekdarî ya EOKA de helwestek alîgirê parçekirinê girtin. Tirkên Qibrisê jî xwe wekî komeke etnîkî ya cuda ya giravê didîtin û bawer dikirin ku mafê wan ê diyarkirina çarenûsê ji yewnanên Qibrisê cuda ye. Di heman demê de di salên 1950an de, serokê tirk Menderes Qibris wekî "dirêjkirina Anatoliyê" dihesiband ku parçekirina Qibrisê li ser bingeha etnîkî red kiribû û alîgirê tevlêbûna tevahiya giravê bi Tirkiyeyê re bû. Dirûşmên neteweperest li ser fikra "Qibris Tirk e" bûn û partiya desthilatdar Qibrisê wekê beşek ji Tirkiyeyê ragihandibû ku ji bo ewlehiya wan girîng bû. Piştî ku hate fêmkirin ku rastiya ku nifûsa tirkên Qibrisê tenê ji %20ê giravavanan pêk tîne, îlheqkirina giravê ne gengaz dike ku siyaseta neteweyî hate guhertin û li cihê vê yekê dabeşkirin hatiye qebûlkirin. Dirûşma "Parvekirin an Mirin" di xwepêşandanên tirkên Qibrisê û tirkan de ku ji dawiya salên 1950î dest pê kiribû û di seranserê salên 1960î de berdewam kiribû, pir caran dihat bikar anîn. Her çend piştî konferansên Zurîh û Londonê hatiye dîtin ku Tirkiye hebûna dewleta Qibrisê qebûl dike û xwe ji siyaseta xwe ya alîgirê parçekirina giravê dûr bixe jî, armanca serokên tirk û Qibrisa tirk ew bû ku dewletek serbixwe ya Tirk li bakurê giravê ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From the Abode of Islam to the Turkish Vatan: The Making of a National Homeland in Turkey |paşnav=Özkan (Ozkan) |pêşnav=Behlül (Behlul) |weşanger=Yale University Press |tarîx=2012-06-26 |isbn=978-0-300-18351-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kCArlsRcHUMC&pg=PA199 }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=Cipro oggi |url=https://books.google.com/books?id=pUcSji-f1zYC&pg=PA27 }}</ref> Di çileya sala 1950an de, Dêra Qibrisê di bin çavdêriya dîndaran de û bêyî beşdariya tirkên Qibrisê giştpirsiyeke li dar xistibû ku tê de %96ê yewnanên Qibrisê yên beşdar dengê xwe ji bo enosisê bikar anîbûn. Yewnanî di wê demê de (li gorî serjimêriya sala 1946) ji %80,2ê nifûsa giştî ya giravê pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Britain and the World: Imperial Endgame: Britain's Dirty Wars and the End of Empire |paşnav=Grob-Fitzgibbon |pêşnav=Benjamin |weşanger=Palgrave Macmillan Limited |tarîx=2011 |isbn=978-0-230-30038-5 |cih=London |series=Britain and the World Ser }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Who Influenced Whom?: Lessons from the Cold War |paşnav=Tatum |pêşnav=Dale C. |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2002-10-22 |isbn=978-0-7618-2444-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=70NxlYekQIgC&pg=PA43 }}</ref><ref name="Hoffmeister2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Legal Aspects of the Cyprus Problem: Annan Plan And EU Accession |paşnav=Hoffmeister |pêşnav=Frank |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2006 |isbn=978-90-04-15223-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LZXbg3ZwvGoC }}</ref> Rêveberiya Brîtanî pêşniyara xweseriya sînordarkirî di bin destûrekê de qebûk dike lê di dawiyê de vê xweseriyê nabejirîne. Di sala 1955an de rêxistina EOKA hatibû damezrandin ku bi rêya têkoşîna çekdarî yekîtîya bi Yewnanistanê re dixwestin. Di heman demê de, rêxistina berxwedana tirkan (TMT) wekê dijberiyek ji bo Taksîmê, ango parçekirinê, ji aliyê tirkên Qibrisê ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/mavratsas.html |sernav=Politics |malper=www.cyprus-conflict.net |roja-gihiştinê=2025-11-02 |roja-arşîvê=2008-06-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080605233259/http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/mavratsas.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Karbidestên brîtanî ti berteke ji bo avakirina rêxistina veşartî ya Tirkî TMT nedabûn nîşan. Sekreterê Dewletê ya Koloniyan di nameyekê de bi dîroka 15ê tîrmeha sala 1958an de şîret li parêzgerê Qibrisê kiribû ku tevî kiryarên wê yên neqanûnî jî, li dijî TMTê tevnegere da ku zirarê nede têkiliyên brîtanî yên bi hikûmeta Tirkiyê re.<ref name=":7" /> === Serxwebûn û tundûtûjiya di navbera civakên giravê de === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Makarios III and Robert F. Wagner NYWTS cropped.jpg | width1 = 135 | image2 = Bundesarchiv B 145 Bild-F014934-0068, Fazil Kutschuk.jpg | width2 = 127 | footer = Serokê yekem ê Qibrisê, [[Makaryos III]] (li aliyê çepê) û cîgirê yekem ê serokkomarê Qibrisê, [[Fazıl Küçük]] (li aliyê rastê) }} Di dema desthilatdariya Brîtanyayê de navbera du civakên etnîkî yên giravê de nakokî derketiye ku qibrisiyên yewnanî ku di sala 1960an de ji %77ê nifûsê giravê pêk dianîn û qibrisiyên tirk ku ji %18ê nifûsê pêk dianîn. Ji sedsala 19an û pê ve nifûsa yewnanî ya Qibrisê xebatên ji bo enosisê an jî yekîtîya bi Yewnanistanê re dane meşandin ku di salên 1950î de bûye polîtîkayeke neteweyî ya yewnanî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Government and Politics of Cyprus |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Peter Lang |tarîx=2009 |isbn=978-3-03911-096-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AzIXtVdDDwgC&pg=PA48 |paşnav2=Faustmann |pêşnav2=Hubert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Cyprus |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-10-01 |isbn=978-0-8108-6298-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC&pg=PA25 }}</ref> Gelheya tirkên Qibrisê di destpêkê de piştgirîya berdewamiya desthilatdariya brîtanî kirine û piştre jî re daxwaza tevlêkirina giravê bi Tirkiyeyê kirine û di salên 1950an de, bi hevkariya Tirkiyeyê, siyaseta teksîmê, parçekirina Qibrisê û avakirina dewleteke tirk li bakurê giravê dane destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond a Divided Cyprus: A State and Society in Transformation |paşnav=Trimikliniotis |pêşnav=Nicos |weşanger=Springer |tarîx=2012-11-26 |isbn=978-1-137-10080-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zS_HAAAAQBAJ&pg=PA104 |paşnav2=Bozkurt |pêşnav2=Umut }}</ref> Piştî operasyoneke çekdarî ya bi pêşengiya EOKA, di sala 1960an de Qibrisê serxwebûna xwe bi dest xistibû. Li gorî Peymana Zurîh û Londonê, Qibris di 16ê tebaxa sala 1960an de bi fermî serxwebûna xwe bi dest dixe ku di wê demê nifûsa giravê 573.566 bû ku ji wan 442.138 (%77.1) yewnanî, 104.320 (%18.2) tirk û 27.108 (%4.7) ji etnîkiyên din pêk dihatin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/21.htm |sernav=Cyprus - Population |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-07 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî her du Herêmên Baregehên Serwer ên Akrotiri û Dhekeliyê parastin ku di heman demê de postên hikûmetê û ofîsên giştî li gorî kotayên etnîkî hatin dabeş kirin û mafê vetoya daîmî, %30 di parlamento û rêveberiyê de dabûn kêmneteweyên tirk ên Qibrisê û mafên garantoriyê da her sê dewletên sereke. Lêbelê dabeşkirina desthilatdariyê wekî ku di destûrê de hatibû pêşbînîkirin, di demek kurt de bûye sedema astengiyên yasayî û nerazîbûna her du aliyan ku çekdarên neteweperest bi piştgiriya leşkerî ya Yewnanîstan û Tirkiyeyê dîsa dest bi perwerdeyê kirin. Serkirdayetiya Qibrisa yewnanî bawer dikir ku mafên ku di bin destûra bingehîn a sala 1960an de ji bo Qibrisa tirk re hatine dayîn pir berfireh in û plana Akritas amade kiriye ku armanc ew bû ku destûrê bi sûda Qibrisên yewnanî reform bike, civaka navneteweyî li ser rastbûna guhertinan razî bike û di nav çend rojan de ger tirk planê qebûl nekin wan hildin bin kontrola xwe.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/12.htm |sernav=Cyprus - THE REPUBLIC OF CYPRUS |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-07 }}</ref> Dema ku serokkomarê Qibrisê Serpiskopos Makarios III daxwaza guhertinên destûrî dike, alozî zêde dibin lê Tirkiyê vê guhertin red dike û di heman demê de tirkên Qibrisê jî li dijî van guhertinan derdikevin.<ref name=":8" /> Di 21ê kanûna sala 1963an de, di navbera eşîrên qibrisî û yewnanî de şer û pevçûn derket û du tirkên Qibrisê di navbera wan de hatin kuştin. Piştre di şer û pêvçûnên berdewam de 364 tirk û 174 yewnanên Qibrisê hatin kuştin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Road to Bellapais |url=https://books.google.com/books?id=XIK6AAAAIAAJ&q=According+to+official+records,+364+Turkish+Cypriots+and+174+Greek+Cypriots+were+killed+during+the+1963-1964+crisis. }}</ref> 109 gundên tirkan hatin vala kirin û 25–30 hezar tirkên Qibrîsê jicihwarên xwe dibin. Ev krîz bûye sedema bidawîbûna beşdariya tirkên Qibrisî di rêveberiyê de û îdiaya wan ku rewatiya xwe winda kiriye ku rastiya vê îdiayê hê jî bi nakok e. Li hinek deveran, yewnanên qibrîsî rê li ber tirkên qibrisî girtin ku rêwîtiyê bikin û bikevin avahiyên hikûmetê, di heman demê de hinek tirkên qibrisî jî bi dilxwazî ji ber bangên rêveberiya tirkên qibrisî vekişiyan.<ref name="KerLindsay2011"/> Tirkên Qibrisê dest bi jiyana li enklavan kirin. Avahiya komarê bi awayekî yekalî ji aliyê Makarios ve hate guhertin û Nîkosya bi bicihkirina leşkerên UNFICYP bi xeta kesk hatiye dabeşkirin.<ref name="Hoffmeister2006"/> Di sala 1964an de Tirkiyeyê gef xwar ku li hember tundûtûjiya nav-civakî ya berdewam a Qibrisê, êrîşî Qibrisê bike lê ev yek bi telegrameke tund a serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Lyndon B. Johnson di 5ê hezîranê de hatiye rawestandin ku hişyarî da ku DYA dê di rewşa dagirkirina axa Tirkiyeyê ya ji aliyê Sovyetê ve li kêleka Tirkiyeyê nemîne. Di heman demê de di sala 1964an de enosis polîtîkayeke yewnanî bû û dê dev jê bernedaba; Makarios û serokwezîrê yewnanî Georgios Papandreou li hev kirin ku enosis divê armanca dawîn be û Qiral Konstantîn ji Qibrisê re "yekîtiyek bilez ê bi welatê sereke re" xwest. Yewnanistanê ji bo rûbirûbûna dagirkirina gendelî ya ji aliyê Tirkiyê ve 10 hezar leşker şandibû Qibrisê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus and International Peacemaking 1964-1986 |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Routledge |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-136-67752-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Znp9AwAAQBAJ&pg=PA28 }}</ref> Krîza salên 1963 û 64an tundûtûjiya navcivakî yê di navbera her du civakan de zêdetir kiriye ku zêdetirî 25.000 tirkên Qibrisê koçberî enklavan dibin û dawî de radestê komara Qibrîsê dibin.<ref name="Hoffmeister2006"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/13.htm |sernav=Cyprus - Intercommunal Violence |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> === Derbeya sala 1974an, dagirkirin û parçebûna giravê === Di 15ê tîrmeha sala 1974an de, cûntaya leşkerî ya Yewnanistanê bi serokatiya Dimitrios Ioannides li Qibrisê darbeyek leşkerî pêk anî û girav bi Yewnanistanê ve girê dabû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papadakis |pêşnav=Yiannis |tarîx=2003-09-01 |sernav=Nation, narrative and commemoration: political ritual in divided Cyprus |url=https://doi.org/10.1080/0275720032000136642 |kovar=History and Anthropology |cild=14 |hejmar=3 |rr=253–270 |doi=10.1080/0275720032000136642 |issn=0275-7206 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Wiley-Blackwell Dictionary of Modern European History Since 1789 |paşnav=Atkin |pêşnav=Nicholas |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2011-05-23 |isbn=978-1-4443-9072-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1QyXCTW_MCQC |paşnav2=Biddiss |pêşnav2=Michael |paşnav3=Tallett |pêşnav3=Frank }}</ref> Darbeyê serok Makarios III ji kar dûr xistiye û li cihê wî neteweperestê alîgirê yekîtiyê Nikos Sampson anibû li ser erkê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=CYPRUS: Big Troubles over a Small Island |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=TIME.com |roja-arşîvê=2011-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111221060408/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di bersiva darbeyê de, piştê pênc rojan, di 20ê tîrmeha sala 1974an de, artêşa tirk êrîşî giravê dike û piştre giravê dagir dike ku bi îdiaya ku mafê destwerdanê ji bo vegerandina rêziknameya destûrî ji Peymana Garantiyê ya sala 1960an wergirtiye. Ev îdia ji aliyê Neteweyên Yekbûyî û civaka navneteweyî ve hatiye redkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Law and the Use of Force |paşnav=Gray |pêşnav=Christine |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2008-07-17 |isbn=978-0-19-102162-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qnFCAgAAQBAJ }}</ref> Dema ku li peravên Krenyayê, keştîyên leşkerî yên Tirkiyeyê 6.000 leşker û her weha tank, barhilgir û wesayîtên zirxî daxistin, hêza hewayî ya Tirkiyeyê dest bi bombebarankirina çeperên Yewnanistanê li Qibrisê dike û bi sedan leşkerên pereşûtvan li herêma di navbera Nîkosya û Krenyayê de hatin avêtin ku deverên bi çekdarkirî yên deverên tirk ku demek dirêj li wir ava bûbûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Greek Upheaval: Kings, Demagogues, and Bayonets |paşnav=Theodoracopulos |pêşnav=Taki |weşanger=Caratzas Bros. |tarîx=1978 |isbn=978-0-89241-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZPscAAAAYAAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: A Country Study |paşnav=Division |pêşnav=Library of Congress Federal Research |weşanger=Federal Research Division, Library of Congress |tarîx=1993 |isbn=978-0-8444-0752-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5UuFAAAAIAAJ }}</ref> Piştê sê rojan dema ku agirbest hatibû pejirandin, Tirkiyeyê 30.000 leşker li ser giravê daxistibû û Krenya, korîdora ku Krenya bi Nîkosyayê ve girêdide û taxa Qibrisê ya tirk a Nîkosyayê desteser kiribû.<ref name="OMalley2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cyprus Conspiracy: America, Espionage and the Turkish Invasion |paşnav=O'Malley |pêşnav=Brendan |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2001-06-25 |isbn=978-0-85773-016-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4Jz3AgAAQBAJ&pg=PA195 |paşnav2=Craig |pêşnav2=Ian }}</ref> Cûntaya li Atînayê û piştre jî rejîma Sampson li Qibrisê ji desthilatdariyê ketin. Li Nîkosyayê, Glafkos Clerides bi awayekî demkî serokatiyê digire ser xwe.<ref name="OMalley2001" /> Lê piştî danûstandinên aştiyê ya li Cenevê, hikûmeta Tirkiyeyê çeperên xwe yên Krenyayê xurt kir û di 14ê tebaxê de dest bi dagirkirina duyem kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contested Lands: Israel-Palestine, Kashmir, Bosnia, Cyprus, and Sri Lanka |paşnav=Bose |pêşnav=Sumantra |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2009-07-01 |isbn=978-0-674-02856-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KKZcgOJPjVkC&pg=PA86 }}</ref> Di encama dagirkirinê de Morfo, Karpas, Famagusta û Mesûrya ketin bin kontrola Tirkiyeyê. Zextên navneteweyî dibin sedema agirbestê û heta wê demê ji %36ê giravê ji aliyê tirkan ve hatibû dagirkirin û 180.000 yewnanên Qibrisê ji malên xwe yên li bakur hatibûn derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Congressional Record, V. 147, Pt. 3, March 8, 2001 to March 26, 2001 |url=https://books.google.com/books?id=fJ9DhiRRtIoC&pg=PA4095 }}</ref> Di heman demê de, nêzîkî 50.000 tirk ber bi bakur ve hatin koçberkirin û li milkên qibrisiyên yewnanî yên koçberkirî hatibûn bi cih kirin. Ji ber ku di dema dagirkirina Qibrisê ya Tirkiyeyê ya 1974an de alavên ku ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hatine peyda kirin bikar aniye, di nav cûrbecûr cezayên li dijî Tirkiyeyê de, di nîvê sala 1975an de Kongreya Dewletên Yekbûyî ambargoya çekan li ser Tirkiyeyê bikar tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey and the United States: the arms embargo period |url=https://archive.org/details/turkeyunitedstat0000unse_a9d0 |paşnav=Campany |pêşnav=Richard C. |weşanger=Praeger |tarîx=1986 |isbn=978-0-275-92141-5 |cih=New York }}</ref> Di encama şerê ji 1963 heta 1974an de, 1.534 qibrisiyên yewnanî û 502 qibrisiyên tirk winda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=34064&cat_id=1 |sernav=Over 100 missing identified so far |roja-gihiştinê=2025-11-11 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927202937/http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=34064&cat_id=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=30795&cat_id=1 |sernav=Missing cause to get cash injection |roja-gihiştinê=2025-11-11 |roja-arşîvê=2007-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930014514/http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=30795&cat_id=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji xeynî herêmên bingehên serwer ên akrotiri û dhekelia ku li gorî peymanên London û Zurîhê di bin kontrola Keyaniya Yekbûyî de ne, Komara Qibrisê li ser tevahiya giravê, tevî avên xwe yên behahî û herêma giravê ya aborî ya taybet, xwedî serweriya de jure ye. Lêbelê di roja îro de girav bi awayekî fiîlî li du beşên sereke hatiye dabeşkirin ku brşek herêma di bin kontrola bi bandor a Komara Qibrisê de ye ku li başûr û rojavayê giravê ye û bi qasî ji %59 ji rûbera giravê pêk tîne û beşa din jî li bakurê giravê ye ji aliyê rêveberiya tirk a nenaskirî ve tê birêvebirin ku bi qasî ji %36 ji rûbera giravê vedihewîne. Nêzîkî ji %4 ê ji rûbera giravê di bin herêma navber ya Neteweyên Yekbûyî de ye. Civaka navneteweyî beşa bakurê giravê wekî axa Komara Qibrisê ya ku ji aliyê Tirkiyê ve hatiye dagirkirin dibîne. Ev dagirkerî li gorî qanûnên navneteweyî wekî neqanûnî tê dîtin û ji dema ku Qibris bûye endamê Yekîtiya Ewropî ve wekî dagirkirina neqanûnî ya axa YEyê tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Island in Europe: The EU and the Transformation of Cyprus |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2011-05-03 |isbn=978-1-84885-678-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R1QEn3G4L7MC&pg=PA15 |paşnav2=Faustmann |pêşnav2=Hubert |paşnav3=Mullen |pêşnav3=Fiona }}</ref> == Birêvebirin == [[Wêne:Parlanet cyprus.jpg|thumb|çep| Qesra serokkomariya Qibrisê, Nîkosya.]] Qibris komarek serokatiyê ye ku serokê dewletê û hikûmetê bi rêya dengdana giştî ji bo heyamek pênc salan têne hilbijartin. Desthilata cîbicîkirinê ji aliyê hikûmetê ve tê kirin ku desthilata qabûndanînê di destê meclîsa nûneran de ye lê dadwerî hem ji desthilata cîbicîkar û hem jî qanûndanînê serbixwe ye. Destûra Bingehîn a 1960an sîstemeke hikûmetê ya serokatiyê bi şaxên rêveberiyê ku qanûndanîn û dadweriyê ya serbixwe û her wiha sîstemeke tevlihev a kontrol û hevsengiyê ye ku di nav de rêjeyeke parvekirina desthilatdariyê ya girankirî ku ji bo parastina berjewendiyên tirkên Qibrisê hatibû çêkirin, peyda dikir. Desthilata rêveber ji aliyê serokkomarekî Qibrisê ya yewnanî û cîgirê serokkomarekî Qibrisê ya tirk ve dihat birêvebirin ku ji aliyê civakên xwe ve ji bo demên pênc salan dihatin hilbijartin û her yek ji wan xwediyê mafê vetoyê li ser hinen cureyên qanûndanîn û biryarên rêveber bûn. Desthilata qanûndanînê di destê meclîsa nûneran de bûn ku ew jî li ser bingeha lîsteyên dengdêrên cuda dihatin hilbijartin. Ji sala 1965an vir ve, piştî pevçûnên di navbera her du civakan de, kursiyên tirkên Qibrisê yên di Meclîsê de vala mane. Dema ku artêşa tirk sêyeka bakurê giravê dagir kiriye, di sala 1974an de Qibris bi awayeke defakto hatiye parçekirin. Tirkên Qibrisê paşê di sala 1983an de wekê Komara Tirk a Qibrisa Bakur serxwebûna xwe ragihandiye û rêveberiyeke ava kiriye ku ev serxwebûn rêveberî tenê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye nas kirin. Di sala 1985an de KKTC destûrek pejirand û hilbijartinên xwe yên yekem li dar xist. Di heman demê de berevajiyê vê yekê Neteweyên Yekbûyî serweriya Komara Qibrisê li ser tevahiya girava Qibrisê nas dike. Ji sala 2007an pê ve, meclîsa nûneran 56 endamên meclîsê hebûn ku ji bo demek pênc salan bi temsîliyeta rêjeyî dihatin hilbijartin û sê endamên çavdêr jî hebûn ku kêmneteweyên ermenî, latînî û maronî temsîl dikirin. Bîst û çar kursî ji bo civaka tirk hatibûn veqetandin lê ji sala 1964an vir ve vala mane. Siyaseta giravê ji aliyê AKEL a komunîst, Mîtînga Demokratîk a lîberal û muhafezekar, Partiya Demokratîk a navendî û EDEK a sosyaldemokrat ve dihate kontrol kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |sernav=Democratic Party (DH.KO) > Το Κόμμα > Διακήρυξη |malper=www.diko.org.cy |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en-US |paşnav=DotNetNuke |roja-arşîvê=2007-06-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070611174508/http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2008an de Dimitris Christofias bû yekem serokê dewletê yê Komunîst ê welêt. Ji ber tevlêbûna wî di krîza darayî ya Qibrisê ya salên 2012 û 2013an de, Christofias di sala 2013an de ji bo hilbijartinê nehat hilbijartin. Di hilbijartinên serokkomariyê ya di sala 2013an de namzedê Mîtînga Demokratîk Nicos Anastasiades bi %57.48ê dengan bi dest xist. Di encamê de, Anastasiades di 28ê Sibata 2013an de sond xwar. Anastasiades di hilbijartinên serokkomariyê yên 2018an de bi %56ê dengan ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribune.gr/world/news/article/434054/nikitis-ton-eklogon-stin-kypro-56-o-nikos-anastasiadis.html |sernav=Νικητής των εκλογών στην Κύπρο με 56% ο Νίκος Αναστασιάδης |malper=Tribune.gr |tarîx=2018-02-04 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=el |paşnav=Σύνταξης |pêşnav=Αίθουσα }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-03-01 |sernav=Cyprus country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17217956 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di 28ê Sibata 2023an de, Nikos Christodoulides, serketîyê gera duyemîn a hilbijartinên serokkomariyê yên 2023an, wekî heştemîn serokê Komara Qibrisê sond xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230228-new-cyprus-president-sworn-in |sernav=New Cyprus president sworn in |malper=France 24 |tarîx=2023-02-28 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en }}</ref> === Dabeşkirinên îdarî === Komara Qibrisê ji şeş herêmên îdarî yên wekê Nîkosya, Famagusta, Krenya, Larnaca, Limassol û Paphosê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://europa.eu/abc/maps/members/cyprus_en.htm |sernav=EUROPA - The EU at a glance - Maps - Cyprus |malper=europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en }}</ref> === Enklav û eksklav === Qibris ji çar herêmên eksklav pêk tê ku hemî di bin axa herêma bingeha serwer a brîtanî ya Dhekeliyê de ne. Du herêmên pêşîn gundên Ormidhia û Xylotymvou ne û herêma sêyem Santrala Elektrîkê ya Dhekelia ye ku bi rêyeke Brîtanî ve dibe du beş. Beşa bakur wargeha penaberên EAC ye û beşa başûr jî her çiqas li kêleka deryayê be jî di heman demê de herêmeke enklav e ji ber ku avên wê yên herêmî nînin û ew jî avên [[Keyaniya Yekbûyî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://geosite.jankrogh.com/dhekelia.htm |sernav=Cyprus |malper=geosite.jankrogh.com |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}</ref> Herêma navber a NY li hember Dhekeliyê dirêj dibe û ji aliyê rojhilat ve li hember Ayios Nikolaos dîsa bilind dibe û bi korîdorek bejahî ya zirav bi mayî ya Dhekeliyê ve girêdayî ye. Her çend ne de jure be jî, bi vî awayî, herêma navber herêma Paralimni ya li quncika başûrê rojhilatê giravê vediguherîne herêmek de faktoyê. === Hêz === Artêşa Neteweyî ya Qibrisê saziya leşkerî ya sereke ya komara Qibrisê ye. Artêş hêzek çekdarî ya hevbeş e ku ji yekîneyên bejahî, hewayî û deryayî pêk tên. Di demên berê de ji hemî welatiyên mêr dihat xwestin ku piştê temenê ya 17 salî yên xwe 24 mehan di artêşa neteweyî de xizmetê bikin lê di sala 2016an de ev heyama xizmeta mecbûrî dakete 14 mehan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greece.greekreporter.com/2016/07/15/cyprus-drastically-reduces-mandatory-army-service-to-14-months/ |sernav=Cyprus Drastically Reduces Mandatory Army Service to 14 Months {{!}} GreekReporter.com |malper=greece.greekreporter.com |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en-US }}</ref> Salane nêzîkî 10.000 kes ji bo xizmeta leşkerî beşdarê artêşê dibin. Kesên ku dibin leşker li gorî pisporiya wan, ji bo kampên perwerdehiyê yên taybet an jî yekîneyên operasyonel têne veguhastin. Her çiqas heta sala 2016an hêzên çekdar bi piranî ji bo leşkeriya kesên ku ji bo leşkeriya mecbûrî pêk hatibin jî, ji wî demê ve saziyeke mezin a profesyonel a leşkerî (ΣΥΟΠ) hatiye ava kirin ku digel kêmkirina xizmeta leşkerî ya mecbûrî rêjeyek nêzîkî 3/1 di navbera leşkerên mecbûrî û profesyonel de çêdike. === Qanûn, dadwerî û mafên mirovan === [[Wêne:Supreme Court of Justice old square Nicosia Republic of Cyprus Cyprus 2.jpg|thumb|Avahiya dadgeha bilind a dadê ya Qibrîsê.]] Polîsê Qibrisê (bi yewnanî: Αστυνομία Κύπρου, bi tirkî: ''Kıbrıs Polisi'') yekane xizmeta polîsê neteweyî ya Komara Qibrisê ye û ji sala 1993an vir ve di bin wezareta dad û pergala giştî de ye. Di "azadiya li cîhanê 2011" de, Freedom House Qibrisê wekî "welateke azad" nirxandiye. Di çileya sala 2011an de, Raporta Ofîsa Komîserê Bilind ê Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî li ser Mafên Mirovan li Qibrisê diyar kiriye ku dabeşkirina berdewam a Qibrisê bandorê li mafên mirovan li seranserê giravê kiriye ku di nav de "azadiya tevgerê, mafên mirovan ên têkildarî mijara kesên winda, cudakarî, mafê jiyanê, azadiya dînî û mafên aborî, civakî û çandî".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-21.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www2.ohchr.org |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}</ref> Balkêşiya berdewam li ser dabeşkirina giravê carinan dikare pirsgirêkên din ên mafên mirovan veşêre.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asylumlaw.org/docs/cyprus/usdos99_cyprus.htm |sernav=U.S. Department of State, Human Rights Reports for 1999:Cyprus |malper=www.asylumlaw.org |roja-gihiştinê=2025-11-12 |roja-arşîvê=2011-05-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110514093918/http://www.asylumlaw.org/docs/cyprus/usdos99_cyprus.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li giravê laşfiroşî pir belav e û girav ji ber rola xwe di bazirganiya seksê de wekê yek ji rêyên sereke yên bazirganiya mirovan ji [[Ewropaya Rojhilat]] rexne lê hatiye kirin. Di sala 2014an de [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê]] ferman daye Tirkiyeyê ku ji bo dagirkirina Qibrisê zêdetirî 100 milyon dolar tezmînat bide. Li gel vê yekê hikûmeta tirk ragihandiye ku ew ê vê biryarê paşguh bike. Ev binpêkirin û talankirina xezîneyên çandî, wêrankirina bi zanebûn a dêran, paşguhkirina berhemên hunerî û guhertina navên cihên dîrokî yên girîng ku ji hêla Konseya Navneteweyî ya Abîdeyan û Cihên Dîrokî ve hate şermezarkirin, vedihewîne. Hadjisavvas îdia kiriye ku ev kiryar ji ber polîtîkaya Tirkiyê ya jiholêrakirina hebûna yewnaniyan a li Qibrisa bakur di çarçoveya paqijiya etnîkî de ne. Lê hinek sûcdar tenê ji ber çavbirçîtiyê ne û li pey qezencê ne. == Aborî == [[Wêne:Cyprus central bank Nicosia Republic of Cyprus.jpg|thumb|çep| Bankeya Navendî ya Qibrisê]] Di destpêka sedsala 21an de Qibris xwedî aboriyeke xizmetguzariyê ya geş bû ku giravê kiribû dewlemendtirîn welatên di nav deh welatên ku di sala 2004an de tevlî [[Yekîtiya Ewropayê]] bibûn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/2E23E22A811DE449C2256EBD004F3BEB?OpenDocument |sernav=Government Web Portal - Areas of Interest |malper=www.cyprus.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2012-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120623090342/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/2E23E22A811DE449C2256EBD004F3BEB?OpenDocument |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê aboriya Qibrisê paşê ji ber krîza darayî ya sala 2008an û krîza herêma euroyê zirar dibîne. Di hezîrana sala 2012an de hikûmeta Qibrisê ragihandiye ku ew ê ji bo piştgiriya Banka Gel a Qibrisê hewceyê 1.8 milyar euro alîkariya biyanî be û piştî vê yekê Fitchê nirxandina krediyê ya Qibrisê daxist rewşa bêkêr.<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-25 |sernav=Cyprus's credit rating cut to junk status by Fitch |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-18577983 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di heman demê de Fitchê diyar kiriye ku Qibris dê ji bo piştgiriya bankayên xwe hewceyê 4 milyar euroyên din be û daketina pilebilind ji ber bandora krîza deynê hikûmeta Yewnanîstanê li ser Bank of Cyprios, Cyprus Popular Bank û Hellenic Bank ku sê bankayên herî mezin ên Qibrisê bû.<ref name=":9" /> Krîza darayî ya Qibrisê ya salên 2012-2013an bûye sedema rêkevtinekê bi eurogroupê re ku di adara sala 2013an de ji bo dabeş kirina Banka Gel ya Qibrisê ji bo bankeyek "xirab" ku bi demê re were girtin û bankeke "baş" ku ji aliyê Banqa Qibrisê ve hatiye kirîn. Li hember alîkariya darayî ya 10 milyar euroyî ya ji Komîsyona Ewropî, Banka Navendî ya Ewropî û Fona Pereyan a Navneteweyî ku pir caran wekî "troîka" tê binavkirin, ji hikûmeta Qibrisê hate xwestin ku ji bo depozîtên (diravdan) bê sîgorte ku beşek mezin ji wan ji aliyê rûsên dewlemend ve dihat girtin ku Qibris wekê bihuşteke bacê bi kar dianîn, fermaneke girîng bide.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=/council-eu/eurogroup/ |sernav=Rate limit reached |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2017-10-11 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/all/20171011040449/http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=/council-eu/eurogroup/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Michele Kambas, Karolina Tagaris |sernav=Cyprus banks remain closed to avert run on deposits |url=https://www.reuters.com/article/us-cyprus-parliament-idUSBRE92G03I20130325 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ekathimerini.com/news/3/albanian-shot/ |sernav=Albanian shot {{!}} eKathimerini.com |malper=www.ekathimerini.com |tarîx=2001-11-22 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |paşnav=Newsroom }}</ref> Her çend hinekî li jêr navînîya Yekîtiya Ewropayê be jî Qibrisê di salên 2010an de başbûneke aborî ya baş bi dest xistiye û li gorî texmînên Fona Pereyan a Navneteweyî ya 2023an, dahata kesaneya Qibrisê bi qasî 54,611 dolarî dahata herî bilind li Başûrê Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://group.atradius.com/knowledge-and-research |sernav=Knowledge and research |malper=Atradius |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPPC@WEO/EUQ/CYP/EU |sernav=imf.org |malper= |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Geştiyarî, xizmetguzariyên darayî û keştîvanî beşên girîng ên aboriyê ne û Qibris ji ber rêjeyên bacê yên kêm û hêsaniya kirina vekirina karsaziyan ji bo karsazên biyanî wekê bingehek karsaziyê ya derveyî welat hatiye dîtin. Ji ber ku hikûmetên Qibrisê giranî dane ser bicihanîna pîvanên ji bo tevlêbûna Yekîtiya Ewropayê di salên 1980 û 1990î de mezinbûneke aboriya xurt bi dest xistiye. Hikûmeta Qibrisê di 1ê çileya sala 2008an de euroyê wekê pereyê neteweyî pejirandiye û li cihê pereyê Qibrisê euro wekê pereyê neteweyî pejirandiye.<ref name=":10" /> == Demografî == === Gelhe === [[Wêne:Cyprus-demography.png|thumb| Di navbera salên 1961 û 2003an de zêdebûna nifûsa Qibrîsê (hejmarên tevahiya giravê ye ku koçberên tirk ên ku li bakurê Qibrisê dijîn tê de nîne)]] Li gorî daneyên ku li ser malpera Komara Qibrisê hatiye weşandin, di Serjimêriya sala 2021an de nifûsa deverên di bin kontrola hikûmetê de 918.100 kes in û bajarê herî qerebalixê giravê Nîkosya (38%) ye û piştre jî bajarê Limassolê (28%) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census2021.cystat.gov.cy/Announements/18%20May%202022%20CENSUS%20OF%20POPULATION%20-%20PRELIMINARY%20RESULTS.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census2021.cystat.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Herêma metropolî ya Nîkosyayê ku ji heft şaredariyan pêk tê, bi qasî nifûsa 255.309 kesî, mezintirîn herêma bajarî ya li ser erdê giravê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aftodioikisi.com.cy/%CE%BF-%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CF%81%CF%8C%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%B1%CE%BB%CF%8D%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%B4%CE%AE%CE%BC%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%BF/ |sernav=Ο μικρότερος και μεγαλύτερος Δήμος - Κοινότητα σε πληθυσμό |malper=aftodioikisi |tarîx=2023-08-07 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |paşnav=Aftodioikisi }}</ref> Li gorî yekem serjimêriya nifûsê piştî serxwebûnê ku di kanûna sala 1960an de hatibû ragihandin ku tevahiya giravê vedigira, nifûsa Qibrisê 573.566 kes bû ku ji wan 442,138 (%77.1) yewnan, 104.320 (%18.2) tirk û 27.108 (%4.7) kes jî ji neteweyên din bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/21.htm |sernav=Cyprus - Population |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Li gorî daneyên CIA World Factbookê ku di sala 2001ê de hatiye weşandin, yewnanên Qibrîsê ji %77, tirkên Qibrisê ji %18 û neteweyên din jî ji %5 ê ji nifûsa giştî ya Qibrisê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#cy |sernav=The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181116044500/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#cy |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Peace education: the concept, principles, and practices around the world |url=https://archive.org/details/peaceeducationco0000unse |weşanger=Lawrence Erlbaum Associates |tarîx=2002 |isbn=978-0-8058-4193-0 |cih=Mahwah, N.J |paşnavê-edîtor=Salomon |pêşnavê-edîtor=Gavriel |paşnavê-edîtor2=Nevo |pêşnavê-edîtor2=Baruch }}</ref> Ji ber aloziyên etnîkî yên di navbera civakan de ku di navbera salên 1963 û 1974an de qewimiye, serjimêriya li seranserê giravê ne dihat kirin. Lêbelê hikûmeta Qibrisê di sala 1973an de bêyî nifûsa tirkên Qibrisê serjimêrîyek pêk anibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The population of Cyprus: demographic trends and socio-economic influences |url=https://archive.org/details/populationofcypr0000stjo |paşnav=St. John-Jones |pêşnav=L. W. |weşanger=Publishers for the Institute of Commonwealth Studies by M. Temple Smith |tarîx=1983 |isbn=978-0-85117-232-3 |cih=Hounslow, Middlesex |kesên-din=University of London |series=Commonwealth papers }}</ref> Li gorî vê serjimêriyê, nifûsa Qibrisê ya yewnanî 482.000 bû. Piştê salekî, di sala 1974an de, Daîreya Statîstîk û Lêkolînê ya hikûmeta Qibrisê nifûsa giştî ya Qibrisê wekî 641.000 texmîn kiriye ku ji wan 506.000 (%78.9) yewnanî û 118.000 kes jî (%18.4) tirk bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/20C7614D06858E9FC2256DC200380113/$file/cuco%20report.pdf?OpenElement |sernav=Wayback Machine |malper=www.moi.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2011-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110107111845/http://www.moi.gov.cy/MOI/pio/pio.nsf/All/20C7614D06858E9FC2256DC200380113/$file/cuco%20report.pdf?OpenElement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî dagirkirina leşkerî ya beşek ji giravê di sala 1974an de, hikûmeta Qibrisê şeş ​​serjimêrên din di salên 1976, 1982, 1992, 2001, 2011 û 2021an de pêk anî ku van serjimêran nifûsa tirk a ku li deverên ne-kontrola hikûmetê yên giravê dijiyan, tê de tunebûn. Ji xeynî vê, Komara Qibrisê malavaniya 110.200 niştecihên daîmî yên biyanî dike û tê texmînkirin ku 10.000-30.000 koçberên neqanûnî yên bê nasname li giravê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.politis-europe.uni-oldenburg.de/download/Cyprus.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.politis-europe.uni-oldenburg.de |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2011-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110511082254/http://www.politis-europe.uni-oldenburg.de/download/Cyprus.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2011an de, 10.520 kesên ku bi eslê xwe rûsî bûn li Qibrisê dijiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of religion and belief : a world report |paşnav=Boyle |pêşnav=Kevin (C Kevin) |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-15977-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/freedomofreligio00kevi |paşnav2=Sheen |pêşnav2=Juliet }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of religion and belief: a world report |url=https://archive.org/details/freedomofreligio0000unse_a7l4 |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-15977-7 |cih=London ; New York |paşnavê-edîtor=Boyle |pêşnavê-edîtor=Kevin |paşnavê-edîtor2=Sheen |pêşnavê-edîtor2=Juliet }}</ref> Li gorî serjimêriya sala 2006an a ku li bakurê Qibrisê hatiye kirin, 256.644 (de jure) kes li bakurê Qibrisê dijiyan. Di nav van de 178.031 welatiyên Qibrisa Bakur bûn ku ji wan 147.405 kes li Qibrisê ji dayik bûne (112.534 ji bakur; 32.538 ji başûr; 371 kesan diyar nekir ku ji kîjan herêma Qibrisê ne); 27.333 li Tirkiyeyê ji dayik bûne; 2.482 li Keyaniya Yekbûyî û 913 li Bulgaristanê ji dayik bûne. Ji 147.405 welatiyên li Qibrisê ji dayik bûne, 120.031 kes dibêjin ku her du dêûbavên wan li Qibrisê ji dayik bûne; 16.824 dibêjin ku her du dêûbav li Tirkiyeyê ji dayik bûne; 10.361 kesan yek ji dêûbavan li Tirkiyeyê û yek jî li Qibrisê ji dayik bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nufussayimi.devplan.org/Census%202006.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=nufussayimi.devplan.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Di sala 2010an de, Koma Krîza Navneteweyî texmîn kiriye ku nifûsa giştî ya giravê 1.1 milyon e<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/turkey-cyprus/cyprus/210%20Cyprus%20-%20Bridging%20the%20Property%20Divide.ashx |sernav=Wayback Machine |malper=www.crisisgroup.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> ku ji wan nêzîkî 300.000 niştecih li bakur bûn dibe ku nîvê wan an li Tirkiyeyê ji dayik bûn an jî zarokên koçber in.<ref name=":11"/> Haplogrupên Y-Dna li Qibrisê bi frekansên jêrîn têne dîtin: J (ji %43.07 tevî ji %6.20 J1), E1b1b (%20.00), R1 (%12.30 tevî %9.2 R1b), F (%9.20), I (%7.70), K (%4.60), A (%3.10).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Capelli |pêşnav=C. |paşnav2=Redhead |pêşnav2=N. |paşnav3=Romano |pêşnav3=V. |paşnav4=Calì |pêşnav4=F. |paşnav5=Lefranc |pêşnav5=G. |paşnav6=Delague |pêşnav6=V. |paşnav7=Megarbane |pêşnav7=A. |paşnav8=Felice |pêşnav8=A. E. |paşnav9=Pascali |pêşnav9=V. L. |paşnav10=Neophytou |pêşnav10=P. I. |paşnav11=Poulli |pêşnav11=Z. |paşnav12=Novelletto |pêşnav12=A. |paşnav13=Malaspina |pêşnav13=P. |paşnav14=Terrenato |pêşnav14=L. |paşnav15=Berebbi |pêşnav15=A. |tarîx=2006 |sernav=Population Structure in the Mediterranean Basin: A Y Chromosome Perspective |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1529-8817.2005.00224.x |kovar=Annals of Human Genetics |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=207–225 |doi=10.1111/j.1529-8817.2005.00224.x |issn=1469-1809 }}</ref> Haplogrupên J, K, F û E1b1b ji rêzên bi belavbûna cûda yên di nav Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Ewropayê de pêk tên. Li derveyî Qibrisê, li Keyaniya Yekbûyî, Awistralya, Kanada, Dewletên Yekbûyî, Yewnanistan û Tirkiyeyê dîyasporayên girîng û geş hene - hem dîyaspora yewnanî ya qibrisî û hem jî dîyaspora tirk ên qibrisî hene. Li gorî daneyên ku ji aliyê Konseya Ewropayê ve hatiye weşandin, li Qibrisê nêzîkî 1.250 roman dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu-country/cyprus_en |sernav=Cyprus - European Commission |malper=commission.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Piraniya yewnanên Qibrisê xwe wekê Xiristiyan, bi taybetî Ortodoksên Yewnanî, nas dikin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/817E9279C04E4480C2257023002B858C?OpenDocument |sernav=Government Web Portal - Areas of Interest |malper=www.cyprus.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2012-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120225142919/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/817E9279C04E4480C2257023002B858C?OpenDocument |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piraniya tirkên Qibrisê peyrewên Îslama Sunnî ne. Serokkomarê yekem ê Qibrisê, Makarios III, serpiskopos bû. Tekkeya Hala Sultan li nêzîkî Gola Xwê ya Larnakayê ye û ji bo misilmanan cihê ziyaretê ye. Li gorî serjimêriya sala 2001ê ku li deverên di bin kontrola hikûmetê de hatiye kirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/populationcondition_en/populationcondition_en?OpenDocument&sub=2&e= |sernav=Statistical Service - Population & Social Conditions > Population Census 2001 |malper=www.mof.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> ji %94.8ê nifûsê ortodoksên rojhilat, ji %0.9 ermenî û maronî, ji %1.5 katolîkên latînî, ji %1.0 dêra îngilîstanê û ji %0.6 misilman bûn. Di heman demê de li Qibrisê civatek cihûyan jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://acninternational.org/religiousfreedomreport/ |sernav=Religious Freedom Report |malper=ACN International |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en-US }}</ref> === Ziman === Zimanê yewnanî û tirkî li Qibrisê zimanên fermî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.presidency.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203001544/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zimanê ermenî û erebîya maronî ya Qibrisê wekê zimanên kêmneteweyan têne nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Cyprus.htm |sernav=Database for the European Charter for Regional or Minority Languages |malper=languagecharter.eokik.hu |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Her çend statuyeke fermî nebe jî, li giravê zimanê îngilîzî bi berfirehî tê axaftin û li ser nîşaneyên rê û di agahdarî û reklaman de bi firehî cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/education/languages/archive/languages/langmin/euromosaic/cy1_en.html |sernav=EUROPA - Education and Training - Regional and minority languages - Euromosaïc study |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref> Zimanê îngilîzî di dema desthilatdariya kolonyalîzma brîtanî de zimanê fermî yê yekane bû û heta sala 1960an lingua fransa bû û heta sala 1989an di dadgehan de û heta sala 1996an jî di qanûndanînê de (de facto) dihat bikaranîn. Di sala 2010an de ji %80,4ê qibrisiyan zimanê Îngilîzî wekî zimanê duyem bikar dianîn. Zimanê rûsî di nav kêmneteweyên welêt, niştecih û welatiyên welatên piştî Sovyetê û yewnanên Pontusê de bi berfirehî tê axaftin. Bi taybetî li Limassol û Paphosê zimsnê rûsî, piştî îngilîzî û yewnanî, zimanê sêyem e ku li ser gelek nîşane dikan û xwaringehan tê bikar anîn. Di heman demê de li gorê daneyên di sala 2006an ji %12ê nifûsê bi zimanê fransî û ji %5ê nifusê jî bi zimanê almanî diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> == Binerê == * [[Krît]] == Çavkanî == === Not === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cyprus}} {{YE}} {{Dewletên Asyayê}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Giravên Ewropayê]] [[Kategorî:Qibris| ]] jlwq99upedkrr97osz5j40w1ta2x9gl 2093475 2093474 2026-09-09T16:01:35Z Avestaboy 34898 /* Êrîşên osmaniyan */ Rastnivîs 2093475 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Qibris''',{{Efn|<ref>{{Ferhenga Farqînî, 2004|r=1510|jêgirtin=Qibris}}</ref><ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1151|jêgirtin=Qibris}}</ref> (osmanî: قبرس<ref name=":0">New Redhouse sözlüğü. Türkçe-İngilizce. Stembol, 1968. r. 649</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=190 }}</ref>) an '''Qibrîs'''<ref>{{Jêder |sernav=Dixwazin dîsa dagir bikin - Modela Qibrîs û Rojava dibe yek - Federasyon |url=https://www.youtube.com/watch?v=ukDjVrwvB-A |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/kk/pol%C3%AEt%C3%AEka/serokomar-erdogan-%C3%BB-pist%C3%AE-serdan%C3%AAn-qibr%C3%AEs-%C3%BB-azerbeycan%C3%AA-bersiva-pirs%C3%AAn-rojnamevanan-da/2922253 |sernav=Ajansa AA bikaranîna navê Qibrîsê |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> (osmanî: قبریس<ref name=":0"/>) an '''Kîpr'''<ref>[[Çerkez Bakayev]] (1983). Osnovy kurdskoy orfografii. Moskva: Nauka. r.195</ref>}} bi fermî '''Komara Qibrisê''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Κύπρος, ''Kípros'', Κυπριακή Δημοκρατία, ''Kipriakí Dhimokratía''; [[tirkî|bi tirkî]]: ''Kıbrıs Cumhuriyeti''), welatekî giravî yê li rojhilatê [[Deryaya Navîn]] e ku li peravê [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] û li rojavayê [[Asya]]yê ye. Qibris piştî [[Sîsîlya]] û [[Sardînya]]yê, sêyem girava herî mezin û sêyem girava herî qelebalix ê Deryaya Navîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/biggest-islands-in-the-mediterranean-sea.html |sernav=Biggest Islands In The Mediterranean Sea By Area |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-08-04 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US |paşnav=Environment |pêşnav=Amber Pariona in }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-most-populated-islands-in-the-mediterranean-sea.html |sernav=The Most Populated Islands In The Mediterranean Sea |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-08-15 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World }}</ref> Girav li ser deryayeke disekine ku li başûrê rojavayê giravê [[Yewnanistan]], li bakur [[Tirkiye]], li rojhilat [[Sûrî|Sûriye]] û [[Libnan]], li başûrê rojava [[Filistîn (herêm)|Filistîn]] û [[Îsraêl]] û li başûrê giravê [[Misir]] heye. Paytexta giravê bajarê [[Nîkosya]] ye û bajarê herî mezin ê giravê bajarê [[Limasol]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.cy/en/economy-and-finance/census-of-population-and-housing-2021-final-results/ |sernav=Census of Population and Housing 2021: Final Results - Gov.cy |malper=www.gov.cy |tarîx=2024-08-09 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US }}</ref> Baregehên leşkerî yên brîtanî li Akrotiri û Dhekelyayê ne û di heman demê de beşa bakurê rojhilatê giravê bi awayekî de facto ji aliyê [[Bakurê Qibrisê|Komara Tirkî ya Qibrisa Bakur]] ve tê birêvebirin ku bi piranî ji aliyê welatên cîhanê ve nayê naskirin û ji Komara Qibrisê bi herêmeke navber ya [[Neteweyên Yekbûyî]] veqetandî ye. == Etîmolojî == Kevintirîn behskirina navê belgekirî ya Qibrisê di sedsala 15ê berî zayînê de bi [[yewnaniya mîkenî]] 𐀓𐀠𐀪𐀍, ''ku-pi-ri-jo'' ye ku tê wateya "qibrisî" (bi yewnanî: Κύπριος, ''kíprios'') ku bi tîpên kitekitkirî yên [[Linear B]] hatiye nivîsandin. Navê giravê bi forma yewnanî ya klasîk Κύπρος (Kýpros) e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Caphtor/Keftiu: A New Investigation |paşnav=Strange |pêşnav=John |weşanger=Brill Archive |tarîx=1980 |isbn=978-90-04-06256-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=c9QUAAAAIAAJ&pg=PA154 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://palaeolexicon.com/ |sernav=Palaeolexicon - Word study tool of ancient languages |malper=palaeolexicon.com |roja-gihiştinê=2025-10-24 }}</ref> Etîmolojiya navê bi awayekî baş nayê zanîn ku di derbarê navê giravê de hinek pêşniyar ev in: # Peyva yewnanî ya ji bo [[dara serwê]] ([[dara serû]]) (''Cupressus sempervirens''), κυπάρισσος (''kypárissos'') # Navê yewnanî ya [[dara qeneqê]] (''Lawsonia alba''), κύπρος (''kýpros'') # Peyveke ji [[zimanê eteoqibrisî]] ya ji bo [[sifir]]ê. Wek mînak, hatiye pêşniyarkirin ku ew ji peyva sumerî ya ji bo sifir (''zubar'') an jî ji bo [[bronz]]ê (''kubar'') tê ku ji ber kanên mezin ên madena sifir ên ku li giravê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simkin |pêşnav=O. B. |tarîx=2011-03-11 |sernav=Greek Etymology - (R.) Beekes Etymological Dictionary of Greek. In two volumes. With the assistance of Beek L. van. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series, Volume 10.) Pp. xlviii + 1808. Leiden and Boston: Brill, 2010. Cased, €399, US$590. ISBN: 978-90-04-17418-4 (set). |url=https://doi.org/10.1017/s0009840x10001629 |kovar=The Classical Review |cild=61 |hejmar=1 |rr=1–3 |doi=10.1017/s0009840x10001629 |issn=0009-840X }}</ref> Bi rêya bazirganiya derveyî welat, giravê navê xwe daye peyva latînî ya klasîk a navê sifirê ku bi rêya hevoka ''aes Cyprium'', "metalê Qibrisê", ku paşê bi kurtkirî bûye ''Cuprum''.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Our options |weşanger=The MIT Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-262-30606-5 |url=https://doi.org/10.7551/mitpress/9610.003.0008 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Cyprus sentinel2.jpg|thumb|çep|Wêneyekî Qibrîsê ku ji aliyê peyka Sentinel-2 ve di sala 2022an de hatiye kişandin.]] Qibris, hem ji aliyê rûberê ve û hem jî ji aliyê nifûsê ve, piştî giravên îtalî yên Sîsîlya û Sardînyayê, sêyem girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://faculty.fiu.edu/~swdowins/research-eastmed.html |sernav=Shimon Wdowinski: Research: Eastern Mediterranean |malper=faculty.fiu.edu |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref> Her wiha girav ji aliyê rûberê ve 80em mezintirîn û ji aliyê nifûsê ve jî 51em mezintirîn girava cîhanê ye. Dirêjahiya giravê ji serî heta binî 240 kîlomêtre dirêj e û firehiya giravê li xala herî fireh 100 kîlometre berfirehe. Girav di navbera 34° û 36° [[hêlîpan]] a bakur û 32° û 35° [[hêlîlar]]a rojhilat de ye. Herêmên din ên cîran [[Sûrî|Sûriye]] û Libnan li rojhilat û başûrê rojhilat (bi rêzê ve 105 û 108 kîlomêtre, Îsraêl 200 kîlomêtre li başûrê rojhilat, Şerîda Xezeyê 427 kîlomêtre li başûrê rojhilat, Misir 380 kîlomêtre li başûr û [[Yewnanistan]] jî 280 kîlomêtre li bakurê rojavayê giravê ye. Girav ji 800 kîlomêtre dûr e ku 280 kîlomêtre ji girava biçûk a [[Dodekanez]]ê [[Kastellorizo]]​ ​(Megisti), 400 kîlomêtre ji Rodosê û 800 kîlometre ji erdê serekeyê Yewnanistanê dûr e. Qibris li ser xaçerêya sê parzemînan e ku hinek çavkanî Qibrisê wekê beşek [[Ewropa]]yê û hinek çavkanî jî Qibrisê wekê beşekê [[Rojavayê Asyayê]] û [[Rojhilata Navîn]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Countries or areas / geographical regions |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2025-10-23 }}</ref> Avaniya fîzîkî ya giravê ji aliyê du rêzeçiyayên wekê çiyayên [[Trodos]]ê û [[rêzeçiyayên Kerînyayê]] ya biçûk û deşta navendî ya [[Mezaorya]] ku ji aliyê van rêzeçiyayan ve hetiye dorpêç kirin, hatiye çêkirin Ava [[Deşta Mezaoryayê]] ji aliyê [[çemê Pedieosê]] ve, ku çemê herî dirêj ê giravê ye, tê valakirin. Çiyayên Trodosê piraniya beşên başûr û rojavayê giravê vedigirin û bi qasî nîvê rûbera giravê pêk tînin. Xala herî bilind a Qibrisê çiyayê [[Olîmpos]]ê ye ku bilindahiya çiyayê 1.952 mêtre ye û li navenda rêzeçiyayên Trodosê ye. Rêzeçiyayên teng ên Kerînyayê ku li seranserê perava bakur dirêj dibe ku rûberek pir kêmtir digire û bilindahî jî nizmtir in ku herî zêde digihîjin 1.024 mêtre. Girav di nav [[Lewheya Anatolyayê|Lewheya Anatoliyê]] de ye. Girava Qibrisê ekoherêma daristanên Deryaya Navîn a Qibrisê dihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |paşnav10=Noss |pêşnav10=Reed |paşnav11=Hansen |pêşnav11=Matt |paşnav12=Locke |pêşnav12=Harvey |paşnav13=Ellis |pêşnav13=Erle C |paşnav14=Jones |pêşnav14=Benjamin |paşnav15=Barber |pêşnav15=Charles Victor |tarîx=2017 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1093/biosci/bix014 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=5451287 |pmid=28608869 }}</ref> Di Îndeksa Yekparebûna Peyzaja Daristanê ya 2018an de rêzbendî ya navînî ya giravê bi qasî 7.06/10 bû ku girav di nav 172 welatan de di rêza 59em a cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grantham |pêşnav=H. S. |paşnav2=Duncan |pêşnav2=A. |paşnav3=Evans |pêşnav3=T. D. |paşnav4=Jones |pêşnav4=K. R. |paşnav5=Beyer |pêşnav5=H. L. |paşnav6=Schuster |pêşnav6=R. |paşnav7=Walston |pêşnav7=J. |paşnav8=Ray |pêşnav8=J. C. |paşnav9=Robinson |pêşnav9=J. G. |paşnav10=Callow |pêşnav10=M. |paşnav11=Clements |pêşnav11=T. |paşnav12=Costa |pêşnav12=H. M. |paşnav13=DeGemmis |pêşnav13=A. |paşnav14=Elsen |pêşnav14=P. R. |paşnav15=Ervin |pêşnav15=J. |tarîx=2020-12-08 |sernav=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity |url=https://www.nature.com/articles/s41467-020-19493-3 |kovar=Nature Communications |ziman=en |cild=11 |hejmar=1 |rr=5978 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |issn=2041-1723 |pmc=7723057 |pmid=33293507 }}</ref> Ji aliyê jeopolîtîk ve, girav li çar beşên sereke hatiye dabeş kirin. Komara Qibrisê ji sêyan dudiyê başûrê giravê (59.74%) vedigire. Rêveberiya tirk sêyeka bakur (34,85%) vedigire û [[Xeta Kesk]] a di bin kontrola Neteweyên Yekbûyî de herêmeke navber peyda dike ku herduyan ji hev vediqetîne û ji %2,67ê giravê vedihewîne. Di dawiyê de, li ser giravê du baregehên di bin serweriya Brîtanyayê li [[Akrotiri]] û [[Dhekelia]] hene ku ji %2,74ê mayî yê giravê vedihewîne. == Dîrok == === Serdemên pêşdîrokê û kevnare === [[Wêne:Kition, Zeus Keraunios.jpg|thumb|Peykerê [[Zeus Keraunios]] (500–480 {{bz}}) ku li [[Kîtion]]ê hatiye dîtin û îro li muzexaneya Nîkosyayê ye.]] Li gorî dîroka deverên mîna [[Aetokremnos]] a li perava başûr û devera hundirîn a [[Vretsia Roudias]]ê, mirovên nêçîrvanberhevkar cara yekem li dora 13 û 12 hezar sal berê (ji 11.000 heta 10.000 {{bz}}) gihîştine Qibrîsê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tsakalos |pêşnav=Evangelos |paşnav2=Efstratiou |pêşnav2=Nikos |paşnav3=Bassiakos |pêşnav3=Yannis |paşnav4=Kazantzaki |pêşnav4=Maria |paşnav5=Filippaki |pêşnav5=Eleni |tarîx=2021-08-01 |sernav=Early Cypriot Prehistory |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/716100 |kovar=Current Anthropology |ziman=en |cild=62 |hejmar=4 |rr=412–425 |doi=10.1086/716100 |issn=0011-3204 }}</ref> Hatina mirovên pêşîn bi nemana [[hespê çemî]] (hîpopotam) bicûkê Qibrisê ku gewdeyên wan 75 cm bilind bû û [[Fîl]]ê biçûk ê Qibrîsê ku gewdeyên wan ji 1 mêtreyê bilindtir e, hevdem e ku yekane memikdarên mezin ên xwemaliyên giravê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asor.org/pubs/books-monographs/swiny.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.asor.org |roja-gihiştinê=2025-10-23 |roja-arşîvê=2016-06-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160606210529/http://www.asor.org/pubs/books-monographs/swiny.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Civakên cotkariyên neolîtîk ê li ser giravê nêzîkî 10.500 sal berê (8500 {{bz}}) derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bar-Yosef Mayer |pêşnav=Daniella E. |paşnav2=Kahanov |pêşnav2=Yaacov |paşnav3=Roskin |pêşnav3=Joel |paşnav4=Gildor |pêşnav4=Hezi |tarîx=2015-09-02 |sernav=Neolithic Voyages to Cyprus: Wind Patterns, Routes, and Mechanisms |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15564894.2015.1060277 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=10 |hejmar=3 |rr=412–435 |doi=10.1080/15564894.2015.1060277 |issn=1556-4894 }}</ref> Li cihekî neolîtîk ê li Qibrisê, bermahiyên hestiyên pisîkekî heşt mehî li gel hestiyê mirovekî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-06-29 |sernav=Study traces cat's ancestry to Middle East (Published 2007) |url=https://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-29cat.6404420.html |roja-gihiştinê=2025-10-24 |ziman=en }}</ref> Tê texmînkirin ku dîroka vê gorê 9.500 salên niha (7500 {{bz}}) vedigere ku ji şaristaniya Misira kevnar, kevintir e û têkiliya herî kevin a pisîk û mirovan a naskirî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |sernav=CNN.com - Ancient burial looks like human and pet cat - Apr 9, 2004 |malper=edition.cnn.com |roja-gihiştinê=2025-10-24 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Gundê Neolîtîk ê Khirokitia ku bi awayekî baş hatiye parastin, yek ji şûnwarên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û dîroka şûnwarê ji dora 6.800 salên {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Faunal Extinction in an Island Society |url=https://books.google.com/books?id=hCwYwyEBXEAC&pg=PA15 }}</ref> Di Serdema bronzî ya paşîn de, li dora sala 1650 {{bz}} ve Qibris (ku di nivîsên hemdem de bi tevahî an qismî wekê Alaşiya hatiye nas kirin) bi bazirganiya sifirê ku ji çiyayên Trodosê dihat derxistin ve ku zêdetir bi cîhana Deryaya Navîn a fireh ve girêdayî bû ku vê yekê pêşveçûna wargehên bajarî li seranserê giravê teşwîq kiriye û tomar destnîşan dikin ku Qibris di vê demê de ji aliyê "padişahan" ve hatiye birêvebirin ku bi serokên dewletên din ên Deryaya Navîn re (wekê fîrawûnên Padişahiya Nû ya Misrê, wekî ku di [[nameyên Amarna]] de hatine belgekirin) nameyan didan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Knapp |pêşnav=A. Bernard |paşnav2=Meyer |pêşnav2=Nathan |tarîx=2023 |sernav=Merchants and Mercantile Society on Late Bronze Age Cyprus |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/724597 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=127 |hejmar=3 |rr=309–338 |doi=10.1086/724597 |issn=0002-9114 }}</ref> Yekem navê tomarkiriyê padîşahekî Qibrisê Kushmeşûşa ye ku di nameyên ku di sedsala 13an a berî zayînê de ji Ugaritê re hatine şandin de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C. |url=https://books.google.com/books?id=_M1bCgAAQBAJ }}</ref> Di dawiya Serdema Bronzê de li giravê du pêlên niştecihên yewnanî bi cih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Trojan war |url=https://archive.org/details/trojanwar0000thom |paşnav=Thomas |pêşnav=Carol G. |weşanger=Greenwood press |tarîx=2005 |isbn=978-0-313-32526-7 |cih=Westport (Conn.) |paşnav2=Conant |pêşnav2=Craig |series=Greenwood guides to historic events of the ancient world }}</ref> Pêla yekem ji bazirganên yewnanî yên mîkenî pêk dihat ku li dora sala 1400 {{bz}} de dest bi serdana Qibrisê kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A.d. Lacy |weşanger=Taylor & Francis |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YOwOAAAAQAAJ&pg=PA168 }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Tê bawerkirin ku piştî hilweşîna Yewnanistana mîkenî ya serdema bronzê ya paşîn ji 1100 heta 1050 salên {{bz}} pêlek mezin a niştecihbûna yewnanî li giravê çêbûye û karakterê bi piranî yewnanî ya giravê ji vê serdemê vir ve tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Trojan War |url=https://books.google.com/books?id=UzASgBf2W10C&pg=PA98 }}</ref> Qibris di mîtolojiya yewnanî de roleke girîng dilîze ku ji ber girav cihê jidayikbûna [[Afrodîtê]] û [[Adonîs]] e û warê [[Qiral Kînîras]], [[Teukeros]] û [[Pîgmalion]] e. Delîlên wêjeyî hebûna fînîkiyên kevin li Kîtionê nîşan didin ku di destpêka sedsala 10an a berî zayînê de girav di bin desthilatdariya Tîrî de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fas.harvard.edu/~semitic/wl/publications/2012/hadjisavvas.html |sernav=The Shelby White & Leon Levy Program: Hadjisavvas |malper=www.fas.harvard.edu |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Hinek bazirganên fenîkî ku tê bawerkirin ji Tûrê hatine herêmê bicih bûne û li giravê bandora siyasî ya Kîtionê berfireh kirine. Piştî li dora 850 sala {{bz}}, fînîkiyan perestgeh li cihê [[Katarî|Katariyê]] ji nû ve ava kirine û ji nû ve bi kar anîne. Qibris li cihekî stratejîk li rojhilatê Deryaya Navîn e. Berî ku demek kurt di bin desthilatdariya Misirê de bimîne û di dawiyê de di sala 545 BZ de dikeve bin desthilatdariya Hexamenişî, girav ji sala 708 {{bz}} dest pê kiriye û sedsalek ji aliyê împeratoriya neo-asûrî ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:2008.01.0530:book=3:chapter=6:section=3 |sernav=Arrian, Anabasis, book 3, chapter 6, section 3 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Girav bi pêşengiya [[Onêsîlos]] ku padişahê [[Salamîs]]ê bû, di dema [[Serhildana Îyonî]] ya biserneketî ya sala 499 {{bz}} de li dijî axameniyan tevlî hevalbebdên xwe yên yewnanî yên li bajarên Îyonî bûye. Di wî demê de ev serhildan hatiye tepeserkirin lê Qibris dikare rêjeyek bilind a xweseriya xwe biparêze û bi mêla xwe ya ber bi cîhana yewnanî ve dimîne.<ref name=":1"/> === Serdema navîn === [[Wêne:Nicosia by Giacomo Franco.jpg|thumb|çep|Dîwarên Nîkosyayê ku ji aliyê venedîkiyan ve ji bo parastina bajêr ku ji ber êrîşên osmaniyan were parastin hatine çêkirin.]] Dema ku Împeratoriya Romayê di sala 286an de bûye du beşên rojhilat û rojava, Qibris bûye beşek ji Împeratoriya Romayê ya Rojhilat (ku jê re Împeratoriya Bîzansê jî digotin) ku girav nêzîkî 900 salan wekê beşek ji împeratoriyê dimîne. Di bin serweriya bîzansê de, helwesta yewnanî ku ji demên kevnar ve berbiçav bû, karekterek xurt a helenîstîk-xiristiyan hatiye pêşvebirin ku heya niha jî nîşaneya civaka yewnanî ya Qibrisê ye.<ref name=":2">{{Jêder-nûçe |sernav=Cyprus : a country study |url=https://www.loc.gov/item/92036090/ |roja-gihiştinê=2025-10-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Ji sala 649an vir ve Qibris rastî êrîş û talanên dubare yên ji aliyê [[xîlafeta Emewiyan]] ve hatiye. Gelek ji wan talanan bi êrîşên ji nişkê ve pêk dihatin lê talanên din bi êrîşên mezin pêk hatine ku tê de gelek qibrisî hatine kuştin û dewlemendiyeke mezin hatine birin an jî hatine wêrankirin.<ref name=":2" /> Bajarê Salamîsê hatiye hilweşandin ku bajêr careke din êdî ji nû ve nehatiye avakirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-28 }}</ref> Kontrola Bîzansê li perava bakur xurttir dimîne lê ereban li başûr bandora xwe zêdetir kiribû. Di sala 688an de, împerator [[Justinian II]] û xelîfe [[Abd el-Malik]] peymanek îmze kirin ku li gorî peymanê Qibris dê bi heman mîqdarê bacê bide Xelîfetiyê û bacê bide Împeratoriyê lê ji herduyan re jî bêalî bimîne û wekê parêzgeheke ji aliyê împeratoriyê ve were birêvebirin. Ji vê serdemê tu dêrên bîzansî nemane û girav ketiye nav serdemeke xizaniyê.<ref name="Kaldellis2011">{{Jêder-kovar |paşnav=Kaldellis |pêşnav=Anthony |tarîx=2011 |sernav=D. M. Metcalf, ''Byzantine Cyprus, 491–1191''. (Texts and Studies in the History of Cyprus, 62.) Nicosia: Cyprus Research Centre, 2009. Pp. 659; 29 black-and-white figures and tables. |url=https://doi.org/10.1017/s0038713411000492 |kovar=Speculum |cild=86 |hejmar=2 |rr=530–532 |doi=10.1017/s0038713411000492 |issn=0038-7134 }}</ref> Dema ku împerator [[Nîkeforos II Fokas]] li bejahî û ji deryayê biserketinên biryardar bi dest dixe, serweriya bîzansî ya tevahî di sala 965an de hatiye vegerandin.<ref name=":3" /> Di sala 1156an de [[Raynaldê Châtillon]] û [[Thoros II]] ê Ermenistanê di nav sê hefteyan de Qibris talan kirin ku gelek talanî şelandin û gelek welatiyên pêşeng û malbatên wan bi fîdyeyê dîl girtin ku ji bo vegerandina giravê nifş bi nifş berdewam kiribû. Çend keşîşên yewnanî hatin seqet kirin û dişînin [[Konstantînopolîs]]ê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lembright |pêşnav=Robert |tarîx=1996 |sernav=Byzantium: The Decline and Fall |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1996.9952538 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=24 |hejmar=4 |rr=185–185 |doi=10.1080/03612759.1996.9952538 |issn=0361-2759 }}</ref> Di sala 1185an de, [[Îsaak Komnenos]] Lu endamekî malbata împeratorî ya Bîzansê bû, Qibrîsê dagir bi dest dixe û li giravê ji împeratoriyê serbixwe bûna xwe ragihandibû. Di sala 1191ê de, di dema sefera xaçperestan a sêyem de, Richard I ê Îngilîstanê girav ji beşdarê axa xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Middle Ages, 300-1500 |url=https://books.google.com/books?id=rhWpPr93KjMC&pg=PA326 }}</ref> Wî giravê wekî baregeheke dabînkirinê ya sereke bi kar aniye ku di wê demê de ji Saracenan hinek ewlehtir bû. Piştê saleke Richard giravê difiroşê Şovalyeyên Templarê ku piştî serhildanek bi xwînî careke din dîsa şovalyeyan difiroşin Guy ji Lusignan. Birayê wî û cîgirê wî Aimery ji aliyê Henry VI, împeratorê Romayê ya pîroz ve wekê qiralê Qibrisê hatiye nas kirin.<ref name=":3" /> Piştî mirina James II, padîşahê dawî ya Lusignanê, di sala 1473an de, Komara Venedîkê kontrola giravê digire destê xwe, di heman demê de jina venedîkî ya padîşahê ku di wî demê de miribû, şahbanû Catherine Cornaro, wekê pêşengeke li giravê hukumdarî kiriye.<ref name=":3" /> Venedîk di sala 1489an de, piştî deskişandina Catherine ji textê, bi fermî padîşahiya Qibrisê beşdarê axa kiriye. Venedîkiyan bi avakirina sûrên Nîkosyayê, bajêr xurt kirin û bajarê wekê navendeke girîng a bazirganiyê bi kar anîne. Di seranserê desthilatdariya Venedîkê de, xanedaniya osmaniyan gelek caran êrîşî Qibrisê dikirin. Di sala 1539an de osmaniyan Limassol wêran kiriye û ji ber vê yekê venedîkiyan ji ber xetereya herî xirab Famagusta û Kyrenia amadekariya ewlehiya bajaran kirin.<ref name=":3" /> Her çiqas arîstokrasiya Lusignan a fransî di seranserê serdema navîn de li Qibrisê wek çîna civakî ya serdest mabe jî, ew texmîna berê ku yewnanî li ser giravê tenê wekê xizmetkar dihatin dîtin êdî ji aliyê akademîsyenan ve wekê agahiyên rast nayên hesibandin.<ref name="Kaldellis2011" /> Niha tê qebûlkirin ku di serdema navîn de hejmareke zêde ya yewnanên Qibrisî gihîştine çînên jorîn, rêzên navîn ên yewnanî zêde bûne û malbata padîşahî ya Lusignan bi yewnanan re zewicîne. Di nav wan de Qiral John II yê Qibrisê jî hebû ku bi Helena Palaiologina re zewiciye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Arbel |pêşnav=Benjamin |tarîx=2013-04-15 |sernav=Intercultural Contacts in the Medieval Mediterranean |url=https://doi.org/10.4324/9780203724835 |kovar=Medieval Mediterranean |doi=10.4324/9780203724835 }}</ref> === Êrîşên osmaniyan === Tevî berxwedana tund a niştecihên Nîkosya û Famagusta di sala 1570an de êrîşeke berfireh a Osmaniyan bi 60.000 leşkeran girav dikeve bin kontrola osmaniyan. Leşkerên osmanî yên ku Qibrîsê dagir kirin gelek welatiyên xiristiyan ên yewnanî û ermenî kuştin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/cyprus/7.htm |sernav=Cyprus - OTTOMAN RULE |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-10-29 }}</ref> Elîtên latînî yên berê hatin hilweşandin û yekem guhertina demografîk a girîng ji demên kevnar ve bi avakirina civateke misilman pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: A Modern History |paşnav=Mallinson |pêşnav=Bill |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-05-27 |isbn=978-1-85043-580-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HEjkuhF2GsMC&pg=PA81 |paşnav2=Mallinson |pêşnav2=William }}</ref> Leşkerên ku di dagir kirina giravê de şer kirin li giravê bi cih bibûn cotkar û dikankarên tirk ji Anatolyayê anîne giravê. Ev civaka nû eşîrên Anatoliyê ya sirgûnkirî, kesên "nexwestî" û endamên cûrbicûr ên mezhebên misilman ên "bi pirsgirêk", û her wiha hejmareke kesên nû yên li ser giravê jî vedihewand.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean world, 1571-1640 |url=https://archive.org/details/christiansmuslim0000jenn |paşnav=Jennings |pêşnav=Ronald C. |weşanger=New York University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-8147-4181-8 |cih=New York |series=New York University studies in Near Eastern civilization }}</ref> Osmaniyan sîstema feodal a berê ji holê rakir û sîstema miletî li Qibrisê bikaraniye ku li gorî wê gelên ne misilman ji aliyê otorîteyên xwe yên dînî ve dihatin birêvebirin. Berevajî rojên desthilatdariya latînî, serokê dêra Qibrisê wekî rêberê nifûsa Qibrisê ya yewnanî hatibû erkdarkirin û wekî navbeynkar di navbera qibrisiyên yewnanî yên xiristiyan û rayedarên osmanî de tevdigeriya. Vê statuyê misoger kiriye ku dêra Qibrisê di rewşekê de bû ku hewlên berfirehbûna domdar a Dêra Katolîk li ser giravê bi dawî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/Embassy_Madrid.nsf/all/6A33D29D666143A6C1257A36002ECA14/$file/ChipreUnaVisionHistorica.pdf?openelement |sernav=Wayback Machine |malper=www.mfa.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-10-29 |roja-arşîvê=2013-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131017133438/http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/Embassy_Madrid.nsf/all/6A33D29D666143A6C1257A36002ECA14/$file/ChipreUnaVisionHistorica.pdf?openelement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikumdariya osmaniyan li ser Qibrisê carinan bêxem, carinan jî zordar bû ku ev yek li gorî şêwaza birêvebirina siltan û karbidestên herêmî diguherî.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan |paşnav=Pericleous |pêşnav=Chrysostomos |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2009-06-17 |isbn=978-0-85771-193-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA131 }}</ref> Rêjeya misilmanan û xiristiyanan di seranserê serdema serdestiya osmaniyan de diguherî. Bi dagirgirina osmanyan re, di salên 1777 û 78an de 47.000 misilman li giravê bicih dibin ku ji 37.000 ê nifûsa xiristiyanên giravê zêder dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Is the Turkish Cypriot population shrinking? an overview of the ethno-demography of Cyprus in the light of the preliminary results of the Turkish-Cypriot census |paşnav=Hatay |pêşnav=Mete |weşanger=International Peace Research Institute |tarîx=2007 |isbn=978-82-7288-244-9 |cih=Oslo |series=PRIO report }}</ref> Di sala 1872an de, nifûsa giravê gihîştibû 144.000 kesan ku ji wan 44.000 misilman û 100.000 xiristiyan pêk dihat. Gelheya misilman ji gelek krîpto-xiristiyanan pêk dihatin ku di nav wan de Lînobambakî jî hebû ku civateke krîpto-katolîk ku ji ber zordariya dînî ya li ser civaka katolîk ji aliyê rayedarên osmanî ve derketibû holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean World, 1571-1640 |paşnav=Jennings |pêşnav=Ronald |weşanger=NYU Press |tarîx=1992-08-01 |isbn=978-0-8147-4318-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dslYF9LopnMC&pg=PT596 }}</ref> Piştre ev civat di dema desthilatdariya brîtanî de bi civaka tirkên Qibrîsê re asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus |url=https://books.google.com/books?id=nxj9a-Stax4C&pg=PA130 }}</ref> Hê ku Şerê Serxwebûna Yewnanistan ku di sala 1821ê de dest pê dikir, hinek yewnanên qibrisî ber bi Yewnanistanê ve çûn da ku tevlî hêzên yewnanî bibin. Li hember vê yekê, waliyê osmanî ya Qibrisê 486 yewnanên Qibrisî yên navdar girtin û bidarve dike ku di nav wan de Serpiskoposê Qibrisê, Kyprianos û çar keşîşên din jî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Cyprus |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-10-01 |isbn=978-0-8108-6298-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC }}</ref> Di sala 1828an de, serokkomarê yekem ê Yewnanistana nûjen Ioannis Kapodistrias daxwaza yekbûna Qibrisê bi Yewnanistanê re dike ku di encamê de gelek serhildanên biçûk pêk hatibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: a modern history |url=https://archive.org/details/cyprusmodernhist0000mall_o5o8 |paşnav=Mallinson |pêşnav=Bill |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2005 |isbn=978-1-85043-580-8 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas yek ji wan jî bi ser nekeve jî bertek li hember desthilatdariya xirab a osmaniyan bibû sedema serhildanên hem qibrisên yewnanî û hem jî qibrisiyên tirkî. Piştî sedsalan ji paşguhkirina osmaniyan, xizaniya piraniya mirovan û standina bacên giran ên berdewam, neteweperestiya yewnanî zêde dike û di sedsala 20an de fikra yekîtîya bi Yewnanistana nû serbixwe re di nav qibrisiyên yewnanî de bi xurtî kok girt. Di bin desthilatdariya osmaniyan de, rêjeyên hejmartin, qeydkirina dibistanan û xwendin û nivîsandinê daketibû asta herî kêm bû. Ev rêjeyên piştî bidawîbûna desthilatdariya osmaniyan jî berdewam kirin û piştre careke din di sedsala bîstan de bi rêjeya xwendin û nivîsandina giravê bi awayeke bi lez zêde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the global economy: from 1500 to the present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-107-10470-9 |cih=Cambridge, United Kingdom ; New York, NY |paşnavê-edîtor=Baten |pêşnavê-edîtor=Joerg |paşnavê-edîtor2=International Economic History Association }}</ref> Ev rayedarên dînî, ligel efser û pisporên leşkerî yên yewnanî ku hinek ji wan hê jî Megali Idea dişopandin, paşê rêxistina gerîla EOKA (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston an Rêxistina Neteweyî ya Şervanên Qibrisî) damezrandin. === Serdema brîtaniyan === [[Wêne:Hosting the British flag at Nicosia.jpg|thumb|Dîmenek ji bilindkirina ala brîtanî li Nîkosyayê.]] Piştî şerê rûs û tirkan (1877–1878) û Kongreya Berlînê, Qibris ji Împeratoriya Brîtanî re hate kirêkirin ku di sala 1878an de rêveberiya wê bi awayekî ''de facto'' girt ser xwe (her çend ji aliyê serweriyê ve, Qibris heta 5ê Mijdara 1914an, digel [[Misir]] û [[Sûdan]]ê, wekî axa osmanî ya de jure ma) di berdêla garantiyên ku [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] diviyabû giravê wekî bingehek bikar bîne ku osmaniyan li dijî êrîşkariya Rûsyayê biparêze.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2025-10-30 |ziman=en }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-30 }}</ref> Girav dê ji bo rêyên kolonyalîzmê yên Brîtanyayê wekî baregeheke leşkerî ya sereke xizmet bikira. Di sala 1906an de dema ku bendera Famagusta temam bû Qibris baregeheke deryayî ya stratejîk bû ku li ser [[Kanala Suezê]], rêya sereke ya girîng ber bi Hindistanê ve bû ku di wê demê de milkê herî girîng ê derveyî welêt ê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] bû. Piştî destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û biryara xanedaniya osmanî ya tevlîbûna şer li kêleka [[Hêzên Navendî]], di 5ê mijdara sala 1914an de [[Împeratoriya Brîtanî]] bi fermî Qibrisê beşdarê axa dike û xedîvatiya osmanî ya [[Misir]]ê û Sûdanê wekî siltanî û parêzgeriya Brîtanyayê ragihand.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Di cotmeha sala 1915an de, Brîtanyayê Qibrisê pêşkêşî Yewnanistanê kiriye ku di bin desthilatdariya Qiral [[Konstantînê Mezin|Konstantînê I]] ê [[Yewnanistan]]ê de bû ku bi şertekî ku Yewnanistan li kêleka Brîtanyayê tevlî şer bibe û here alîkariya Serbistanê ku erkên xwe yên peymana serbi-yewnan a gulana 1913an bicih bîne.<ref name="Geronymaki2024">{{Jêder-kovar |paşnav=Geronymaki |pêşnav=Kalliopi |tarîx=2024 |sernav=A Front for ‘Humanity’ Greek and Greek Cypriot Orthodox Advocates Between Anti-colonialism, Self-determination and Enosis (1950–1960) |url=https://doi.org/10.1080/07075332.2024.2374522 |kovar=The International History Review |cild=46 |hejmar=6 |rr=733–751 |doi=10.1080/07075332.2024.2374522 |issn=0707-5332 }}</ref> Ji bo yekbûna bi Qibrisê re, "derfeteke" zêrîn da Yewnanistanê.<ref name="Geronymaki2024" /> Wekî din, dema ku rêveberiya Zaimis pêşniyara Brîtanî napejirîne, "derfeteke windayî" bû.<ref name="Geronymaki2024" /> Di sala 1923an de, li gorî Peymana Lozanê, komara Tirkiyê ya nû dest ji her îdiayek li ser Qibrisê berda û di sala 1925an de ew wekî koloniyeke taca Brîtanyayê hate ragihandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-11-02 }}</ref>. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, gelek yewnanî û tirkên Qibrisê tevlî Alaya Qibrisê dibin. Di vê navberê de, nifûsa yewnanî ya Qibrisê hêvî dikir ku rêveberiya brîtanî dê bibe sedema enozîsê. Fikra enosisê di dîrokê de beşek ji Megali Idea bû ku armanceke siyasî ya mezintir a dewleteke yewnanî ku herêmên bi nifûseke mezin a yewnanî yê di nav erdên dagirkiriyên xanedaniya osmanî ya berê de ku di nav de Qibris û Asyaya Biçûk hebû ku Konstantînopolîs wekê paytext dihat hesibandin, vedihewîne û ji aliyê Dêra Ortodoks a Qibrisê ve bi awayekî çalak dihate şopandin ku endamên wê li Yewnanistanê perwerde dihatin perwerdehkirin. Ev rayedarên dînî ligel efser û pisporên leşkerî yên yewnanî ku hinek ji wan hê jî Megali Idea dişopandin, paşê rêxistina gerîla EOKA (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston an Rêxistina Neteweyî ya Şervanên Qibrisî) damezrandin.<ref name="KerLindsay2011">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cyprus Problem: What Everyone Needs to Know |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Oxford University Press, USA |tarîx=2011-04-21 |isbn=978-0-19-975716-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xTL382g5sWwC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Educations in Ethnic Violence: Identity, Educational Bubbles, and Resource Mobilization |paşnav=Lange |pêşnav=Matthew |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-139-50544-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ac2NRpHoY3EC }}</ref> Yewnanên Qibrisî girav wekî dîrokî Yewnanî didîtin û bawer dikirin ku yekîtî bi Yewnanistanê re mafekî xwezayî ye.<ref name="Diez2002">{{Jêder-kitêb |sernav=The European Union and the Cyprus Conflict: Modern Conflict, Postmodern Union |paşnav=Diez |pêşnav=Thomas |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-7190-6079-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=A4QTUWBEC2kC&pg=PA83 }}</ref> Di salên 1950an de, dûvçûna enosisê bû beşek ji siyaseta neteweyî ya Yewnanistanê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standing Your Ground: Territorial Disputes and International Conflict |paşnav=Huth |pêşnav=Paul |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-0-472-02204-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NIAc-R5fgQoC }}</ref> Di destpêkê de tirkên Qibrisê alîgirê berdewamiya desthilatdariya brîtanî bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Divided Cyprus: Modernity, History, and an Island in Conflict |paşnav=Papadakis |pêşnav=Yiannis |weşanger=Indiana University Press |tarîx=2006-07-18 |isbn=978-0-253-11191-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wzPG7b_m4swC&pg=PA2 |paşnav2=Peristianis |pêşnav2=Nicos |paşnav3=Welz |pêşnav3=Gisela }}</ref> Lêbelê ew ji bangên yewnanên Qibrisê ku ji bo enosisê dihat kirin aciz bûn, ji ber ku wan yekîtiya Girîtê bi Yewnanistanê re ku dibû sedema koçberiya tirkên Girîtê, wekî presedanek ku divê neyê dûrxistin didîtin û wan di bersiva çalakiya çekdarî ya EOKA de helwesteke alîgirê parçekirinê girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Informal States: Statebuilding in Northern Cyprus and Transdniestria |paşnav=Isachenko |pêşnav=D. |weşanger=Springer |tarîx=2012-03-20 |isbn=978-0-230-39206-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FQeVnXmjBzYC&pg=PA37 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan |paşnav=Pericleous |pêşnav=Chrysostomos |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2009-06-17 |isbn=978-0-85771-193-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA135 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of Cyprus |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000mirb |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-8108-5526-7 |cih=Lanham, Md |series=Historical dictionaries of Europe }}</ref> Yewnanên Qibrisê giravê wekê cihwareke dîrokî ya yewnanî didîtin û bawer dikirin ku yekîtî bi Yewnanistanê re mafekî xwezayî ye.<ref name="Diez2002"/> Di salên 1950an de lêgerîna enosisê bûye beşek ji siyaseta neteweyî ya Yewnanîstanê. Di destpêkê de, tirkên Qibrisê alîgirê berdewamiya desthilatdariya brîtanî bûn. Lêbelê ew ji bangên yewnanên Qibrisî yên ji bo enosisê aciz bûn, ji ber ku wan yekîtiya Girîtê bi Yewnanistanê re ku bûye sedema koçberiya tirkên Girîtê ku wekî presedanek ku divê neyê dûrxistin didîtin û wan di bersiva çalakiya çekdarî ya EOKA de helwestek alîgirê parçekirinê girtin. Tirkên Qibrisê jî xwe wekî komeke etnîkî ya cuda ya giravê didîtin û bawer dikirin ku mafê wan ê diyarkirina çarenûsê ji yewnanên Qibrisê cuda ye. Di heman demê de di salên 1950an de, serokê tirk Menderes Qibris wekî "dirêjkirina Anatoliyê" dihesiband ku parçekirina Qibrisê li ser bingeha etnîkî red kiribû û alîgirê tevlêbûna tevahiya giravê bi Tirkiyeyê re bû. Dirûşmên neteweperest li ser fikra "Qibris Tirk e" bûn û partiya desthilatdar Qibrisê wekê beşek ji Tirkiyeyê ragihandibû ku ji bo ewlehiya wan girîng bû. Piştî ku hate fêmkirin ku rastiya ku nifûsa tirkên Qibrisê tenê ji %20ê giravavanan pêk tîne, îlheqkirina giravê ne gengaz dike ku siyaseta neteweyî hate guhertin û li cihê vê yekê dabeşkirin hatiye qebûlkirin. Dirûşma "Parvekirin an Mirin" di xwepêşandanên tirkên Qibrisê û tirkan de ku ji dawiya salên 1950î dest pê kiribû û di seranserê salên 1960î de berdewam kiribû, pir caran dihat bikar anîn. Her çend piştî konferansên Zurîh û Londonê hatiye dîtin ku Tirkiye hebûna dewleta Qibrisê qebûl dike û xwe ji siyaseta xwe ya alîgirê parçekirina giravê dûr bixe jî, armanca serokên tirk û Qibrisa tirk ew bû ku dewletek serbixwe ya Tirk li bakurê giravê ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From the Abode of Islam to the Turkish Vatan: The Making of a National Homeland in Turkey |paşnav=Özkan (Ozkan) |pêşnav=Behlül (Behlul) |weşanger=Yale University Press |tarîx=2012-06-26 |isbn=978-0-300-18351-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kCArlsRcHUMC&pg=PA199 }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=Cipro oggi |url=https://books.google.com/books?id=pUcSji-f1zYC&pg=PA27 }}</ref> Di çileya sala 1950an de, Dêra Qibrisê di bin çavdêriya dîndaran de û bêyî beşdariya tirkên Qibrisê giştpirsiyeke li dar xistibû ku tê de %96ê yewnanên Qibrisê yên beşdar dengê xwe ji bo enosisê bikar anîbûn. Yewnanî di wê demê de (li gorî serjimêriya sala 1946) ji %80,2ê nifûsa giştî ya giravê pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Britain and the World: Imperial Endgame: Britain's Dirty Wars and the End of Empire |paşnav=Grob-Fitzgibbon |pêşnav=Benjamin |weşanger=Palgrave Macmillan Limited |tarîx=2011 |isbn=978-0-230-30038-5 |cih=London |series=Britain and the World Ser }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Who Influenced Whom?: Lessons from the Cold War |paşnav=Tatum |pêşnav=Dale C. |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2002-10-22 |isbn=978-0-7618-2444-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=70NxlYekQIgC&pg=PA43 }}</ref><ref name="Hoffmeister2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Legal Aspects of the Cyprus Problem: Annan Plan And EU Accession |paşnav=Hoffmeister |pêşnav=Frank |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2006 |isbn=978-90-04-15223-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LZXbg3ZwvGoC }}</ref> Rêveberiya Brîtanî pêşniyara xweseriya sînordarkirî di bin destûrekê de qebûk dike lê di dawiyê de vê xweseriyê nabejirîne. Di sala 1955an de rêxistina EOKA hatibû damezrandin ku bi rêya têkoşîna çekdarî yekîtîya bi Yewnanistanê re dixwestin. Di heman demê de, rêxistina berxwedana tirkan (TMT) wekê dijberiyek ji bo Taksîmê, ango parçekirinê, ji aliyê tirkên Qibrisê ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/mavratsas.html |sernav=Politics |malper=www.cyprus-conflict.net |roja-gihiştinê=2025-11-02 |roja-arşîvê=2008-06-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080605233259/http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/mavratsas.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Karbidestên brîtanî ti berteke ji bo avakirina rêxistina veşartî ya Tirkî TMT nedabûn nîşan. Sekreterê Dewletê ya Koloniyan di nameyekê de bi dîroka 15ê tîrmeha sala 1958an de şîret li parêzgerê Qibrisê kiribû ku tevî kiryarên wê yên neqanûnî jî, li dijî TMTê tevnegere da ku zirarê nede têkiliyên brîtanî yên bi hikûmeta Tirkiyê re.<ref name=":7" /> === Serxwebûn û tundûtûjiya di navbera civakên giravê de === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Makarios III and Robert F. Wagner NYWTS cropped.jpg | width1 = 135 | image2 = Bundesarchiv B 145 Bild-F014934-0068, Fazil Kutschuk.jpg | width2 = 127 | footer = Serokê yekem ê Qibrisê, [[Makaryos III]] (li aliyê çepê) û cîgirê yekem ê serokkomarê Qibrisê, [[Fazıl Küçük]] (li aliyê rastê) }} Di dema desthilatdariya Brîtanyayê de navbera du civakên etnîkî yên giravê de nakokî derketiye ku qibrisiyên yewnanî ku di sala 1960an de ji %77ê nifûsê giravê pêk dianîn û qibrisiyên tirk ku ji %18ê nifûsê pêk dianîn. Ji sedsala 19an û pê ve nifûsa yewnanî ya Qibrisê xebatên ji bo enosisê an jî yekîtîya bi Yewnanistanê re dane meşandin ku di salên 1950î de bûye polîtîkayeke neteweyî ya yewnanî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Government and Politics of Cyprus |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Peter Lang |tarîx=2009 |isbn=978-3-03911-096-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AzIXtVdDDwgC&pg=PA48 |paşnav2=Faustmann |pêşnav2=Hubert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Cyprus |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-10-01 |isbn=978-0-8108-6298-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC&pg=PA25 }}</ref> Gelheya tirkên Qibrisê di destpêkê de piştgirîya berdewamiya desthilatdariya brîtanî kirine û piştre jî re daxwaza tevlêkirina giravê bi Tirkiyeyê kirine û di salên 1950an de, bi hevkariya Tirkiyeyê, siyaseta teksîmê, parçekirina Qibrisê û avakirina dewleteke tirk li bakurê giravê dane destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond a Divided Cyprus: A State and Society in Transformation |paşnav=Trimikliniotis |pêşnav=Nicos |weşanger=Springer |tarîx=2012-11-26 |isbn=978-1-137-10080-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zS_HAAAAQBAJ&pg=PA104 |paşnav2=Bozkurt |pêşnav2=Umut }}</ref> Piştî operasyoneke çekdarî ya bi pêşengiya EOKA, di sala 1960an de Qibrisê serxwebûna xwe bi dest xistibû. Li gorî Peymana Zurîh û Londonê, Qibris di 16ê tebaxa sala 1960an de bi fermî serxwebûna xwe bi dest dixe ku di wê demê nifûsa giravê 573.566 bû ku ji wan 442.138 (%77.1) yewnanî, 104.320 (%18.2) tirk û 27.108 (%4.7) ji etnîkiyên din pêk dihatin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/21.htm |sernav=Cyprus - Population |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-07 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî her du Herêmên Baregehên Serwer ên Akrotiri û Dhekeliyê parastin ku di heman demê de postên hikûmetê û ofîsên giştî li gorî kotayên etnîkî hatin dabeş kirin û mafê vetoya daîmî, %30 di parlamento û rêveberiyê de dabûn kêmneteweyên tirk ên Qibrisê û mafên garantoriyê da her sê dewletên sereke. Lêbelê dabeşkirina desthilatdariyê wekî ku di destûrê de hatibû pêşbînîkirin, di demek kurt de bûye sedema astengiyên yasayî û nerazîbûna her du aliyan ku çekdarên neteweperest bi piştgiriya leşkerî ya Yewnanîstan û Tirkiyeyê dîsa dest bi perwerdeyê kirin. Serkirdayetiya Qibrisa yewnanî bawer dikir ku mafên ku di bin destûra bingehîn a sala 1960an de ji bo Qibrisa tirk re hatine dayîn pir berfireh in û plana Akritas amade kiriye ku armanc ew bû ku destûrê bi sûda Qibrisên yewnanî reform bike, civaka navneteweyî li ser rastbûna guhertinan razî bike û di nav çend rojan de ger tirk planê qebûl nekin wan hildin bin kontrola xwe.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/12.htm |sernav=Cyprus - THE REPUBLIC OF CYPRUS |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-07 }}</ref> Dema ku serokkomarê Qibrisê Serpiskopos Makarios III daxwaza guhertinên destûrî dike, alozî zêde dibin lê Tirkiyê vê guhertin red dike û di heman demê de tirkên Qibrisê jî li dijî van guhertinan derdikevin.<ref name=":8" /> Di 21ê kanûna sala 1963an de, di navbera eşîrên qibrisî û yewnanî de şer û pevçûn derket û du tirkên Qibrisê di navbera wan de hatin kuştin. Piştre di şer û pêvçûnên berdewam de 364 tirk û 174 yewnanên Qibrisê hatin kuştin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Road to Bellapais |url=https://books.google.com/books?id=XIK6AAAAIAAJ&q=According+to+official+records,+364+Turkish+Cypriots+and+174+Greek+Cypriots+were+killed+during+the+1963-1964+crisis. }}</ref> 109 gundên tirkan hatin vala kirin û 25–30 hezar tirkên Qibrîsê jicihwarên xwe dibin. Ev krîz bûye sedema bidawîbûna beşdariya tirkên Qibrisî di rêveberiyê de û îdiaya wan ku rewatiya xwe winda kiriye ku rastiya vê îdiayê hê jî bi nakok e. Li hinek deveran, yewnanên qibrîsî rê li ber tirkên qibrisî girtin ku rêwîtiyê bikin û bikevin avahiyên hikûmetê, di heman demê de hinek tirkên qibrisî jî bi dilxwazî ji ber bangên rêveberiya tirkên qibrisî vekişiyan.<ref name="KerLindsay2011"/> Tirkên Qibrisê dest bi jiyana li enklavan kirin. Avahiya komarê bi awayekî yekalî ji aliyê Makarios ve hate guhertin û Nîkosya bi bicihkirina leşkerên UNFICYP bi xeta kesk hatiye dabeşkirin.<ref name="Hoffmeister2006"/> Di sala 1964an de Tirkiyeyê gef xwar ku li hember tundûtûjiya nav-civakî ya berdewam a Qibrisê, êrîşî Qibrisê bike lê ev yek bi telegrameke tund a serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Lyndon B. Johnson di 5ê hezîranê de hatiye rawestandin ku hişyarî da ku DYA dê di rewşa dagirkirina axa Tirkiyeyê ya ji aliyê Sovyetê ve li kêleka Tirkiyeyê nemîne. Di heman demê de di sala 1964an de enosis polîtîkayeke yewnanî bû û dê dev jê bernedaba; Makarios û serokwezîrê yewnanî Georgios Papandreou li hev kirin ku enosis divê armanca dawîn be û Qiral Konstantîn ji Qibrisê re "yekîtiyek bilez ê bi welatê sereke re" xwest. Yewnanistanê ji bo rûbirûbûna dagirkirina gendelî ya ji aliyê Tirkiyê ve 10 hezar leşker şandibû Qibrisê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus and International Peacemaking 1964-1986 |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Routledge |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-136-67752-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Znp9AwAAQBAJ&pg=PA28 }}</ref> Krîza salên 1963 û 64an tundûtûjiya navcivakî yê di navbera her du civakan de zêdetir kiriye ku zêdetirî 25.000 tirkên Qibrisê koçberî enklavan dibin û dawî de radestê komara Qibrîsê dibin.<ref name="Hoffmeister2006"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/13.htm |sernav=Cyprus - Intercommunal Violence |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> === Derbeya sala 1974an, dagirkirin û parçebûna giravê === Di 15ê tîrmeha sala 1974an de, cûntaya leşkerî ya Yewnanistanê bi serokatiya Dimitrios Ioannides li Qibrisê darbeyek leşkerî pêk anî û girav bi Yewnanistanê ve girê dabû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papadakis |pêşnav=Yiannis |tarîx=2003-09-01 |sernav=Nation, narrative and commemoration: political ritual in divided Cyprus |url=https://doi.org/10.1080/0275720032000136642 |kovar=History and Anthropology |cild=14 |hejmar=3 |rr=253–270 |doi=10.1080/0275720032000136642 |issn=0275-7206 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Wiley-Blackwell Dictionary of Modern European History Since 1789 |paşnav=Atkin |pêşnav=Nicholas |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2011-05-23 |isbn=978-1-4443-9072-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1QyXCTW_MCQC |paşnav2=Biddiss |pêşnav2=Michael |paşnav3=Tallett |pêşnav3=Frank }}</ref> Darbeyê serok Makarios III ji kar dûr xistiye û li cihê wî neteweperestê alîgirê yekîtiyê Nikos Sampson anibû li ser erkê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=CYPRUS: Big Troubles over a Small Island |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=TIME.com |roja-arşîvê=2011-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111221060408/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di bersiva darbeyê de, piştê pênc rojan, di 20ê tîrmeha sala 1974an de, artêşa tirk êrîşî giravê dike û piştre giravê dagir dike ku bi îdiaya ku mafê destwerdanê ji bo vegerandina rêziknameya destûrî ji Peymana Garantiyê ya sala 1960an wergirtiye. Ev îdia ji aliyê Neteweyên Yekbûyî û civaka navneteweyî ve hatiye redkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Law and the Use of Force |paşnav=Gray |pêşnav=Christine |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2008-07-17 |isbn=978-0-19-102162-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qnFCAgAAQBAJ }}</ref> Dema ku li peravên Krenyayê, keştîyên leşkerî yên Tirkiyeyê 6.000 leşker û her weha tank, barhilgir û wesayîtên zirxî daxistin, hêza hewayî ya Tirkiyeyê dest bi bombebarankirina çeperên Yewnanistanê li Qibrisê dike û bi sedan leşkerên pereşûtvan li herêma di navbera Nîkosya û Krenyayê de hatin avêtin ku deverên bi çekdarkirî yên deverên tirk ku demek dirêj li wir ava bûbûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Greek Upheaval: Kings, Demagogues, and Bayonets |paşnav=Theodoracopulos |pêşnav=Taki |weşanger=Caratzas Bros. |tarîx=1978 |isbn=978-0-89241-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZPscAAAAYAAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: A Country Study |paşnav=Division |pêşnav=Library of Congress Federal Research |weşanger=Federal Research Division, Library of Congress |tarîx=1993 |isbn=978-0-8444-0752-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5UuFAAAAIAAJ }}</ref> Piştê sê rojan dema ku agirbest hatibû pejirandin, Tirkiyeyê 30.000 leşker li ser giravê daxistibû û Krenya, korîdora ku Krenya bi Nîkosyayê ve girêdide û taxa Qibrisê ya tirk a Nîkosyayê desteser kiribû.<ref name="OMalley2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cyprus Conspiracy: America, Espionage and the Turkish Invasion |paşnav=O'Malley |pêşnav=Brendan |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2001-06-25 |isbn=978-0-85773-016-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4Jz3AgAAQBAJ&pg=PA195 |paşnav2=Craig |pêşnav2=Ian }}</ref> Cûntaya li Atînayê û piştre jî rejîma Sampson li Qibrisê ji desthilatdariyê ketin. Li Nîkosyayê, Glafkos Clerides bi awayekî demkî serokatiyê digire ser xwe.<ref name="OMalley2001" /> Lê piştî danûstandinên aştiyê ya li Cenevê, hikûmeta Tirkiyeyê çeperên xwe yên Krenyayê xurt kir û di 14ê tebaxê de dest bi dagirkirina duyem kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contested Lands: Israel-Palestine, Kashmir, Bosnia, Cyprus, and Sri Lanka |paşnav=Bose |pêşnav=Sumantra |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2009-07-01 |isbn=978-0-674-02856-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KKZcgOJPjVkC&pg=PA86 }}</ref> Di encama dagirkirinê de Morfo, Karpas, Famagusta û Mesûrya ketin bin kontrola Tirkiyeyê. Zextên navneteweyî dibin sedema agirbestê û heta wê demê ji %36ê giravê ji aliyê tirkan ve hatibû dagirkirin û 180.000 yewnanên Qibrisê ji malên xwe yên li bakur hatibûn derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Congressional Record, V. 147, Pt. 3, March 8, 2001 to March 26, 2001 |url=https://books.google.com/books?id=fJ9DhiRRtIoC&pg=PA4095 }}</ref> Di heman demê de, nêzîkî 50.000 tirk ber bi bakur ve hatin koçberkirin û li milkên qibrisiyên yewnanî yên koçberkirî hatibûn bi cih kirin. Ji ber ku di dema dagirkirina Qibrisê ya Tirkiyeyê ya 1974an de alavên ku ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hatine peyda kirin bikar aniye, di nav cûrbecûr cezayên li dijî Tirkiyeyê de, di nîvê sala 1975an de Kongreya Dewletên Yekbûyî ambargoya çekan li ser Tirkiyeyê bikar tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey and the United States: the arms embargo period |url=https://archive.org/details/turkeyunitedstat0000unse_a9d0 |paşnav=Campany |pêşnav=Richard C. |weşanger=Praeger |tarîx=1986 |isbn=978-0-275-92141-5 |cih=New York }}</ref> Di encama şerê ji 1963 heta 1974an de, 1.534 qibrisiyên yewnanî û 502 qibrisiyên tirk winda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=34064&cat_id=1 |sernav=Over 100 missing identified so far |roja-gihiştinê=2025-11-11 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927202937/http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=34064&cat_id=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=30795&cat_id=1 |sernav=Missing cause to get cash injection |roja-gihiştinê=2025-11-11 |roja-arşîvê=2007-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930014514/http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=30795&cat_id=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji xeynî herêmên bingehên serwer ên akrotiri û dhekelia ku li gorî peymanên London û Zurîhê di bin kontrola Keyaniya Yekbûyî de ne, Komara Qibrisê li ser tevahiya giravê, tevî avên xwe yên behahî û herêma giravê ya aborî ya taybet, xwedî serweriya de jure ye. Lêbelê di roja îro de girav bi awayekî fiîlî li du beşên sereke hatiye dabeşkirin ku brşek herêma di bin kontrola bi bandor a Komara Qibrisê de ye ku li başûr û rojavayê giravê ye û bi qasî ji %59 ji rûbera giravê pêk tîne û beşa din jî li bakurê giravê ye ji aliyê rêveberiya tirk a nenaskirî ve tê birêvebirin ku bi qasî ji %36 ji rûbera giravê vedihewîne. Nêzîkî ji %4 ê ji rûbera giravê di bin herêma navber ya Neteweyên Yekbûyî de ye. Civaka navneteweyî beşa bakurê giravê wekî axa Komara Qibrisê ya ku ji aliyê Tirkiyê ve hatiye dagirkirin dibîne. Ev dagirkerî li gorî qanûnên navneteweyî wekî neqanûnî tê dîtin û ji dema ku Qibris bûye endamê Yekîtiya Ewropî ve wekî dagirkirina neqanûnî ya axa YEyê tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Island in Europe: The EU and the Transformation of Cyprus |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2011-05-03 |isbn=978-1-84885-678-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R1QEn3G4L7MC&pg=PA15 |paşnav2=Faustmann |pêşnav2=Hubert |paşnav3=Mullen |pêşnav3=Fiona }}</ref> == Birêvebirin == [[Wêne:Parlanet cyprus.jpg|thumb|çep| Qesra serokkomariya Qibrisê, Nîkosya.]] Qibris komarek serokatiyê ye ku serokê dewletê û hikûmetê bi rêya dengdana giştî ji bo heyamek pênc salan têne hilbijartin. Desthilata cîbicîkirinê ji aliyê hikûmetê ve tê kirin ku desthilata qabûndanînê di destê meclîsa nûneran de ye lê dadwerî hem ji desthilata cîbicîkar û hem jî qanûndanînê serbixwe ye. Destûra Bingehîn a 1960an sîstemeke hikûmetê ya serokatiyê bi şaxên rêveberiyê ku qanûndanîn û dadweriyê ya serbixwe û her wiha sîstemeke tevlihev a kontrol û hevsengiyê ye ku di nav de rêjeyeke parvekirina desthilatdariyê ya girankirî ku ji bo parastina berjewendiyên tirkên Qibrisê hatibû çêkirin, peyda dikir. Desthilata rêveber ji aliyê serokkomarekî Qibrisê ya yewnanî û cîgirê serokkomarekî Qibrisê ya tirk ve dihat birêvebirin ku ji aliyê civakên xwe ve ji bo demên pênc salan dihatin hilbijartin û her yek ji wan xwediyê mafê vetoyê li ser hinen cureyên qanûndanîn û biryarên rêveber bûn. Desthilata qanûndanînê di destê meclîsa nûneran de bûn ku ew jî li ser bingeha lîsteyên dengdêrên cuda dihatin hilbijartin. Ji sala 1965an vir ve, piştî pevçûnên di navbera her du civakan de, kursiyên tirkên Qibrisê yên di Meclîsê de vala mane. Dema ku artêşa tirk sêyeka bakurê giravê dagir kiriye, di sala 1974an de Qibris bi awayeke defakto hatiye parçekirin. Tirkên Qibrisê paşê di sala 1983an de wekê Komara Tirk a Qibrisa Bakur serxwebûna xwe ragihandiye û rêveberiyeke ava kiriye ku ev serxwebûn rêveberî tenê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye nas kirin. Di sala 1985an de KKTC destûrek pejirand û hilbijartinên xwe yên yekem li dar xist. Di heman demê de berevajiyê vê yekê Neteweyên Yekbûyî serweriya Komara Qibrisê li ser tevahiya girava Qibrisê nas dike. Ji sala 2007an pê ve, meclîsa nûneran 56 endamên meclîsê hebûn ku ji bo demek pênc salan bi temsîliyeta rêjeyî dihatin hilbijartin û sê endamên çavdêr jî hebûn ku kêmneteweyên ermenî, latînî û maronî temsîl dikirin. Bîst û çar kursî ji bo civaka tirk hatibûn veqetandin lê ji sala 1964an vir ve vala mane. Siyaseta giravê ji aliyê AKEL a komunîst, Mîtînga Demokratîk a lîberal û muhafezekar, Partiya Demokratîk a navendî û EDEK a sosyaldemokrat ve dihate kontrol kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |sernav=Democratic Party (DH.KO) > Το Κόμμα > Διακήρυξη |malper=www.diko.org.cy |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en-US |paşnav=DotNetNuke |roja-arşîvê=2007-06-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070611174508/http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2008an de Dimitris Christofias bû yekem serokê dewletê yê Komunîst ê welêt. Ji ber tevlêbûna wî di krîza darayî ya Qibrisê ya salên 2012 û 2013an de, Christofias di sala 2013an de ji bo hilbijartinê nehat hilbijartin. Di hilbijartinên serokkomariyê ya di sala 2013an de namzedê Mîtînga Demokratîk Nicos Anastasiades bi %57.48ê dengan bi dest xist. Di encamê de, Anastasiades di 28ê Sibata 2013an de sond xwar. Anastasiades di hilbijartinên serokkomariyê yên 2018an de bi %56ê dengan ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribune.gr/world/news/article/434054/nikitis-ton-eklogon-stin-kypro-56-o-nikos-anastasiadis.html |sernav=Νικητής των εκλογών στην Κύπρο με 56% ο Νίκος Αναστασιάδης |malper=Tribune.gr |tarîx=2018-02-04 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=el |paşnav=Σύνταξης |pêşnav=Αίθουσα }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-03-01 |sernav=Cyprus country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17217956 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di 28ê Sibata 2023an de, Nikos Christodoulides, serketîyê gera duyemîn a hilbijartinên serokkomariyê yên 2023an, wekî heştemîn serokê Komara Qibrisê sond xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230228-new-cyprus-president-sworn-in |sernav=New Cyprus president sworn in |malper=France 24 |tarîx=2023-02-28 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en }}</ref> === Dabeşkirinên îdarî === Komara Qibrisê ji şeş herêmên îdarî yên wekê Nîkosya, Famagusta, Krenya, Larnaca, Limassol û Paphosê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://europa.eu/abc/maps/members/cyprus_en.htm |sernav=EUROPA - The EU at a glance - Maps - Cyprus |malper=europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en }}</ref> === Enklav û eksklav === Qibris ji çar herêmên eksklav pêk tê ku hemî di bin axa herêma bingeha serwer a brîtanî ya Dhekeliyê de ne. Du herêmên pêşîn gundên Ormidhia û Xylotymvou ne û herêma sêyem Santrala Elektrîkê ya Dhekelia ye ku bi rêyeke Brîtanî ve dibe du beş. Beşa bakur wargeha penaberên EAC ye û beşa başûr jî her çiqas li kêleka deryayê be jî di heman demê de herêmeke enklav e ji ber ku avên wê yên herêmî nînin û ew jî avên [[Keyaniya Yekbûyî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://geosite.jankrogh.com/dhekelia.htm |sernav=Cyprus |malper=geosite.jankrogh.com |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}</ref> Herêma navber a NY li hember Dhekeliyê dirêj dibe û ji aliyê rojhilat ve li hember Ayios Nikolaos dîsa bilind dibe û bi korîdorek bejahî ya zirav bi mayî ya Dhekeliyê ve girêdayî ye. Her çend ne de jure be jî, bi vî awayî, herêma navber herêma Paralimni ya li quncika başûrê rojhilatê giravê vediguherîne herêmek de faktoyê. === Hêz === Artêşa Neteweyî ya Qibrisê saziya leşkerî ya sereke ya komara Qibrisê ye. Artêş hêzek çekdarî ya hevbeş e ku ji yekîneyên bejahî, hewayî û deryayî pêk tên. Di demên berê de ji hemî welatiyên mêr dihat xwestin ku piştê temenê ya 17 salî yên xwe 24 mehan di artêşa neteweyî de xizmetê bikin lê di sala 2016an de ev heyama xizmeta mecbûrî dakete 14 mehan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greece.greekreporter.com/2016/07/15/cyprus-drastically-reduces-mandatory-army-service-to-14-months/ |sernav=Cyprus Drastically Reduces Mandatory Army Service to 14 Months {{!}} GreekReporter.com |malper=greece.greekreporter.com |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en-US }}</ref> Salane nêzîkî 10.000 kes ji bo xizmeta leşkerî beşdarê artêşê dibin. Kesên ku dibin leşker li gorî pisporiya wan, ji bo kampên perwerdehiyê yên taybet an jî yekîneyên operasyonel têne veguhastin. Her çiqas heta sala 2016an hêzên çekdar bi piranî ji bo leşkeriya kesên ku ji bo leşkeriya mecbûrî pêk hatibin jî, ji wî demê ve saziyeke mezin a profesyonel a leşkerî (ΣΥΟΠ) hatiye ava kirin ku digel kêmkirina xizmeta leşkerî ya mecbûrî rêjeyek nêzîkî 3/1 di navbera leşkerên mecbûrî û profesyonel de çêdike. === Qanûn, dadwerî û mafên mirovan === [[Wêne:Supreme Court of Justice old square Nicosia Republic of Cyprus Cyprus 2.jpg|thumb|Avahiya dadgeha bilind a dadê ya Qibrîsê.]] Polîsê Qibrisê (bi yewnanî: Αστυνομία Κύπρου, bi tirkî: ''Kıbrıs Polisi'') yekane xizmeta polîsê neteweyî ya Komara Qibrisê ye û ji sala 1993an vir ve di bin wezareta dad û pergala giştî de ye. Di "azadiya li cîhanê 2011" de, Freedom House Qibrisê wekî "welateke azad" nirxandiye. Di çileya sala 2011an de, Raporta Ofîsa Komîserê Bilind ê Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî li ser Mafên Mirovan li Qibrisê diyar kiriye ku dabeşkirina berdewam a Qibrisê bandorê li mafên mirovan li seranserê giravê kiriye ku di nav de "azadiya tevgerê, mafên mirovan ên têkildarî mijara kesên winda, cudakarî, mafê jiyanê, azadiya dînî û mafên aborî, civakî û çandî".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-21.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www2.ohchr.org |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}</ref> Balkêşiya berdewam li ser dabeşkirina giravê carinan dikare pirsgirêkên din ên mafên mirovan veşêre.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asylumlaw.org/docs/cyprus/usdos99_cyprus.htm |sernav=U.S. Department of State, Human Rights Reports for 1999:Cyprus |malper=www.asylumlaw.org |roja-gihiştinê=2025-11-12 |roja-arşîvê=2011-05-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110514093918/http://www.asylumlaw.org/docs/cyprus/usdos99_cyprus.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li giravê laşfiroşî pir belav e û girav ji ber rola xwe di bazirganiya seksê de wekê yek ji rêyên sereke yên bazirganiya mirovan ji [[Ewropaya Rojhilat]] rexne lê hatiye kirin. Di sala 2014an de [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê]] ferman daye Tirkiyeyê ku ji bo dagirkirina Qibrisê zêdetirî 100 milyon dolar tezmînat bide. Li gel vê yekê hikûmeta tirk ragihandiye ku ew ê vê biryarê paşguh bike. Ev binpêkirin û talankirina xezîneyên çandî, wêrankirina bi zanebûn a dêran, paşguhkirina berhemên hunerî û guhertina navên cihên dîrokî yên girîng ku ji hêla Konseya Navneteweyî ya Abîdeyan û Cihên Dîrokî ve hate şermezarkirin, vedihewîne. Hadjisavvas îdia kiriye ku ev kiryar ji ber polîtîkaya Tirkiyê ya jiholêrakirina hebûna yewnaniyan a li Qibrisa bakur di çarçoveya paqijiya etnîkî de ne. Lê hinek sûcdar tenê ji ber çavbirçîtiyê ne û li pey qezencê ne. == Aborî == [[Wêne:Cyprus central bank Nicosia Republic of Cyprus.jpg|thumb|çep| Bankeya Navendî ya Qibrisê]] Di destpêka sedsala 21an de Qibris xwedî aboriyeke xizmetguzariyê ya geş bû ku giravê kiribû dewlemendtirîn welatên di nav deh welatên ku di sala 2004an de tevlî [[Yekîtiya Ewropayê]] bibûn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/2E23E22A811DE449C2256EBD004F3BEB?OpenDocument |sernav=Government Web Portal - Areas of Interest |malper=www.cyprus.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2012-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120623090342/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/2E23E22A811DE449C2256EBD004F3BEB?OpenDocument |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê aboriya Qibrisê paşê ji ber krîza darayî ya sala 2008an û krîza herêma euroyê zirar dibîne. Di hezîrana sala 2012an de hikûmeta Qibrisê ragihandiye ku ew ê ji bo piştgiriya Banka Gel a Qibrisê hewceyê 1.8 milyar euro alîkariya biyanî be û piştî vê yekê Fitchê nirxandina krediyê ya Qibrisê daxist rewşa bêkêr.<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-25 |sernav=Cyprus's credit rating cut to junk status by Fitch |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-18577983 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di heman demê de Fitchê diyar kiriye ku Qibris dê ji bo piştgiriya bankayên xwe hewceyê 4 milyar euroyên din be û daketina pilebilind ji ber bandora krîza deynê hikûmeta Yewnanîstanê li ser Bank of Cyprios, Cyprus Popular Bank û Hellenic Bank ku sê bankayên herî mezin ên Qibrisê bû.<ref name=":9" /> Krîza darayî ya Qibrisê ya salên 2012-2013an bûye sedema rêkevtinekê bi eurogroupê re ku di adara sala 2013an de ji bo dabeş kirina Banka Gel ya Qibrisê ji bo bankeyek "xirab" ku bi demê re were girtin û bankeke "baş" ku ji aliyê Banqa Qibrisê ve hatiye kirîn. Li hember alîkariya darayî ya 10 milyar euroyî ya ji Komîsyona Ewropî, Banka Navendî ya Ewropî û Fona Pereyan a Navneteweyî ku pir caran wekî "troîka" tê binavkirin, ji hikûmeta Qibrisê hate xwestin ku ji bo depozîtên (diravdan) bê sîgorte ku beşek mezin ji wan ji aliyê rûsên dewlemend ve dihat girtin ku Qibris wekê bihuşteke bacê bi kar dianîn, fermaneke girîng bide.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=/council-eu/eurogroup/ |sernav=Rate limit reached |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2017-10-11 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/all/20171011040449/http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=/council-eu/eurogroup/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Michele Kambas, Karolina Tagaris |sernav=Cyprus banks remain closed to avert run on deposits |url=https://www.reuters.com/article/us-cyprus-parliament-idUSBRE92G03I20130325 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ekathimerini.com/news/3/albanian-shot/ |sernav=Albanian shot {{!}} eKathimerini.com |malper=www.ekathimerini.com |tarîx=2001-11-22 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |paşnav=Newsroom }}</ref> Her çend hinekî li jêr navînîya Yekîtiya Ewropayê be jî Qibrisê di salên 2010an de başbûneke aborî ya baş bi dest xistiye û li gorî texmînên Fona Pereyan a Navneteweyî ya 2023an, dahata kesaneya Qibrisê bi qasî 54,611 dolarî dahata herî bilind li Başûrê Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://group.atradius.com/knowledge-and-research |sernav=Knowledge and research |malper=Atradius |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPPC@WEO/EUQ/CYP/EU |sernav=imf.org |malper= |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Geştiyarî, xizmetguzariyên darayî û keştîvanî beşên girîng ên aboriyê ne û Qibris ji ber rêjeyên bacê yên kêm û hêsaniya kirina vekirina karsaziyan ji bo karsazên biyanî wekê bingehek karsaziyê ya derveyî welat hatiye dîtin. Ji ber ku hikûmetên Qibrisê giranî dane ser bicihanîna pîvanên ji bo tevlêbûna Yekîtiya Ewropayê di salên 1980 û 1990î de mezinbûneke aboriya xurt bi dest xistiye. Hikûmeta Qibrisê di 1ê çileya sala 2008an de euroyê wekê pereyê neteweyî pejirandiye û li cihê pereyê Qibrisê euro wekê pereyê neteweyî pejirandiye.<ref name=":10" /> == Demografî == === Gelhe === [[Wêne:Cyprus-demography.png|thumb| Di navbera salên 1961 û 2003an de zêdebûna nifûsa Qibrîsê (hejmarên tevahiya giravê ye ku koçberên tirk ên ku li bakurê Qibrisê dijîn tê de nîne)]] Li gorî daneyên ku li ser malpera Komara Qibrisê hatiye weşandin, di Serjimêriya sala 2021an de nifûsa deverên di bin kontrola hikûmetê de 918.100 kes in û bajarê herî qerebalixê giravê Nîkosya (38%) ye û piştre jî bajarê Limassolê (28%) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census2021.cystat.gov.cy/Announements/18%20May%202022%20CENSUS%20OF%20POPULATION%20-%20PRELIMINARY%20RESULTS.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census2021.cystat.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Herêma metropolî ya Nîkosyayê ku ji heft şaredariyan pêk tê, bi qasî nifûsa 255.309 kesî, mezintirîn herêma bajarî ya li ser erdê giravê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aftodioikisi.com.cy/%CE%BF-%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CF%81%CF%8C%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%B1%CE%BB%CF%8D%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%B4%CE%AE%CE%BC%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%BF/ |sernav=Ο μικρότερος και μεγαλύτερος Δήμος - Κοινότητα σε πληθυσμό |malper=aftodioikisi |tarîx=2023-08-07 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |paşnav=Aftodioikisi }}</ref> Li gorî yekem serjimêriya nifûsê piştî serxwebûnê ku di kanûna sala 1960an de hatibû ragihandin ku tevahiya giravê vedigira, nifûsa Qibrisê 573.566 kes bû ku ji wan 442,138 (%77.1) yewnan, 104.320 (%18.2) tirk û 27.108 (%4.7) kes jî ji neteweyên din bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/21.htm |sernav=Cyprus - Population |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Li gorî daneyên CIA World Factbookê ku di sala 2001ê de hatiye weşandin, yewnanên Qibrîsê ji %77, tirkên Qibrisê ji %18 û neteweyên din jî ji %5 ê ji nifûsa giştî ya Qibrisê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#cy |sernav=The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181116044500/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#cy |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Peace education: the concept, principles, and practices around the world |url=https://archive.org/details/peaceeducationco0000unse |weşanger=Lawrence Erlbaum Associates |tarîx=2002 |isbn=978-0-8058-4193-0 |cih=Mahwah, N.J |paşnavê-edîtor=Salomon |pêşnavê-edîtor=Gavriel |paşnavê-edîtor2=Nevo |pêşnavê-edîtor2=Baruch }}</ref> Ji ber aloziyên etnîkî yên di navbera civakan de ku di navbera salên 1963 û 1974an de qewimiye, serjimêriya li seranserê giravê ne dihat kirin. Lêbelê hikûmeta Qibrisê di sala 1973an de bêyî nifûsa tirkên Qibrisê serjimêrîyek pêk anibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The population of Cyprus: demographic trends and socio-economic influences |url=https://archive.org/details/populationofcypr0000stjo |paşnav=St. John-Jones |pêşnav=L. W. |weşanger=Publishers for the Institute of Commonwealth Studies by M. Temple Smith |tarîx=1983 |isbn=978-0-85117-232-3 |cih=Hounslow, Middlesex |kesên-din=University of London |series=Commonwealth papers }}</ref> Li gorî vê serjimêriyê, nifûsa Qibrisê ya yewnanî 482.000 bû. Piştê salekî, di sala 1974an de, Daîreya Statîstîk û Lêkolînê ya hikûmeta Qibrisê nifûsa giştî ya Qibrisê wekî 641.000 texmîn kiriye ku ji wan 506.000 (%78.9) yewnanî û 118.000 kes jî (%18.4) tirk bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/20C7614D06858E9FC2256DC200380113/$file/cuco%20report.pdf?OpenElement |sernav=Wayback Machine |malper=www.moi.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2011-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110107111845/http://www.moi.gov.cy/MOI/pio/pio.nsf/All/20C7614D06858E9FC2256DC200380113/$file/cuco%20report.pdf?OpenElement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî dagirkirina leşkerî ya beşek ji giravê di sala 1974an de, hikûmeta Qibrisê şeş ​​serjimêrên din di salên 1976, 1982, 1992, 2001, 2011 û 2021an de pêk anî ku van serjimêran nifûsa tirk a ku li deverên ne-kontrola hikûmetê yên giravê dijiyan, tê de tunebûn. Ji xeynî vê, Komara Qibrisê malavaniya 110.200 niştecihên daîmî yên biyanî dike û tê texmînkirin ku 10.000-30.000 koçberên neqanûnî yên bê nasname li giravê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.politis-europe.uni-oldenburg.de/download/Cyprus.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.politis-europe.uni-oldenburg.de |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2011-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110511082254/http://www.politis-europe.uni-oldenburg.de/download/Cyprus.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2011an de, 10.520 kesên ku bi eslê xwe rûsî bûn li Qibrisê dijiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of religion and belief : a world report |paşnav=Boyle |pêşnav=Kevin (C Kevin) |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-15977-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/freedomofreligio00kevi |paşnav2=Sheen |pêşnav2=Juliet }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of religion and belief: a world report |url=https://archive.org/details/freedomofreligio0000unse_a7l4 |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-15977-7 |cih=London ; New York |paşnavê-edîtor=Boyle |pêşnavê-edîtor=Kevin |paşnavê-edîtor2=Sheen |pêşnavê-edîtor2=Juliet }}</ref> Li gorî serjimêriya sala 2006an a ku li bakurê Qibrisê hatiye kirin, 256.644 (de jure) kes li bakurê Qibrisê dijiyan. Di nav van de 178.031 welatiyên Qibrisa Bakur bûn ku ji wan 147.405 kes li Qibrisê ji dayik bûne (112.534 ji bakur; 32.538 ji başûr; 371 kesan diyar nekir ku ji kîjan herêma Qibrisê ne); 27.333 li Tirkiyeyê ji dayik bûne; 2.482 li Keyaniya Yekbûyî û 913 li Bulgaristanê ji dayik bûne. Ji 147.405 welatiyên li Qibrisê ji dayik bûne, 120.031 kes dibêjin ku her du dêûbavên wan li Qibrisê ji dayik bûne; 16.824 dibêjin ku her du dêûbav li Tirkiyeyê ji dayik bûne; 10.361 kesan yek ji dêûbavan li Tirkiyeyê û yek jî li Qibrisê ji dayik bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nufussayimi.devplan.org/Census%202006.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=nufussayimi.devplan.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Di sala 2010an de, Koma Krîza Navneteweyî texmîn kiriye ku nifûsa giştî ya giravê 1.1 milyon e<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/turkey-cyprus/cyprus/210%20Cyprus%20-%20Bridging%20the%20Property%20Divide.ashx |sernav=Wayback Machine |malper=www.crisisgroup.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> ku ji wan nêzîkî 300.000 niştecih li bakur bûn dibe ku nîvê wan an li Tirkiyeyê ji dayik bûn an jî zarokên koçber in.<ref name=":11"/> Haplogrupên Y-Dna li Qibrisê bi frekansên jêrîn têne dîtin: J (ji %43.07 tevî ji %6.20 J1), E1b1b (%20.00), R1 (%12.30 tevî %9.2 R1b), F (%9.20), I (%7.70), K (%4.60), A (%3.10).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Capelli |pêşnav=C. |paşnav2=Redhead |pêşnav2=N. |paşnav3=Romano |pêşnav3=V. |paşnav4=Calì |pêşnav4=F. |paşnav5=Lefranc |pêşnav5=G. |paşnav6=Delague |pêşnav6=V. |paşnav7=Megarbane |pêşnav7=A. |paşnav8=Felice |pêşnav8=A. E. |paşnav9=Pascali |pêşnav9=V. L. |paşnav10=Neophytou |pêşnav10=P. I. |paşnav11=Poulli |pêşnav11=Z. |paşnav12=Novelletto |pêşnav12=A. |paşnav13=Malaspina |pêşnav13=P. |paşnav14=Terrenato |pêşnav14=L. |paşnav15=Berebbi |pêşnav15=A. |tarîx=2006 |sernav=Population Structure in the Mediterranean Basin: A Y Chromosome Perspective |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1529-8817.2005.00224.x |kovar=Annals of Human Genetics |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=207–225 |doi=10.1111/j.1529-8817.2005.00224.x |issn=1469-1809 }}</ref> Haplogrupên J, K, F û E1b1b ji rêzên bi belavbûna cûda yên di nav Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Ewropayê de pêk tên. Li derveyî Qibrisê, li Keyaniya Yekbûyî, Awistralya, Kanada, Dewletên Yekbûyî, Yewnanistan û Tirkiyeyê dîyasporayên girîng û geş hene - hem dîyaspora yewnanî ya qibrisî û hem jî dîyaspora tirk ên qibrisî hene. Li gorî daneyên ku ji aliyê Konseya Ewropayê ve hatiye weşandin, li Qibrisê nêzîkî 1.250 roman dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu-country/cyprus_en |sernav=Cyprus - European Commission |malper=commission.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Piraniya yewnanên Qibrisê xwe wekê Xiristiyan, bi taybetî Ortodoksên Yewnanî, nas dikin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/817E9279C04E4480C2257023002B858C?OpenDocument |sernav=Government Web Portal - Areas of Interest |malper=www.cyprus.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2012-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120225142919/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/817E9279C04E4480C2257023002B858C?OpenDocument |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piraniya tirkên Qibrisê peyrewên Îslama Sunnî ne. Serokkomarê yekem ê Qibrisê, Makarios III, serpiskopos bû. Tekkeya Hala Sultan li nêzîkî Gola Xwê ya Larnakayê ye û ji bo misilmanan cihê ziyaretê ye. Li gorî serjimêriya sala 2001ê ku li deverên di bin kontrola hikûmetê de hatiye kirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/populationcondition_en/populationcondition_en?OpenDocument&sub=2&e= |sernav=Statistical Service - Population & Social Conditions > Population Census 2001 |malper=www.mof.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> ji %94.8ê nifûsê ortodoksên rojhilat, ji %0.9 ermenî û maronî, ji %1.5 katolîkên latînî, ji %1.0 dêra îngilîstanê û ji %0.6 misilman bûn. Di heman demê de li Qibrisê civatek cihûyan jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://acninternational.org/religiousfreedomreport/ |sernav=Religious Freedom Report |malper=ACN International |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en-US }}</ref> === Ziman === Zimanê yewnanî û tirkî li Qibrisê zimanên fermî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.presidency.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203001544/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zimanê ermenî û erebîya maronî ya Qibrisê wekê zimanên kêmneteweyan têne nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Cyprus.htm |sernav=Database for the European Charter for Regional or Minority Languages |malper=languagecharter.eokik.hu |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Her çend statuyeke fermî nebe jî, li giravê zimanê îngilîzî bi berfirehî tê axaftin û li ser nîşaneyên rê û di agahdarî û reklaman de bi firehî cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/education/languages/archive/languages/langmin/euromosaic/cy1_en.html |sernav=EUROPA - Education and Training - Regional and minority languages - Euromosaïc study |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref> Zimanê îngilîzî di dema desthilatdariya kolonyalîzma brîtanî de zimanê fermî yê yekane bû û heta sala 1960an lingua fransa bû û heta sala 1989an di dadgehan de û heta sala 1996an jî di qanûndanînê de (de facto) dihat bikaranîn. Di sala 2010an de ji %80,4ê qibrisiyan zimanê Îngilîzî wekî zimanê duyem bikar dianîn. Zimanê rûsî di nav kêmneteweyên welêt, niştecih û welatiyên welatên piştî Sovyetê û yewnanên Pontusê de bi berfirehî tê axaftin. Bi taybetî li Limassol û Paphosê zimsnê rûsî, piştî îngilîzî û yewnanî, zimanê sêyem e ku li ser gelek nîşane dikan û xwaringehan tê bikar anîn. Di heman demê de li gorê daneyên di sala 2006an ji %12ê nifûsê bi zimanê fransî û ji %5ê nifusê jî bi zimanê almanî diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> == Binerê == * [[Krît]] == Çavkanî == === Not === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cyprus}} {{YE}} {{Dewletên Asyayê}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Giravên Ewropayê]] [[Kategorî:Qibris| ]] 361boo8uyw1poupp9ji4lo0g3wl0eqg 2093476 2093475 2026-09-09T16:04:09Z Avestaboy 34898 /* Serdema brîtaniyan */ Rastnivîs 2093476 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Qibris''',{{Efn|<ref>{{Ferhenga Farqînî, 2004|r=1510|jêgirtin=Qibris}}</ref><ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1151|jêgirtin=Qibris}}</ref> (osmanî: قبرس<ref name=":0">New Redhouse sözlüğü. Türkçe-İngilizce. Stembol, 1968. r. 649</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=190 }}</ref>) an '''Qibrîs'''<ref>{{Jêder |sernav=Dixwazin dîsa dagir bikin - Modela Qibrîs û Rojava dibe yek - Federasyon |url=https://www.youtube.com/watch?v=ukDjVrwvB-A |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/kk/pol%C3%AEt%C3%AEka/serokomar-erdogan-%C3%BB-pist%C3%AE-serdan%C3%AAn-qibr%C3%AEs-%C3%BB-azerbeycan%C3%AA-bersiva-pirs%C3%AAn-rojnamevanan-da/2922253 |sernav=Ajansa AA bikaranîna navê Qibrîsê |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> (osmanî: قبریس<ref name=":0"/>) an '''Kîpr'''<ref>[[Çerkez Bakayev]] (1983). Osnovy kurdskoy orfografii. Moskva: Nauka. r.195</ref>}} bi fermî '''Komara Qibrisê''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Κύπρος, ''Kípros'', Κυπριακή Δημοκρατία, ''Kipriakí Dhimokratía''; [[tirkî|bi tirkî]]: ''Kıbrıs Cumhuriyeti''), welatekî giravî yê li rojhilatê [[Deryaya Navîn]] e ku li peravê [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] û li rojavayê [[Asya]]yê ye. Qibris piştî [[Sîsîlya]] û [[Sardînya]]yê, sêyem girava herî mezin û sêyem girava herî qelebalix ê Deryaya Navîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/biggest-islands-in-the-mediterranean-sea.html |sernav=Biggest Islands In The Mediterranean Sea By Area |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-08-04 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US |paşnav=Environment |pêşnav=Amber Pariona in }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-most-populated-islands-in-the-mediterranean-sea.html |sernav=The Most Populated Islands In The Mediterranean Sea |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-08-15 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World }}</ref> Girav li ser deryayeke disekine ku li başûrê rojavayê giravê [[Yewnanistan]], li bakur [[Tirkiye]], li rojhilat [[Sûrî|Sûriye]] û [[Libnan]], li başûrê rojava [[Filistîn (herêm)|Filistîn]] û [[Îsraêl]] û li başûrê giravê [[Misir]] heye. Paytexta giravê bajarê [[Nîkosya]] ye û bajarê herî mezin ê giravê bajarê [[Limasol]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.cy/en/economy-and-finance/census-of-population-and-housing-2021-final-results/ |sernav=Census of Population and Housing 2021: Final Results - Gov.cy |malper=www.gov.cy |tarîx=2024-08-09 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US }}</ref> Baregehên leşkerî yên brîtanî li Akrotiri û Dhekelyayê ne û di heman demê de beşa bakurê rojhilatê giravê bi awayekî de facto ji aliyê [[Bakurê Qibrisê|Komara Tirkî ya Qibrisa Bakur]] ve tê birêvebirin ku bi piranî ji aliyê welatên cîhanê ve nayê naskirin û ji Komara Qibrisê bi herêmeke navber ya [[Neteweyên Yekbûyî]] veqetandî ye. == Etîmolojî == Kevintirîn behskirina navê belgekirî ya Qibrisê di sedsala 15ê berî zayînê de bi [[yewnaniya mîkenî]] 𐀓𐀠𐀪𐀍, ''ku-pi-ri-jo'' ye ku tê wateya "qibrisî" (bi yewnanî: Κύπριος, ''kíprios'') ku bi tîpên kitekitkirî yên [[Linear B]] hatiye nivîsandin. Navê giravê bi forma yewnanî ya klasîk Κύπρος (Kýpros) e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Caphtor/Keftiu: A New Investigation |paşnav=Strange |pêşnav=John |weşanger=Brill Archive |tarîx=1980 |isbn=978-90-04-06256-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=c9QUAAAAIAAJ&pg=PA154 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://palaeolexicon.com/ |sernav=Palaeolexicon - Word study tool of ancient languages |malper=palaeolexicon.com |roja-gihiştinê=2025-10-24 }}</ref> Etîmolojiya navê bi awayekî baş nayê zanîn ku di derbarê navê giravê de hinek pêşniyar ev in: # Peyva yewnanî ya ji bo [[dara serwê]] ([[dara serû]]) (''Cupressus sempervirens''), κυπάρισσος (''kypárissos'') # Navê yewnanî ya [[dara qeneqê]] (''Lawsonia alba''), κύπρος (''kýpros'') # Peyveke ji [[zimanê eteoqibrisî]] ya ji bo [[sifir]]ê. Wek mînak, hatiye pêşniyarkirin ku ew ji peyva sumerî ya ji bo sifir (''zubar'') an jî ji bo [[bronz]]ê (''kubar'') tê ku ji ber kanên mezin ên madena sifir ên ku li giravê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simkin |pêşnav=O. B. |tarîx=2011-03-11 |sernav=Greek Etymology - (R.) Beekes Etymological Dictionary of Greek. In two volumes. With the assistance of Beek L. van. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series, Volume 10.) Pp. xlviii + 1808. Leiden and Boston: Brill, 2010. Cased, €399, US$590. ISBN: 978-90-04-17418-4 (set). |url=https://doi.org/10.1017/s0009840x10001629 |kovar=The Classical Review |cild=61 |hejmar=1 |rr=1–3 |doi=10.1017/s0009840x10001629 |issn=0009-840X }}</ref> Bi rêya bazirganiya derveyî welat, giravê navê xwe daye peyva latînî ya klasîk a navê sifirê ku bi rêya hevoka ''aes Cyprium'', "metalê Qibrisê", ku paşê bi kurtkirî bûye ''Cuprum''.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Our options |weşanger=The MIT Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-262-30606-5 |url=https://doi.org/10.7551/mitpress/9610.003.0008 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Cyprus sentinel2.jpg|thumb|çep|Wêneyekî Qibrîsê ku ji aliyê peyka Sentinel-2 ve di sala 2022an de hatiye kişandin.]] Qibris, hem ji aliyê rûberê ve û hem jî ji aliyê nifûsê ve, piştî giravên îtalî yên Sîsîlya û Sardînyayê, sêyem girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://faculty.fiu.edu/~swdowins/research-eastmed.html |sernav=Shimon Wdowinski: Research: Eastern Mediterranean |malper=faculty.fiu.edu |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref> Her wiha girav ji aliyê rûberê ve 80em mezintirîn û ji aliyê nifûsê ve jî 51em mezintirîn girava cîhanê ye. Dirêjahiya giravê ji serî heta binî 240 kîlomêtre dirêj e û firehiya giravê li xala herî fireh 100 kîlometre berfirehe. Girav di navbera 34° û 36° [[hêlîpan]] a bakur û 32° û 35° [[hêlîlar]]a rojhilat de ye. Herêmên din ên cîran [[Sûrî|Sûriye]] û Libnan li rojhilat û başûrê rojhilat (bi rêzê ve 105 û 108 kîlomêtre, Îsraêl 200 kîlomêtre li başûrê rojhilat, Şerîda Xezeyê 427 kîlomêtre li başûrê rojhilat, Misir 380 kîlomêtre li başûr û [[Yewnanistan]] jî 280 kîlomêtre li bakurê rojavayê giravê ye. Girav ji 800 kîlomêtre dûr e ku 280 kîlomêtre ji girava biçûk a [[Dodekanez]]ê [[Kastellorizo]]​ ​(Megisti), 400 kîlomêtre ji Rodosê û 800 kîlometre ji erdê serekeyê Yewnanistanê dûr e. Qibris li ser xaçerêya sê parzemînan e ku hinek çavkanî Qibrisê wekê beşek [[Ewropa]]yê û hinek çavkanî jî Qibrisê wekê beşekê [[Rojavayê Asyayê]] û [[Rojhilata Navîn]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Countries or areas / geographical regions |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2025-10-23 }}</ref> Avaniya fîzîkî ya giravê ji aliyê du rêzeçiyayên wekê çiyayên [[Trodos]]ê û [[rêzeçiyayên Kerînyayê]] ya biçûk û deşta navendî ya [[Mezaorya]] ku ji aliyê van rêzeçiyayan ve hetiye dorpêç kirin, hatiye çêkirin Ava [[Deşta Mezaoryayê]] ji aliyê [[çemê Pedieosê]] ve, ku çemê herî dirêj ê giravê ye, tê valakirin. Çiyayên Trodosê piraniya beşên başûr û rojavayê giravê vedigirin û bi qasî nîvê rûbera giravê pêk tînin. Xala herî bilind a Qibrisê çiyayê [[Olîmpos]]ê ye ku bilindahiya çiyayê 1.952 mêtre ye û li navenda rêzeçiyayên Trodosê ye. Rêzeçiyayên teng ên Kerînyayê ku li seranserê perava bakur dirêj dibe ku rûberek pir kêmtir digire û bilindahî jî nizmtir in ku herî zêde digihîjin 1.024 mêtre. Girav di nav [[Lewheya Anatolyayê|Lewheya Anatoliyê]] de ye. Girava Qibrisê ekoherêma daristanên Deryaya Navîn a Qibrisê dihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |paşnav10=Noss |pêşnav10=Reed |paşnav11=Hansen |pêşnav11=Matt |paşnav12=Locke |pêşnav12=Harvey |paşnav13=Ellis |pêşnav13=Erle C |paşnav14=Jones |pêşnav14=Benjamin |paşnav15=Barber |pêşnav15=Charles Victor |tarîx=2017 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1093/biosci/bix014 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=5451287 |pmid=28608869 }}</ref> Di Îndeksa Yekparebûna Peyzaja Daristanê ya 2018an de rêzbendî ya navînî ya giravê bi qasî 7.06/10 bû ku girav di nav 172 welatan de di rêza 59em a cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grantham |pêşnav=H. S. |paşnav2=Duncan |pêşnav2=A. |paşnav3=Evans |pêşnav3=T. D. |paşnav4=Jones |pêşnav4=K. R. |paşnav5=Beyer |pêşnav5=H. L. |paşnav6=Schuster |pêşnav6=R. |paşnav7=Walston |pêşnav7=J. |paşnav8=Ray |pêşnav8=J. C. |paşnav9=Robinson |pêşnav9=J. G. |paşnav10=Callow |pêşnav10=M. |paşnav11=Clements |pêşnav11=T. |paşnav12=Costa |pêşnav12=H. M. |paşnav13=DeGemmis |pêşnav13=A. |paşnav14=Elsen |pêşnav14=P. R. |paşnav15=Ervin |pêşnav15=J. |tarîx=2020-12-08 |sernav=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity |url=https://www.nature.com/articles/s41467-020-19493-3 |kovar=Nature Communications |ziman=en |cild=11 |hejmar=1 |rr=5978 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |issn=2041-1723 |pmc=7723057 |pmid=33293507 }}</ref> Ji aliyê jeopolîtîk ve, girav li çar beşên sereke hatiye dabeş kirin. Komara Qibrisê ji sêyan dudiyê başûrê giravê (59.74%) vedigire. Rêveberiya tirk sêyeka bakur (34,85%) vedigire û [[Xeta Kesk]] a di bin kontrola Neteweyên Yekbûyî de herêmeke navber peyda dike ku herduyan ji hev vediqetîne û ji %2,67ê giravê vedihewîne. Di dawiyê de, li ser giravê du baregehên di bin serweriya Brîtanyayê li [[Akrotiri]] û [[Dhekelia]] hene ku ji %2,74ê mayî yê giravê vedihewîne. == Dîrok == === Serdemên pêşdîrokê û kevnare === [[Wêne:Kition, Zeus Keraunios.jpg|thumb|Peykerê [[Zeus Keraunios]] (500–480 {{bz}}) ku li [[Kîtion]]ê hatiye dîtin û îro li muzexaneya Nîkosyayê ye.]] Li gorî dîroka deverên mîna [[Aetokremnos]] a li perava başûr û devera hundirîn a [[Vretsia Roudias]]ê, mirovên nêçîrvanberhevkar cara yekem li dora 13 û 12 hezar sal berê (ji 11.000 heta 10.000 {{bz}}) gihîştine Qibrîsê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tsakalos |pêşnav=Evangelos |paşnav2=Efstratiou |pêşnav2=Nikos |paşnav3=Bassiakos |pêşnav3=Yannis |paşnav4=Kazantzaki |pêşnav4=Maria |paşnav5=Filippaki |pêşnav5=Eleni |tarîx=2021-08-01 |sernav=Early Cypriot Prehistory |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/716100 |kovar=Current Anthropology |ziman=en |cild=62 |hejmar=4 |rr=412–425 |doi=10.1086/716100 |issn=0011-3204 }}</ref> Hatina mirovên pêşîn bi nemana [[hespê çemî]] (hîpopotam) bicûkê Qibrisê ku gewdeyên wan 75 cm bilind bû û [[Fîl]]ê biçûk ê Qibrîsê ku gewdeyên wan ji 1 mêtreyê bilindtir e, hevdem e ku yekane memikdarên mezin ên xwemaliyên giravê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asor.org/pubs/books-monographs/swiny.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.asor.org |roja-gihiştinê=2025-10-23 |roja-arşîvê=2016-06-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160606210529/http://www.asor.org/pubs/books-monographs/swiny.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Civakên cotkariyên neolîtîk ê li ser giravê nêzîkî 10.500 sal berê (8500 {{bz}}) derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bar-Yosef Mayer |pêşnav=Daniella E. |paşnav2=Kahanov |pêşnav2=Yaacov |paşnav3=Roskin |pêşnav3=Joel |paşnav4=Gildor |pêşnav4=Hezi |tarîx=2015-09-02 |sernav=Neolithic Voyages to Cyprus: Wind Patterns, Routes, and Mechanisms |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15564894.2015.1060277 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=10 |hejmar=3 |rr=412–435 |doi=10.1080/15564894.2015.1060277 |issn=1556-4894 }}</ref> Li cihekî neolîtîk ê li Qibrisê, bermahiyên hestiyên pisîkekî heşt mehî li gel hestiyê mirovekî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-06-29 |sernav=Study traces cat's ancestry to Middle East (Published 2007) |url=https://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-29cat.6404420.html |roja-gihiştinê=2025-10-24 |ziman=en }}</ref> Tê texmînkirin ku dîroka vê gorê 9.500 salên niha (7500 {{bz}}) vedigere ku ji şaristaniya Misira kevnar, kevintir e û têkiliya herî kevin a pisîk û mirovan a naskirî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |sernav=CNN.com - Ancient burial looks like human and pet cat - Apr 9, 2004 |malper=edition.cnn.com |roja-gihiştinê=2025-10-24 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Gundê Neolîtîk ê Khirokitia ku bi awayekî baş hatiye parastin, yek ji şûnwarên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û dîroka şûnwarê ji dora 6.800 salên {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Faunal Extinction in an Island Society |url=https://books.google.com/books?id=hCwYwyEBXEAC&pg=PA15 }}</ref> Di Serdema bronzî ya paşîn de, li dora sala 1650 {{bz}} ve Qibris (ku di nivîsên hemdem de bi tevahî an qismî wekê Alaşiya hatiye nas kirin) bi bazirganiya sifirê ku ji çiyayên Trodosê dihat derxistin ve ku zêdetir bi cîhana Deryaya Navîn a fireh ve girêdayî bû ku vê yekê pêşveçûna wargehên bajarî li seranserê giravê teşwîq kiriye û tomar destnîşan dikin ku Qibris di vê demê de ji aliyê "padişahan" ve hatiye birêvebirin ku bi serokên dewletên din ên Deryaya Navîn re (wekê fîrawûnên Padişahiya Nû ya Misrê, wekî ku di [[nameyên Amarna]] de hatine belgekirin) nameyan didan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Knapp |pêşnav=A. Bernard |paşnav2=Meyer |pêşnav2=Nathan |tarîx=2023 |sernav=Merchants and Mercantile Society on Late Bronze Age Cyprus |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/724597 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=127 |hejmar=3 |rr=309–338 |doi=10.1086/724597 |issn=0002-9114 }}</ref> Yekem navê tomarkiriyê padîşahekî Qibrisê Kushmeşûşa ye ku di nameyên ku di sedsala 13an a berî zayînê de ji Ugaritê re hatine şandin de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C. |url=https://books.google.com/books?id=_M1bCgAAQBAJ }}</ref> Di dawiya Serdema Bronzê de li giravê du pêlên niştecihên yewnanî bi cih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Trojan war |url=https://archive.org/details/trojanwar0000thom |paşnav=Thomas |pêşnav=Carol G. |weşanger=Greenwood press |tarîx=2005 |isbn=978-0-313-32526-7 |cih=Westport (Conn.) |paşnav2=Conant |pêşnav2=Craig |series=Greenwood guides to historic events of the ancient world }}</ref> Pêla yekem ji bazirganên yewnanî yên mîkenî pêk dihat ku li dora sala 1400 {{bz}} de dest bi serdana Qibrisê kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A.d. Lacy |weşanger=Taylor & Francis |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YOwOAAAAQAAJ&pg=PA168 }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Tê bawerkirin ku piştî hilweşîna Yewnanistana mîkenî ya serdema bronzê ya paşîn ji 1100 heta 1050 salên {{bz}} pêlek mezin a niştecihbûna yewnanî li giravê çêbûye û karakterê bi piranî yewnanî ya giravê ji vê serdemê vir ve tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Trojan War |url=https://books.google.com/books?id=UzASgBf2W10C&pg=PA98 }}</ref> Qibris di mîtolojiya yewnanî de roleke girîng dilîze ku ji ber girav cihê jidayikbûna [[Afrodîtê]] û [[Adonîs]] e û warê [[Qiral Kînîras]], [[Teukeros]] û [[Pîgmalion]] e. Delîlên wêjeyî hebûna fînîkiyên kevin li Kîtionê nîşan didin ku di destpêka sedsala 10an a berî zayînê de girav di bin desthilatdariya Tîrî de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fas.harvard.edu/~semitic/wl/publications/2012/hadjisavvas.html |sernav=The Shelby White & Leon Levy Program: Hadjisavvas |malper=www.fas.harvard.edu |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Hinek bazirganên fenîkî ku tê bawerkirin ji Tûrê hatine herêmê bicih bûne û li giravê bandora siyasî ya Kîtionê berfireh kirine. Piştî li dora 850 sala {{bz}}, fînîkiyan perestgeh li cihê [[Katarî|Katariyê]] ji nû ve ava kirine û ji nû ve bi kar anîne. Qibris li cihekî stratejîk li rojhilatê Deryaya Navîn e. Berî ku demek kurt di bin desthilatdariya Misirê de bimîne û di dawiyê de di sala 545 BZ de dikeve bin desthilatdariya Hexamenişî, girav ji sala 708 {{bz}} dest pê kiriye û sedsalek ji aliyê împeratoriya neo-asûrî ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:2008.01.0530:book=3:chapter=6:section=3 |sernav=Arrian, Anabasis, book 3, chapter 6, section 3 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Girav bi pêşengiya [[Onêsîlos]] ku padişahê [[Salamîs]]ê bû, di dema [[Serhildana Îyonî]] ya biserneketî ya sala 499 {{bz}} de li dijî axameniyan tevlî hevalbebdên xwe yên yewnanî yên li bajarên Îyonî bûye. Di wî demê de ev serhildan hatiye tepeserkirin lê Qibris dikare rêjeyek bilind a xweseriya xwe biparêze û bi mêla xwe ya ber bi cîhana yewnanî ve dimîne.<ref name=":1"/> === Serdema navîn === [[Wêne:Nicosia by Giacomo Franco.jpg|thumb|çep|Dîwarên Nîkosyayê ku ji aliyê venedîkiyan ve ji bo parastina bajêr ku ji ber êrîşên osmaniyan were parastin hatine çêkirin.]] Dema ku Împeratoriya Romayê di sala 286an de bûye du beşên rojhilat û rojava, Qibris bûye beşek ji Împeratoriya Romayê ya Rojhilat (ku jê re Împeratoriya Bîzansê jî digotin) ku girav nêzîkî 900 salan wekê beşek ji împeratoriyê dimîne. Di bin serweriya bîzansê de, helwesta yewnanî ku ji demên kevnar ve berbiçav bû, karekterek xurt a helenîstîk-xiristiyan hatiye pêşvebirin ku heya niha jî nîşaneya civaka yewnanî ya Qibrisê ye.<ref name=":2">{{Jêder-nûçe |sernav=Cyprus : a country study |url=https://www.loc.gov/item/92036090/ |roja-gihiştinê=2025-10-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Ji sala 649an vir ve Qibris rastî êrîş û talanên dubare yên ji aliyê [[xîlafeta Emewiyan]] ve hatiye. Gelek ji wan talanan bi êrîşên ji nişkê ve pêk dihatin lê talanên din bi êrîşên mezin pêk hatine ku tê de gelek qibrisî hatine kuştin û dewlemendiyeke mezin hatine birin an jî hatine wêrankirin.<ref name=":2" /> Bajarê Salamîsê hatiye hilweşandin ku bajêr careke din êdî ji nû ve nehatiye avakirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-28 }}</ref> Kontrola Bîzansê li perava bakur xurttir dimîne lê ereban li başûr bandora xwe zêdetir kiribû. Di sala 688an de, împerator [[Justinian II]] û xelîfe [[Abd el-Malik]] peymanek îmze kirin ku li gorî peymanê Qibris dê bi heman mîqdarê bacê bide Xelîfetiyê û bacê bide Împeratoriyê lê ji herduyan re jî bêalî bimîne û wekê parêzgeheke ji aliyê împeratoriyê ve were birêvebirin. Ji vê serdemê tu dêrên bîzansî nemane û girav ketiye nav serdemeke xizaniyê.<ref name="Kaldellis2011">{{Jêder-kovar |paşnav=Kaldellis |pêşnav=Anthony |tarîx=2011 |sernav=D. M. Metcalf, ''Byzantine Cyprus, 491–1191''. (Texts and Studies in the History of Cyprus, 62.) Nicosia: Cyprus Research Centre, 2009. Pp. 659; 29 black-and-white figures and tables. |url=https://doi.org/10.1017/s0038713411000492 |kovar=Speculum |cild=86 |hejmar=2 |rr=530–532 |doi=10.1017/s0038713411000492 |issn=0038-7134 }}</ref> Dema ku împerator [[Nîkeforos II Fokas]] li bejahî û ji deryayê biserketinên biryardar bi dest dixe, serweriya bîzansî ya tevahî di sala 965an de hatiye vegerandin.<ref name=":3" /> Di sala 1156an de [[Raynaldê Châtillon]] û [[Thoros II]] ê Ermenistanê di nav sê hefteyan de Qibris talan kirin ku gelek talanî şelandin û gelek welatiyên pêşeng û malbatên wan bi fîdyeyê dîl girtin ku ji bo vegerandina giravê nifş bi nifş berdewam kiribû. Çend keşîşên yewnanî hatin seqet kirin û dişînin [[Konstantînopolîs]]ê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lembright |pêşnav=Robert |tarîx=1996 |sernav=Byzantium: The Decline and Fall |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1996.9952538 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=24 |hejmar=4 |rr=185–185 |doi=10.1080/03612759.1996.9952538 |issn=0361-2759 }}</ref> Di sala 1185an de, [[Îsaak Komnenos]] Lu endamekî malbata împeratorî ya Bîzansê bû, Qibrîsê dagir bi dest dixe û li giravê ji împeratoriyê serbixwe bûna xwe ragihandibû. Di sala 1191ê de, di dema sefera xaçperestan a sêyem de, Richard I ê Îngilîstanê girav ji beşdarê axa xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Middle Ages, 300-1500 |url=https://books.google.com/books?id=rhWpPr93KjMC&pg=PA326 }}</ref> Wî giravê wekî baregeheke dabînkirinê ya sereke bi kar aniye ku di wê demê de ji Saracenan hinek ewlehtir bû. Piştê saleke Richard giravê difiroşê Şovalyeyên Templarê ku piştî serhildanek bi xwînî careke din dîsa şovalyeyan difiroşin Guy ji Lusignan. Birayê wî û cîgirê wî Aimery ji aliyê Henry VI, împeratorê Romayê ya pîroz ve wekê qiralê Qibrisê hatiye nas kirin.<ref name=":3" /> Piştî mirina James II, padîşahê dawî ya Lusignanê, di sala 1473an de, Komara Venedîkê kontrola giravê digire destê xwe, di heman demê de jina venedîkî ya padîşahê ku di wî demê de miribû, şahbanû Catherine Cornaro, wekê pêşengeke li giravê hukumdarî kiriye.<ref name=":3" /> Venedîk di sala 1489an de, piştî deskişandina Catherine ji textê, bi fermî padîşahiya Qibrisê beşdarê axa kiriye. Venedîkiyan bi avakirina sûrên Nîkosyayê, bajêr xurt kirin û bajarê wekê navendeke girîng a bazirganiyê bi kar anîne. Di seranserê desthilatdariya Venedîkê de, xanedaniya osmaniyan gelek caran êrîşî Qibrisê dikirin. Di sala 1539an de osmaniyan Limassol wêran kiriye û ji ber vê yekê venedîkiyan ji ber xetereya herî xirab Famagusta û Kyrenia amadekariya ewlehiya bajaran kirin.<ref name=":3" /> Her çiqas arîstokrasiya Lusignan a fransî di seranserê serdema navîn de li Qibrisê wek çîna civakî ya serdest mabe jî, ew texmîna berê ku yewnanî li ser giravê tenê wekê xizmetkar dihatin dîtin êdî ji aliyê akademîsyenan ve wekê agahiyên rast nayên hesibandin.<ref name="Kaldellis2011" /> Niha tê qebûlkirin ku di serdema navîn de hejmareke zêde ya yewnanên Qibrisî gihîştine çînên jorîn, rêzên navîn ên yewnanî zêde bûne û malbata padîşahî ya Lusignan bi yewnanan re zewicîne. Di nav wan de Qiral John II yê Qibrisê jî hebû ku bi Helena Palaiologina re zewiciye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Arbel |pêşnav=Benjamin |tarîx=2013-04-15 |sernav=Intercultural Contacts in the Medieval Mediterranean |url=https://doi.org/10.4324/9780203724835 |kovar=Medieval Mediterranean |doi=10.4324/9780203724835 }}</ref> === Êrîşên osmaniyan === Tevî berxwedana tund a niştecihên Nîkosya û Famagusta di sala 1570an de êrîşeke berfireh a Osmaniyan bi 60.000 leşkeran girav dikeve bin kontrola osmaniyan. Leşkerên osmanî yên ku Qibrîsê dagir kirin gelek welatiyên xiristiyan ên yewnanî û ermenî kuştin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/cyprus/7.htm |sernav=Cyprus - OTTOMAN RULE |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-10-29 }}</ref> Elîtên latînî yên berê hatin hilweşandin û yekem guhertina demografîk a girîng ji demên kevnar ve bi avakirina civateke misilman pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: A Modern History |paşnav=Mallinson |pêşnav=Bill |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-05-27 |isbn=978-1-85043-580-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HEjkuhF2GsMC&pg=PA81 |paşnav2=Mallinson |pêşnav2=William }}</ref> Leşkerên ku di dagir kirina giravê de şer kirin li giravê bi cih bibûn cotkar û dikankarên tirk ji Anatolyayê anîne giravê. Ev civaka nû eşîrên Anatoliyê ya sirgûnkirî, kesên "nexwestî" û endamên cûrbicûr ên mezhebên misilman ên "bi pirsgirêk", û her wiha hejmareke kesên nû yên li ser giravê jî vedihewand.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean world, 1571-1640 |url=https://archive.org/details/christiansmuslim0000jenn |paşnav=Jennings |pêşnav=Ronald C. |weşanger=New York University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-8147-4181-8 |cih=New York |series=New York University studies in Near Eastern civilization }}</ref> Osmaniyan sîstema feodal a berê ji holê rakir û sîstema miletî li Qibrisê bikaraniye ku li gorî wê gelên ne misilman ji aliyê otorîteyên xwe yên dînî ve dihatin birêvebirin. Berevajî rojên desthilatdariya latînî, serokê dêra Qibrisê wekî rêberê nifûsa Qibrisê ya yewnanî hatibû erkdarkirin û wekî navbeynkar di navbera qibrisiyên yewnanî yên xiristiyan û rayedarên osmanî de tevdigeriya. Vê statuyê misoger kiriye ku dêra Qibrisê di rewşekê de bû ku hewlên berfirehbûna domdar a Dêra Katolîk li ser giravê bi dawî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/Embassy_Madrid.nsf/all/6A33D29D666143A6C1257A36002ECA14/$file/ChipreUnaVisionHistorica.pdf?openelement |sernav=Wayback Machine |malper=www.mfa.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-10-29 |roja-arşîvê=2013-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131017133438/http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/Embassy_Madrid.nsf/all/6A33D29D666143A6C1257A36002ECA14/$file/ChipreUnaVisionHistorica.pdf?openelement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikumdariya osmaniyan li ser Qibrisê carinan bêxem, carinan jî zordar bû ku ev yek li gorî şêwaza birêvebirina siltan û karbidestên herêmî diguherî.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan |paşnav=Pericleous |pêşnav=Chrysostomos |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2009-06-17 |isbn=978-0-85771-193-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA131 }}</ref> Rêjeya misilmanan û xiristiyanan di seranserê serdema serdestiya osmaniyan de diguherî. Bi dagirgirina osmanyan re, di salên 1777 û 78an de 47.000 misilman li giravê bicih dibin ku ji 37.000 ê nifûsa xiristiyanên giravê zêder dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Is the Turkish Cypriot population shrinking? an overview of the ethno-demography of Cyprus in the light of the preliminary results of the Turkish-Cypriot census |paşnav=Hatay |pêşnav=Mete |weşanger=International Peace Research Institute |tarîx=2007 |isbn=978-82-7288-244-9 |cih=Oslo |series=PRIO report }}</ref> Di sala 1872an de, nifûsa giravê gihîştibû 144.000 kesan ku ji wan 44.000 misilman û 100.000 xiristiyan pêk dihat. Gelheya misilman ji gelek krîpto-xiristiyanan pêk dihatin ku di nav wan de Lînobambakî jî hebû ku civateke krîpto-katolîk ku ji ber zordariya dînî ya li ser civaka katolîk ji aliyê rayedarên osmanî ve derketibû holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean World, 1571-1640 |paşnav=Jennings |pêşnav=Ronald |weşanger=NYU Press |tarîx=1992-08-01 |isbn=978-0-8147-4318-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dslYF9LopnMC&pg=PT596 }}</ref> Piştre ev civat di dema desthilatdariya brîtanî de bi civaka tirkên Qibrîsê re asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus |url=https://books.google.com/books?id=nxj9a-Stax4C&pg=PA130 }}</ref> Hê ku Şerê Serxwebûna Yewnanistan ku di sala 1821ê de dest pê dikir, hinek yewnanên qibrisî ber bi Yewnanistanê ve çûn da ku tevlî hêzên yewnanî bibin. Li hember vê yekê, waliyê osmanî ya Qibrisê 486 yewnanên Qibrisî yên navdar girtin û bidarve dike ku di nav wan de Serpiskoposê Qibrisê, Kyprianos û çar keşîşên din jî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Cyprus |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-10-01 |isbn=978-0-8108-6298-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC }}</ref> Di sala 1828an de, serokkomarê yekem ê Yewnanistana nûjen Ioannis Kapodistrias daxwaza yekbûna Qibrisê bi Yewnanistanê re dike ku di encamê de gelek serhildanên biçûk pêk hatibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: a modern history |url=https://archive.org/details/cyprusmodernhist0000mall_o5o8 |paşnav=Mallinson |pêşnav=Bill |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2005 |isbn=978-1-85043-580-8 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas yek ji wan jî bi ser nekeve jî bertek li hember desthilatdariya xirab a osmaniyan bibû sedema serhildanên hem qibrisên yewnanî û hem jî qibrisiyên tirkî. Piştî sedsalan ji paşguhkirina osmaniyan, xizaniya piraniya mirovan û standina bacên giran ên berdewam, neteweperestiya yewnanî zêde dike û di sedsala 20an de fikra yekîtîya bi Yewnanistana nû serbixwe re di nav qibrisiyên yewnanî de bi xurtî kok girt. Di bin desthilatdariya osmaniyan de, rêjeyên hejmartin, qeydkirina dibistanan û xwendin û nivîsandinê daketibû asta herî kêm bû. Ev rêjeyên piştî bidawîbûna desthilatdariya osmaniyan jî berdewam kirin û piştre careke din di sedsala bîstan de bi rêjeya xwendin û nivîsandina giravê bi awayeke bi lez zêde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the global economy: from 1500 to the present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-107-10470-9 |cih=Cambridge, United Kingdom ; New York, NY |paşnavê-edîtor=Baten |pêşnavê-edîtor=Joerg |paşnavê-edîtor2=International Economic History Association }}</ref> Ev rayedarên dînî, ligel efser û pisporên leşkerî yên yewnanî ku hinek ji wan hê jî Megali Idea dişopandin, paşê rêxistina gerîla EOKA (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston an Rêxistina Neteweyî ya Şervanên Qibrisî) damezrandin. === Serdema brîtaniyan === [[Wêne:Hosting the British flag at Nicosia.jpg|thumb|Dîmenek ji bilindkirina ala brîtanî li Nîkosyayê.]] Piştî şerê rûs û tirkan (1877–1878) û Kongreya Berlînê, Qibris ji Împeratoriya Brîtanî re hate kirêkirin ku di sala 1878an de rêveberiya wê bi awayekî ''de facto'' girt ser xwe (her çend ji aliyê serweriyê ve, Qibris heta 5ê Mijdara 1914an, digel [[Misir]] û [[Sûdan]]ê, wekî axa osmanî ya de jure ma) di berdêla garantiyên ku [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] diviyabû giravê wekî bingehek bikar bîne ku osmaniyan li dijî êrîşkariya Rûsyayê biparêze.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2025-10-30 |ziman=en }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-30 }}</ref> Girav dê ji bo rêyên kolonyalîzmê yên Brîtanyayê wekî baregeheke leşkerî ya sereke xizmet bikira. Di sala 1906an de dema ku bendera Famagusta temam bû Qibris baregeheke deryayî ya stratejîk bû ku li ser [[Kanala Swêşê]], rêya sereke ya girîng ber bi Hindistanê ve bû ku di wê demê de milkê herî girîng ê derveyî welêt ê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] bû. Piştî destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û biryara xanedaniya osmanî ya tevlîbûna şer li kêleka [[Hêzên Navendî]], di 5ê mijdara sala 1914an de [[Împeratoriya Brîtanî]] bi fermî Qibrisê beşdarê axa dike û xedîvatiya osmanî ya [[Misir]]ê û Sûdanê wekî siltanî û parêzgeriya Brîtanyayê ragihand.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Di cotmeha sala 1915an de, Brîtanyayê Qibrisê pêşkêşî Yewnanistanê kiriye ku di bin desthilatdariya Qiral [[Konstantînê Mezin|Konstantînê I]] ê [[Yewnanistan]]ê de bû ku bi şertekî ku Yewnanistan li kêleka Brîtanyayê tevlî şer bibe û here alîkariya Serbistanê ku erkên xwe yên peymana serbi-yewnan a gulana 1913an bicih bîne.<ref name="Geronymaki2024">{{Jêder-kovar |paşnav=Geronymaki |pêşnav=Kalliopi |tarîx=2024 |sernav=A Front for ‘Humanity’ Greek and Greek Cypriot Orthodox Advocates Between Anti-colonialism, Self-determination and Enosis (1950–1960) |url=https://doi.org/10.1080/07075332.2024.2374522 |kovar=The International History Review |cild=46 |hejmar=6 |rr=733–751 |doi=10.1080/07075332.2024.2374522 |issn=0707-5332 }}</ref> Ji bo yekbûna bi Qibrisê re, "derfeteke" zêrîn da Yewnanistanê.<ref name="Geronymaki2024" /> Wekî din, dema ku rêveberiya Zaimis pêşniyara Brîtanî napejirîne, "derfeteke windayî" bû.<ref name="Geronymaki2024" /> Di sala 1923an de, li gorî Peymana Lozanê, komara Tirkiyê ya nû dest ji her îdiayek li ser Qibrisê berda û di sala 1925an de ew wekî koloniyeke taca Brîtanyayê hate ragihandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-11-02 }}</ref>. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, gelek yewnanî û tirkên Qibrisê tevlî Alaya Qibrisê dibin. Di vê navberê de, nifûsa yewnanî ya Qibrisê hêvî dikir ku rêveberiya brîtanî dê bibe sedema enozîsê. Fikra enosisê di dîrokê de beşek ji Megali Idea bû ku armanceke siyasî ya mezintir a dewleteke yewnanî ku herêmên bi nifûseke mezin a yewnanî yê di nav erdên dagirkiriyên xanedaniya osmanî ya berê de ku di nav de Qibris û Asyaya Biçûk hebû ku Konstantînopolîs wekê paytext dihat hesibandin, vedihewîne û ji aliyê Dêra Ortodoks a Qibrisê ve bi awayekî çalak dihate şopandin ku endamên wê li Yewnanistanê perwerde dihatin perwerdehkirin. Ev rayedarên dînî ligel efser û pisporên leşkerî yên yewnanî ku hinek ji wan hê jî Megali Idea dişopandin, paşê rêxistina gerîla EOKA (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston an Rêxistina Neteweyî ya Şervanên Qibrisî) damezrandin.<ref name="KerLindsay2011">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cyprus Problem: What Everyone Needs to Know |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Oxford University Press, USA |tarîx=2011-04-21 |isbn=978-0-19-975716-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xTL382g5sWwC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Educations in Ethnic Violence: Identity, Educational Bubbles, and Resource Mobilization |paşnav=Lange |pêşnav=Matthew |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-139-50544-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ac2NRpHoY3EC }}</ref> Yewnanên Qibrisî girav wekî dîrokî Yewnanî didîtin û bawer dikirin ku yekîtî bi Yewnanistanê re mafekî xwezayî ye.<ref name="Diez2002">{{Jêder-kitêb |sernav=The European Union and the Cyprus Conflict: Modern Conflict, Postmodern Union |paşnav=Diez |pêşnav=Thomas |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-7190-6079-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=A4QTUWBEC2kC&pg=PA83 }}</ref> Di salên 1950an de, dûvçûna enosisê bû beşek ji siyaseta neteweyî ya Yewnanistanê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standing Your Ground: Territorial Disputes and International Conflict |paşnav=Huth |pêşnav=Paul |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-0-472-02204-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NIAc-R5fgQoC }}</ref> Di destpêkê de tirkên Qibrisê alîgirê berdewamiya desthilatdariya brîtanî bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Divided Cyprus: Modernity, History, and an Island in Conflict |paşnav=Papadakis |pêşnav=Yiannis |weşanger=Indiana University Press |tarîx=2006-07-18 |isbn=978-0-253-11191-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wzPG7b_m4swC&pg=PA2 |paşnav2=Peristianis |pêşnav2=Nicos |paşnav3=Welz |pêşnav3=Gisela }}</ref> Lêbelê ew ji bangên yewnanên Qibrisê ku ji bo enosisê dihat kirin aciz bûn, ji ber ku wan yekîtiya Girîtê bi Yewnanistanê re ku dibû sedema koçberiya tirkên Girîtê, wekî presedanek ku divê neyê dûrxistin didîtin û wan di bersiva çalakiya çekdarî ya EOKA de helwesteke alîgirê parçekirinê girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Informal States: Statebuilding in Northern Cyprus and Transdniestria |paşnav=Isachenko |pêşnav=D. |weşanger=Springer |tarîx=2012-03-20 |isbn=978-0-230-39206-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FQeVnXmjBzYC&pg=PA37 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan |paşnav=Pericleous |pêşnav=Chrysostomos |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2009-06-17 |isbn=978-0-85771-193-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA135 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of Cyprus |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000mirb |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-8108-5526-7 |cih=Lanham, Md |series=Historical dictionaries of Europe }}</ref> Yewnanên Qibrisê giravê wekê cihwareke dîrokî ya yewnanî didîtin û bawer dikirin ku yekîtî bi Yewnanistanê re mafekî xwezayî ye.<ref name="Diez2002"/> Di salên 1950an de lêgerîna enosisê bûye beşek ji siyaseta neteweyî ya Yewnanistanê. Di destpêkê de, tirkên Qibrisê alîgirê berdewamiya desthilatdariya brîtanî bûn. Lêbelê ew ji bangên yewnanên Qibrisî yên ji bo enosisê aciz bûn, ji ber ku wan yekîtiya Girîtê bi Yewnanistanê re ku bûye sedema koçberiya tirkên Girîtê ku wekî presedanek ku divê neyê dûrxistin didîtin û wan di bersiva çalakiya çekdarî ya EOKA de helwestek alîgirê parçekirinê girtin.Tirkên Qibrisê jî xwe wekî komeke etnîkî ya cuda ya giravê didîtin û bawer dikirin ku mafê wan ê diyarkirina çarenûsê ji yewnanên Qibrisê cuda ye. Di heman demê de di salên 1950an de, serokê tirk Menderes Qibris wekî "dirêjkirina Anatoliyê" dihesiband ku parçekirina Qibrisê li ser bingeha etnîkî red kiribû û alîgirê tevlêbûna tevahiya giravê bi Tirkiyeyê re bû. Dirûşmên neteweperest li ser fikra "Qibris Tirk e" bûn û partiya desthilatdar Qibrisê wekê beşek ji Tirkiyeyê ragihandibû ku ji bo ewlehiya wan girîng bû. Piştî ku hate fêmkirin ku rastiya ku nifûsa tirkên Qibrisê tenê ji %20ê giravavanan pêk tîne, îlheqkirina giravê ne gengaz dike ku siyaseta neteweyî hate guhertin û li cihê vê yekê dabeşkirin hatiye qebûlkirin. Dirûşma "Parvekirin an Mirin" di xwepêşandanên tirkên Qibrisê û tirkan de ku ji dawiya salên 1950î dest pê kiribû û di seranserê salên 1960î de berdewam kiribû, pir caran dihat bikar anîn. Her çend piştî konferansên Zurîh û Londonê hatiye dîtin ku Tirkiye hebûna dewleta Qibrisê qebûl dike û xwe ji siyaseta xwe ya alîgirê parçekirina giravê dûr bixe jî, armanca serokên tirk û Qibrisa tirk ew bû ku dewletek serbixwe ya Tirk li bakurê giravê ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From the Abode of Islam to the Turkish Vatan: The Making of a National Homeland in Turkey |paşnav=Özkan (Ozkan) |pêşnav=Behlül (Behlul) |weşanger=Yale University Press |tarîx=2012-06-26 |isbn=978-0-300-18351-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kCArlsRcHUMC&pg=PA199 }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=Cipro oggi |url=https://books.google.com/books?id=pUcSji-f1zYC&pg=PA27 }}</ref> Di çileya sala 1950an de, Dêra Qibrisê di bin çavdêriya dîndaran de û bêyî beşdariya tirkên Qibrisê giştpirsiyeke li dar xistibû ku tê de %96ê yewnanên Qibrisê yên beşdar dengê xwe ji bo enosisê bikar anîbûn. Yewnanî di wê demê de (li gorî serjimêriya sala 1946) ji %80,2ê nifûsa giştî ya giravê pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Britain and the World: Imperial Endgame: Britain's Dirty Wars and the End of Empire |paşnav=Grob-Fitzgibbon |pêşnav=Benjamin |weşanger=Palgrave Macmillan Limited |tarîx=2011 |isbn=978-0-230-30038-5 |cih=London |series=Britain and the World Ser }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Who Influenced Whom?: Lessons from the Cold War |paşnav=Tatum |pêşnav=Dale C. |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2002-10-22 |isbn=978-0-7618-2444-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=70NxlYekQIgC&pg=PA43 }}</ref><ref name="Hoffmeister2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Legal Aspects of the Cyprus Problem: Annan Plan And EU Accession |paşnav=Hoffmeister |pêşnav=Frank |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2006 |isbn=978-90-04-15223-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LZXbg3ZwvGoC }}</ref> Rêveberiya Brîtanî pêşniyara xweseriya sînordarkirî di bin destûrekê de qebûk dike lê di dawiyê de vê xweseriyê nabejirîne. Di sala 1955an de rêxistina EOKA hatibû damezrandin ku bi rêya têkoşîna çekdarî yekîtîya bi Yewnanistanê re dixwestin. Di heman demê de, rêxistina berxwedana tirkan (TMT) wekê dijberiyek ji bo Taksîmê, ango parçekirinê, ji aliyê tirkên Qibrisê ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/mavratsas.html |sernav=Politics |malper=www.cyprus-conflict.net |roja-gihiştinê=2025-11-02 |roja-arşîvê=2008-06-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080605233259/http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/mavratsas.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Karbidestên brîtanî ti berteke ji bo avakirina rêxistina veşartî ya Tirkî TMT nedabûn nîşan. Sekreterê Dewletê ya Koloniyan di nameyekê de bi dîroka 15ê tîrmeha sala 1958an de şîret li parêzgerê Qibrisê kiribû ku tevî kiryarên wê yên neqanûnî jî, li dijî TMTê tevnegere da ku zirarê nede têkiliyên brîtanî yên bi hikûmeta Tirkiyê re.<ref name=":7" /> === Serxwebûn û tundûtûjiya di navbera civakên giravê de === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Makarios III and Robert F. Wagner NYWTS cropped.jpg | width1 = 135 | image2 = Bundesarchiv B 145 Bild-F014934-0068, Fazil Kutschuk.jpg | width2 = 127 | footer = Serokê yekem ê Qibrisê, [[Makaryos III]] (li aliyê çepê) û cîgirê yekem ê serokkomarê Qibrisê, [[Fazıl Küçük]] (li aliyê rastê) }} Di dema desthilatdariya Brîtanyayê de navbera du civakên etnîkî yên giravê de nakokî derketiye ku qibrisiyên yewnanî ku di sala 1960an de ji %77ê nifûsê giravê pêk dianîn û qibrisiyên tirk ku ji %18ê nifûsê pêk dianîn. Ji sedsala 19an û pê ve nifûsa yewnanî ya Qibrisê xebatên ji bo enosisê an jî yekîtîya bi Yewnanistanê re dane meşandin ku di salên 1950î de bûye polîtîkayeke neteweyî ya yewnanî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Government and Politics of Cyprus |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Peter Lang |tarîx=2009 |isbn=978-3-03911-096-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AzIXtVdDDwgC&pg=PA48 |paşnav2=Faustmann |pêşnav2=Hubert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Cyprus |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-10-01 |isbn=978-0-8108-6298-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC&pg=PA25 }}</ref> Gelheya tirkên Qibrisê di destpêkê de piştgirîya berdewamiya desthilatdariya brîtanî kirine û piştre jî re daxwaza tevlêkirina giravê bi Tirkiyeyê kirine û di salên 1950an de, bi hevkariya Tirkiyeyê, siyaseta teksîmê, parçekirina Qibrisê û avakirina dewleteke tirk li bakurê giravê dane destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond a Divided Cyprus: A State and Society in Transformation |paşnav=Trimikliniotis |pêşnav=Nicos |weşanger=Springer |tarîx=2012-11-26 |isbn=978-1-137-10080-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zS_HAAAAQBAJ&pg=PA104 |paşnav2=Bozkurt |pêşnav2=Umut }}</ref> Piştî operasyoneke çekdarî ya bi pêşengiya EOKA, di sala 1960an de Qibrisê serxwebûna xwe bi dest xistibû. Li gorî Peymana Zurîh û Londonê, Qibris di 16ê tebaxa sala 1960an de bi fermî serxwebûna xwe bi dest dixe ku di wê demê nifûsa giravê 573.566 bû ku ji wan 442.138 (%77.1) yewnanî, 104.320 (%18.2) tirk û 27.108 (%4.7) ji etnîkiyên din pêk dihatin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/21.htm |sernav=Cyprus - Population |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-07 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî her du Herêmên Baregehên Serwer ên Akrotiri û Dhekeliyê parastin ku di heman demê de postên hikûmetê û ofîsên giştî li gorî kotayên etnîkî hatin dabeş kirin û mafê vetoya daîmî, %30 di parlamento û rêveberiyê de dabûn kêmneteweyên tirk ên Qibrisê û mafên garantoriyê da her sê dewletên sereke. Lêbelê dabeşkirina desthilatdariyê wekî ku di destûrê de hatibû pêşbînîkirin, di demek kurt de bûye sedema astengiyên yasayî û nerazîbûna her du aliyan ku çekdarên neteweperest bi piştgiriya leşkerî ya Yewnanîstan û Tirkiyeyê dîsa dest bi perwerdeyê kirin. Serkirdayetiya Qibrisa yewnanî bawer dikir ku mafên ku di bin destûra bingehîn a sala 1960an de ji bo Qibrisa tirk re hatine dayîn pir berfireh in û plana Akritas amade kiriye ku armanc ew bû ku destûrê bi sûda Qibrisên yewnanî reform bike, civaka navneteweyî li ser rastbûna guhertinan razî bike û di nav çend rojan de ger tirk planê qebûl nekin wan hildin bin kontrola xwe.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/12.htm |sernav=Cyprus - THE REPUBLIC OF CYPRUS |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-07 }}</ref> Dema ku serokkomarê Qibrisê Serpiskopos Makarios III daxwaza guhertinên destûrî dike, alozî zêde dibin lê Tirkiyê vê guhertin red dike û di heman demê de tirkên Qibrisê jî li dijî van guhertinan derdikevin.<ref name=":8" /> Di 21ê kanûna sala 1963an de, di navbera eşîrên qibrisî û yewnanî de şer û pevçûn derket û du tirkên Qibrisê di navbera wan de hatin kuştin. Piştre di şer û pêvçûnên berdewam de 364 tirk û 174 yewnanên Qibrisê hatin kuştin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Road to Bellapais |url=https://books.google.com/books?id=XIK6AAAAIAAJ&q=According+to+official+records,+364+Turkish+Cypriots+and+174+Greek+Cypriots+were+killed+during+the+1963-1964+crisis. }}</ref> 109 gundên tirkan hatin vala kirin û 25–30 hezar tirkên Qibrîsê jicihwarên xwe dibin. Ev krîz bûye sedema bidawîbûna beşdariya tirkên Qibrisî di rêveberiyê de û îdiaya wan ku rewatiya xwe winda kiriye ku rastiya vê îdiayê hê jî bi nakok e. Li hinek deveran, yewnanên qibrîsî rê li ber tirkên qibrisî girtin ku rêwîtiyê bikin û bikevin avahiyên hikûmetê, di heman demê de hinek tirkên qibrisî jî bi dilxwazî ji ber bangên rêveberiya tirkên qibrisî vekişiyan.<ref name="KerLindsay2011"/> Tirkên Qibrisê dest bi jiyana li enklavan kirin. Avahiya komarê bi awayekî yekalî ji aliyê Makarios ve hate guhertin û Nîkosya bi bicihkirina leşkerên UNFICYP bi xeta kesk hatiye dabeşkirin.<ref name="Hoffmeister2006"/> Di sala 1964an de Tirkiyeyê gef xwar ku li hember tundûtûjiya nav-civakî ya berdewam a Qibrisê, êrîşî Qibrisê bike lê ev yek bi telegrameke tund a serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Lyndon B. Johnson di 5ê hezîranê de hatiye rawestandin ku hişyarî da ku DYA dê di rewşa dagirkirina axa Tirkiyeyê ya ji aliyê Sovyetê ve li kêleka Tirkiyeyê nemîne. Di heman demê de di sala 1964an de enosis polîtîkayeke yewnanî bû û dê dev jê bernedaba; Makarios û serokwezîrê yewnanî Georgios Papandreou li hev kirin ku enosis divê armanca dawîn be û Qiral Konstantîn ji Qibrisê re "yekîtiyek bilez ê bi welatê sereke re" xwest. Yewnanistanê ji bo rûbirûbûna dagirkirina gendelî ya ji aliyê Tirkiyê ve 10 hezar leşker şandibû Qibrisê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus and International Peacemaking 1964-1986 |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Routledge |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-136-67752-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Znp9AwAAQBAJ&pg=PA28 }}</ref> Krîza salên 1963 û 64an tundûtûjiya navcivakî yê di navbera her du civakan de zêdetir kiriye ku zêdetirî 25.000 tirkên Qibrisê koçberî enklavan dibin û dawî de radestê komara Qibrîsê dibin.<ref name="Hoffmeister2006"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/13.htm |sernav=Cyprus - Intercommunal Violence |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> === Derbeya sala 1974an, dagirkirin û parçebûna giravê === Di 15ê tîrmeha sala 1974an de, cûntaya leşkerî ya Yewnanistanê bi serokatiya Dimitrios Ioannides li Qibrisê darbeyek leşkerî pêk anî û girav bi Yewnanistanê ve girê dabû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papadakis |pêşnav=Yiannis |tarîx=2003-09-01 |sernav=Nation, narrative and commemoration: political ritual in divided Cyprus |url=https://doi.org/10.1080/0275720032000136642 |kovar=History and Anthropology |cild=14 |hejmar=3 |rr=253–270 |doi=10.1080/0275720032000136642 |issn=0275-7206 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Wiley-Blackwell Dictionary of Modern European History Since 1789 |paşnav=Atkin |pêşnav=Nicholas |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2011-05-23 |isbn=978-1-4443-9072-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1QyXCTW_MCQC |paşnav2=Biddiss |pêşnav2=Michael |paşnav3=Tallett |pêşnav3=Frank }}</ref> Darbeyê serok Makarios III ji kar dûr xistiye û li cihê wî neteweperestê alîgirê yekîtiyê Nikos Sampson anibû li ser erkê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=CYPRUS: Big Troubles over a Small Island |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=TIME.com |roja-arşîvê=2011-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111221060408/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di bersiva darbeyê de, piştê pênc rojan, di 20ê tîrmeha sala 1974an de, artêşa tirk êrîşî giravê dike û piştre giravê dagir dike ku bi îdiaya ku mafê destwerdanê ji bo vegerandina rêziknameya destûrî ji Peymana Garantiyê ya sala 1960an wergirtiye. Ev îdia ji aliyê Neteweyên Yekbûyî û civaka navneteweyî ve hatiye redkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Law and the Use of Force |paşnav=Gray |pêşnav=Christine |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2008-07-17 |isbn=978-0-19-102162-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qnFCAgAAQBAJ }}</ref> Dema ku li peravên Krenyayê, keştîyên leşkerî yên Tirkiyeyê 6.000 leşker û her weha tank, barhilgir û wesayîtên zirxî daxistin, hêza hewayî ya Tirkiyeyê dest bi bombebarankirina çeperên Yewnanistanê li Qibrisê dike û bi sedan leşkerên pereşûtvan li herêma di navbera Nîkosya û Krenyayê de hatin avêtin ku deverên bi çekdarkirî yên deverên tirk ku demek dirêj li wir ava bûbûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Greek Upheaval: Kings, Demagogues, and Bayonets |paşnav=Theodoracopulos |pêşnav=Taki |weşanger=Caratzas Bros. |tarîx=1978 |isbn=978-0-89241-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZPscAAAAYAAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: A Country Study |paşnav=Division |pêşnav=Library of Congress Federal Research |weşanger=Federal Research Division, Library of Congress |tarîx=1993 |isbn=978-0-8444-0752-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5UuFAAAAIAAJ }}</ref> Piştê sê rojan dema ku agirbest hatibû pejirandin, Tirkiyeyê 30.000 leşker li ser giravê daxistibû û Krenya, korîdora ku Krenya bi Nîkosyayê ve girêdide û taxa Qibrisê ya tirk a Nîkosyayê desteser kiribû.<ref name="OMalley2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cyprus Conspiracy: America, Espionage and the Turkish Invasion |paşnav=O'Malley |pêşnav=Brendan |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2001-06-25 |isbn=978-0-85773-016-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4Jz3AgAAQBAJ&pg=PA195 |paşnav2=Craig |pêşnav2=Ian }}</ref> Cûntaya li Atînayê û piştre jî rejîma Sampson li Qibrisê ji desthilatdariyê ketin. Li Nîkosyayê, Glafkos Clerides bi awayekî demkî serokatiyê digire ser xwe.<ref name="OMalley2001" /> Lê piştî danûstandinên aştiyê ya li Cenevê, hikûmeta Tirkiyeyê çeperên xwe yên Krenyayê xurt kir û di 14ê tebaxê de dest bi dagirkirina duyem kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contested Lands: Israel-Palestine, Kashmir, Bosnia, Cyprus, and Sri Lanka |paşnav=Bose |pêşnav=Sumantra |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2009-07-01 |isbn=978-0-674-02856-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KKZcgOJPjVkC&pg=PA86 }}</ref> Di encama dagirkirinê de Morfo, Karpas, Famagusta û Mesûrya ketin bin kontrola Tirkiyeyê. Zextên navneteweyî dibin sedema agirbestê û heta wê demê ji %36ê giravê ji aliyê tirkan ve hatibû dagirkirin û 180.000 yewnanên Qibrisê ji malên xwe yên li bakur hatibûn derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Congressional Record, V. 147, Pt. 3, March 8, 2001 to March 26, 2001 |url=https://books.google.com/books?id=fJ9DhiRRtIoC&pg=PA4095 }}</ref> Di heman demê de, nêzîkî 50.000 tirk ber bi bakur ve hatin koçberkirin û li milkên qibrisiyên yewnanî yên koçberkirî hatibûn bi cih kirin. Ji ber ku di dema dagirkirina Qibrisê ya Tirkiyeyê ya 1974an de alavên ku ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hatine peyda kirin bikar aniye, di nav cûrbecûr cezayên li dijî Tirkiyeyê de, di nîvê sala 1975an de Kongreya Dewletên Yekbûyî ambargoya çekan li ser Tirkiyeyê bikar tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey and the United States: the arms embargo period |url=https://archive.org/details/turkeyunitedstat0000unse_a9d0 |paşnav=Campany |pêşnav=Richard C. |weşanger=Praeger |tarîx=1986 |isbn=978-0-275-92141-5 |cih=New York }}</ref> Di encama şerê ji 1963 heta 1974an de, 1.534 qibrisiyên yewnanî û 502 qibrisiyên tirk winda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=34064&cat_id=1 |sernav=Over 100 missing identified so far |roja-gihiştinê=2025-11-11 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927202937/http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=34064&cat_id=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=30795&cat_id=1 |sernav=Missing cause to get cash injection |roja-gihiştinê=2025-11-11 |roja-arşîvê=2007-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930014514/http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=30795&cat_id=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji xeynî herêmên bingehên serwer ên akrotiri û dhekelia ku li gorî peymanên London û Zurîhê di bin kontrola Keyaniya Yekbûyî de ne, Komara Qibrisê li ser tevahiya giravê, tevî avên xwe yên behahî û herêma giravê ya aborî ya taybet, xwedî serweriya de jure ye. Lêbelê di roja îro de girav bi awayekî fiîlî li du beşên sereke hatiye dabeşkirin ku brşek herêma di bin kontrola bi bandor a Komara Qibrisê de ye ku li başûr û rojavayê giravê ye û bi qasî ji %59 ji rûbera giravê pêk tîne û beşa din jî li bakurê giravê ye ji aliyê rêveberiya tirk a nenaskirî ve tê birêvebirin ku bi qasî ji %36 ji rûbera giravê vedihewîne. Nêzîkî ji %4 ê ji rûbera giravê di bin herêma navber ya Neteweyên Yekbûyî de ye. Civaka navneteweyî beşa bakurê giravê wekî axa Komara Qibrisê ya ku ji aliyê Tirkiyê ve hatiye dagirkirin dibîne. Ev dagirkerî li gorî qanûnên navneteweyî wekî neqanûnî tê dîtin û ji dema ku Qibris bûye endamê Yekîtiya Ewropî ve wekî dagirkirina neqanûnî ya axa YEyê tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Island in Europe: The EU and the Transformation of Cyprus |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2011-05-03 |isbn=978-1-84885-678-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R1QEn3G4L7MC&pg=PA15 |paşnav2=Faustmann |pêşnav2=Hubert |paşnav3=Mullen |pêşnav3=Fiona }}</ref> == Birêvebirin == [[Wêne:Parlanet cyprus.jpg|thumb|çep| Qesra serokkomariya Qibrisê, Nîkosya.]] Qibris komarek serokatiyê ye ku serokê dewletê û hikûmetê bi rêya dengdana giştî ji bo heyamek pênc salan têne hilbijartin. Desthilata cîbicîkirinê ji aliyê hikûmetê ve tê kirin ku desthilata qabûndanînê di destê meclîsa nûneran de ye lê dadwerî hem ji desthilata cîbicîkar û hem jî qanûndanînê serbixwe ye. Destûra Bingehîn a 1960an sîstemeke hikûmetê ya serokatiyê bi şaxên rêveberiyê ku qanûndanîn û dadweriyê ya serbixwe û her wiha sîstemeke tevlihev a kontrol û hevsengiyê ye ku di nav de rêjeyeke parvekirina desthilatdariyê ya girankirî ku ji bo parastina berjewendiyên tirkên Qibrisê hatibû çêkirin, peyda dikir. Desthilata rêveber ji aliyê serokkomarekî Qibrisê ya yewnanî û cîgirê serokkomarekî Qibrisê ya tirk ve dihat birêvebirin ku ji aliyê civakên xwe ve ji bo demên pênc salan dihatin hilbijartin û her yek ji wan xwediyê mafê vetoyê li ser hinen cureyên qanûndanîn û biryarên rêveber bûn. Desthilata qanûndanînê di destê meclîsa nûneran de bûn ku ew jî li ser bingeha lîsteyên dengdêrên cuda dihatin hilbijartin. Ji sala 1965an vir ve, piştî pevçûnên di navbera her du civakan de, kursiyên tirkên Qibrisê yên di Meclîsê de vala mane. Dema ku artêşa tirk sêyeka bakurê giravê dagir kiriye, di sala 1974an de Qibris bi awayeke defakto hatiye parçekirin. Tirkên Qibrisê paşê di sala 1983an de wekê Komara Tirk a Qibrisa Bakur serxwebûna xwe ragihandiye û rêveberiyeke ava kiriye ku ev serxwebûn rêveberî tenê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye nas kirin. Di sala 1985an de KKTC destûrek pejirand û hilbijartinên xwe yên yekem li dar xist. Di heman demê de berevajiyê vê yekê Neteweyên Yekbûyî serweriya Komara Qibrisê li ser tevahiya girava Qibrisê nas dike. Ji sala 2007an pê ve, meclîsa nûneran 56 endamên meclîsê hebûn ku ji bo demek pênc salan bi temsîliyeta rêjeyî dihatin hilbijartin û sê endamên çavdêr jî hebûn ku kêmneteweyên ermenî, latînî û maronî temsîl dikirin. Bîst û çar kursî ji bo civaka tirk hatibûn veqetandin lê ji sala 1964an vir ve vala mane. Siyaseta giravê ji aliyê AKEL a komunîst, Mîtînga Demokratîk a lîberal û muhafezekar, Partiya Demokratîk a navendî û EDEK a sosyaldemokrat ve dihate kontrol kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |sernav=Democratic Party (DH.KO) > Το Κόμμα > Διακήρυξη |malper=www.diko.org.cy |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en-US |paşnav=DotNetNuke |roja-arşîvê=2007-06-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070611174508/http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2008an de Dimitris Christofias bû yekem serokê dewletê yê Komunîst ê welêt. Ji ber tevlêbûna wî di krîza darayî ya Qibrisê ya salên 2012 û 2013an de, Christofias di sala 2013an de ji bo hilbijartinê nehat hilbijartin. Di hilbijartinên serokkomariyê ya di sala 2013an de namzedê Mîtînga Demokratîk Nicos Anastasiades bi %57.48ê dengan bi dest xist. Di encamê de, Anastasiades di 28ê Sibata 2013an de sond xwar. Anastasiades di hilbijartinên serokkomariyê yên 2018an de bi %56ê dengan ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribune.gr/world/news/article/434054/nikitis-ton-eklogon-stin-kypro-56-o-nikos-anastasiadis.html |sernav=Νικητής των εκλογών στην Κύπρο με 56% ο Νίκος Αναστασιάδης |malper=Tribune.gr |tarîx=2018-02-04 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=el |paşnav=Σύνταξης |pêşnav=Αίθουσα }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-03-01 |sernav=Cyprus country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17217956 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di 28ê Sibata 2023an de, Nikos Christodoulides, serketîyê gera duyemîn a hilbijartinên serokkomariyê yên 2023an, wekî heştemîn serokê Komara Qibrisê sond xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230228-new-cyprus-president-sworn-in |sernav=New Cyprus president sworn in |malper=France 24 |tarîx=2023-02-28 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en }}</ref> === Dabeşkirinên îdarî === Komara Qibrisê ji şeş herêmên îdarî yên wekê Nîkosya, Famagusta, Krenya, Larnaca, Limassol û Paphosê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://europa.eu/abc/maps/members/cyprus_en.htm |sernav=EUROPA - The EU at a glance - Maps - Cyprus |malper=europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en }}</ref> === Enklav û eksklav === Qibris ji çar herêmên eksklav pêk tê ku hemî di bin axa herêma bingeha serwer a brîtanî ya Dhekeliyê de ne. Du herêmên pêşîn gundên Ormidhia û Xylotymvou ne û herêma sêyem Santrala Elektrîkê ya Dhekelia ye ku bi rêyeke Brîtanî ve dibe du beş. Beşa bakur wargeha penaberên EAC ye û beşa başûr jî her çiqas li kêleka deryayê be jî di heman demê de herêmeke enklav e ji ber ku avên wê yên herêmî nînin û ew jî avên [[Keyaniya Yekbûyî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://geosite.jankrogh.com/dhekelia.htm |sernav=Cyprus |malper=geosite.jankrogh.com |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}</ref> Herêma navber a NY li hember Dhekeliyê dirêj dibe û ji aliyê rojhilat ve li hember Ayios Nikolaos dîsa bilind dibe û bi korîdorek bejahî ya zirav bi mayî ya Dhekeliyê ve girêdayî ye. Her çend ne de jure be jî, bi vî awayî, herêma navber herêma Paralimni ya li quncika başûrê rojhilatê giravê vediguherîne herêmek de faktoyê. === Hêz === Artêşa Neteweyî ya Qibrisê saziya leşkerî ya sereke ya komara Qibrisê ye. Artêş hêzek çekdarî ya hevbeş e ku ji yekîneyên bejahî, hewayî û deryayî pêk tên. Di demên berê de ji hemî welatiyên mêr dihat xwestin ku piştê temenê ya 17 salî yên xwe 24 mehan di artêşa neteweyî de xizmetê bikin lê di sala 2016an de ev heyama xizmeta mecbûrî dakete 14 mehan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greece.greekreporter.com/2016/07/15/cyprus-drastically-reduces-mandatory-army-service-to-14-months/ |sernav=Cyprus Drastically Reduces Mandatory Army Service to 14 Months {{!}} GreekReporter.com |malper=greece.greekreporter.com |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en-US }}</ref> Salane nêzîkî 10.000 kes ji bo xizmeta leşkerî beşdarê artêşê dibin. Kesên ku dibin leşker li gorî pisporiya wan, ji bo kampên perwerdehiyê yên taybet an jî yekîneyên operasyonel têne veguhastin. Her çiqas heta sala 2016an hêzên çekdar bi piranî ji bo leşkeriya kesên ku ji bo leşkeriya mecbûrî pêk hatibin jî, ji wî demê ve saziyeke mezin a profesyonel a leşkerî (ΣΥΟΠ) hatiye ava kirin ku digel kêmkirina xizmeta leşkerî ya mecbûrî rêjeyek nêzîkî 3/1 di navbera leşkerên mecbûrî û profesyonel de çêdike. === Qanûn, dadwerî û mafên mirovan === [[Wêne:Supreme Court of Justice old square Nicosia Republic of Cyprus Cyprus 2.jpg|thumb|Avahiya dadgeha bilind a dadê ya Qibrîsê.]] Polîsê Qibrisê (bi yewnanî: Αστυνομία Κύπρου, bi tirkî: ''Kıbrıs Polisi'') yekane xizmeta polîsê neteweyî ya Komara Qibrisê ye û ji sala 1993an vir ve di bin wezareta dad û pergala giştî de ye. Di "azadiya li cîhanê 2011" de, Freedom House Qibrisê wekî "welateke azad" nirxandiye. Di çileya sala 2011an de, Raporta Ofîsa Komîserê Bilind ê Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî li ser Mafên Mirovan li Qibrisê diyar kiriye ku dabeşkirina berdewam a Qibrisê bandorê li mafên mirovan li seranserê giravê kiriye ku di nav de "azadiya tevgerê, mafên mirovan ên têkildarî mijara kesên winda, cudakarî, mafê jiyanê, azadiya dînî û mafên aborî, civakî û çandî".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-21.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www2.ohchr.org |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}</ref> Balkêşiya berdewam li ser dabeşkirina giravê carinan dikare pirsgirêkên din ên mafên mirovan veşêre.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asylumlaw.org/docs/cyprus/usdos99_cyprus.htm |sernav=U.S. Department of State, Human Rights Reports for 1999:Cyprus |malper=www.asylumlaw.org |roja-gihiştinê=2025-11-12 |roja-arşîvê=2011-05-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110514093918/http://www.asylumlaw.org/docs/cyprus/usdos99_cyprus.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li giravê laşfiroşî pir belav e û girav ji ber rola xwe di bazirganiya seksê de wekê yek ji rêyên sereke yên bazirganiya mirovan ji [[Ewropaya Rojhilat]] rexne lê hatiye kirin. Di sala 2014an de [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê]] ferman daye Tirkiyeyê ku ji bo dagirkirina Qibrisê zêdetirî 100 milyon dolar tezmînat bide. Li gel vê yekê hikûmeta tirk ragihandiye ku ew ê vê biryarê paşguh bike. Ev binpêkirin û talankirina xezîneyên çandî, wêrankirina bi zanebûn a dêran, paşguhkirina berhemên hunerî û guhertina navên cihên dîrokî yên girîng ku ji hêla Konseya Navneteweyî ya Abîdeyan û Cihên Dîrokî ve hate şermezarkirin, vedihewîne. Hadjisavvas îdia kiriye ku ev kiryar ji ber polîtîkaya Tirkiyê ya jiholêrakirina hebûna yewnaniyan a li Qibrisa bakur di çarçoveya paqijiya etnîkî de ne. Lê hinek sûcdar tenê ji ber çavbirçîtiyê ne û li pey qezencê ne. == Aborî == [[Wêne:Cyprus central bank Nicosia Republic of Cyprus.jpg|thumb|çep| Bankeya Navendî ya Qibrisê]] Di destpêka sedsala 21an de Qibris xwedî aboriyeke xizmetguzariyê ya geş bû ku giravê kiribû dewlemendtirîn welatên di nav deh welatên ku di sala 2004an de tevlî [[Yekîtiya Ewropayê]] bibûn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/2E23E22A811DE449C2256EBD004F3BEB?OpenDocument |sernav=Government Web Portal - Areas of Interest |malper=www.cyprus.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2012-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120623090342/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/2E23E22A811DE449C2256EBD004F3BEB?OpenDocument |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê aboriya Qibrisê paşê ji ber krîza darayî ya sala 2008an û krîza herêma euroyê zirar dibîne. Di hezîrana sala 2012an de hikûmeta Qibrisê ragihandiye ku ew ê ji bo piştgiriya Banka Gel a Qibrisê hewceyê 1.8 milyar euro alîkariya biyanî be û piştî vê yekê Fitchê nirxandina krediyê ya Qibrisê daxist rewşa bêkêr.<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-25 |sernav=Cyprus's credit rating cut to junk status by Fitch |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-18577983 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di heman demê de Fitchê diyar kiriye ku Qibris dê ji bo piştgiriya bankayên xwe hewceyê 4 milyar euroyên din be û daketina pilebilind ji ber bandora krîza deynê hikûmeta Yewnanîstanê li ser Bank of Cyprios, Cyprus Popular Bank û Hellenic Bank ku sê bankayên herî mezin ên Qibrisê bû.<ref name=":9" /> Krîza darayî ya Qibrisê ya salên 2012-2013an bûye sedema rêkevtinekê bi eurogroupê re ku di adara sala 2013an de ji bo dabeş kirina Banka Gel ya Qibrisê ji bo bankeyek "xirab" ku bi demê re were girtin û bankeke "baş" ku ji aliyê Banqa Qibrisê ve hatiye kirîn. Li hember alîkariya darayî ya 10 milyar euroyî ya ji Komîsyona Ewropî, Banka Navendî ya Ewropî û Fona Pereyan a Navneteweyî ku pir caran wekî "troîka" tê binavkirin, ji hikûmeta Qibrisê hate xwestin ku ji bo depozîtên (diravdan) bê sîgorte ku beşek mezin ji wan ji aliyê rûsên dewlemend ve dihat girtin ku Qibris wekê bihuşteke bacê bi kar dianîn, fermaneke girîng bide.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=/council-eu/eurogroup/ |sernav=Rate limit reached |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2017-10-11 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/all/20171011040449/http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=/council-eu/eurogroup/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Michele Kambas, Karolina Tagaris |sernav=Cyprus banks remain closed to avert run on deposits |url=https://www.reuters.com/article/us-cyprus-parliament-idUSBRE92G03I20130325 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ekathimerini.com/news/3/albanian-shot/ |sernav=Albanian shot {{!}} eKathimerini.com |malper=www.ekathimerini.com |tarîx=2001-11-22 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |paşnav=Newsroom }}</ref> Her çend hinekî li jêr navînîya Yekîtiya Ewropayê be jî Qibrisê di salên 2010an de başbûneke aborî ya baş bi dest xistiye û li gorî texmînên Fona Pereyan a Navneteweyî ya 2023an, dahata kesaneya Qibrisê bi qasî 54,611 dolarî dahata herî bilind li Başûrê Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://group.atradius.com/knowledge-and-research |sernav=Knowledge and research |malper=Atradius |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPPC@WEO/EUQ/CYP/EU |sernav=imf.org |malper= |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Geştiyarî, xizmetguzariyên darayî û keştîvanî beşên girîng ên aboriyê ne û Qibris ji ber rêjeyên bacê yên kêm û hêsaniya kirina vekirina karsaziyan ji bo karsazên biyanî wekê bingehek karsaziyê ya derveyî welat hatiye dîtin. Ji ber ku hikûmetên Qibrisê giranî dane ser bicihanîna pîvanên ji bo tevlêbûna Yekîtiya Ewropayê di salên 1980 û 1990î de mezinbûneke aboriya xurt bi dest xistiye. Hikûmeta Qibrisê di 1ê çileya sala 2008an de euroyê wekê pereyê neteweyî pejirandiye û li cihê pereyê Qibrisê euro wekê pereyê neteweyî pejirandiye.<ref name=":10" /> == Demografî == === Gelhe === [[Wêne:Cyprus-demography.png|thumb| Di navbera salên 1961 û 2003an de zêdebûna nifûsa Qibrîsê (hejmarên tevahiya giravê ye ku koçberên tirk ên ku li bakurê Qibrisê dijîn tê de nîne)]] Li gorî daneyên ku li ser malpera Komara Qibrisê hatiye weşandin, di Serjimêriya sala 2021an de nifûsa deverên di bin kontrola hikûmetê de 918.100 kes in û bajarê herî qerebalixê giravê Nîkosya (38%) ye û piştre jî bajarê Limassolê (28%) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census2021.cystat.gov.cy/Announements/18%20May%202022%20CENSUS%20OF%20POPULATION%20-%20PRELIMINARY%20RESULTS.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census2021.cystat.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Herêma metropolî ya Nîkosyayê ku ji heft şaredariyan pêk tê, bi qasî nifûsa 255.309 kesî, mezintirîn herêma bajarî ya li ser erdê giravê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aftodioikisi.com.cy/%CE%BF-%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CF%81%CF%8C%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%B1%CE%BB%CF%8D%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%B4%CE%AE%CE%BC%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%BF/ |sernav=Ο μικρότερος και μεγαλύτερος Δήμος - Κοινότητα σε πληθυσμό |malper=aftodioikisi |tarîx=2023-08-07 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |paşnav=Aftodioikisi }}</ref> Li gorî yekem serjimêriya nifûsê piştî serxwebûnê ku di kanûna sala 1960an de hatibû ragihandin ku tevahiya giravê vedigira, nifûsa Qibrisê 573.566 kes bû ku ji wan 442,138 (%77.1) yewnan, 104.320 (%18.2) tirk û 27.108 (%4.7) kes jî ji neteweyên din bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/21.htm |sernav=Cyprus - Population |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Li gorî daneyên CIA World Factbookê ku di sala 2001ê de hatiye weşandin, yewnanên Qibrîsê ji %77, tirkên Qibrisê ji %18 û neteweyên din jî ji %5 ê ji nifûsa giştî ya Qibrisê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#cy |sernav=The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181116044500/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#cy |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Peace education: the concept, principles, and practices around the world |url=https://archive.org/details/peaceeducationco0000unse |weşanger=Lawrence Erlbaum Associates |tarîx=2002 |isbn=978-0-8058-4193-0 |cih=Mahwah, N.J |paşnavê-edîtor=Salomon |pêşnavê-edîtor=Gavriel |paşnavê-edîtor2=Nevo |pêşnavê-edîtor2=Baruch }}</ref> Ji ber aloziyên etnîkî yên di navbera civakan de ku di navbera salên 1963 û 1974an de qewimiye, serjimêriya li seranserê giravê ne dihat kirin. Lêbelê hikûmeta Qibrisê di sala 1973an de bêyî nifûsa tirkên Qibrisê serjimêrîyek pêk anibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The population of Cyprus: demographic trends and socio-economic influences |url=https://archive.org/details/populationofcypr0000stjo |paşnav=St. John-Jones |pêşnav=L. W. |weşanger=Publishers for the Institute of Commonwealth Studies by M. Temple Smith |tarîx=1983 |isbn=978-0-85117-232-3 |cih=Hounslow, Middlesex |kesên-din=University of London |series=Commonwealth papers }}</ref> Li gorî vê serjimêriyê, nifûsa Qibrisê ya yewnanî 482.000 bû. Piştê salekî, di sala 1974an de, Daîreya Statîstîk û Lêkolînê ya hikûmeta Qibrisê nifûsa giştî ya Qibrisê wekî 641.000 texmîn kiriye ku ji wan 506.000 (%78.9) yewnanî û 118.000 kes jî (%18.4) tirk bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/20C7614D06858E9FC2256DC200380113/$file/cuco%20report.pdf?OpenElement |sernav=Wayback Machine |malper=www.moi.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2011-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110107111845/http://www.moi.gov.cy/MOI/pio/pio.nsf/All/20C7614D06858E9FC2256DC200380113/$file/cuco%20report.pdf?OpenElement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî dagirkirina leşkerî ya beşek ji giravê di sala 1974an de, hikûmeta Qibrisê şeş ​​serjimêrên din di salên 1976, 1982, 1992, 2001, 2011 û 2021an de pêk anî ku van serjimêran nifûsa tirk a ku li deverên ne-kontrola hikûmetê yên giravê dijiyan, tê de tunebûn. Ji xeynî vê, Komara Qibrisê malavaniya 110.200 niştecihên daîmî yên biyanî dike û tê texmînkirin ku 10.000-30.000 koçberên neqanûnî yên bê nasname li giravê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.politis-europe.uni-oldenburg.de/download/Cyprus.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.politis-europe.uni-oldenburg.de |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2011-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110511082254/http://www.politis-europe.uni-oldenburg.de/download/Cyprus.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2011an de, 10.520 kesên ku bi eslê xwe rûsî bûn li Qibrisê dijiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of religion and belief : a world report |paşnav=Boyle |pêşnav=Kevin (C Kevin) |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-15977-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/freedomofreligio00kevi |paşnav2=Sheen |pêşnav2=Juliet }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of religion and belief: a world report |url=https://archive.org/details/freedomofreligio0000unse_a7l4 |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-15977-7 |cih=London ; New York |paşnavê-edîtor=Boyle |pêşnavê-edîtor=Kevin |paşnavê-edîtor2=Sheen |pêşnavê-edîtor2=Juliet }}</ref> Li gorî serjimêriya sala 2006an a ku li bakurê Qibrisê hatiye kirin, 256.644 (de jure) kes li bakurê Qibrisê dijiyan. Di nav van de 178.031 welatiyên Qibrisa Bakur bûn ku ji wan 147.405 kes li Qibrisê ji dayik bûne (112.534 ji bakur; 32.538 ji başûr; 371 kesan diyar nekir ku ji kîjan herêma Qibrisê ne); 27.333 li Tirkiyeyê ji dayik bûne; 2.482 li Keyaniya Yekbûyî û 913 li Bulgaristanê ji dayik bûne. Ji 147.405 welatiyên li Qibrisê ji dayik bûne, 120.031 kes dibêjin ku her du dêûbavên wan li Qibrisê ji dayik bûne; 16.824 dibêjin ku her du dêûbav li Tirkiyeyê ji dayik bûne; 10.361 kesan yek ji dêûbavan li Tirkiyeyê û yek jî li Qibrisê ji dayik bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nufussayimi.devplan.org/Census%202006.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=nufussayimi.devplan.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Di sala 2010an de, Koma Krîza Navneteweyî texmîn kiriye ku nifûsa giştî ya giravê 1.1 milyon e<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/turkey-cyprus/cyprus/210%20Cyprus%20-%20Bridging%20the%20Property%20Divide.ashx |sernav=Wayback Machine |malper=www.crisisgroup.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> ku ji wan nêzîkî 300.000 niştecih li bakur bûn dibe ku nîvê wan an li Tirkiyeyê ji dayik bûn an jî zarokên koçber in.<ref name=":11"/> Haplogrupên Y-Dna li Qibrisê bi frekansên jêrîn têne dîtin: J (ji %43.07 tevî ji %6.20 J1), E1b1b (%20.00), R1 (%12.30 tevî %9.2 R1b), F (%9.20), I (%7.70), K (%4.60), A (%3.10).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Capelli |pêşnav=C. |paşnav2=Redhead |pêşnav2=N. |paşnav3=Romano |pêşnav3=V. |paşnav4=Calì |pêşnav4=F. |paşnav5=Lefranc |pêşnav5=G. |paşnav6=Delague |pêşnav6=V. |paşnav7=Megarbane |pêşnav7=A. |paşnav8=Felice |pêşnav8=A. E. |paşnav9=Pascali |pêşnav9=V. L. |paşnav10=Neophytou |pêşnav10=P. I. |paşnav11=Poulli |pêşnav11=Z. |paşnav12=Novelletto |pêşnav12=A. |paşnav13=Malaspina |pêşnav13=P. |paşnav14=Terrenato |pêşnav14=L. |paşnav15=Berebbi |pêşnav15=A. |tarîx=2006 |sernav=Population Structure in the Mediterranean Basin: A Y Chromosome Perspective |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1529-8817.2005.00224.x |kovar=Annals of Human Genetics |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=207–225 |doi=10.1111/j.1529-8817.2005.00224.x |issn=1469-1809 }}</ref> Haplogrupên J, K, F û E1b1b ji rêzên bi belavbûna cûda yên di nav Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Ewropayê de pêk tên. Li derveyî Qibrisê, li Keyaniya Yekbûyî, Awistralya, Kanada, Dewletên Yekbûyî, Yewnanistan û Tirkiyeyê dîyasporayên girîng û geş hene - hem dîyaspora yewnanî ya qibrisî û hem jî dîyaspora tirk ên qibrisî hene. Li gorî daneyên ku ji aliyê Konseya Ewropayê ve hatiye weşandin, li Qibrisê nêzîkî 1.250 roman dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu-country/cyprus_en |sernav=Cyprus - European Commission |malper=commission.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Piraniya yewnanên Qibrisê xwe wekê Xiristiyan, bi taybetî Ortodoksên Yewnanî, nas dikin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/817E9279C04E4480C2257023002B858C?OpenDocument |sernav=Government Web Portal - Areas of Interest |malper=www.cyprus.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2012-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120225142919/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/817E9279C04E4480C2257023002B858C?OpenDocument |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piraniya tirkên Qibrisê peyrewên Îslama Sunnî ne. Serokkomarê yekem ê Qibrisê, Makarios III, serpiskopos bû. Tekkeya Hala Sultan li nêzîkî Gola Xwê ya Larnakayê ye û ji bo misilmanan cihê ziyaretê ye. Li gorî serjimêriya sala 2001ê ku li deverên di bin kontrola hikûmetê de hatiye kirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/populationcondition_en/populationcondition_en?OpenDocument&sub=2&e= |sernav=Statistical Service - Population & Social Conditions > Population Census 2001 |malper=www.mof.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> ji %94.8ê nifûsê ortodoksên rojhilat, ji %0.9 ermenî û maronî, ji %1.5 katolîkên latînî, ji %1.0 dêra îngilîstanê û ji %0.6 misilman bûn. Di heman demê de li Qibrisê civatek cihûyan jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://acninternational.org/religiousfreedomreport/ |sernav=Religious Freedom Report |malper=ACN International |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en-US }}</ref> === Ziman === Zimanê yewnanî û tirkî li Qibrisê zimanên fermî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.presidency.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203001544/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zimanê ermenî û erebîya maronî ya Qibrisê wekê zimanên kêmneteweyan têne nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Cyprus.htm |sernav=Database for the European Charter for Regional or Minority Languages |malper=languagecharter.eokik.hu |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Her çend statuyeke fermî nebe jî, li giravê zimanê îngilîzî bi berfirehî tê axaftin û li ser nîşaneyên rê û di agahdarî û reklaman de bi firehî cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/education/languages/archive/languages/langmin/euromosaic/cy1_en.html |sernav=EUROPA - Education and Training - Regional and minority languages - Euromosaïc study |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref> Zimanê îngilîzî di dema desthilatdariya kolonyalîzma brîtanî de zimanê fermî yê yekane bû û heta sala 1960an lingua fransa bû û heta sala 1989an di dadgehan de û heta sala 1996an jî di qanûndanînê de (de facto) dihat bikaranîn. Di sala 2010an de ji %80,4ê qibrisiyan zimanê Îngilîzî wekî zimanê duyem bikar dianîn. Zimanê rûsî di nav kêmneteweyên welêt, niştecih û welatiyên welatên piştî Sovyetê û yewnanên Pontusê de bi berfirehî tê axaftin. Bi taybetî li Limassol û Paphosê zimsnê rûsî, piştî îngilîzî û yewnanî, zimanê sêyem e ku li ser gelek nîşane dikan û xwaringehan tê bikar anîn. Di heman demê de li gorê daneyên di sala 2006an ji %12ê nifûsê bi zimanê fransî û ji %5ê nifusê jî bi zimanê almanî diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> == Binerê == * [[Krît]] == Çavkanî == === Not === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cyprus}} {{YE}} {{Dewletên Asyayê}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Giravên Ewropayê]] [[Kategorî:Qibris| ]] 1no1dhqth6gll30iozfk86ps63mh0wt 2093477 2093476 2026-09-09T16:05:48Z Avestaboy 34898 /* Serxwebûn û tundûtûjiya di navbera civakên giravê de */ Rastnivîs 2093477 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Qibris''',{{Efn|<ref>{{Ferhenga Farqînî, 2004|r=1510|jêgirtin=Qibris}}</ref><ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1151|jêgirtin=Qibris}}</ref> (osmanî: قبرس<ref name=":0">New Redhouse sözlüğü. Türkçe-İngilizce. Stembol, 1968. r. 649</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=190 }}</ref>) an '''Qibrîs'''<ref>{{Jêder |sernav=Dixwazin dîsa dagir bikin - Modela Qibrîs û Rojava dibe yek - Federasyon |url=https://www.youtube.com/watch?v=ukDjVrwvB-A |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/kk/pol%C3%AEt%C3%AEka/serokomar-erdogan-%C3%BB-pist%C3%AE-serdan%C3%AAn-qibr%C3%AEs-%C3%BB-azerbeycan%C3%AA-bersiva-pirs%C3%AAn-rojnamevanan-da/2922253 |sernav=Ajansa AA bikaranîna navê Qibrîsê |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> (osmanî: قبریس<ref name=":0"/>) an '''Kîpr'''<ref>[[Çerkez Bakayev]] (1983). Osnovy kurdskoy orfografii. Moskva: Nauka. r.195</ref>}} bi fermî '''Komara Qibrisê''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Κύπρος, ''Kípros'', Κυπριακή Δημοκρατία, ''Kipriakí Dhimokratía''; [[tirkî|bi tirkî]]: ''Kıbrıs Cumhuriyeti''), welatekî giravî yê li rojhilatê [[Deryaya Navîn]] e ku li peravê [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] û li rojavayê [[Asya]]yê ye. Qibris piştî [[Sîsîlya]] û [[Sardînya]]yê, sêyem girava herî mezin û sêyem girava herî qelebalix ê Deryaya Navîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/biggest-islands-in-the-mediterranean-sea.html |sernav=Biggest Islands In The Mediterranean Sea By Area |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-08-04 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US |paşnav=Environment |pêşnav=Amber Pariona in }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-most-populated-islands-in-the-mediterranean-sea.html |sernav=The Most Populated Islands In The Mediterranean Sea |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-08-15 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World }}</ref> Girav li ser deryayeke disekine ku li başûrê rojavayê giravê [[Yewnanistan]], li bakur [[Tirkiye]], li rojhilat [[Sûrî|Sûriye]] û [[Libnan]], li başûrê rojava [[Filistîn (herêm)|Filistîn]] û [[Îsraêl]] û li başûrê giravê [[Misir]] heye. Paytexta giravê bajarê [[Nîkosya]] ye û bajarê herî mezin ê giravê bajarê [[Limasol]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.cy/en/economy-and-finance/census-of-population-and-housing-2021-final-results/ |sernav=Census of Population and Housing 2021: Final Results - Gov.cy |malper=www.gov.cy |tarîx=2024-08-09 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US }}</ref> Baregehên leşkerî yên brîtanî li Akrotiri û Dhekelyayê ne û di heman demê de beşa bakurê rojhilatê giravê bi awayekî de facto ji aliyê [[Bakurê Qibrisê|Komara Tirkî ya Qibrisa Bakur]] ve tê birêvebirin ku bi piranî ji aliyê welatên cîhanê ve nayê naskirin û ji Komara Qibrisê bi herêmeke navber ya [[Neteweyên Yekbûyî]] veqetandî ye. == Etîmolojî == Kevintirîn behskirina navê belgekirî ya Qibrisê di sedsala 15ê berî zayînê de bi [[yewnaniya mîkenî]] 𐀓𐀠𐀪𐀍, ''ku-pi-ri-jo'' ye ku tê wateya "qibrisî" (bi yewnanî: Κύπριος, ''kíprios'') ku bi tîpên kitekitkirî yên [[Linear B]] hatiye nivîsandin. Navê giravê bi forma yewnanî ya klasîk Κύπρος (Kýpros) e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Caphtor/Keftiu: A New Investigation |paşnav=Strange |pêşnav=John |weşanger=Brill Archive |tarîx=1980 |isbn=978-90-04-06256-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=c9QUAAAAIAAJ&pg=PA154 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://palaeolexicon.com/ |sernav=Palaeolexicon - Word study tool of ancient languages |malper=palaeolexicon.com |roja-gihiştinê=2025-10-24 }}</ref> Etîmolojiya navê bi awayekî baş nayê zanîn ku di derbarê navê giravê de hinek pêşniyar ev in: # Peyva yewnanî ya ji bo [[dara serwê]] ([[dara serû]]) (''Cupressus sempervirens''), κυπάρισσος (''kypárissos'') # Navê yewnanî ya [[dara qeneqê]] (''Lawsonia alba''), κύπρος (''kýpros'') # Peyveke ji [[zimanê eteoqibrisî]] ya ji bo [[sifir]]ê. Wek mînak, hatiye pêşniyarkirin ku ew ji peyva sumerî ya ji bo sifir (''zubar'') an jî ji bo [[bronz]]ê (''kubar'') tê ku ji ber kanên mezin ên madena sifir ên ku li giravê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simkin |pêşnav=O. B. |tarîx=2011-03-11 |sernav=Greek Etymology - (R.) Beekes Etymological Dictionary of Greek. In two volumes. With the assistance of Beek L. van. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series, Volume 10.) Pp. xlviii + 1808. Leiden and Boston: Brill, 2010. Cased, €399, US$590. ISBN: 978-90-04-17418-4 (set). |url=https://doi.org/10.1017/s0009840x10001629 |kovar=The Classical Review |cild=61 |hejmar=1 |rr=1–3 |doi=10.1017/s0009840x10001629 |issn=0009-840X }}</ref> Bi rêya bazirganiya derveyî welat, giravê navê xwe daye peyva latînî ya klasîk a navê sifirê ku bi rêya hevoka ''aes Cyprium'', "metalê Qibrisê", ku paşê bi kurtkirî bûye ''Cuprum''.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Our options |weşanger=The MIT Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-262-30606-5 |url=https://doi.org/10.7551/mitpress/9610.003.0008 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Cyprus sentinel2.jpg|thumb|çep|Wêneyekî Qibrîsê ku ji aliyê peyka Sentinel-2 ve di sala 2022an de hatiye kişandin.]] Qibris, hem ji aliyê rûberê ve û hem jî ji aliyê nifûsê ve, piştî giravên îtalî yên Sîsîlya û Sardînyayê, sêyem girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://faculty.fiu.edu/~swdowins/research-eastmed.html |sernav=Shimon Wdowinski: Research: Eastern Mediterranean |malper=faculty.fiu.edu |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref> Her wiha girav ji aliyê rûberê ve 80em mezintirîn û ji aliyê nifûsê ve jî 51em mezintirîn girava cîhanê ye. Dirêjahiya giravê ji serî heta binî 240 kîlomêtre dirêj e û firehiya giravê li xala herî fireh 100 kîlometre berfirehe. Girav di navbera 34° û 36° [[hêlîpan]] a bakur û 32° û 35° [[hêlîlar]]a rojhilat de ye. Herêmên din ên cîran [[Sûrî|Sûriye]] û Libnan li rojhilat û başûrê rojhilat (bi rêzê ve 105 û 108 kîlomêtre, Îsraêl 200 kîlomêtre li başûrê rojhilat, Şerîda Xezeyê 427 kîlomêtre li başûrê rojhilat, Misir 380 kîlomêtre li başûr û [[Yewnanistan]] jî 280 kîlomêtre li bakurê rojavayê giravê ye. Girav ji 800 kîlomêtre dûr e ku 280 kîlomêtre ji girava biçûk a [[Dodekanez]]ê [[Kastellorizo]]​ ​(Megisti), 400 kîlomêtre ji Rodosê û 800 kîlometre ji erdê serekeyê Yewnanistanê dûr e. Qibris li ser xaçerêya sê parzemînan e ku hinek çavkanî Qibrisê wekê beşek [[Ewropa]]yê û hinek çavkanî jî Qibrisê wekê beşekê [[Rojavayê Asyayê]] û [[Rojhilata Navîn]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Countries or areas / geographical regions |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2025-10-23 }}</ref> Avaniya fîzîkî ya giravê ji aliyê du rêzeçiyayên wekê çiyayên [[Trodos]]ê û [[rêzeçiyayên Kerînyayê]] ya biçûk û deşta navendî ya [[Mezaorya]] ku ji aliyê van rêzeçiyayan ve hetiye dorpêç kirin, hatiye çêkirin Ava [[Deşta Mezaoryayê]] ji aliyê [[çemê Pedieosê]] ve, ku çemê herî dirêj ê giravê ye, tê valakirin. Çiyayên Trodosê piraniya beşên başûr û rojavayê giravê vedigirin û bi qasî nîvê rûbera giravê pêk tînin. Xala herî bilind a Qibrisê çiyayê [[Olîmpos]]ê ye ku bilindahiya çiyayê 1.952 mêtre ye û li navenda rêzeçiyayên Trodosê ye. Rêzeçiyayên teng ên Kerînyayê ku li seranserê perava bakur dirêj dibe ku rûberek pir kêmtir digire û bilindahî jî nizmtir in ku herî zêde digihîjin 1.024 mêtre. Girav di nav [[Lewheya Anatolyayê|Lewheya Anatoliyê]] de ye. Girava Qibrisê ekoherêma daristanên Deryaya Navîn a Qibrisê dihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |paşnav10=Noss |pêşnav10=Reed |paşnav11=Hansen |pêşnav11=Matt |paşnav12=Locke |pêşnav12=Harvey |paşnav13=Ellis |pêşnav13=Erle C |paşnav14=Jones |pêşnav14=Benjamin |paşnav15=Barber |pêşnav15=Charles Victor |tarîx=2017 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1093/biosci/bix014 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=5451287 |pmid=28608869 }}</ref> Di Îndeksa Yekparebûna Peyzaja Daristanê ya 2018an de rêzbendî ya navînî ya giravê bi qasî 7.06/10 bû ku girav di nav 172 welatan de di rêza 59em a cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grantham |pêşnav=H. S. |paşnav2=Duncan |pêşnav2=A. |paşnav3=Evans |pêşnav3=T. D. |paşnav4=Jones |pêşnav4=K. R. |paşnav5=Beyer |pêşnav5=H. L. |paşnav6=Schuster |pêşnav6=R. |paşnav7=Walston |pêşnav7=J. |paşnav8=Ray |pêşnav8=J. C. |paşnav9=Robinson |pêşnav9=J. G. |paşnav10=Callow |pêşnav10=M. |paşnav11=Clements |pêşnav11=T. |paşnav12=Costa |pêşnav12=H. M. |paşnav13=DeGemmis |pêşnav13=A. |paşnav14=Elsen |pêşnav14=P. R. |paşnav15=Ervin |pêşnav15=J. |tarîx=2020-12-08 |sernav=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity |url=https://www.nature.com/articles/s41467-020-19493-3 |kovar=Nature Communications |ziman=en |cild=11 |hejmar=1 |rr=5978 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |issn=2041-1723 |pmc=7723057 |pmid=33293507 }}</ref> Ji aliyê jeopolîtîk ve, girav li çar beşên sereke hatiye dabeş kirin. Komara Qibrisê ji sêyan dudiyê başûrê giravê (59.74%) vedigire. Rêveberiya tirk sêyeka bakur (34,85%) vedigire û [[Xeta Kesk]] a di bin kontrola Neteweyên Yekbûyî de herêmeke navber peyda dike ku herduyan ji hev vediqetîne û ji %2,67ê giravê vedihewîne. Di dawiyê de, li ser giravê du baregehên di bin serweriya Brîtanyayê li [[Akrotiri]] û [[Dhekelia]] hene ku ji %2,74ê mayî yê giravê vedihewîne. == Dîrok == === Serdemên pêşdîrokê û kevnare === [[Wêne:Kition, Zeus Keraunios.jpg|thumb|Peykerê [[Zeus Keraunios]] (500–480 {{bz}}) ku li [[Kîtion]]ê hatiye dîtin û îro li muzexaneya Nîkosyayê ye.]] Li gorî dîroka deverên mîna [[Aetokremnos]] a li perava başûr û devera hundirîn a [[Vretsia Roudias]]ê, mirovên nêçîrvanberhevkar cara yekem li dora 13 û 12 hezar sal berê (ji 11.000 heta 10.000 {{bz}}) gihîştine Qibrîsê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tsakalos |pêşnav=Evangelos |paşnav2=Efstratiou |pêşnav2=Nikos |paşnav3=Bassiakos |pêşnav3=Yannis |paşnav4=Kazantzaki |pêşnav4=Maria |paşnav5=Filippaki |pêşnav5=Eleni |tarîx=2021-08-01 |sernav=Early Cypriot Prehistory |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/716100 |kovar=Current Anthropology |ziman=en |cild=62 |hejmar=4 |rr=412–425 |doi=10.1086/716100 |issn=0011-3204 }}</ref> Hatina mirovên pêşîn bi nemana [[hespê çemî]] (hîpopotam) bicûkê Qibrisê ku gewdeyên wan 75 cm bilind bû û [[Fîl]]ê biçûk ê Qibrîsê ku gewdeyên wan ji 1 mêtreyê bilindtir e, hevdem e ku yekane memikdarên mezin ên xwemaliyên giravê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asor.org/pubs/books-monographs/swiny.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.asor.org |roja-gihiştinê=2025-10-23 |roja-arşîvê=2016-06-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160606210529/http://www.asor.org/pubs/books-monographs/swiny.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Civakên cotkariyên neolîtîk ê li ser giravê nêzîkî 10.500 sal berê (8500 {{bz}}) derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bar-Yosef Mayer |pêşnav=Daniella E. |paşnav2=Kahanov |pêşnav2=Yaacov |paşnav3=Roskin |pêşnav3=Joel |paşnav4=Gildor |pêşnav4=Hezi |tarîx=2015-09-02 |sernav=Neolithic Voyages to Cyprus: Wind Patterns, Routes, and Mechanisms |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15564894.2015.1060277 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=10 |hejmar=3 |rr=412–435 |doi=10.1080/15564894.2015.1060277 |issn=1556-4894 }}</ref> Li cihekî neolîtîk ê li Qibrisê, bermahiyên hestiyên pisîkekî heşt mehî li gel hestiyê mirovekî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-06-29 |sernav=Study traces cat's ancestry to Middle East (Published 2007) |url=https://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-29cat.6404420.html |roja-gihiştinê=2025-10-24 |ziman=en }}</ref> Tê texmînkirin ku dîroka vê gorê 9.500 salên niha (7500 {{bz}}) vedigere ku ji şaristaniya Misira kevnar, kevintir e û têkiliya herî kevin a pisîk û mirovan a naskirî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |sernav=CNN.com - Ancient burial looks like human and pet cat - Apr 9, 2004 |malper=edition.cnn.com |roja-gihiştinê=2025-10-24 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Gundê Neolîtîk ê Khirokitia ku bi awayekî baş hatiye parastin, yek ji şûnwarên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û dîroka şûnwarê ji dora 6.800 salên {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Faunal Extinction in an Island Society |url=https://books.google.com/books?id=hCwYwyEBXEAC&pg=PA15 }}</ref> Di Serdema bronzî ya paşîn de, li dora sala 1650 {{bz}} ve Qibris (ku di nivîsên hemdem de bi tevahî an qismî wekê Alaşiya hatiye nas kirin) bi bazirganiya sifirê ku ji çiyayên Trodosê dihat derxistin ve ku zêdetir bi cîhana Deryaya Navîn a fireh ve girêdayî bû ku vê yekê pêşveçûna wargehên bajarî li seranserê giravê teşwîq kiriye û tomar destnîşan dikin ku Qibris di vê demê de ji aliyê "padişahan" ve hatiye birêvebirin ku bi serokên dewletên din ên Deryaya Navîn re (wekê fîrawûnên Padişahiya Nû ya Misrê, wekî ku di [[nameyên Amarna]] de hatine belgekirin) nameyan didan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Knapp |pêşnav=A. Bernard |paşnav2=Meyer |pêşnav2=Nathan |tarîx=2023 |sernav=Merchants and Mercantile Society on Late Bronze Age Cyprus |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/724597 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=127 |hejmar=3 |rr=309–338 |doi=10.1086/724597 |issn=0002-9114 }}</ref> Yekem navê tomarkiriyê padîşahekî Qibrisê Kushmeşûşa ye ku di nameyên ku di sedsala 13an a berî zayînê de ji Ugaritê re hatine şandin de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C. |url=https://books.google.com/books?id=_M1bCgAAQBAJ }}</ref> Di dawiya Serdema Bronzê de li giravê du pêlên niştecihên yewnanî bi cih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Trojan war |url=https://archive.org/details/trojanwar0000thom |paşnav=Thomas |pêşnav=Carol G. |weşanger=Greenwood press |tarîx=2005 |isbn=978-0-313-32526-7 |cih=Westport (Conn.) |paşnav2=Conant |pêşnav2=Craig |series=Greenwood guides to historic events of the ancient world }}</ref> Pêla yekem ji bazirganên yewnanî yên mîkenî pêk dihat ku li dora sala 1400 {{bz}} de dest bi serdana Qibrisê kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A.d. Lacy |weşanger=Taylor & Francis |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YOwOAAAAQAAJ&pg=PA168 }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Tê bawerkirin ku piştî hilweşîna Yewnanistana mîkenî ya serdema bronzê ya paşîn ji 1100 heta 1050 salên {{bz}} pêlek mezin a niştecihbûna yewnanî li giravê çêbûye û karakterê bi piranî yewnanî ya giravê ji vê serdemê vir ve tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Trojan War |url=https://books.google.com/books?id=UzASgBf2W10C&pg=PA98 }}</ref> Qibris di mîtolojiya yewnanî de roleke girîng dilîze ku ji ber girav cihê jidayikbûna [[Afrodîtê]] û [[Adonîs]] e û warê [[Qiral Kînîras]], [[Teukeros]] û [[Pîgmalion]] e. Delîlên wêjeyî hebûna fînîkiyên kevin li Kîtionê nîşan didin ku di destpêka sedsala 10an a berî zayînê de girav di bin desthilatdariya Tîrî de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fas.harvard.edu/~semitic/wl/publications/2012/hadjisavvas.html |sernav=The Shelby White & Leon Levy Program: Hadjisavvas |malper=www.fas.harvard.edu |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Hinek bazirganên fenîkî ku tê bawerkirin ji Tûrê hatine herêmê bicih bûne û li giravê bandora siyasî ya Kîtionê berfireh kirine. Piştî li dora 850 sala {{bz}}, fînîkiyan perestgeh li cihê [[Katarî|Katariyê]] ji nû ve ava kirine û ji nû ve bi kar anîne. Qibris li cihekî stratejîk li rojhilatê Deryaya Navîn e. Berî ku demek kurt di bin desthilatdariya Misirê de bimîne û di dawiyê de di sala 545 BZ de dikeve bin desthilatdariya Hexamenişî, girav ji sala 708 {{bz}} dest pê kiriye û sedsalek ji aliyê împeratoriya neo-asûrî ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:2008.01.0530:book=3:chapter=6:section=3 |sernav=Arrian, Anabasis, book 3, chapter 6, section 3 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Girav bi pêşengiya [[Onêsîlos]] ku padişahê [[Salamîs]]ê bû, di dema [[Serhildana Îyonî]] ya biserneketî ya sala 499 {{bz}} de li dijî axameniyan tevlî hevalbebdên xwe yên yewnanî yên li bajarên Îyonî bûye. Di wî demê de ev serhildan hatiye tepeserkirin lê Qibris dikare rêjeyek bilind a xweseriya xwe biparêze û bi mêla xwe ya ber bi cîhana yewnanî ve dimîne.<ref name=":1"/> === Serdema navîn === [[Wêne:Nicosia by Giacomo Franco.jpg|thumb|çep|Dîwarên Nîkosyayê ku ji aliyê venedîkiyan ve ji bo parastina bajêr ku ji ber êrîşên osmaniyan were parastin hatine çêkirin.]] Dema ku Împeratoriya Romayê di sala 286an de bûye du beşên rojhilat û rojava, Qibris bûye beşek ji Împeratoriya Romayê ya Rojhilat (ku jê re Împeratoriya Bîzansê jî digotin) ku girav nêzîkî 900 salan wekê beşek ji împeratoriyê dimîne. Di bin serweriya bîzansê de, helwesta yewnanî ku ji demên kevnar ve berbiçav bû, karekterek xurt a helenîstîk-xiristiyan hatiye pêşvebirin ku heya niha jî nîşaneya civaka yewnanî ya Qibrisê ye.<ref name=":2">{{Jêder-nûçe |sernav=Cyprus : a country study |url=https://www.loc.gov/item/92036090/ |roja-gihiştinê=2025-10-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Ji sala 649an vir ve Qibris rastî êrîş û talanên dubare yên ji aliyê [[xîlafeta Emewiyan]] ve hatiye. Gelek ji wan talanan bi êrîşên ji nişkê ve pêk dihatin lê talanên din bi êrîşên mezin pêk hatine ku tê de gelek qibrisî hatine kuştin û dewlemendiyeke mezin hatine birin an jî hatine wêrankirin.<ref name=":2" /> Bajarê Salamîsê hatiye hilweşandin ku bajêr careke din êdî ji nû ve nehatiye avakirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-28 }}</ref> Kontrola Bîzansê li perava bakur xurttir dimîne lê ereban li başûr bandora xwe zêdetir kiribû. Di sala 688an de, împerator [[Justinian II]] û xelîfe [[Abd el-Malik]] peymanek îmze kirin ku li gorî peymanê Qibris dê bi heman mîqdarê bacê bide Xelîfetiyê û bacê bide Împeratoriyê lê ji herduyan re jî bêalî bimîne û wekê parêzgeheke ji aliyê împeratoriyê ve were birêvebirin. Ji vê serdemê tu dêrên bîzansî nemane û girav ketiye nav serdemeke xizaniyê.<ref name="Kaldellis2011">{{Jêder-kovar |paşnav=Kaldellis |pêşnav=Anthony |tarîx=2011 |sernav=D. M. Metcalf, ''Byzantine Cyprus, 491–1191''. (Texts and Studies in the History of Cyprus, 62.) Nicosia: Cyprus Research Centre, 2009. Pp. 659; 29 black-and-white figures and tables. |url=https://doi.org/10.1017/s0038713411000492 |kovar=Speculum |cild=86 |hejmar=2 |rr=530–532 |doi=10.1017/s0038713411000492 |issn=0038-7134 }}</ref> Dema ku împerator [[Nîkeforos II Fokas]] li bejahî û ji deryayê biserketinên biryardar bi dest dixe, serweriya bîzansî ya tevahî di sala 965an de hatiye vegerandin.<ref name=":3" /> Di sala 1156an de [[Raynaldê Châtillon]] û [[Thoros II]] ê Ermenistanê di nav sê hefteyan de Qibris talan kirin ku gelek talanî şelandin û gelek welatiyên pêşeng û malbatên wan bi fîdyeyê dîl girtin ku ji bo vegerandina giravê nifş bi nifş berdewam kiribû. Çend keşîşên yewnanî hatin seqet kirin û dişînin [[Konstantînopolîs]]ê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lembright |pêşnav=Robert |tarîx=1996 |sernav=Byzantium: The Decline and Fall |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1996.9952538 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=24 |hejmar=4 |rr=185–185 |doi=10.1080/03612759.1996.9952538 |issn=0361-2759 }}</ref> Di sala 1185an de, [[Îsaak Komnenos]] Lu endamekî malbata împeratorî ya Bîzansê bû, Qibrîsê dagir bi dest dixe û li giravê ji împeratoriyê serbixwe bûna xwe ragihandibû. Di sala 1191ê de, di dema sefera xaçperestan a sêyem de, Richard I ê Îngilîstanê girav ji beşdarê axa xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Middle Ages, 300-1500 |url=https://books.google.com/books?id=rhWpPr93KjMC&pg=PA326 }}</ref> Wî giravê wekî baregeheke dabînkirinê ya sereke bi kar aniye ku di wê demê de ji Saracenan hinek ewlehtir bû. Piştê saleke Richard giravê difiroşê Şovalyeyên Templarê ku piştî serhildanek bi xwînî careke din dîsa şovalyeyan difiroşin Guy ji Lusignan. Birayê wî û cîgirê wî Aimery ji aliyê Henry VI, împeratorê Romayê ya pîroz ve wekê qiralê Qibrisê hatiye nas kirin.<ref name=":3" /> Piştî mirina James II, padîşahê dawî ya Lusignanê, di sala 1473an de, Komara Venedîkê kontrola giravê digire destê xwe, di heman demê de jina venedîkî ya padîşahê ku di wî demê de miribû, şahbanû Catherine Cornaro, wekê pêşengeke li giravê hukumdarî kiriye.<ref name=":3" /> Venedîk di sala 1489an de, piştî deskişandina Catherine ji textê, bi fermî padîşahiya Qibrisê beşdarê axa kiriye. Venedîkiyan bi avakirina sûrên Nîkosyayê, bajêr xurt kirin û bajarê wekê navendeke girîng a bazirganiyê bi kar anîne. Di seranserê desthilatdariya Venedîkê de, xanedaniya osmaniyan gelek caran êrîşî Qibrisê dikirin. Di sala 1539an de osmaniyan Limassol wêran kiriye û ji ber vê yekê venedîkiyan ji ber xetereya herî xirab Famagusta û Kyrenia amadekariya ewlehiya bajaran kirin.<ref name=":3" /> Her çiqas arîstokrasiya Lusignan a fransî di seranserê serdema navîn de li Qibrisê wek çîna civakî ya serdest mabe jî, ew texmîna berê ku yewnanî li ser giravê tenê wekê xizmetkar dihatin dîtin êdî ji aliyê akademîsyenan ve wekê agahiyên rast nayên hesibandin.<ref name="Kaldellis2011" /> Niha tê qebûlkirin ku di serdema navîn de hejmareke zêde ya yewnanên Qibrisî gihîştine çînên jorîn, rêzên navîn ên yewnanî zêde bûne û malbata padîşahî ya Lusignan bi yewnanan re zewicîne. Di nav wan de Qiral John II yê Qibrisê jî hebû ku bi Helena Palaiologina re zewiciye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Arbel |pêşnav=Benjamin |tarîx=2013-04-15 |sernav=Intercultural Contacts in the Medieval Mediterranean |url=https://doi.org/10.4324/9780203724835 |kovar=Medieval Mediterranean |doi=10.4324/9780203724835 }}</ref> === Êrîşên osmaniyan === Tevî berxwedana tund a niştecihên Nîkosya û Famagusta di sala 1570an de êrîşeke berfireh a Osmaniyan bi 60.000 leşkeran girav dikeve bin kontrola osmaniyan. Leşkerên osmanî yên ku Qibrîsê dagir kirin gelek welatiyên xiristiyan ên yewnanî û ermenî kuştin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/cyprus/7.htm |sernav=Cyprus - OTTOMAN RULE |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-10-29 }}</ref> Elîtên latînî yên berê hatin hilweşandin û yekem guhertina demografîk a girîng ji demên kevnar ve bi avakirina civateke misilman pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: A Modern History |paşnav=Mallinson |pêşnav=Bill |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-05-27 |isbn=978-1-85043-580-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HEjkuhF2GsMC&pg=PA81 |paşnav2=Mallinson |pêşnav2=William }}</ref> Leşkerên ku di dagir kirina giravê de şer kirin li giravê bi cih bibûn cotkar û dikankarên tirk ji Anatolyayê anîne giravê. Ev civaka nû eşîrên Anatoliyê ya sirgûnkirî, kesên "nexwestî" û endamên cûrbicûr ên mezhebên misilman ên "bi pirsgirêk", û her wiha hejmareke kesên nû yên li ser giravê jî vedihewand.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean world, 1571-1640 |url=https://archive.org/details/christiansmuslim0000jenn |paşnav=Jennings |pêşnav=Ronald C. |weşanger=New York University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-8147-4181-8 |cih=New York |series=New York University studies in Near Eastern civilization }}</ref> Osmaniyan sîstema feodal a berê ji holê rakir û sîstema miletî li Qibrisê bikaraniye ku li gorî wê gelên ne misilman ji aliyê otorîteyên xwe yên dînî ve dihatin birêvebirin. Berevajî rojên desthilatdariya latînî, serokê dêra Qibrisê wekî rêberê nifûsa Qibrisê ya yewnanî hatibû erkdarkirin û wekî navbeynkar di navbera qibrisiyên yewnanî yên xiristiyan û rayedarên osmanî de tevdigeriya. Vê statuyê misoger kiriye ku dêra Qibrisê di rewşekê de bû ku hewlên berfirehbûna domdar a Dêra Katolîk li ser giravê bi dawî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/Embassy_Madrid.nsf/all/6A33D29D666143A6C1257A36002ECA14/$file/ChipreUnaVisionHistorica.pdf?openelement |sernav=Wayback Machine |malper=www.mfa.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-10-29 |roja-arşîvê=2013-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131017133438/http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/Embassy_Madrid.nsf/all/6A33D29D666143A6C1257A36002ECA14/$file/ChipreUnaVisionHistorica.pdf?openelement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikumdariya osmaniyan li ser Qibrisê carinan bêxem, carinan jî zordar bû ku ev yek li gorî şêwaza birêvebirina siltan û karbidestên herêmî diguherî.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan |paşnav=Pericleous |pêşnav=Chrysostomos |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2009-06-17 |isbn=978-0-85771-193-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA131 }}</ref> Rêjeya misilmanan û xiristiyanan di seranserê serdema serdestiya osmaniyan de diguherî. Bi dagirgirina osmanyan re, di salên 1777 û 78an de 47.000 misilman li giravê bicih dibin ku ji 37.000 ê nifûsa xiristiyanên giravê zêder dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Is the Turkish Cypriot population shrinking? an overview of the ethno-demography of Cyprus in the light of the preliminary results of the Turkish-Cypriot census |paşnav=Hatay |pêşnav=Mete |weşanger=International Peace Research Institute |tarîx=2007 |isbn=978-82-7288-244-9 |cih=Oslo |series=PRIO report }}</ref> Di sala 1872an de, nifûsa giravê gihîştibû 144.000 kesan ku ji wan 44.000 misilman û 100.000 xiristiyan pêk dihat. Gelheya misilman ji gelek krîpto-xiristiyanan pêk dihatin ku di nav wan de Lînobambakî jî hebû ku civateke krîpto-katolîk ku ji ber zordariya dînî ya li ser civaka katolîk ji aliyê rayedarên osmanî ve derketibû holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean World, 1571-1640 |paşnav=Jennings |pêşnav=Ronald |weşanger=NYU Press |tarîx=1992-08-01 |isbn=978-0-8147-4318-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dslYF9LopnMC&pg=PT596 }}</ref> Piştre ev civat di dema desthilatdariya brîtanî de bi civaka tirkên Qibrîsê re asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus |url=https://books.google.com/books?id=nxj9a-Stax4C&pg=PA130 }}</ref> Hê ku Şerê Serxwebûna Yewnanistan ku di sala 1821ê de dest pê dikir, hinek yewnanên qibrisî ber bi Yewnanistanê ve çûn da ku tevlî hêzên yewnanî bibin. Li hember vê yekê, waliyê osmanî ya Qibrisê 486 yewnanên Qibrisî yên navdar girtin û bidarve dike ku di nav wan de Serpiskoposê Qibrisê, Kyprianos û çar keşîşên din jî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Cyprus |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-10-01 |isbn=978-0-8108-6298-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC }}</ref> Di sala 1828an de, serokkomarê yekem ê Yewnanistana nûjen Ioannis Kapodistrias daxwaza yekbûna Qibrisê bi Yewnanistanê re dike ku di encamê de gelek serhildanên biçûk pêk hatibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: a modern history |url=https://archive.org/details/cyprusmodernhist0000mall_o5o8 |paşnav=Mallinson |pêşnav=Bill |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2005 |isbn=978-1-85043-580-8 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas yek ji wan jî bi ser nekeve jî bertek li hember desthilatdariya xirab a osmaniyan bibû sedema serhildanên hem qibrisên yewnanî û hem jî qibrisiyên tirkî. Piştî sedsalan ji paşguhkirina osmaniyan, xizaniya piraniya mirovan û standina bacên giran ên berdewam, neteweperestiya yewnanî zêde dike û di sedsala 20an de fikra yekîtîya bi Yewnanistana nû serbixwe re di nav qibrisiyên yewnanî de bi xurtî kok girt. Di bin desthilatdariya osmaniyan de, rêjeyên hejmartin, qeydkirina dibistanan û xwendin û nivîsandinê daketibû asta herî kêm bû. Ev rêjeyên piştî bidawîbûna desthilatdariya osmaniyan jî berdewam kirin û piştre careke din di sedsala bîstan de bi rêjeya xwendin û nivîsandina giravê bi awayeke bi lez zêde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the global economy: from 1500 to the present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-107-10470-9 |cih=Cambridge, United Kingdom ; New York, NY |paşnavê-edîtor=Baten |pêşnavê-edîtor=Joerg |paşnavê-edîtor2=International Economic History Association }}</ref> Ev rayedarên dînî, ligel efser û pisporên leşkerî yên yewnanî ku hinek ji wan hê jî Megali Idea dişopandin, paşê rêxistina gerîla EOKA (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston an Rêxistina Neteweyî ya Şervanên Qibrisî) damezrandin. === Serdema brîtaniyan === [[Wêne:Hosting the British flag at Nicosia.jpg|thumb|Dîmenek ji bilindkirina ala brîtanî li Nîkosyayê.]] Piştî şerê rûs û tirkan (1877–1878) û Kongreya Berlînê, Qibris ji Împeratoriya Brîtanî re hate kirêkirin ku di sala 1878an de rêveberiya wê bi awayekî ''de facto'' girt ser xwe (her çend ji aliyê serweriyê ve, Qibris heta 5ê Mijdara 1914an, digel [[Misir]] û [[Sûdan]]ê, wekî axa osmanî ya de jure ma) di berdêla garantiyên ku [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] diviyabû giravê wekî bingehek bikar bîne ku osmaniyan li dijî êrîşkariya Rûsyayê biparêze.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2025-10-30 |ziman=en }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-30 }}</ref> Girav dê ji bo rêyên kolonyalîzmê yên Brîtanyayê wekî baregeheke leşkerî ya sereke xizmet bikira. Di sala 1906an de dema ku bendera Famagusta temam bû Qibris baregeheke deryayî ya stratejîk bû ku li ser [[Kanala Swêşê]], rêya sereke ya girîng ber bi Hindistanê ve bû ku di wê demê de milkê herî girîng ê derveyî welêt ê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] bû. Piştî destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û biryara xanedaniya osmanî ya tevlîbûna şer li kêleka [[Hêzên Navendî]], di 5ê mijdara sala 1914an de [[Împeratoriya Brîtanî]] bi fermî Qibrisê beşdarê axa dike û xedîvatiya osmanî ya [[Misir]]ê û Sûdanê wekî siltanî û parêzgeriya Brîtanyayê ragihand.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Di cotmeha sala 1915an de, Brîtanyayê Qibrisê pêşkêşî Yewnanistanê kiriye ku di bin desthilatdariya Qiral [[Konstantînê Mezin|Konstantînê I]] ê [[Yewnanistan]]ê de bû ku bi şertekî ku Yewnanistan li kêleka Brîtanyayê tevlî şer bibe û here alîkariya Serbistanê ku erkên xwe yên peymana serbi-yewnan a gulana 1913an bicih bîne.<ref name="Geronymaki2024">{{Jêder-kovar |paşnav=Geronymaki |pêşnav=Kalliopi |tarîx=2024 |sernav=A Front for ‘Humanity’ Greek and Greek Cypriot Orthodox Advocates Between Anti-colonialism, Self-determination and Enosis (1950–1960) |url=https://doi.org/10.1080/07075332.2024.2374522 |kovar=The International History Review |cild=46 |hejmar=6 |rr=733–751 |doi=10.1080/07075332.2024.2374522 |issn=0707-5332 }}</ref> Ji bo yekbûna bi Qibrisê re, "derfeteke" zêrîn da Yewnanistanê.<ref name="Geronymaki2024" /> Wekî din, dema ku rêveberiya Zaimis pêşniyara Brîtanî napejirîne, "derfeteke windayî" bû.<ref name="Geronymaki2024" /> Di sala 1923an de, li gorî Peymana Lozanê, komara Tirkiyê ya nû dest ji her îdiayek li ser Qibrisê berda û di sala 1925an de ew wekî koloniyeke taca Brîtanyayê hate ragihandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-11-02 }}</ref>. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, gelek yewnanî û tirkên Qibrisê tevlî Alaya Qibrisê dibin. Di vê navberê de, nifûsa yewnanî ya Qibrisê hêvî dikir ku rêveberiya brîtanî dê bibe sedema enozîsê. Fikra enosisê di dîrokê de beşek ji Megali Idea bû ku armanceke siyasî ya mezintir a dewleteke yewnanî ku herêmên bi nifûseke mezin a yewnanî yê di nav erdên dagirkiriyên xanedaniya osmanî ya berê de ku di nav de Qibris û Asyaya Biçûk hebû ku Konstantînopolîs wekê paytext dihat hesibandin, vedihewîne û ji aliyê Dêra Ortodoks a Qibrisê ve bi awayekî çalak dihate şopandin ku endamên wê li Yewnanistanê perwerde dihatin perwerdehkirin. Ev rayedarên dînî ligel efser û pisporên leşkerî yên yewnanî ku hinek ji wan hê jî Megali Idea dişopandin, paşê rêxistina gerîla EOKA (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston an Rêxistina Neteweyî ya Şervanên Qibrisî) damezrandin.<ref name="KerLindsay2011">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cyprus Problem: What Everyone Needs to Know |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Oxford University Press, USA |tarîx=2011-04-21 |isbn=978-0-19-975716-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xTL382g5sWwC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Educations in Ethnic Violence: Identity, Educational Bubbles, and Resource Mobilization |paşnav=Lange |pêşnav=Matthew |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-139-50544-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ac2NRpHoY3EC }}</ref> Yewnanên Qibrisî girav wekî dîrokî Yewnanî didîtin û bawer dikirin ku yekîtî bi Yewnanistanê re mafekî xwezayî ye.<ref name="Diez2002">{{Jêder-kitêb |sernav=The European Union and the Cyprus Conflict: Modern Conflict, Postmodern Union |paşnav=Diez |pêşnav=Thomas |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-7190-6079-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=A4QTUWBEC2kC&pg=PA83 }}</ref> Di salên 1950an de, dûvçûna enosisê bû beşek ji siyaseta neteweyî ya Yewnanistanê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standing Your Ground: Territorial Disputes and International Conflict |paşnav=Huth |pêşnav=Paul |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-0-472-02204-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NIAc-R5fgQoC }}</ref> Di destpêkê de tirkên Qibrisê alîgirê berdewamiya desthilatdariya brîtanî bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Divided Cyprus: Modernity, History, and an Island in Conflict |paşnav=Papadakis |pêşnav=Yiannis |weşanger=Indiana University Press |tarîx=2006-07-18 |isbn=978-0-253-11191-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wzPG7b_m4swC&pg=PA2 |paşnav2=Peristianis |pêşnav2=Nicos |paşnav3=Welz |pêşnav3=Gisela }}</ref> Lêbelê ew ji bangên yewnanên Qibrisê ku ji bo enosisê dihat kirin aciz bûn, ji ber ku wan yekîtiya Girîtê bi Yewnanistanê re ku dibû sedema koçberiya tirkên Girîtê, wekî presedanek ku divê neyê dûrxistin didîtin û wan di bersiva çalakiya çekdarî ya EOKA de helwesteke alîgirê parçekirinê girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Informal States: Statebuilding in Northern Cyprus and Transdniestria |paşnav=Isachenko |pêşnav=D. |weşanger=Springer |tarîx=2012-03-20 |isbn=978-0-230-39206-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FQeVnXmjBzYC&pg=PA37 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan |paşnav=Pericleous |pêşnav=Chrysostomos |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2009-06-17 |isbn=978-0-85771-193-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA135 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of Cyprus |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000mirb |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-8108-5526-7 |cih=Lanham, Md |series=Historical dictionaries of Europe }}</ref> Yewnanên Qibrisê giravê wekê cihwareke dîrokî ya yewnanî didîtin û bawer dikirin ku yekîtî bi Yewnanistanê re mafekî xwezayî ye.<ref name="Diez2002"/> Di salên 1950an de lêgerîna enosisê bûye beşek ji siyaseta neteweyî ya Yewnanistanê. Di destpêkê de, tirkên Qibrisê alîgirê berdewamiya desthilatdariya brîtanî bûn. Lêbelê ew ji bangên yewnanên Qibrisî yên ji bo enosisê aciz bûn, ji ber ku wan yekîtiya Girîtê bi Yewnanistanê re ku bûye sedema koçberiya tirkên Girîtê ku wekî presedanek ku divê neyê dûrxistin didîtin û wan di bersiva çalakiya çekdarî ya EOKA de helwestek alîgirê parçekirinê girtin.Tirkên Qibrisê jî xwe wekî komeke etnîkî ya cuda ya giravê didîtin û bawer dikirin ku mafê wan ê diyarkirina çarenûsê ji yewnanên Qibrisê cuda ye. Di heman demê de di salên 1950an de, serokê tirk Menderes Qibris wekî "dirêjkirina Anatoliyê" dihesiband ku parçekirina Qibrisê li ser bingeha etnîkî red kiribû û alîgirê tevlêbûna tevahiya giravê bi Tirkiyeyê re bû. Dirûşmên neteweperest li ser fikra "Qibris Tirk e" bûn û partiya desthilatdar Qibrisê wekê beşek ji Tirkiyeyê ragihandibû ku ji bo ewlehiya wan girîng bû. Piştî ku hate fêmkirin ku rastiya ku nifûsa tirkên Qibrisê tenê ji %20ê giravavanan pêk tîne, îlheqkirina giravê ne gengaz dike ku siyaseta neteweyî hate guhertin û li cihê vê yekê dabeşkirin hatiye qebûlkirin. Dirûşma "Parvekirin an Mirin" di xwepêşandanên tirkên Qibrisê û tirkan de ku ji dawiya salên 1950î dest pê kiribû û di seranserê salên 1960î de berdewam kiribû, pir caran dihat bikar anîn. Her çend piştî konferansên Zurîh û Londonê hatiye dîtin ku Tirkiye hebûna dewleta Qibrisê qebûl dike û xwe ji siyaseta xwe ya alîgirê parçekirina giravê dûr bixe jî, armanca serokên tirk û Qibrisa tirk ew bû ku dewletek serbixwe ya Tirk li bakurê giravê ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From the Abode of Islam to the Turkish Vatan: The Making of a National Homeland in Turkey |paşnav=Özkan (Ozkan) |pêşnav=Behlül (Behlul) |weşanger=Yale University Press |tarîx=2012-06-26 |isbn=978-0-300-18351-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kCArlsRcHUMC&pg=PA199 }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=Cipro oggi |url=https://books.google.com/books?id=pUcSji-f1zYC&pg=PA27 }}</ref> Di çileya sala 1950an de, Dêra Qibrisê di bin çavdêriya dîndaran de û bêyî beşdariya tirkên Qibrisê giştpirsiyeke li dar xistibû ku tê de %96ê yewnanên Qibrisê yên beşdar dengê xwe ji bo enosisê bikar anîbûn. Yewnanî di wê demê de (li gorî serjimêriya sala 1946) ji %80,2ê nifûsa giştî ya giravê pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Britain and the World: Imperial Endgame: Britain's Dirty Wars and the End of Empire |paşnav=Grob-Fitzgibbon |pêşnav=Benjamin |weşanger=Palgrave Macmillan Limited |tarîx=2011 |isbn=978-0-230-30038-5 |cih=London |series=Britain and the World Ser }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Who Influenced Whom?: Lessons from the Cold War |paşnav=Tatum |pêşnav=Dale C. |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2002-10-22 |isbn=978-0-7618-2444-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=70NxlYekQIgC&pg=PA43 }}</ref><ref name="Hoffmeister2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Legal Aspects of the Cyprus Problem: Annan Plan And EU Accession |paşnav=Hoffmeister |pêşnav=Frank |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2006 |isbn=978-90-04-15223-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LZXbg3ZwvGoC }}</ref> Rêveberiya Brîtanî pêşniyara xweseriya sînordarkirî di bin destûrekê de qebûk dike lê di dawiyê de vê xweseriyê nabejirîne. Di sala 1955an de rêxistina EOKA hatibû damezrandin ku bi rêya têkoşîna çekdarî yekîtîya bi Yewnanistanê re dixwestin. Di heman demê de, rêxistina berxwedana tirkan (TMT) wekê dijberiyek ji bo Taksîmê, ango parçekirinê, ji aliyê tirkên Qibrisê ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/mavratsas.html |sernav=Politics |malper=www.cyprus-conflict.net |roja-gihiştinê=2025-11-02 |roja-arşîvê=2008-06-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080605233259/http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/mavratsas.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Karbidestên brîtanî ti berteke ji bo avakirina rêxistina veşartî ya Tirkî TMT nedabûn nîşan. Sekreterê Dewletê ya Koloniyan di nameyekê de bi dîroka 15ê tîrmeha sala 1958an de şîret li parêzgerê Qibrisê kiribû ku tevî kiryarên wê yên neqanûnî jî, li dijî TMTê tevnegere da ku zirarê nede têkiliyên brîtanî yên bi hikûmeta Tirkiyê re.<ref name=":7" /> === Serxwebûn û tundûtûjiya di navbera civakên giravê de === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Makarios III and Robert F. Wagner NYWTS cropped.jpg | width1 = 135 | image2 = Bundesarchiv B 145 Bild-F014934-0068, Fazil Kutschuk.jpg | width2 = 127 | footer = Serokê yekem ê Qibrisê, [[Makaryos III]] (li aliyê çepê) û cîgirê yekem ê serokkomarê Qibrisê, [[Fazıl Küçük]] (li aliyê rastê) }} Di dema desthilatdariya Brîtanyayê de navbera du civakên etnîkî yên giravê de nakokî derketiye ku qibrisiyên yewnanî ku di sala 1960an de ji %77ê nifûsê giravê pêk dianîn û qibrisiyên tirk ku ji %18ê nifûsê pêk dianîn. Ji sedsala 19an û pê ve nifûsa yewnanî ya Qibrisê xebatên ji bo enosisê an jî yekîtîya bi Yewnanistanê re dane meşandin ku di salên 1950î de bûye polîtîkayeke neteweyî ya yewnanî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Government and Politics of Cyprus |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Peter Lang |tarîx=2009 |isbn=978-3-03911-096-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AzIXtVdDDwgC&pg=PA48 |paşnav2=Faustmann |pêşnav2=Hubert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Cyprus |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-10-01 |isbn=978-0-8108-6298-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC&pg=PA25 }}</ref> Gelheya tirkên Qibrisê di destpêkê de piştgirîya berdewamiya desthilatdariya brîtanî kirine û piştre jî re daxwaza tevlêkirina giravê bi Tirkiyeyê kirine û di salên 1950an de, bi hevkariya Tirkiyeyê, siyaseta teksîmê, parçekirina Qibrisê û avakirina dewleteke tirk li bakurê giravê dane destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond a Divided Cyprus: A State and Society in Transformation |paşnav=Trimikliniotis |pêşnav=Nicos |weşanger=Springer |tarîx=2012-11-26 |isbn=978-1-137-10080-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zS_HAAAAQBAJ&pg=PA104 |paşnav2=Bozkurt |pêşnav2=Umut }}</ref> Piştî operasyoneke çekdarî ya bi pêşengiya EOKA, di sala 1960an de Qibrisê serxwebûna xwe bi dest xistibû. Li gorî Peymana Zurîx û Londonê, Qibris di 16ê tebaxa sala 1960an de bi fermî serxwebûna xwe bi dest dixe ku di wê demê nifûsa giravê 573.566 bû ku ji wan 442.138 (%77.1) yewnanî, 104.320 (%18.2) tirk û 27.108 (%4.7) ji etnîkiyên din pêk dihatin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/21.htm |sernav=Cyprus - Population |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-07 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî her du Herêmên Baregehên Serwer ên Akrotiri û Dhekeliyê parastin ku di heman demê de postên hikûmetê û ofîsên giştî li gorî kotayên etnîkî hatin dabeş kirin û mafê vetoya daîmî, %30 di parlamento û rêveberiyê de dabûn kêmneteweyên tirk ên Qibrisê û mafên garantoriyê da her sê dewletên sereke. Lêbelê dabeşkirina desthilatdariyê wekî ku di destûrê de hatibû pêşbînîkirin, di demek kurt de bûye sedema astengiyên yasayî û nerazîbûna her du aliyan ku çekdarên neteweperest bi piştgiriya leşkerî ya Yewnanîstan û Tirkiyeyê dîsa dest bi perwerdeyê kirin. Serkirdayetiya Qibrisa yewnanî bawer dikir ku mafên ku di bin destûra bingehîn a sala 1960an de ji bo Qibrisa tirk re hatine dayîn pir berfireh in û plana Akritas amade kiriye ku armanc ew bû ku destûrê bi sûda Qibrisên yewnanî reform bike, civaka navneteweyî li ser rastbûna guhertinan razî bike û di nav çend rojan de ger tirk planê qebûl nekin wan hildin bin kontrola xwe.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/12.htm |sernav=Cyprus - THE REPUBLIC OF CYPRUS |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-07 }}</ref> Dema ku serokkomarê Qibrisê Serpiskopos Makarios III daxwaza guhertinên destûrî dike, alozî zêde dibin lê Tirkiyê vê guhertin red dike û di heman demê de tirkên Qibrisê jî li dijî van guhertinan derdikevin.<ref name=":8" /> Di 21ê kanûna sala 1963an de, di navbera eşîrên qibrisî û yewnanî de şer û pevçûn derket û du tirkên Qibrisê di navbera wan de hatin kuştin. Piştre di şer û pêvçûnên berdewam de 364 tirk û 174 yewnanên Qibrisê hatin kuştin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Road to Bellapais |url=https://books.google.com/books?id=XIK6AAAAIAAJ&q=According+to+official+records,+364+Turkish+Cypriots+and+174+Greek+Cypriots+were+killed+during+the+1963-1964+crisis. }}</ref> 109 gundên tirkan hatin vala kirin û 25–30 hezar tirkên Qibrîsê jicihwarên xwe dibin. Ev krîz bûye sedema bidawîbûna beşdariya tirkên Qibrisî di rêveberiyê de û îdiaya wan ku rewatiya xwe winda kiriye ku rastiya vê îdiayê hê jî bi nakok e. Li hinek deveran, yewnanên qibrîsî rê li ber tirkên qibrisî girtin ku rêwîtiyê bikin û bikevin avahiyên hikûmetê, di heman demê de hinek tirkên qibrisî jî bi dilxwazî ji ber bangên rêveberiya tirkên qibrisî vekişiyan.<ref name="KerLindsay2011"/> Tirkên Qibrisê dest bi jiyana li enklavan kirin. Avahiya komarê bi awayekî yekalî ji aliyê Makarios ve hate guhertin û Nîkosya bi bicihkirina leşkerên UNFICYP bi xeta kesk hatiye dabeşkirin.<ref name="Hoffmeister2006"/> Di sala 1964an de Tirkiyeyê gef xwar ku li hember tundûtûjiya nav-civakî ya berdewam a Qibrisê, êrîşî Qibrisê bike lê ev yek bi telegrameke tund a serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Lyndon B. Johnson di 5ê hezîranê de hatiye rawestandin ku hişyarî da ku DYA dê di rewşa dagirkirina axa Tirkiyeyê ya ji aliyê Sovyetê ve li kêleka Tirkiyeyê nemîne. Di heman demê de di sala 1964an de enosis polîtîkayeke yewnanî bû û dê dev jê bernedaba; Makarios û serokwezîrê yewnanî Georgios Papandreou li hev kirin ku enosis divê armanca dawîn be û Qiral Konstantîn ji Qibrisê re "yekîtiyek bilez ê bi welatê sereke re" xwest. Yewnanistanê ji bo rûbirûbûna dagirkirina gendelî ya ji aliyê Tirkiyê ve 10 hezar leşker şandibû Qibrisê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus and International Peacemaking 1964-1986 |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Routledge |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-136-67752-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Znp9AwAAQBAJ&pg=PA28 }}</ref> Krîza salên 1963 û 64an tundûtûjiya navcivakî yê di navbera her du civakan de zêdetir kiriye ku zêdetirî 25.000 tirkên Qibrisê koçberî enklavan dibin û dawî de radestê komara Qibrîsê dibin.<ref name="Hoffmeister2006"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/13.htm |sernav=Cyprus - Intercommunal Violence |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> === Derbeya sala 1974an, dagirkirin û parçebûna giravê === Di 15ê tîrmeha sala 1974an de, cûntaya leşkerî ya Yewnanistanê bi serokatiya Dimitrios Ioannides li Qibrisê darbeyek leşkerî pêk anî û girav bi Yewnanistanê ve girê dabû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papadakis |pêşnav=Yiannis |tarîx=2003-09-01 |sernav=Nation, narrative and commemoration: political ritual in divided Cyprus |url=https://doi.org/10.1080/0275720032000136642 |kovar=History and Anthropology |cild=14 |hejmar=3 |rr=253–270 |doi=10.1080/0275720032000136642 |issn=0275-7206 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Wiley-Blackwell Dictionary of Modern European History Since 1789 |paşnav=Atkin |pêşnav=Nicholas |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2011-05-23 |isbn=978-1-4443-9072-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1QyXCTW_MCQC |paşnav2=Biddiss |pêşnav2=Michael |paşnav3=Tallett |pêşnav3=Frank }}</ref> Darbeyê serok Makarios III ji kar dûr xistiye û li cihê wî neteweperestê alîgirê yekîtiyê Nikos Sampson anibû li ser erkê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=CYPRUS: Big Troubles over a Small Island |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=TIME.com |roja-arşîvê=2011-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111221060408/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di bersiva darbeyê de, piştê pênc rojan, di 20ê tîrmeha sala 1974an de, artêşa tirk êrîşî giravê dike û piştre giravê dagir dike ku bi îdiaya ku mafê destwerdanê ji bo vegerandina rêziknameya destûrî ji Peymana Garantiyê ya sala 1960an wergirtiye. Ev îdia ji aliyê Neteweyên Yekbûyî û civaka navneteweyî ve hatiye redkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Law and the Use of Force |paşnav=Gray |pêşnav=Christine |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2008-07-17 |isbn=978-0-19-102162-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qnFCAgAAQBAJ }}</ref> Dema ku li peravên Krenyayê, keştîyên leşkerî yên Tirkiyeyê 6.000 leşker û her weha tank, barhilgir û wesayîtên zirxî daxistin, hêza hewayî ya Tirkiyeyê dest bi bombebarankirina çeperên Yewnanistanê li Qibrisê dike û bi sedan leşkerên pereşûtvan li herêma di navbera Nîkosya û Krenyayê de hatin avêtin ku deverên bi çekdarkirî yên deverên tirk ku demek dirêj li wir ava bûbûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Greek Upheaval: Kings, Demagogues, and Bayonets |paşnav=Theodoracopulos |pêşnav=Taki |weşanger=Caratzas Bros. |tarîx=1978 |isbn=978-0-89241-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZPscAAAAYAAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: A Country Study |paşnav=Division |pêşnav=Library of Congress Federal Research |weşanger=Federal Research Division, Library of Congress |tarîx=1993 |isbn=978-0-8444-0752-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5UuFAAAAIAAJ }}</ref> Piştê sê rojan dema ku agirbest hatibû pejirandin, Tirkiyeyê 30.000 leşker li ser giravê daxistibû û Krenya, korîdora ku Krenya bi Nîkosyayê ve girêdide û taxa Qibrisê ya tirk a Nîkosyayê desteser kiribû.<ref name="OMalley2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cyprus Conspiracy: America, Espionage and the Turkish Invasion |paşnav=O'Malley |pêşnav=Brendan |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2001-06-25 |isbn=978-0-85773-016-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4Jz3AgAAQBAJ&pg=PA195 |paşnav2=Craig |pêşnav2=Ian }}</ref> Cûntaya li Atînayê û piştre jî rejîma Sampson li Qibrisê ji desthilatdariyê ketin. Li Nîkosyayê, Glafkos Clerides bi awayekî demkî serokatiyê digire ser xwe.<ref name="OMalley2001" /> Lê piştî danûstandinên aştiyê ya li Cenevê, hikûmeta Tirkiyeyê çeperên xwe yên Krenyayê xurt kir û di 14ê tebaxê de dest bi dagirkirina duyem kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contested Lands: Israel-Palestine, Kashmir, Bosnia, Cyprus, and Sri Lanka |paşnav=Bose |pêşnav=Sumantra |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2009-07-01 |isbn=978-0-674-02856-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KKZcgOJPjVkC&pg=PA86 }}</ref> Di encama dagirkirinê de Morfo, Karpas, Famagusta û Mesûrya ketin bin kontrola Tirkiyeyê. Zextên navneteweyî dibin sedema agirbestê û heta wê demê ji %36ê giravê ji aliyê tirkan ve hatibû dagirkirin û 180.000 yewnanên Qibrisê ji malên xwe yên li bakur hatibûn derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Congressional Record, V. 147, Pt. 3, March 8, 2001 to March 26, 2001 |url=https://books.google.com/books?id=fJ9DhiRRtIoC&pg=PA4095 }}</ref> Di heman demê de, nêzîkî 50.000 tirk ber bi bakur ve hatin koçberkirin û li milkên qibrisiyên yewnanî yên koçberkirî hatibûn bi cih kirin. Ji ber ku di dema dagirkirina Qibrisê ya Tirkiyeyê ya 1974an de alavên ku ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hatine peyda kirin bikar aniye, di nav cûrbecûr cezayên li dijî Tirkiyeyê de, di nîvê sala 1975an de Kongreya Dewletên Yekbûyî ambargoya çekan li ser Tirkiyeyê bikar tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey and the United States: the arms embargo period |url=https://archive.org/details/turkeyunitedstat0000unse_a9d0 |paşnav=Campany |pêşnav=Richard C. |weşanger=Praeger |tarîx=1986 |isbn=978-0-275-92141-5 |cih=New York }}</ref> Di encama şerê ji 1963 heta 1974an de, 1.534 qibrisiyên yewnanî û 502 qibrisiyên tirk winda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=34064&cat_id=1 |sernav=Over 100 missing identified so far |roja-gihiştinê=2025-11-11 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927202937/http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=34064&cat_id=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=30795&cat_id=1 |sernav=Missing cause to get cash injection |roja-gihiştinê=2025-11-11 |roja-arşîvê=2007-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930014514/http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=30795&cat_id=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji xeynî herêmên bingehên serwer ên akrotiri û dhekelia ku li gorî peymanên London û Zurîhê di bin kontrola Keyaniya Yekbûyî de ne, Komara Qibrisê li ser tevahiya giravê, tevî avên xwe yên behahî û herêma giravê ya aborî ya taybet, xwedî serweriya de jure ye. Lêbelê di roja îro de girav bi awayekî fiîlî li du beşên sereke hatiye dabeşkirin ku brşek herêma di bin kontrola bi bandor a Komara Qibrisê de ye ku li başûr û rojavayê giravê ye û bi qasî ji %59 ji rûbera giravê pêk tîne û beşa din jî li bakurê giravê ye ji aliyê rêveberiya tirk a nenaskirî ve tê birêvebirin ku bi qasî ji %36 ji rûbera giravê vedihewîne. Nêzîkî ji %4 ê ji rûbera giravê di bin herêma navber ya Neteweyên Yekbûyî de ye. Civaka navneteweyî beşa bakurê giravê wekî axa Komara Qibrisê ya ku ji aliyê Tirkiyê ve hatiye dagirkirin dibîne. Ev dagirkerî li gorî qanûnên navneteweyî wekî neqanûnî tê dîtin û ji dema ku Qibris bûye endamê Yekîtiya Ewropî ve wekî dagirkirina neqanûnî ya axa YEyê tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Island in Europe: The EU and the Transformation of Cyprus |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2011-05-03 |isbn=978-1-84885-678-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R1QEn3G4L7MC&pg=PA15 |paşnav2=Faustmann |pêşnav2=Hubert |paşnav3=Mullen |pêşnav3=Fiona }}</ref> == Birêvebirin == [[Wêne:Parlanet cyprus.jpg|thumb|çep| Qesra serokkomariya Qibrisê, Nîkosya.]] Qibris komarek serokatiyê ye ku serokê dewletê û hikûmetê bi rêya dengdana giştî ji bo heyamek pênc salan têne hilbijartin. Desthilata cîbicîkirinê ji aliyê hikûmetê ve tê kirin ku desthilata qabûndanînê di destê meclîsa nûneran de ye lê dadwerî hem ji desthilata cîbicîkar û hem jî qanûndanînê serbixwe ye. Destûra Bingehîn a 1960an sîstemeke hikûmetê ya serokatiyê bi şaxên rêveberiyê ku qanûndanîn û dadweriyê ya serbixwe û her wiha sîstemeke tevlihev a kontrol û hevsengiyê ye ku di nav de rêjeyeke parvekirina desthilatdariyê ya girankirî ku ji bo parastina berjewendiyên tirkên Qibrisê hatibû çêkirin, peyda dikir. Desthilata rêveber ji aliyê serokkomarekî Qibrisê ya yewnanî û cîgirê serokkomarekî Qibrisê ya tirk ve dihat birêvebirin ku ji aliyê civakên xwe ve ji bo demên pênc salan dihatin hilbijartin û her yek ji wan xwediyê mafê vetoyê li ser hinen cureyên qanûndanîn û biryarên rêveber bûn. Desthilata qanûndanînê di destê meclîsa nûneran de bûn ku ew jî li ser bingeha lîsteyên dengdêrên cuda dihatin hilbijartin. Ji sala 1965an vir ve, piştî pevçûnên di navbera her du civakan de, kursiyên tirkên Qibrisê yên di Meclîsê de vala mane. Dema ku artêşa tirk sêyeka bakurê giravê dagir kiriye, di sala 1974an de Qibris bi awayeke defakto hatiye parçekirin. Tirkên Qibrisê paşê di sala 1983an de wekê Komara Tirk a Qibrisa Bakur serxwebûna xwe ragihandiye û rêveberiyeke ava kiriye ku ev serxwebûn rêveberî tenê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye nas kirin. Di sala 1985an de KKTC destûrek pejirand û hilbijartinên xwe yên yekem li dar xist. Di heman demê de berevajiyê vê yekê Neteweyên Yekbûyî serweriya Komara Qibrisê li ser tevahiya girava Qibrisê nas dike. Ji sala 2007an pê ve, meclîsa nûneran 56 endamên meclîsê hebûn ku ji bo demek pênc salan bi temsîliyeta rêjeyî dihatin hilbijartin û sê endamên çavdêr jî hebûn ku kêmneteweyên ermenî, latînî û maronî temsîl dikirin. Bîst û çar kursî ji bo civaka tirk hatibûn veqetandin lê ji sala 1964an vir ve vala mane. Siyaseta giravê ji aliyê AKEL a komunîst, Mîtînga Demokratîk a lîberal û muhafezekar, Partiya Demokratîk a navendî û EDEK a sosyaldemokrat ve dihate kontrol kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |sernav=Democratic Party (DH.KO) > Το Κόμμα > Διακήρυξη |malper=www.diko.org.cy |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en-US |paşnav=DotNetNuke |roja-arşîvê=2007-06-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070611174508/http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2008an de Dimitris Christofias bû yekem serokê dewletê yê Komunîst ê welêt. Ji ber tevlêbûna wî di krîza darayî ya Qibrisê ya salên 2012 û 2013an de, Christofias di sala 2013an de ji bo hilbijartinê nehat hilbijartin. Di hilbijartinên serokkomariyê ya di sala 2013an de namzedê Mîtînga Demokratîk Nicos Anastasiades bi %57.48ê dengan bi dest xist. Di encamê de, Anastasiades di 28ê Sibata 2013an de sond xwar. Anastasiades di hilbijartinên serokkomariyê yên 2018an de bi %56ê dengan ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribune.gr/world/news/article/434054/nikitis-ton-eklogon-stin-kypro-56-o-nikos-anastasiadis.html |sernav=Νικητής των εκλογών στην Κύπρο με 56% ο Νίκος Αναστασιάδης |malper=Tribune.gr |tarîx=2018-02-04 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=el |paşnav=Σύνταξης |pêşnav=Αίθουσα }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-03-01 |sernav=Cyprus country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17217956 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di 28ê Sibata 2023an de, Nikos Christodoulides, serketîyê gera duyemîn a hilbijartinên serokkomariyê yên 2023an, wekî heştemîn serokê Komara Qibrisê sond xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230228-new-cyprus-president-sworn-in |sernav=New Cyprus president sworn in |malper=France 24 |tarîx=2023-02-28 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en }}</ref> === Dabeşkirinên îdarî === Komara Qibrisê ji şeş herêmên îdarî yên wekê Nîkosya, Famagusta, Krenya, Larnaca, Limassol û Paphosê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://europa.eu/abc/maps/members/cyprus_en.htm |sernav=EUROPA - The EU at a glance - Maps - Cyprus |malper=europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en }}</ref> === Enklav û eksklav === Qibris ji çar herêmên eksklav pêk tê ku hemî di bin axa herêma bingeha serwer a brîtanî ya Dhekeliyê de ne. Du herêmên pêşîn gundên Ormidhia û Xylotymvou ne û herêma sêyem Santrala Elektrîkê ya Dhekelia ye ku bi rêyeke Brîtanî ve dibe du beş. Beşa bakur wargeha penaberên EAC ye û beşa başûr jî her çiqas li kêleka deryayê be jî di heman demê de herêmeke enklav e ji ber ku avên wê yên herêmî nînin û ew jî avên [[Keyaniya Yekbûyî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://geosite.jankrogh.com/dhekelia.htm |sernav=Cyprus |malper=geosite.jankrogh.com |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}</ref> Herêma navber a NY li hember Dhekeliyê dirêj dibe û ji aliyê rojhilat ve li hember Ayios Nikolaos dîsa bilind dibe û bi korîdorek bejahî ya zirav bi mayî ya Dhekeliyê ve girêdayî ye. Her çend ne de jure be jî, bi vî awayî, herêma navber herêma Paralimni ya li quncika başûrê rojhilatê giravê vediguherîne herêmek de faktoyê. === Hêz === Artêşa Neteweyî ya Qibrisê saziya leşkerî ya sereke ya komara Qibrisê ye. Artêş hêzek çekdarî ya hevbeş e ku ji yekîneyên bejahî, hewayî û deryayî pêk tên. Di demên berê de ji hemî welatiyên mêr dihat xwestin ku piştê temenê ya 17 salî yên xwe 24 mehan di artêşa neteweyî de xizmetê bikin lê di sala 2016an de ev heyama xizmeta mecbûrî dakete 14 mehan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greece.greekreporter.com/2016/07/15/cyprus-drastically-reduces-mandatory-army-service-to-14-months/ |sernav=Cyprus Drastically Reduces Mandatory Army Service to 14 Months {{!}} GreekReporter.com |malper=greece.greekreporter.com |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en-US }}</ref> Salane nêzîkî 10.000 kes ji bo xizmeta leşkerî beşdarê artêşê dibin. Kesên ku dibin leşker li gorî pisporiya wan, ji bo kampên perwerdehiyê yên taybet an jî yekîneyên operasyonel têne veguhastin. Her çiqas heta sala 2016an hêzên çekdar bi piranî ji bo leşkeriya kesên ku ji bo leşkeriya mecbûrî pêk hatibin jî, ji wî demê ve saziyeke mezin a profesyonel a leşkerî (ΣΥΟΠ) hatiye ava kirin ku digel kêmkirina xizmeta leşkerî ya mecbûrî rêjeyek nêzîkî 3/1 di navbera leşkerên mecbûrî û profesyonel de çêdike. === Qanûn, dadwerî û mafên mirovan === [[Wêne:Supreme Court of Justice old square Nicosia Republic of Cyprus Cyprus 2.jpg|thumb|Avahiya dadgeha bilind a dadê ya Qibrîsê.]] Polîsê Qibrisê (bi yewnanî: Αστυνομία Κύπρου, bi tirkî: ''Kıbrıs Polisi'') yekane xizmeta polîsê neteweyî ya Komara Qibrisê ye û ji sala 1993an vir ve di bin wezareta dad û pergala giştî de ye. Di "azadiya li cîhanê 2011" de, Freedom House Qibrisê wekî "welateke azad" nirxandiye. Di çileya sala 2011an de, Raporta Ofîsa Komîserê Bilind ê Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî li ser Mafên Mirovan li Qibrisê diyar kiriye ku dabeşkirina berdewam a Qibrisê bandorê li mafên mirovan li seranserê giravê kiriye ku di nav de "azadiya tevgerê, mafên mirovan ên têkildarî mijara kesên winda, cudakarî, mafê jiyanê, azadiya dînî û mafên aborî, civakî û çandî".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-21.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www2.ohchr.org |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}</ref> Balkêşiya berdewam li ser dabeşkirina giravê carinan dikare pirsgirêkên din ên mafên mirovan veşêre.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asylumlaw.org/docs/cyprus/usdos99_cyprus.htm |sernav=U.S. Department of State, Human Rights Reports for 1999:Cyprus |malper=www.asylumlaw.org |roja-gihiştinê=2025-11-12 |roja-arşîvê=2011-05-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110514093918/http://www.asylumlaw.org/docs/cyprus/usdos99_cyprus.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li giravê laşfiroşî pir belav e û girav ji ber rola xwe di bazirganiya seksê de wekê yek ji rêyên sereke yên bazirganiya mirovan ji [[Ewropaya Rojhilat]] rexne lê hatiye kirin. Di sala 2014an de [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê]] ferman daye Tirkiyeyê ku ji bo dagirkirina Qibrisê zêdetirî 100 milyon dolar tezmînat bide. Li gel vê yekê hikûmeta tirk ragihandiye ku ew ê vê biryarê paşguh bike. Ev binpêkirin û talankirina xezîneyên çandî, wêrankirina bi zanebûn a dêran, paşguhkirina berhemên hunerî û guhertina navên cihên dîrokî yên girîng ku ji hêla Konseya Navneteweyî ya Abîdeyan û Cihên Dîrokî ve hate şermezarkirin, vedihewîne. Hadjisavvas îdia kiriye ku ev kiryar ji ber polîtîkaya Tirkiyê ya jiholêrakirina hebûna yewnaniyan a li Qibrisa bakur di çarçoveya paqijiya etnîkî de ne. Lê hinek sûcdar tenê ji ber çavbirçîtiyê ne û li pey qezencê ne. == Aborî == [[Wêne:Cyprus central bank Nicosia Republic of Cyprus.jpg|thumb|çep| Bankeya Navendî ya Qibrisê]] Di destpêka sedsala 21an de Qibris xwedî aboriyeke xizmetguzariyê ya geş bû ku giravê kiribû dewlemendtirîn welatên di nav deh welatên ku di sala 2004an de tevlî [[Yekîtiya Ewropayê]] bibûn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/2E23E22A811DE449C2256EBD004F3BEB?OpenDocument |sernav=Government Web Portal - Areas of Interest |malper=www.cyprus.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2012-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120623090342/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/2E23E22A811DE449C2256EBD004F3BEB?OpenDocument |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê aboriya Qibrisê paşê ji ber krîza darayî ya sala 2008an û krîza herêma euroyê zirar dibîne. Di hezîrana sala 2012an de hikûmeta Qibrisê ragihandiye ku ew ê ji bo piştgiriya Banka Gel a Qibrisê hewceyê 1.8 milyar euro alîkariya biyanî be û piştî vê yekê Fitchê nirxandina krediyê ya Qibrisê daxist rewşa bêkêr.<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-25 |sernav=Cyprus's credit rating cut to junk status by Fitch |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-18577983 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di heman demê de Fitchê diyar kiriye ku Qibris dê ji bo piştgiriya bankayên xwe hewceyê 4 milyar euroyên din be û daketina pilebilind ji ber bandora krîza deynê hikûmeta Yewnanîstanê li ser Bank of Cyprios, Cyprus Popular Bank û Hellenic Bank ku sê bankayên herî mezin ên Qibrisê bû.<ref name=":9" /> Krîza darayî ya Qibrisê ya salên 2012-2013an bûye sedema rêkevtinekê bi eurogroupê re ku di adara sala 2013an de ji bo dabeş kirina Banka Gel ya Qibrisê ji bo bankeyek "xirab" ku bi demê re were girtin û bankeke "baş" ku ji aliyê Banqa Qibrisê ve hatiye kirîn. Li hember alîkariya darayî ya 10 milyar euroyî ya ji Komîsyona Ewropî, Banka Navendî ya Ewropî û Fona Pereyan a Navneteweyî ku pir caran wekî "troîka" tê binavkirin, ji hikûmeta Qibrisê hate xwestin ku ji bo depozîtên (diravdan) bê sîgorte ku beşek mezin ji wan ji aliyê rûsên dewlemend ve dihat girtin ku Qibris wekê bihuşteke bacê bi kar dianîn, fermaneke girîng bide.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=/council-eu/eurogroup/ |sernav=Rate limit reached |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2017-10-11 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/all/20171011040449/http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=/council-eu/eurogroup/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Michele Kambas, Karolina Tagaris |sernav=Cyprus banks remain closed to avert run on deposits |url=https://www.reuters.com/article/us-cyprus-parliament-idUSBRE92G03I20130325 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ekathimerini.com/news/3/albanian-shot/ |sernav=Albanian shot {{!}} eKathimerini.com |malper=www.ekathimerini.com |tarîx=2001-11-22 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |paşnav=Newsroom }}</ref> Her çend hinekî li jêr navînîya Yekîtiya Ewropayê be jî Qibrisê di salên 2010an de başbûneke aborî ya baş bi dest xistiye û li gorî texmînên Fona Pereyan a Navneteweyî ya 2023an, dahata kesaneya Qibrisê bi qasî 54,611 dolarî dahata herî bilind li Başûrê Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://group.atradius.com/knowledge-and-research |sernav=Knowledge and research |malper=Atradius |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPPC@WEO/EUQ/CYP/EU |sernav=imf.org |malper= |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Geştiyarî, xizmetguzariyên darayî û keştîvanî beşên girîng ên aboriyê ne û Qibris ji ber rêjeyên bacê yên kêm û hêsaniya kirina vekirina karsaziyan ji bo karsazên biyanî wekê bingehek karsaziyê ya derveyî welat hatiye dîtin. Ji ber ku hikûmetên Qibrisê giranî dane ser bicihanîna pîvanên ji bo tevlêbûna Yekîtiya Ewropayê di salên 1980 û 1990î de mezinbûneke aboriya xurt bi dest xistiye. Hikûmeta Qibrisê di 1ê çileya sala 2008an de euroyê wekê pereyê neteweyî pejirandiye û li cihê pereyê Qibrisê euro wekê pereyê neteweyî pejirandiye.<ref name=":10" /> == Demografî == === Gelhe === [[Wêne:Cyprus-demography.png|thumb| Di navbera salên 1961 û 2003an de zêdebûna nifûsa Qibrîsê (hejmarên tevahiya giravê ye ku koçberên tirk ên ku li bakurê Qibrisê dijîn tê de nîne)]] Li gorî daneyên ku li ser malpera Komara Qibrisê hatiye weşandin, di Serjimêriya sala 2021an de nifûsa deverên di bin kontrola hikûmetê de 918.100 kes in û bajarê herî qerebalixê giravê Nîkosya (38%) ye û piştre jî bajarê Limassolê (28%) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census2021.cystat.gov.cy/Announements/18%20May%202022%20CENSUS%20OF%20POPULATION%20-%20PRELIMINARY%20RESULTS.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census2021.cystat.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Herêma metropolî ya Nîkosyayê ku ji heft şaredariyan pêk tê, bi qasî nifûsa 255.309 kesî, mezintirîn herêma bajarî ya li ser erdê giravê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aftodioikisi.com.cy/%CE%BF-%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CF%81%CF%8C%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%B1%CE%BB%CF%8D%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%B4%CE%AE%CE%BC%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%BF/ |sernav=Ο μικρότερος και μεγαλύτερος Δήμος - Κοινότητα σε πληθυσμό |malper=aftodioikisi |tarîx=2023-08-07 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |paşnav=Aftodioikisi }}</ref> Li gorî yekem serjimêriya nifûsê piştî serxwebûnê ku di kanûna sala 1960an de hatibû ragihandin ku tevahiya giravê vedigira, nifûsa Qibrisê 573.566 kes bû ku ji wan 442,138 (%77.1) yewnan, 104.320 (%18.2) tirk û 27.108 (%4.7) kes jî ji neteweyên din bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/21.htm |sernav=Cyprus - Population |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Li gorî daneyên CIA World Factbookê ku di sala 2001ê de hatiye weşandin, yewnanên Qibrîsê ji %77, tirkên Qibrisê ji %18 û neteweyên din jî ji %5 ê ji nifûsa giştî ya Qibrisê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#cy |sernav=The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181116044500/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#cy |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Peace education: the concept, principles, and practices around the world |url=https://archive.org/details/peaceeducationco0000unse |weşanger=Lawrence Erlbaum Associates |tarîx=2002 |isbn=978-0-8058-4193-0 |cih=Mahwah, N.J |paşnavê-edîtor=Salomon |pêşnavê-edîtor=Gavriel |paşnavê-edîtor2=Nevo |pêşnavê-edîtor2=Baruch }}</ref> Ji ber aloziyên etnîkî yên di navbera civakan de ku di navbera salên 1963 û 1974an de qewimiye, serjimêriya li seranserê giravê ne dihat kirin. Lêbelê hikûmeta Qibrisê di sala 1973an de bêyî nifûsa tirkên Qibrisê serjimêrîyek pêk anibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The population of Cyprus: demographic trends and socio-economic influences |url=https://archive.org/details/populationofcypr0000stjo |paşnav=St. John-Jones |pêşnav=L. W. |weşanger=Publishers for the Institute of Commonwealth Studies by M. Temple Smith |tarîx=1983 |isbn=978-0-85117-232-3 |cih=Hounslow, Middlesex |kesên-din=University of London |series=Commonwealth papers }}</ref> Li gorî vê serjimêriyê, nifûsa Qibrisê ya yewnanî 482.000 bû. Piştê salekî, di sala 1974an de, Daîreya Statîstîk û Lêkolînê ya hikûmeta Qibrisê nifûsa giştî ya Qibrisê wekî 641.000 texmîn kiriye ku ji wan 506.000 (%78.9) yewnanî û 118.000 kes jî (%18.4) tirk bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/20C7614D06858E9FC2256DC200380113/$file/cuco%20report.pdf?OpenElement |sernav=Wayback Machine |malper=www.moi.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2011-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110107111845/http://www.moi.gov.cy/MOI/pio/pio.nsf/All/20C7614D06858E9FC2256DC200380113/$file/cuco%20report.pdf?OpenElement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî dagirkirina leşkerî ya beşek ji giravê di sala 1974an de, hikûmeta Qibrisê şeş ​​serjimêrên din di salên 1976, 1982, 1992, 2001, 2011 û 2021an de pêk anî ku van serjimêran nifûsa tirk a ku li deverên ne-kontrola hikûmetê yên giravê dijiyan, tê de tunebûn. Ji xeynî vê, Komara Qibrisê malavaniya 110.200 niştecihên daîmî yên biyanî dike û tê texmînkirin ku 10.000-30.000 koçberên neqanûnî yên bê nasname li giravê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.politis-europe.uni-oldenburg.de/download/Cyprus.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.politis-europe.uni-oldenburg.de |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2011-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110511082254/http://www.politis-europe.uni-oldenburg.de/download/Cyprus.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2011an de, 10.520 kesên ku bi eslê xwe rûsî bûn li Qibrisê dijiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of religion and belief : a world report |paşnav=Boyle |pêşnav=Kevin (C Kevin) |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-15977-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/freedomofreligio00kevi |paşnav2=Sheen |pêşnav2=Juliet }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of religion and belief: a world report |url=https://archive.org/details/freedomofreligio0000unse_a7l4 |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-15977-7 |cih=London ; New York |paşnavê-edîtor=Boyle |pêşnavê-edîtor=Kevin |paşnavê-edîtor2=Sheen |pêşnavê-edîtor2=Juliet }}</ref> Li gorî serjimêriya sala 2006an a ku li bakurê Qibrisê hatiye kirin, 256.644 (de jure) kes li bakurê Qibrisê dijiyan. Di nav van de 178.031 welatiyên Qibrisa Bakur bûn ku ji wan 147.405 kes li Qibrisê ji dayik bûne (112.534 ji bakur; 32.538 ji başûr; 371 kesan diyar nekir ku ji kîjan herêma Qibrisê ne); 27.333 li Tirkiyeyê ji dayik bûne; 2.482 li Keyaniya Yekbûyî û 913 li Bulgaristanê ji dayik bûne. Ji 147.405 welatiyên li Qibrisê ji dayik bûne, 120.031 kes dibêjin ku her du dêûbavên wan li Qibrisê ji dayik bûne; 16.824 dibêjin ku her du dêûbav li Tirkiyeyê ji dayik bûne; 10.361 kesan yek ji dêûbavan li Tirkiyeyê û yek jî li Qibrisê ji dayik bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nufussayimi.devplan.org/Census%202006.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=nufussayimi.devplan.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Di sala 2010an de, Koma Krîza Navneteweyî texmîn kiriye ku nifûsa giştî ya giravê 1.1 milyon e<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/turkey-cyprus/cyprus/210%20Cyprus%20-%20Bridging%20the%20Property%20Divide.ashx |sernav=Wayback Machine |malper=www.crisisgroup.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> ku ji wan nêzîkî 300.000 niştecih li bakur bûn dibe ku nîvê wan an li Tirkiyeyê ji dayik bûn an jî zarokên koçber in.<ref name=":11"/> Haplogrupên Y-Dna li Qibrisê bi frekansên jêrîn têne dîtin: J (ji %43.07 tevî ji %6.20 J1), E1b1b (%20.00), R1 (%12.30 tevî %9.2 R1b), F (%9.20), I (%7.70), K (%4.60), A (%3.10).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Capelli |pêşnav=C. |paşnav2=Redhead |pêşnav2=N. |paşnav3=Romano |pêşnav3=V. |paşnav4=Calì |pêşnav4=F. |paşnav5=Lefranc |pêşnav5=G. |paşnav6=Delague |pêşnav6=V. |paşnav7=Megarbane |pêşnav7=A. |paşnav8=Felice |pêşnav8=A. E. |paşnav9=Pascali |pêşnav9=V. L. |paşnav10=Neophytou |pêşnav10=P. I. |paşnav11=Poulli |pêşnav11=Z. |paşnav12=Novelletto |pêşnav12=A. |paşnav13=Malaspina |pêşnav13=P. |paşnav14=Terrenato |pêşnav14=L. |paşnav15=Berebbi |pêşnav15=A. |tarîx=2006 |sernav=Population Structure in the Mediterranean Basin: A Y Chromosome Perspective |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1529-8817.2005.00224.x |kovar=Annals of Human Genetics |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=207–225 |doi=10.1111/j.1529-8817.2005.00224.x |issn=1469-1809 }}</ref> Haplogrupên J, K, F û E1b1b ji rêzên bi belavbûna cûda yên di nav Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Ewropayê de pêk tên. Li derveyî Qibrisê, li Keyaniya Yekbûyî, Awistralya, Kanada, Dewletên Yekbûyî, Yewnanistan û Tirkiyeyê dîyasporayên girîng û geş hene - hem dîyaspora yewnanî ya qibrisî û hem jî dîyaspora tirk ên qibrisî hene. Li gorî daneyên ku ji aliyê Konseya Ewropayê ve hatiye weşandin, li Qibrisê nêzîkî 1.250 roman dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu-country/cyprus_en |sernav=Cyprus - European Commission |malper=commission.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Piraniya yewnanên Qibrisê xwe wekê Xiristiyan, bi taybetî Ortodoksên Yewnanî, nas dikin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/817E9279C04E4480C2257023002B858C?OpenDocument |sernav=Government Web Portal - Areas of Interest |malper=www.cyprus.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2012-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120225142919/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/817E9279C04E4480C2257023002B858C?OpenDocument |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piraniya tirkên Qibrisê peyrewên Îslama Sunnî ne. Serokkomarê yekem ê Qibrisê, Makarios III, serpiskopos bû. Tekkeya Hala Sultan li nêzîkî Gola Xwê ya Larnakayê ye û ji bo misilmanan cihê ziyaretê ye. Li gorî serjimêriya sala 2001ê ku li deverên di bin kontrola hikûmetê de hatiye kirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/populationcondition_en/populationcondition_en?OpenDocument&sub=2&e= |sernav=Statistical Service - Population & Social Conditions > Population Census 2001 |malper=www.mof.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> ji %94.8ê nifûsê ortodoksên rojhilat, ji %0.9 ermenî û maronî, ji %1.5 katolîkên latînî, ji %1.0 dêra îngilîstanê û ji %0.6 misilman bûn. Di heman demê de li Qibrisê civatek cihûyan jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://acninternational.org/religiousfreedomreport/ |sernav=Religious Freedom Report |malper=ACN International |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en-US }}</ref> === Ziman === Zimanê yewnanî û tirkî li Qibrisê zimanên fermî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.presidency.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203001544/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zimanê ermenî û erebîya maronî ya Qibrisê wekê zimanên kêmneteweyan têne nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Cyprus.htm |sernav=Database for the European Charter for Regional or Minority Languages |malper=languagecharter.eokik.hu |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Her çend statuyeke fermî nebe jî, li giravê zimanê îngilîzî bi berfirehî tê axaftin û li ser nîşaneyên rê û di agahdarî û reklaman de bi firehî cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/education/languages/archive/languages/langmin/euromosaic/cy1_en.html |sernav=EUROPA - Education and Training - Regional and minority languages - Euromosaïc study |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref> Zimanê îngilîzî di dema desthilatdariya kolonyalîzma brîtanî de zimanê fermî yê yekane bû û heta sala 1960an lingua fransa bû û heta sala 1989an di dadgehan de û heta sala 1996an jî di qanûndanînê de (de facto) dihat bikaranîn. Di sala 2010an de ji %80,4ê qibrisiyan zimanê Îngilîzî wekî zimanê duyem bikar dianîn. Zimanê rûsî di nav kêmneteweyên welêt, niştecih û welatiyên welatên piştî Sovyetê û yewnanên Pontusê de bi berfirehî tê axaftin. Bi taybetî li Limassol û Paphosê zimsnê rûsî, piştî îngilîzî û yewnanî, zimanê sêyem e ku li ser gelek nîşane dikan û xwaringehan tê bikar anîn. Di heman demê de li gorê daneyên di sala 2006an ji %12ê nifûsê bi zimanê fransî û ji %5ê nifusê jî bi zimanê almanî diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> == Binerê == * [[Krît]] == Çavkanî == === Not === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cyprus}} {{YE}} {{Dewletên Asyayê}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Giravên Ewropayê]] [[Kategorî:Qibris| ]] 5ahmyjfvt0fxy3k5uh5pz2nojk4q6el 2093478 2093477 2026-09-09T16:08:42Z Avestaboy 34898 /* Derbeya sala 1974an, dagirkirin û parçebûna giravê */ Rastnivîs 2093478 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Qibris''',{{Efn|<ref>{{Ferhenga Farqînî, 2004|r=1510|jêgirtin=Qibris}}</ref><ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1151|jêgirtin=Qibris}}</ref> (osmanî: قبرس<ref name=":0">New Redhouse sözlüğü. Türkçe-İngilizce. Stembol, 1968. r. 649</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=190 }}</ref>) an '''Qibrîs'''<ref>{{Jêder |sernav=Dixwazin dîsa dagir bikin - Modela Qibrîs û Rojava dibe yek - Federasyon |url=https://www.youtube.com/watch?v=ukDjVrwvB-A |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/kk/pol%C3%AEt%C3%AEka/serokomar-erdogan-%C3%BB-pist%C3%AE-serdan%C3%AAn-qibr%C3%AEs-%C3%BB-azerbeycan%C3%AA-bersiva-pirs%C3%AAn-rojnamevanan-da/2922253 |sernav=Ajansa AA bikaranîna navê Qibrîsê |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> (osmanî: قبریس<ref name=":0"/>) an '''Kîpr'''<ref>[[Çerkez Bakayev]] (1983). Osnovy kurdskoy orfografii. Moskva: Nauka. r.195</ref>}} bi fermî '''Komara Qibrisê''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Κύπρος, ''Kípros'', Κυπριακή Δημοκρατία, ''Kipriakí Dhimokratía''; [[tirkî|bi tirkî]]: ''Kıbrıs Cumhuriyeti''), welatekî giravî yê li rojhilatê [[Deryaya Navîn]] e ku li peravê [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] û li rojavayê [[Asya]]yê ye. Qibris piştî [[Sîsîlya]] û [[Sardînya]]yê, sêyem girava herî mezin û sêyem girava herî qelebalix ê Deryaya Navîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/biggest-islands-in-the-mediterranean-sea.html |sernav=Biggest Islands In The Mediterranean Sea By Area |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-08-04 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US |paşnav=Environment |pêşnav=Amber Pariona in }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-most-populated-islands-in-the-mediterranean-sea.html |sernav=The Most Populated Islands In The Mediterranean Sea |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-08-15 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World }}</ref> Girav li ser deryayeke disekine ku li başûrê rojavayê giravê [[Yewnanistan]], li bakur [[Tirkiye]], li rojhilat [[Sûrî|Sûriye]] û [[Libnan]], li başûrê rojava [[Filistîn (herêm)|Filistîn]] û [[Îsraêl]] û li başûrê giravê [[Misir]] heye. Paytexta giravê bajarê [[Nîkosya]] ye û bajarê herî mezin ê giravê bajarê [[Limasol]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.cy/en/economy-and-finance/census-of-population-and-housing-2021-final-results/ |sernav=Census of Population and Housing 2021: Final Results - Gov.cy |malper=www.gov.cy |tarîx=2024-08-09 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US }}</ref> Baregehên leşkerî yên brîtanî li Akrotiri û Dhekelyayê ne û di heman demê de beşa bakurê rojhilatê giravê bi awayekî de facto ji aliyê [[Bakurê Qibrisê|Komara Tirkî ya Qibrisa Bakur]] ve tê birêvebirin ku bi piranî ji aliyê welatên cîhanê ve nayê naskirin û ji Komara Qibrisê bi herêmeke navber ya [[Neteweyên Yekbûyî]] veqetandî ye. == Etîmolojî == Kevintirîn behskirina navê belgekirî ya Qibrisê di sedsala 15ê berî zayînê de bi [[yewnaniya mîkenî]] 𐀓𐀠𐀪𐀍, ''ku-pi-ri-jo'' ye ku tê wateya "qibrisî" (bi yewnanî: Κύπριος, ''kíprios'') ku bi tîpên kitekitkirî yên [[Linear B]] hatiye nivîsandin. Navê giravê bi forma yewnanî ya klasîk Κύπρος (Kýpros) e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Caphtor/Keftiu: A New Investigation |paşnav=Strange |pêşnav=John |weşanger=Brill Archive |tarîx=1980 |isbn=978-90-04-06256-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=c9QUAAAAIAAJ&pg=PA154 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://palaeolexicon.com/ |sernav=Palaeolexicon - Word study tool of ancient languages |malper=palaeolexicon.com |roja-gihiştinê=2025-10-24 }}</ref> Etîmolojiya navê bi awayekî baş nayê zanîn ku di derbarê navê giravê de hinek pêşniyar ev in: # Peyva yewnanî ya ji bo [[dara serwê]] ([[dara serû]]) (''Cupressus sempervirens''), κυπάρισσος (''kypárissos'') # Navê yewnanî ya [[dara qeneqê]] (''Lawsonia alba''), κύπρος (''kýpros'') # Peyveke ji [[zimanê eteoqibrisî]] ya ji bo [[sifir]]ê. Wek mînak, hatiye pêşniyarkirin ku ew ji peyva sumerî ya ji bo sifir (''zubar'') an jî ji bo [[bronz]]ê (''kubar'') tê ku ji ber kanên mezin ên madena sifir ên ku li giravê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simkin |pêşnav=O. B. |tarîx=2011-03-11 |sernav=Greek Etymology - (R.) Beekes Etymological Dictionary of Greek. In two volumes. With the assistance of Beek L. van. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series, Volume 10.) Pp. xlviii + 1808. Leiden and Boston: Brill, 2010. Cased, €399, US$590. ISBN: 978-90-04-17418-4 (set). |url=https://doi.org/10.1017/s0009840x10001629 |kovar=The Classical Review |cild=61 |hejmar=1 |rr=1–3 |doi=10.1017/s0009840x10001629 |issn=0009-840X }}</ref> Bi rêya bazirganiya derveyî welat, giravê navê xwe daye peyva latînî ya klasîk a navê sifirê ku bi rêya hevoka ''aes Cyprium'', "metalê Qibrisê", ku paşê bi kurtkirî bûye ''Cuprum''.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Our options |weşanger=The MIT Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-262-30606-5 |url=https://doi.org/10.7551/mitpress/9610.003.0008 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Cyprus sentinel2.jpg|thumb|çep|Wêneyekî Qibrîsê ku ji aliyê peyka Sentinel-2 ve di sala 2022an de hatiye kişandin.]] Qibris, hem ji aliyê rûberê ve û hem jî ji aliyê nifûsê ve, piştî giravên îtalî yên Sîsîlya û Sardînyayê, sêyem girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://faculty.fiu.edu/~swdowins/research-eastmed.html |sernav=Shimon Wdowinski: Research: Eastern Mediterranean |malper=faculty.fiu.edu |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref> Her wiha girav ji aliyê rûberê ve 80em mezintirîn û ji aliyê nifûsê ve jî 51em mezintirîn girava cîhanê ye. Dirêjahiya giravê ji serî heta binî 240 kîlomêtre dirêj e û firehiya giravê li xala herî fireh 100 kîlometre berfirehe. Girav di navbera 34° û 36° [[hêlîpan]] a bakur û 32° û 35° [[hêlîlar]]a rojhilat de ye. Herêmên din ên cîran [[Sûrî|Sûriye]] û Libnan li rojhilat û başûrê rojhilat (bi rêzê ve 105 û 108 kîlomêtre, Îsraêl 200 kîlomêtre li başûrê rojhilat, Şerîda Xezeyê 427 kîlomêtre li başûrê rojhilat, Misir 380 kîlomêtre li başûr û [[Yewnanistan]] jî 280 kîlomêtre li bakurê rojavayê giravê ye. Girav ji 800 kîlomêtre dûr e ku 280 kîlomêtre ji girava biçûk a [[Dodekanez]]ê [[Kastellorizo]]​ ​(Megisti), 400 kîlomêtre ji Rodosê û 800 kîlometre ji erdê serekeyê Yewnanistanê dûr e. Qibris li ser xaçerêya sê parzemînan e ku hinek çavkanî Qibrisê wekê beşek [[Ewropa]]yê û hinek çavkanî jî Qibrisê wekê beşekê [[Rojavayê Asyayê]] û [[Rojhilata Navîn]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Countries or areas / geographical regions |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2025-10-23 }}</ref> Avaniya fîzîkî ya giravê ji aliyê du rêzeçiyayên wekê çiyayên [[Trodos]]ê û [[rêzeçiyayên Kerînyayê]] ya biçûk û deşta navendî ya [[Mezaorya]] ku ji aliyê van rêzeçiyayan ve hetiye dorpêç kirin, hatiye çêkirin Ava [[Deşta Mezaoryayê]] ji aliyê [[çemê Pedieosê]] ve, ku çemê herî dirêj ê giravê ye, tê valakirin. Çiyayên Trodosê piraniya beşên başûr û rojavayê giravê vedigirin û bi qasî nîvê rûbera giravê pêk tînin. Xala herî bilind a Qibrisê çiyayê [[Olîmpos]]ê ye ku bilindahiya çiyayê 1.952 mêtre ye û li navenda rêzeçiyayên Trodosê ye. Rêzeçiyayên teng ên Kerînyayê ku li seranserê perava bakur dirêj dibe ku rûberek pir kêmtir digire û bilindahî jî nizmtir in ku herî zêde digihîjin 1.024 mêtre. Girav di nav [[Lewheya Anatolyayê|Lewheya Anatoliyê]] de ye. Girava Qibrisê ekoherêma daristanên Deryaya Navîn a Qibrisê dihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |paşnav10=Noss |pêşnav10=Reed |paşnav11=Hansen |pêşnav11=Matt |paşnav12=Locke |pêşnav12=Harvey |paşnav13=Ellis |pêşnav13=Erle C |paşnav14=Jones |pêşnav14=Benjamin |paşnav15=Barber |pêşnav15=Charles Victor |tarîx=2017 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1093/biosci/bix014 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=5451287 |pmid=28608869 }}</ref> Di Îndeksa Yekparebûna Peyzaja Daristanê ya 2018an de rêzbendî ya navînî ya giravê bi qasî 7.06/10 bû ku girav di nav 172 welatan de di rêza 59em a cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grantham |pêşnav=H. S. |paşnav2=Duncan |pêşnav2=A. |paşnav3=Evans |pêşnav3=T. D. |paşnav4=Jones |pêşnav4=K. R. |paşnav5=Beyer |pêşnav5=H. L. |paşnav6=Schuster |pêşnav6=R. |paşnav7=Walston |pêşnav7=J. |paşnav8=Ray |pêşnav8=J. C. |paşnav9=Robinson |pêşnav9=J. G. |paşnav10=Callow |pêşnav10=M. |paşnav11=Clements |pêşnav11=T. |paşnav12=Costa |pêşnav12=H. M. |paşnav13=DeGemmis |pêşnav13=A. |paşnav14=Elsen |pêşnav14=P. R. |paşnav15=Ervin |pêşnav15=J. |tarîx=2020-12-08 |sernav=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity |url=https://www.nature.com/articles/s41467-020-19493-3 |kovar=Nature Communications |ziman=en |cild=11 |hejmar=1 |rr=5978 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |issn=2041-1723 |pmc=7723057 |pmid=33293507 }}</ref> Ji aliyê jeopolîtîk ve, girav li çar beşên sereke hatiye dabeş kirin. Komara Qibrisê ji sêyan dudiyê başûrê giravê (59.74%) vedigire. Rêveberiya tirk sêyeka bakur (34,85%) vedigire û [[Xeta Kesk]] a di bin kontrola Neteweyên Yekbûyî de herêmeke navber peyda dike ku herduyan ji hev vediqetîne û ji %2,67ê giravê vedihewîne. Di dawiyê de, li ser giravê du baregehên di bin serweriya Brîtanyayê li [[Akrotiri]] û [[Dhekelia]] hene ku ji %2,74ê mayî yê giravê vedihewîne. == Dîrok == === Serdemên pêşdîrokê û kevnare === [[Wêne:Kition, Zeus Keraunios.jpg|thumb|Peykerê [[Zeus Keraunios]] (500–480 {{bz}}) ku li [[Kîtion]]ê hatiye dîtin û îro li muzexaneya Nîkosyayê ye.]] Li gorî dîroka deverên mîna [[Aetokremnos]] a li perava başûr û devera hundirîn a [[Vretsia Roudias]]ê, mirovên nêçîrvanberhevkar cara yekem li dora 13 û 12 hezar sal berê (ji 11.000 heta 10.000 {{bz}}) gihîştine Qibrîsê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tsakalos |pêşnav=Evangelos |paşnav2=Efstratiou |pêşnav2=Nikos |paşnav3=Bassiakos |pêşnav3=Yannis |paşnav4=Kazantzaki |pêşnav4=Maria |paşnav5=Filippaki |pêşnav5=Eleni |tarîx=2021-08-01 |sernav=Early Cypriot Prehistory |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/716100 |kovar=Current Anthropology |ziman=en |cild=62 |hejmar=4 |rr=412–425 |doi=10.1086/716100 |issn=0011-3204 }}</ref> Hatina mirovên pêşîn bi nemana [[hespê çemî]] (hîpopotam) bicûkê Qibrisê ku gewdeyên wan 75 cm bilind bû û [[Fîl]]ê biçûk ê Qibrîsê ku gewdeyên wan ji 1 mêtreyê bilindtir e, hevdem e ku yekane memikdarên mezin ên xwemaliyên giravê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asor.org/pubs/books-monographs/swiny.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.asor.org |roja-gihiştinê=2025-10-23 |roja-arşîvê=2016-06-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160606210529/http://www.asor.org/pubs/books-monographs/swiny.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Civakên cotkariyên neolîtîk ê li ser giravê nêzîkî 10.500 sal berê (8500 {{bz}}) derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bar-Yosef Mayer |pêşnav=Daniella E. |paşnav2=Kahanov |pêşnav2=Yaacov |paşnav3=Roskin |pêşnav3=Joel |paşnav4=Gildor |pêşnav4=Hezi |tarîx=2015-09-02 |sernav=Neolithic Voyages to Cyprus: Wind Patterns, Routes, and Mechanisms |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15564894.2015.1060277 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=10 |hejmar=3 |rr=412–435 |doi=10.1080/15564894.2015.1060277 |issn=1556-4894 }}</ref> Li cihekî neolîtîk ê li Qibrisê, bermahiyên hestiyên pisîkekî heşt mehî li gel hestiyê mirovekî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-06-29 |sernav=Study traces cat's ancestry to Middle East (Published 2007) |url=https://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-29cat.6404420.html |roja-gihiştinê=2025-10-24 |ziman=en }}</ref> Tê texmînkirin ku dîroka vê gorê 9.500 salên niha (7500 {{bz}}) vedigere ku ji şaristaniya Misira kevnar, kevintir e û têkiliya herî kevin a pisîk û mirovan a naskirî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |sernav=CNN.com - Ancient burial looks like human and pet cat - Apr 9, 2004 |malper=edition.cnn.com |roja-gihiştinê=2025-10-24 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Gundê Neolîtîk ê Khirokitia ku bi awayekî baş hatiye parastin, yek ji şûnwarên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û dîroka şûnwarê ji dora 6.800 salên {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Faunal Extinction in an Island Society |url=https://books.google.com/books?id=hCwYwyEBXEAC&pg=PA15 }}</ref> Di Serdema bronzî ya paşîn de, li dora sala 1650 {{bz}} ve Qibris (ku di nivîsên hemdem de bi tevahî an qismî wekê Alaşiya hatiye nas kirin) bi bazirganiya sifirê ku ji çiyayên Trodosê dihat derxistin ve ku zêdetir bi cîhana Deryaya Navîn a fireh ve girêdayî bû ku vê yekê pêşveçûna wargehên bajarî li seranserê giravê teşwîq kiriye û tomar destnîşan dikin ku Qibris di vê demê de ji aliyê "padişahan" ve hatiye birêvebirin ku bi serokên dewletên din ên Deryaya Navîn re (wekê fîrawûnên Padişahiya Nû ya Misrê, wekî ku di [[nameyên Amarna]] de hatine belgekirin) nameyan didan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Knapp |pêşnav=A. Bernard |paşnav2=Meyer |pêşnav2=Nathan |tarîx=2023 |sernav=Merchants and Mercantile Society on Late Bronze Age Cyprus |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/724597 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=127 |hejmar=3 |rr=309–338 |doi=10.1086/724597 |issn=0002-9114 }}</ref> Yekem navê tomarkiriyê padîşahekî Qibrisê Kushmeşûşa ye ku di nameyên ku di sedsala 13an a berî zayînê de ji Ugaritê re hatine şandin de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C. |url=https://books.google.com/books?id=_M1bCgAAQBAJ }}</ref> Di dawiya Serdema Bronzê de li giravê du pêlên niştecihên yewnanî bi cih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Trojan war |url=https://archive.org/details/trojanwar0000thom |paşnav=Thomas |pêşnav=Carol G. |weşanger=Greenwood press |tarîx=2005 |isbn=978-0-313-32526-7 |cih=Westport (Conn.) |paşnav2=Conant |pêşnav2=Craig |series=Greenwood guides to historic events of the ancient world }}</ref> Pêla yekem ji bazirganên yewnanî yên mîkenî pêk dihat ku li dora sala 1400 {{bz}} de dest bi serdana Qibrisê kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A.d. Lacy |weşanger=Taylor & Francis |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YOwOAAAAQAAJ&pg=PA168 }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Tê bawerkirin ku piştî hilweşîna Yewnanistana mîkenî ya serdema bronzê ya paşîn ji 1100 heta 1050 salên {{bz}} pêlek mezin a niştecihbûna yewnanî li giravê çêbûye û karakterê bi piranî yewnanî ya giravê ji vê serdemê vir ve tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Trojan War |url=https://books.google.com/books?id=UzASgBf2W10C&pg=PA98 }}</ref> Qibris di mîtolojiya yewnanî de roleke girîng dilîze ku ji ber girav cihê jidayikbûna [[Afrodîtê]] û [[Adonîs]] e û warê [[Qiral Kînîras]], [[Teukeros]] û [[Pîgmalion]] e. Delîlên wêjeyî hebûna fînîkiyên kevin li Kîtionê nîşan didin ku di destpêka sedsala 10an a berî zayînê de girav di bin desthilatdariya Tîrî de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fas.harvard.edu/~semitic/wl/publications/2012/hadjisavvas.html |sernav=The Shelby White & Leon Levy Program: Hadjisavvas |malper=www.fas.harvard.edu |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Hinek bazirganên fenîkî ku tê bawerkirin ji Tûrê hatine herêmê bicih bûne û li giravê bandora siyasî ya Kîtionê berfireh kirine. Piştî li dora 850 sala {{bz}}, fînîkiyan perestgeh li cihê [[Katarî|Katariyê]] ji nû ve ava kirine û ji nû ve bi kar anîne. Qibris li cihekî stratejîk li rojhilatê Deryaya Navîn e. Berî ku demek kurt di bin desthilatdariya Misirê de bimîne û di dawiyê de di sala 545 BZ de dikeve bin desthilatdariya Hexamenişî, girav ji sala 708 {{bz}} dest pê kiriye û sedsalek ji aliyê împeratoriya neo-asûrî ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:2008.01.0530:book=3:chapter=6:section=3 |sernav=Arrian, Anabasis, book 3, chapter 6, section 3 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Girav bi pêşengiya [[Onêsîlos]] ku padişahê [[Salamîs]]ê bû, di dema [[Serhildana Îyonî]] ya biserneketî ya sala 499 {{bz}} de li dijî axameniyan tevlî hevalbebdên xwe yên yewnanî yên li bajarên Îyonî bûye. Di wî demê de ev serhildan hatiye tepeserkirin lê Qibris dikare rêjeyek bilind a xweseriya xwe biparêze û bi mêla xwe ya ber bi cîhana yewnanî ve dimîne.<ref name=":1"/> === Serdema navîn === [[Wêne:Nicosia by Giacomo Franco.jpg|thumb|çep|Dîwarên Nîkosyayê ku ji aliyê venedîkiyan ve ji bo parastina bajêr ku ji ber êrîşên osmaniyan were parastin hatine çêkirin.]] Dema ku Împeratoriya Romayê di sala 286an de bûye du beşên rojhilat û rojava, Qibris bûye beşek ji Împeratoriya Romayê ya Rojhilat (ku jê re Împeratoriya Bîzansê jî digotin) ku girav nêzîkî 900 salan wekê beşek ji împeratoriyê dimîne. Di bin serweriya bîzansê de, helwesta yewnanî ku ji demên kevnar ve berbiçav bû, karekterek xurt a helenîstîk-xiristiyan hatiye pêşvebirin ku heya niha jî nîşaneya civaka yewnanî ya Qibrisê ye.<ref name=":2">{{Jêder-nûçe |sernav=Cyprus : a country study |url=https://www.loc.gov/item/92036090/ |roja-gihiştinê=2025-10-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Ji sala 649an vir ve Qibris rastî êrîş û talanên dubare yên ji aliyê [[xîlafeta Emewiyan]] ve hatiye. Gelek ji wan talanan bi êrîşên ji nişkê ve pêk dihatin lê talanên din bi êrîşên mezin pêk hatine ku tê de gelek qibrisî hatine kuştin û dewlemendiyeke mezin hatine birin an jî hatine wêrankirin.<ref name=":2" /> Bajarê Salamîsê hatiye hilweşandin ku bajêr careke din êdî ji nû ve nehatiye avakirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-28 }}</ref> Kontrola Bîzansê li perava bakur xurttir dimîne lê ereban li başûr bandora xwe zêdetir kiribû. Di sala 688an de, împerator [[Justinian II]] û xelîfe [[Abd el-Malik]] peymanek îmze kirin ku li gorî peymanê Qibris dê bi heman mîqdarê bacê bide Xelîfetiyê û bacê bide Împeratoriyê lê ji herduyan re jî bêalî bimîne û wekê parêzgeheke ji aliyê împeratoriyê ve were birêvebirin. Ji vê serdemê tu dêrên bîzansî nemane û girav ketiye nav serdemeke xizaniyê.<ref name="Kaldellis2011">{{Jêder-kovar |paşnav=Kaldellis |pêşnav=Anthony |tarîx=2011 |sernav=D. M. Metcalf, ''Byzantine Cyprus, 491–1191''. (Texts and Studies in the History of Cyprus, 62.) Nicosia: Cyprus Research Centre, 2009. Pp. 659; 29 black-and-white figures and tables. |url=https://doi.org/10.1017/s0038713411000492 |kovar=Speculum |cild=86 |hejmar=2 |rr=530–532 |doi=10.1017/s0038713411000492 |issn=0038-7134 }}</ref> Dema ku împerator [[Nîkeforos II Fokas]] li bejahî û ji deryayê biserketinên biryardar bi dest dixe, serweriya bîzansî ya tevahî di sala 965an de hatiye vegerandin.<ref name=":3" /> Di sala 1156an de [[Raynaldê Châtillon]] û [[Thoros II]] ê Ermenistanê di nav sê hefteyan de Qibris talan kirin ku gelek talanî şelandin û gelek welatiyên pêşeng û malbatên wan bi fîdyeyê dîl girtin ku ji bo vegerandina giravê nifş bi nifş berdewam kiribû. Çend keşîşên yewnanî hatin seqet kirin û dişînin [[Konstantînopolîs]]ê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lembright |pêşnav=Robert |tarîx=1996 |sernav=Byzantium: The Decline and Fall |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1996.9952538 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=24 |hejmar=4 |rr=185–185 |doi=10.1080/03612759.1996.9952538 |issn=0361-2759 }}</ref> Di sala 1185an de, [[Îsaak Komnenos]] Lu endamekî malbata împeratorî ya Bîzansê bû, Qibrîsê dagir bi dest dixe û li giravê ji împeratoriyê serbixwe bûna xwe ragihandibû. Di sala 1191ê de, di dema sefera xaçperestan a sêyem de, Richard I ê Îngilîstanê girav ji beşdarê axa xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Middle Ages, 300-1500 |url=https://books.google.com/books?id=rhWpPr93KjMC&pg=PA326 }}</ref> Wî giravê wekî baregeheke dabînkirinê ya sereke bi kar aniye ku di wê demê de ji Saracenan hinek ewlehtir bû. Piştê saleke Richard giravê difiroşê Şovalyeyên Templarê ku piştî serhildanek bi xwînî careke din dîsa şovalyeyan difiroşin Guy ji Lusignan. Birayê wî û cîgirê wî Aimery ji aliyê Henry VI, împeratorê Romayê ya pîroz ve wekê qiralê Qibrisê hatiye nas kirin.<ref name=":3" /> Piştî mirina James II, padîşahê dawî ya Lusignanê, di sala 1473an de, Komara Venedîkê kontrola giravê digire destê xwe, di heman demê de jina venedîkî ya padîşahê ku di wî demê de miribû, şahbanû Catherine Cornaro, wekê pêşengeke li giravê hukumdarî kiriye.<ref name=":3" /> Venedîk di sala 1489an de, piştî deskişandina Catherine ji textê, bi fermî padîşahiya Qibrisê beşdarê axa kiriye. Venedîkiyan bi avakirina sûrên Nîkosyayê, bajêr xurt kirin û bajarê wekê navendeke girîng a bazirganiyê bi kar anîne. Di seranserê desthilatdariya Venedîkê de, xanedaniya osmaniyan gelek caran êrîşî Qibrisê dikirin. Di sala 1539an de osmaniyan Limassol wêran kiriye û ji ber vê yekê venedîkiyan ji ber xetereya herî xirab Famagusta û Kyrenia amadekariya ewlehiya bajaran kirin.<ref name=":3" /> Her çiqas arîstokrasiya Lusignan a fransî di seranserê serdema navîn de li Qibrisê wek çîna civakî ya serdest mabe jî, ew texmîna berê ku yewnanî li ser giravê tenê wekê xizmetkar dihatin dîtin êdî ji aliyê akademîsyenan ve wekê agahiyên rast nayên hesibandin.<ref name="Kaldellis2011" /> Niha tê qebûlkirin ku di serdema navîn de hejmareke zêde ya yewnanên Qibrisî gihîştine çînên jorîn, rêzên navîn ên yewnanî zêde bûne û malbata padîşahî ya Lusignan bi yewnanan re zewicîne. Di nav wan de Qiral John II yê Qibrisê jî hebû ku bi Helena Palaiologina re zewiciye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Arbel |pêşnav=Benjamin |tarîx=2013-04-15 |sernav=Intercultural Contacts in the Medieval Mediterranean |url=https://doi.org/10.4324/9780203724835 |kovar=Medieval Mediterranean |doi=10.4324/9780203724835 }}</ref> === Êrîşên osmaniyan === Tevî berxwedana tund a niştecihên Nîkosya û Famagusta di sala 1570an de êrîşeke berfireh a Osmaniyan bi 60.000 leşkeran girav dikeve bin kontrola osmaniyan. Leşkerên osmanî yên ku Qibrîsê dagir kirin gelek welatiyên xiristiyan ên yewnanî û ermenî kuştin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/cyprus/7.htm |sernav=Cyprus - OTTOMAN RULE |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-10-29 }}</ref> Elîtên latînî yên berê hatin hilweşandin û yekem guhertina demografîk a girîng ji demên kevnar ve bi avakirina civateke misilman pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: A Modern History |paşnav=Mallinson |pêşnav=Bill |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-05-27 |isbn=978-1-85043-580-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HEjkuhF2GsMC&pg=PA81 |paşnav2=Mallinson |pêşnav2=William }}</ref> Leşkerên ku di dagir kirina giravê de şer kirin li giravê bi cih bibûn cotkar û dikankarên tirk ji Anatolyayê anîne giravê. Ev civaka nû eşîrên Anatoliyê ya sirgûnkirî, kesên "nexwestî" û endamên cûrbicûr ên mezhebên misilman ên "bi pirsgirêk", û her wiha hejmareke kesên nû yên li ser giravê jî vedihewand.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean world, 1571-1640 |url=https://archive.org/details/christiansmuslim0000jenn |paşnav=Jennings |pêşnav=Ronald C. |weşanger=New York University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-8147-4181-8 |cih=New York |series=New York University studies in Near Eastern civilization }}</ref> Osmaniyan sîstema feodal a berê ji holê rakir û sîstema miletî li Qibrisê bikaraniye ku li gorî wê gelên ne misilman ji aliyê otorîteyên xwe yên dînî ve dihatin birêvebirin. Berevajî rojên desthilatdariya latînî, serokê dêra Qibrisê wekî rêberê nifûsa Qibrisê ya yewnanî hatibû erkdarkirin û wekî navbeynkar di navbera qibrisiyên yewnanî yên xiristiyan û rayedarên osmanî de tevdigeriya. Vê statuyê misoger kiriye ku dêra Qibrisê di rewşekê de bû ku hewlên berfirehbûna domdar a Dêra Katolîk li ser giravê bi dawî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/Embassy_Madrid.nsf/all/6A33D29D666143A6C1257A36002ECA14/$file/ChipreUnaVisionHistorica.pdf?openelement |sernav=Wayback Machine |malper=www.mfa.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-10-29 |roja-arşîvê=2013-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131017133438/http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/Embassy_Madrid.nsf/all/6A33D29D666143A6C1257A36002ECA14/$file/ChipreUnaVisionHistorica.pdf?openelement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikumdariya osmaniyan li ser Qibrisê carinan bêxem, carinan jî zordar bû ku ev yek li gorî şêwaza birêvebirina siltan û karbidestên herêmî diguherî.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan |paşnav=Pericleous |pêşnav=Chrysostomos |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2009-06-17 |isbn=978-0-85771-193-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA131 }}</ref> Rêjeya misilmanan û xiristiyanan di seranserê serdema serdestiya osmaniyan de diguherî. Bi dagirgirina osmanyan re, di salên 1777 û 78an de 47.000 misilman li giravê bicih dibin ku ji 37.000 ê nifûsa xiristiyanên giravê zêder dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Is the Turkish Cypriot population shrinking? an overview of the ethno-demography of Cyprus in the light of the preliminary results of the Turkish-Cypriot census |paşnav=Hatay |pêşnav=Mete |weşanger=International Peace Research Institute |tarîx=2007 |isbn=978-82-7288-244-9 |cih=Oslo |series=PRIO report }}</ref> Di sala 1872an de, nifûsa giravê gihîştibû 144.000 kesan ku ji wan 44.000 misilman û 100.000 xiristiyan pêk dihat. Gelheya misilman ji gelek krîpto-xiristiyanan pêk dihatin ku di nav wan de Lînobambakî jî hebû ku civateke krîpto-katolîk ku ji ber zordariya dînî ya li ser civaka katolîk ji aliyê rayedarên osmanî ve derketibû holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean World, 1571-1640 |paşnav=Jennings |pêşnav=Ronald |weşanger=NYU Press |tarîx=1992-08-01 |isbn=978-0-8147-4318-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dslYF9LopnMC&pg=PT596 }}</ref> Piştre ev civat di dema desthilatdariya brîtanî de bi civaka tirkên Qibrîsê re asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus |url=https://books.google.com/books?id=nxj9a-Stax4C&pg=PA130 }}</ref> Hê ku Şerê Serxwebûna Yewnanistan ku di sala 1821ê de dest pê dikir, hinek yewnanên qibrisî ber bi Yewnanistanê ve çûn da ku tevlî hêzên yewnanî bibin. Li hember vê yekê, waliyê osmanî ya Qibrisê 486 yewnanên Qibrisî yên navdar girtin û bidarve dike ku di nav wan de Serpiskoposê Qibrisê, Kyprianos û çar keşîşên din jî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Cyprus |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-10-01 |isbn=978-0-8108-6298-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC }}</ref> Di sala 1828an de, serokkomarê yekem ê Yewnanistana nûjen Ioannis Kapodistrias daxwaza yekbûna Qibrisê bi Yewnanistanê re dike ku di encamê de gelek serhildanên biçûk pêk hatibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: a modern history |url=https://archive.org/details/cyprusmodernhist0000mall_o5o8 |paşnav=Mallinson |pêşnav=Bill |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2005 |isbn=978-1-85043-580-8 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas yek ji wan jî bi ser nekeve jî bertek li hember desthilatdariya xirab a osmaniyan bibû sedema serhildanên hem qibrisên yewnanî û hem jî qibrisiyên tirkî. Piştî sedsalan ji paşguhkirina osmaniyan, xizaniya piraniya mirovan û standina bacên giran ên berdewam, neteweperestiya yewnanî zêde dike û di sedsala 20an de fikra yekîtîya bi Yewnanistana nû serbixwe re di nav qibrisiyên yewnanî de bi xurtî kok girt. Di bin desthilatdariya osmaniyan de, rêjeyên hejmartin, qeydkirina dibistanan û xwendin û nivîsandinê daketibû asta herî kêm bû. Ev rêjeyên piştî bidawîbûna desthilatdariya osmaniyan jî berdewam kirin û piştre careke din di sedsala bîstan de bi rêjeya xwendin û nivîsandina giravê bi awayeke bi lez zêde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the global economy: from 1500 to the present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-107-10470-9 |cih=Cambridge, United Kingdom ; New York, NY |paşnavê-edîtor=Baten |pêşnavê-edîtor=Joerg |paşnavê-edîtor2=International Economic History Association }}</ref> Ev rayedarên dînî, ligel efser û pisporên leşkerî yên yewnanî ku hinek ji wan hê jî Megali Idea dişopandin, paşê rêxistina gerîla EOKA (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston an Rêxistina Neteweyî ya Şervanên Qibrisî) damezrandin. === Serdema brîtaniyan === [[Wêne:Hosting the British flag at Nicosia.jpg|thumb|Dîmenek ji bilindkirina ala brîtanî li Nîkosyayê.]] Piştî şerê rûs û tirkan (1877–1878) û Kongreya Berlînê, Qibris ji Împeratoriya Brîtanî re hate kirêkirin ku di sala 1878an de rêveberiya wê bi awayekî ''de facto'' girt ser xwe (her çend ji aliyê serweriyê ve, Qibris heta 5ê Mijdara 1914an, digel [[Misir]] û [[Sûdan]]ê, wekî axa osmanî ya de jure ma) di berdêla garantiyên ku [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] diviyabû giravê wekî bingehek bikar bîne ku osmaniyan li dijî êrîşkariya Rûsyayê biparêze.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2025-10-30 |ziman=en }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-30 }}</ref> Girav dê ji bo rêyên kolonyalîzmê yên Brîtanyayê wekî baregeheke leşkerî ya sereke xizmet bikira. Di sala 1906an de dema ku bendera Famagusta temam bû Qibris baregeheke deryayî ya stratejîk bû ku li ser [[Kanala Swêşê]], rêya sereke ya girîng ber bi Hindistanê ve bû ku di wê demê de milkê herî girîng ê derveyî welêt ê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] bû. Piştî destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û biryara xanedaniya osmanî ya tevlîbûna şer li kêleka [[Hêzên Navendî]], di 5ê mijdara sala 1914an de [[Împeratoriya Brîtanî]] bi fermî Qibrisê beşdarê axa dike û xedîvatiya osmanî ya [[Misir]]ê û Sûdanê wekî siltanî û parêzgeriya Brîtanyayê ragihand.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Di cotmeha sala 1915an de, Brîtanyayê Qibrisê pêşkêşî Yewnanistanê kiriye ku di bin desthilatdariya Qiral [[Konstantînê Mezin|Konstantînê I]] ê [[Yewnanistan]]ê de bû ku bi şertekî ku Yewnanistan li kêleka Brîtanyayê tevlî şer bibe û here alîkariya Serbistanê ku erkên xwe yên peymana serbi-yewnan a gulana 1913an bicih bîne.<ref name="Geronymaki2024">{{Jêder-kovar |paşnav=Geronymaki |pêşnav=Kalliopi |tarîx=2024 |sernav=A Front for ‘Humanity’ Greek and Greek Cypriot Orthodox Advocates Between Anti-colonialism, Self-determination and Enosis (1950–1960) |url=https://doi.org/10.1080/07075332.2024.2374522 |kovar=The International History Review |cild=46 |hejmar=6 |rr=733–751 |doi=10.1080/07075332.2024.2374522 |issn=0707-5332 }}</ref> Ji bo yekbûna bi Qibrisê re, "derfeteke" zêrîn da Yewnanistanê.<ref name="Geronymaki2024" /> Wekî din, dema ku rêveberiya Zaimis pêşniyara Brîtanî napejirîne, "derfeteke windayî" bû.<ref name="Geronymaki2024" /> Di sala 1923an de, li gorî Peymana Lozanê, komara Tirkiyê ya nû dest ji her îdiayek li ser Qibrisê berda û di sala 1925an de ew wekî koloniyeke taca Brîtanyayê hate ragihandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-11-02 }}</ref>. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, gelek yewnanî û tirkên Qibrisê tevlî Alaya Qibrisê dibin. Di vê navberê de, nifûsa yewnanî ya Qibrisê hêvî dikir ku rêveberiya brîtanî dê bibe sedema enozîsê. Fikra enosisê di dîrokê de beşek ji Megali Idea bû ku armanceke siyasî ya mezintir a dewleteke yewnanî ku herêmên bi nifûseke mezin a yewnanî yê di nav erdên dagirkiriyên xanedaniya osmanî ya berê de ku di nav de Qibris û Asyaya Biçûk hebû ku Konstantînopolîs wekê paytext dihat hesibandin, vedihewîne û ji aliyê Dêra Ortodoks a Qibrisê ve bi awayekî çalak dihate şopandin ku endamên wê li Yewnanistanê perwerde dihatin perwerdehkirin. Ev rayedarên dînî ligel efser û pisporên leşkerî yên yewnanî ku hinek ji wan hê jî Megali Idea dişopandin, paşê rêxistina gerîla EOKA (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston an Rêxistina Neteweyî ya Şervanên Qibrisî) damezrandin.<ref name="KerLindsay2011">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cyprus Problem: What Everyone Needs to Know |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Oxford University Press, USA |tarîx=2011-04-21 |isbn=978-0-19-975716-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xTL382g5sWwC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Educations in Ethnic Violence: Identity, Educational Bubbles, and Resource Mobilization |paşnav=Lange |pêşnav=Matthew |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-139-50544-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ac2NRpHoY3EC }}</ref> Yewnanên Qibrisî girav wekî dîrokî Yewnanî didîtin û bawer dikirin ku yekîtî bi Yewnanistanê re mafekî xwezayî ye.<ref name="Diez2002">{{Jêder-kitêb |sernav=The European Union and the Cyprus Conflict: Modern Conflict, Postmodern Union |paşnav=Diez |pêşnav=Thomas |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-7190-6079-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=A4QTUWBEC2kC&pg=PA83 }}</ref> Di salên 1950an de, dûvçûna enosisê bû beşek ji siyaseta neteweyî ya Yewnanistanê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standing Your Ground: Territorial Disputes and International Conflict |paşnav=Huth |pêşnav=Paul |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-0-472-02204-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NIAc-R5fgQoC }}</ref> Di destpêkê de tirkên Qibrisê alîgirê berdewamiya desthilatdariya brîtanî bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Divided Cyprus: Modernity, History, and an Island in Conflict |paşnav=Papadakis |pêşnav=Yiannis |weşanger=Indiana University Press |tarîx=2006-07-18 |isbn=978-0-253-11191-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wzPG7b_m4swC&pg=PA2 |paşnav2=Peristianis |pêşnav2=Nicos |paşnav3=Welz |pêşnav3=Gisela }}</ref> Lêbelê ew ji bangên yewnanên Qibrisê ku ji bo enosisê dihat kirin aciz bûn, ji ber ku wan yekîtiya Girîtê bi Yewnanistanê re ku dibû sedema koçberiya tirkên Girîtê, wekî presedanek ku divê neyê dûrxistin didîtin û wan di bersiva çalakiya çekdarî ya EOKA de helwesteke alîgirê parçekirinê girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Informal States: Statebuilding in Northern Cyprus and Transdniestria |paşnav=Isachenko |pêşnav=D. |weşanger=Springer |tarîx=2012-03-20 |isbn=978-0-230-39206-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FQeVnXmjBzYC&pg=PA37 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan |paşnav=Pericleous |pêşnav=Chrysostomos |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2009-06-17 |isbn=978-0-85771-193-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA135 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of Cyprus |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000mirb |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-8108-5526-7 |cih=Lanham, Md |series=Historical dictionaries of Europe }}</ref> Yewnanên Qibrisê giravê wekê cihwareke dîrokî ya yewnanî didîtin û bawer dikirin ku yekîtî bi Yewnanistanê re mafekî xwezayî ye.<ref name="Diez2002"/> Di salên 1950an de lêgerîna enosisê bûye beşek ji siyaseta neteweyî ya Yewnanistanê. Di destpêkê de, tirkên Qibrisê alîgirê berdewamiya desthilatdariya brîtanî bûn. Lêbelê ew ji bangên yewnanên Qibrisî yên ji bo enosisê aciz bûn, ji ber ku wan yekîtiya Girîtê bi Yewnanistanê re ku bûye sedema koçberiya tirkên Girîtê ku wekî presedanek ku divê neyê dûrxistin didîtin û wan di bersiva çalakiya çekdarî ya EOKA de helwestek alîgirê parçekirinê girtin.Tirkên Qibrisê jî xwe wekî komeke etnîkî ya cuda ya giravê didîtin û bawer dikirin ku mafê wan ê diyarkirina çarenûsê ji yewnanên Qibrisê cuda ye. Di heman demê de di salên 1950an de, serokê tirk Menderes Qibris wekî "dirêjkirina Anatoliyê" dihesiband ku parçekirina Qibrisê li ser bingeha etnîkî red kiribû û alîgirê tevlêbûna tevahiya giravê bi Tirkiyeyê re bû. Dirûşmên neteweperest li ser fikra "Qibris Tirk e" bûn û partiya desthilatdar Qibrisê wekê beşek ji Tirkiyeyê ragihandibû ku ji bo ewlehiya wan girîng bû. Piştî ku hate fêmkirin ku rastiya ku nifûsa tirkên Qibrisê tenê ji %20ê giravavanan pêk tîne, îlheqkirina giravê ne gengaz dike ku siyaseta neteweyî hate guhertin û li cihê vê yekê dabeşkirin hatiye qebûlkirin. Dirûşma "Parvekirin an Mirin" di xwepêşandanên tirkên Qibrisê û tirkan de ku ji dawiya salên 1950î dest pê kiribû û di seranserê salên 1960î de berdewam kiribû, pir caran dihat bikar anîn. Her çend piştî konferansên Zurîh û Londonê hatiye dîtin ku Tirkiye hebûna dewleta Qibrisê qebûl dike û xwe ji siyaseta xwe ya alîgirê parçekirina giravê dûr bixe jî, armanca serokên tirk û Qibrisa tirk ew bû ku dewletek serbixwe ya Tirk li bakurê giravê ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From the Abode of Islam to the Turkish Vatan: The Making of a National Homeland in Turkey |paşnav=Özkan (Ozkan) |pêşnav=Behlül (Behlul) |weşanger=Yale University Press |tarîx=2012-06-26 |isbn=978-0-300-18351-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kCArlsRcHUMC&pg=PA199 }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=Cipro oggi |url=https://books.google.com/books?id=pUcSji-f1zYC&pg=PA27 }}</ref> Di çileya sala 1950an de, Dêra Qibrisê di bin çavdêriya dîndaran de û bêyî beşdariya tirkên Qibrisê giştpirsiyeke li dar xistibû ku tê de %96ê yewnanên Qibrisê yên beşdar dengê xwe ji bo enosisê bikar anîbûn. Yewnanî di wê demê de (li gorî serjimêriya sala 1946) ji %80,2ê nifûsa giştî ya giravê pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Britain and the World: Imperial Endgame: Britain's Dirty Wars and the End of Empire |paşnav=Grob-Fitzgibbon |pêşnav=Benjamin |weşanger=Palgrave Macmillan Limited |tarîx=2011 |isbn=978-0-230-30038-5 |cih=London |series=Britain and the World Ser }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Who Influenced Whom?: Lessons from the Cold War |paşnav=Tatum |pêşnav=Dale C. |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2002-10-22 |isbn=978-0-7618-2444-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=70NxlYekQIgC&pg=PA43 }}</ref><ref name="Hoffmeister2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Legal Aspects of the Cyprus Problem: Annan Plan And EU Accession |paşnav=Hoffmeister |pêşnav=Frank |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2006 |isbn=978-90-04-15223-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LZXbg3ZwvGoC }}</ref> Rêveberiya Brîtanî pêşniyara xweseriya sînordarkirî di bin destûrekê de qebûk dike lê di dawiyê de vê xweseriyê nabejirîne. Di sala 1955an de rêxistina EOKA hatibû damezrandin ku bi rêya têkoşîna çekdarî yekîtîya bi Yewnanistanê re dixwestin. Di heman demê de, rêxistina berxwedana tirkan (TMT) wekê dijberiyek ji bo Taksîmê, ango parçekirinê, ji aliyê tirkên Qibrisê ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/mavratsas.html |sernav=Politics |malper=www.cyprus-conflict.net |roja-gihiştinê=2025-11-02 |roja-arşîvê=2008-06-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080605233259/http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/mavratsas.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Karbidestên brîtanî ti berteke ji bo avakirina rêxistina veşartî ya Tirkî TMT nedabûn nîşan. Sekreterê Dewletê ya Koloniyan di nameyekê de bi dîroka 15ê tîrmeha sala 1958an de şîret li parêzgerê Qibrisê kiribû ku tevî kiryarên wê yên neqanûnî jî, li dijî TMTê tevnegere da ku zirarê nede têkiliyên brîtanî yên bi hikûmeta Tirkiyê re.<ref name=":7" /> === Serxwebûn û tundûtûjiya di navbera civakên giravê de === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Makarios III and Robert F. Wagner NYWTS cropped.jpg | width1 = 135 | image2 = Bundesarchiv B 145 Bild-F014934-0068, Fazil Kutschuk.jpg | width2 = 127 | footer = Serokê yekem ê Qibrisê, [[Makaryos III]] (li aliyê çepê) û cîgirê yekem ê serokkomarê Qibrisê, [[Fazıl Küçük]] (li aliyê rastê) }} Di dema desthilatdariya Brîtanyayê de navbera du civakên etnîkî yên giravê de nakokî derketiye ku qibrisiyên yewnanî ku di sala 1960an de ji %77ê nifûsê giravê pêk dianîn û qibrisiyên tirk ku ji %18ê nifûsê pêk dianîn. Ji sedsala 19an û pê ve nifûsa yewnanî ya Qibrisê xebatên ji bo enosisê an jî yekîtîya bi Yewnanistanê re dane meşandin ku di salên 1950î de bûye polîtîkayeke neteweyî ya yewnanî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Government and Politics of Cyprus |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Peter Lang |tarîx=2009 |isbn=978-3-03911-096-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AzIXtVdDDwgC&pg=PA48 |paşnav2=Faustmann |pêşnav2=Hubert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Cyprus |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-10-01 |isbn=978-0-8108-6298-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC&pg=PA25 }}</ref> Gelheya tirkên Qibrisê di destpêkê de piştgirîya berdewamiya desthilatdariya brîtanî kirine û piştre jî re daxwaza tevlêkirina giravê bi Tirkiyeyê kirine û di salên 1950an de, bi hevkariya Tirkiyeyê, siyaseta teksîmê, parçekirina Qibrisê û avakirina dewleteke tirk li bakurê giravê dane destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond a Divided Cyprus: A State and Society in Transformation |paşnav=Trimikliniotis |pêşnav=Nicos |weşanger=Springer |tarîx=2012-11-26 |isbn=978-1-137-10080-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zS_HAAAAQBAJ&pg=PA104 |paşnav2=Bozkurt |pêşnav2=Umut }}</ref> Piştî operasyoneke çekdarî ya bi pêşengiya EOKA, di sala 1960an de Qibrisê serxwebûna xwe bi dest xistibû. Li gorî Peymana Zurîx û Londonê, Qibris di 16ê tebaxa sala 1960an de bi fermî serxwebûna xwe bi dest dixe ku di wê demê nifûsa giravê 573.566 bû ku ji wan 442.138 (%77.1) yewnanî, 104.320 (%18.2) tirk û 27.108 (%4.7) ji etnîkiyên din pêk dihatin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/21.htm |sernav=Cyprus - Population |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-07 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî her du Herêmên Baregehên Serwer ên Akrotiri û Dhekeliyê parastin ku di heman demê de postên hikûmetê û ofîsên giştî li gorî kotayên etnîkî hatin dabeş kirin û mafê vetoya daîmî, %30 di parlamento û rêveberiyê de dabûn kêmneteweyên tirk ên Qibrisê û mafên garantoriyê da her sê dewletên sereke. Lêbelê dabeşkirina desthilatdariyê wekî ku di destûrê de hatibû pêşbînîkirin, di demek kurt de bûye sedema astengiyên yasayî û nerazîbûna her du aliyan ku çekdarên neteweperest bi piştgiriya leşkerî ya Yewnanîstan û Tirkiyeyê dîsa dest bi perwerdeyê kirin. Serkirdayetiya Qibrisa yewnanî bawer dikir ku mafên ku di bin destûra bingehîn a sala 1960an de ji bo Qibrisa tirk re hatine dayîn pir berfireh in û plana Akritas amade kiriye ku armanc ew bû ku destûrê bi sûda Qibrisên yewnanî reform bike, civaka navneteweyî li ser rastbûna guhertinan razî bike û di nav çend rojan de ger tirk planê qebûl nekin wan hildin bin kontrola xwe.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/12.htm |sernav=Cyprus - THE REPUBLIC OF CYPRUS |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-07 }}</ref> Dema ku serokkomarê Qibrisê Serpiskopos Makarios III daxwaza guhertinên destûrî dike, alozî zêde dibin lê Tirkiyê vê guhertin red dike û di heman demê de tirkên Qibrisê jî li dijî van guhertinan derdikevin.<ref name=":8" /> Di 21ê kanûna sala 1963an de, di navbera eşîrên qibrisî û yewnanî de şer û pevçûn derket û du tirkên Qibrisê di navbera wan de hatin kuştin. Piştre di şer û pêvçûnên berdewam de 364 tirk û 174 yewnanên Qibrisê hatin kuştin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Road to Bellapais |url=https://books.google.com/books?id=XIK6AAAAIAAJ&q=According+to+official+records,+364+Turkish+Cypriots+and+174+Greek+Cypriots+were+killed+during+the+1963-1964+crisis. }}</ref> 109 gundên tirkan hatin vala kirin û 25–30 hezar tirkên Qibrîsê jicihwarên xwe dibin. Ev krîz bûye sedema bidawîbûna beşdariya tirkên Qibrisî di rêveberiyê de û îdiaya wan ku rewatiya xwe winda kiriye ku rastiya vê îdiayê hê jî bi nakok e. Li hinek deveran, yewnanên qibrîsî rê li ber tirkên qibrisî girtin ku rêwîtiyê bikin û bikevin avahiyên hikûmetê, di heman demê de hinek tirkên qibrisî jî bi dilxwazî ji ber bangên rêveberiya tirkên qibrisî vekişiyan.<ref name="KerLindsay2011"/> Tirkên Qibrisê dest bi jiyana li enklavan kirin. Avahiya komarê bi awayekî yekalî ji aliyê Makarios ve hate guhertin û Nîkosya bi bicihkirina leşkerên UNFICYP bi xeta kesk hatiye dabeşkirin.<ref name="Hoffmeister2006"/> Di sala 1964an de Tirkiyeyê gef xwar ku li hember tundûtûjiya nav-civakî ya berdewam a Qibrisê, êrîşî Qibrisê bike lê ev yek bi telegrameke tund a serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Lyndon B. Johnson di 5ê hezîranê de hatiye rawestandin ku hişyarî da ku DYA dê di rewşa dagirkirina axa Tirkiyeyê ya ji aliyê Sovyetê ve li kêleka Tirkiyeyê nemîne. Di heman demê de di sala 1964an de enosis polîtîkayeke yewnanî bû û dê dev jê bernedaba; Makarios û serokwezîrê yewnanî Georgios Papandreou li hev kirin ku enosis divê armanca dawîn be û Qiral Konstantîn ji Qibrisê re "yekîtiyek bilez ê bi welatê sereke re" xwest. Yewnanistanê ji bo rûbirûbûna dagirkirina gendelî ya ji aliyê Tirkiyê ve 10 hezar leşker şandibû Qibrisê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus and International Peacemaking 1964-1986 |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Routledge |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-136-67752-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Znp9AwAAQBAJ&pg=PA28 }}</ref> Krîza salên 1963 û 64an tundûtûjiya navcivakî yê di navbera her du civakan de zêdetir kiriye ku zêdetirî 25.000 tirkên Qibrisê koçberî enklavan dibin û dawî de radestê komara Qibrîsê dibin.<ref name="Hoffmeister2006"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/13.htm |sernav=Cyprus - Intercommunal Violence |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> === Derbeya sala 1974an, dagirkirin û parçebûna giravê === Di 15ê tîrmeha sala 1974an de, cûntaya leşkerî ya Yewnanistanê bi serokatiya Dimitrios Ioannides li Qibrisê darbeyek leşkerî pêk anî û girav bi Yewnanistanê ve girê dabû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papadakis |pêşnav=Yiannis |tarîx=2003-09-01 |sernav=Nation, narrative and commemoration: political ritual in divided Cyprus |url=https://doi.org/10.1080/0275720032000136642 |kovar=History and Anthropology |cild=14 |hejmar=3 |rr=253–270 |doi=10.1080/0275720032000136642 |issn=0275-7206 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Wiley-Blackwell Dictionary of Modern European History Since 1789 |paşnav=Atkin |pêşnav=Nicholas |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2011-05-23 |isbn=978-1-4443-9072-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1QyXCTW_MCQC |paşnav2=Biddiss |pêşnav2=Michael |paşnav3=Tallett |pêşnav3=Frank }}</ref> Derbeyê serok Makarios III ji kar dûr xistiye û li cihê wî neteweperestê alîgirê yekîtiyê Nikos Sampson anibû li ser erkê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=CYPRUS: Big Troubles over a Small Island |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=TIME.com |roja-arşîvê=2011-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111221060408/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di bersiva derbeyê de, piştê pênc rojan, di 20ê tîrmeha sala 1974an de, artêşa tirk êrîşî giravê dike û piştre giravê dagir dike ku bi îdiaya ku mafê destwerdanê ji bo vegerandina rêziknameya destûrî ji Peymana Garantiyê ya sala 1960an wergirtiye. Ev îdia ji aliyê Neteweyên Yekbûyî û civaka navneteweyî ve hatiye redkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Law and the Use of Force |paşnav=Gray |pêşnav=Christine |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2008-07-17 |isbn=978-0-19-102162-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qnFCAgAAQBAJ }}</ref> Dema ku li peravên Krenyayê, keştîyên leşkerî yên Tirkiyeyê 6.000 leşker û her weha tank, barhilgir û wesayîtên zirxî daxistin, hêza hewayî ya Tirkiyeyê dest bi bombebarankirina çeperên Yewnanistanê li Qibrisê dike û bi sedan leşkerên pereşûtvan li herêma di navbera Nîkosya û Krenyayê de hatin avêtin ku deverên bi çekdarkirî yên deverên tirk ku demek dirêj li wir ava bûbûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Greek Upheaval: Kings, Demagogues, and Bayonets |paşnav=Theodoracopulos |pêşnav=Taki |weşanger=Caratzas Bros. |tarîx=1978 |isbn=978-0-89241-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZPscAAAAYAAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: A Country Study |paşnav=Division |pêşnav=Library of Congress Federal Research |weşanger=Federal Research Division, Library of Congress |tarîx=1993 |isbn=978-0-8444-0752-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5UuFAAAAIAAJ }}</ref> Piştê sê rojan dema ku agirbest hatibû pejirandin, Tirkiyeyê 30.000 leşker li ser giravê daxistibû û Krenya, korîdora ku Krenya bi Nîkosyayê ve girêdide û taxa Qibrisê ya tirk a Nîkosyayê desteser kiribû.<ref name="OMalley2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cyprus Conspiracy: America, Espionage and the Turkish Invasion |paşnav=O'Malley |pêşnav=Brendan |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2001-06-25 |isbn=978-0-85773-016-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4Jz3AgAAQBAJ&pg=PA195 |paşnav2=Craig |pêşnav2=Ian }}</ref> Cûntaya li Atînayê û piştre jî rejîma Sampson li Qibrisê ji desthilatdariyê ketin. Li Nîkosyayê, Glafkos Clerides bi awayekî demkî serokatiyê digire ser xwe.<ref name="OMalley2001" /> Lê piştî danûstandinên aştiyê ya li Cenevê, hikûmeta Tirkiyeyê çeperên xwe yên Krenyayê xurt kir û di 14ê tebaxê de dest bi dagirkirina duyem kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contested Lands: Israel-Palestine, Kashmir, Bosnia, Cyprus, and Sri Lanka |paşnav=Bose |pêşnav=Sumantra |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2009-07-01 |isbn=978-0-674-02856-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KKZcgOJPjVkC&pg=PA86 }}</ref> Di encama dagirkirinê de Morfo, Karpas, Famagusta û Mesûrya ketin bin kontrola Tirkiyeyê. Zextên navneteweyî dibin sedema agirbestê û heta wê demê ji %36ê giravê ji aliyê tirkan ve hatibû dagirkirin û 180.000 yewnanên Qibrisê ji malên xwe yên li bakur hatibûn derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Congressional Record, V. 147, Pt. 3, March 8, 2001 to March 26, 2001 |url=https://books.google.com/books?id=fJ9DhiRRtIoC&pg=PA4095 }}</ref> Di heman demê de, nêzîkî 50.000 tirk ber bi bakur ve hatin koçberkirin û li milkên qibrisiyên yewnanî yên koçberkirî hatibûn bi cih kirin. Ji ber ku di dema dagirkirina Qibrisê ya Tirkiyeyê ya 1974an de alavên ku ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hatine peyda kirin bikar aniye, di nav cûrbecûr cezayên li dijî Tirkiyeyê de, di nîvê sala 1975an de Kongreya Dewletên Yekbûyî ambargoya çekan li ser Tirkiyeyê bikar tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey and the United States: the arms embargo period |url=https://archive.org/details/turkeyunitedstat0000unse_a9d0 |paşnav=Campany |pêşnav=Richard C. |weşanger=Praeger |tarîx=1986 |isbn=978-0-275-92141-5 |cih=New York }}</ref> Di encama şerê ji 1963 heta 1974an de, 1.534 qibrisiyên yewnanî û 502 qibrisiyên tirk winda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=34064&cat_id=1 |sernav=Over 100 missing identified so far |roja-gihiştinê=2025-11-11 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927202937/http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=34064&cat_id=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=30795&cat_id=1 |sernav=Missing cause to get cash injection |roja-gihiştinê=2025-11-11 |roja-arşîvê=2007-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930014514/http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=30795&cat_id=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji xeynî herêmên bingehên serwer ên akrotiri û dhekelia ku li gorî peymanên London û Zurîxê di bin kontrola Keyaniya Yekbûyî de ne, Komara Qibrisê li ser tevahiya giravê, tevî avên xwe yên behahî û herêma giravê ya aborî ya taybet, xwedî serweriya de jure ye. Lêbelê di roja îro de girav bi awayekî fiîlî li du beşên sereke hatiye dabeşkirin ku brşek herêma di bin kontrola bi bandor a Komara Qibrisê de ye ku li başûr û rojavayê giravê ye û bi qasî ji %59 ji rûbera giravê pêk tîne û beşa din jî li bakurê giravê ye ji aliyê rêveberiya tirk a nenaskirî ve tê birêvebirin ku bi qasî ji %36 ji rûbera giravê vedihewîne. Nêzîkî ji %4 ê ji rûbera giravê di bin herêma navber ya Neteweyên Yekbûyî de ye. Civaka navneteweyî beşa bakurê giravê wekî axa Komara Qibrisê ya ku ji aliyê Tirkiyê ve hatiye dagirkirin dibîne. Ev dagirkerî li gorî qanûnên navneteweyî wekî neqanûnî tê dîtin û ji dema ku Qibris bûye endamê Yekîtiya Ewropî ve wekî dagirkirina neqanûnî ya axa YEyê tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Island in Europe: The EU and the Transformation of Cyprus |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2011-05-03 |isbn=978-1-84885-678-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R1QEn3G4L7MC&pg=PA15 |paşnav2=Faustmann |pêşnav2=Hubert |paşnav3=Mullen |pêşnav3=Fiona }}</ref> == Birêvebirin == [[Wêne:Parlanet cyprus.jpg|thumb|çep| Qesra serokkomariya Qibrisê, Nîkosya.]] Qibris komarek serokatiyê ye ku serokê dewletê û hikûmetê bi rêya dengdana giştî ji bo heyamek pênc salan têne hilbijartin. Desthilata cîbicîkirinê ji aliyê hikûmetê ve tê kirin ku desthilata qabûndanînê di destê meclîsa nûneran de ye lê dadwerî hem ji desthilata cîbicîkar û hem jî qanûndanînê serbixwe ye. Destûra Bingehîn a 1960an sîstemeke hikûmetê ya serokatiyê bi şaxên rêveberiyê ku qanûndanîn û dadweriyê ya serbixwe û her wiha sîstemeke tevlihev a kontrol û hevsengiyê ye ku di nav de rêjeyeke parvekirina desthilatdariyê ya girankirî ku ji bo parastina berjewendiyên tirkên Qibrisê hatibû çêkirin, peyda dikir. Desthilata rêveber ji aliyê serokkomarekî Qibrisê ya yewnanî û cîgirê serokkomarekî Qibrisê ya tirk ve dihat birêvebirin ku ji aliyê civakên xwe ve ji bo demên pênc salan dihatin hilbijartin û her yek ji wan xwediyê mafê vetoyê li ser hinen cureyên qanûndanîn û biryarên rêveber bûn. Desthilata qanûndanînê di destê meclîsa nûneran de bûn ku ew jî li ser bingeha lîsteyên dengdêrên cuda dihatin hilbijartin. Ji sala 1965an vir ve, piştî pevçûnên di navbera her du civakan de, kursiyên tirkên Qibrisê yên di Meclîsê de vala mane. Dema ku artêşa tirk sêyeka bakurê giravê dagir kiriye, di sala 1974an de Qibris bi awayeke defakto hatiye parçekirin. Tirkên Qibrisê paşê di sala 1983an de wekê Komara Tirk a Qibrisa Bakur serxwebûna xwe ragihandiye û rêveberiyeke ava kiriye ku ev serxwebûn rêveberî tenê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye nas kirin. Di sala 1985an de KKTC destûrek pejirand û hilbijartinên xwe yên yekem li dar xist. Di heman demê de berevajiyê vê yekê Neteweyên Yekbûyî serweriya Komara Qibrisê li ser tevahiya girava Qibrisê nas dike. Ji sala 2007an pê ve, meclîsa nûneran 56 endamên meclîsê hebûn ku ji bo demek pênc salan bi temsîliyeta rêjeyî dihatin hilbijartin û sê endamên çavdêr jî hebûn ku kêmneteweyên ermenî, latînî û maronî temsîl dikirin. Bîst û çar kursî ji bo civaka tirk hatibûn veqetandin lê ji sala 1964an vir ve vala mane. Siyaseta giravê ji aliyê AKEL a komunîst, Mîtînga Demokratîk a lîberal û muhafezekar, Partiya Demokratîk a navendî û EDEK a sosyaldemokrat ve dihate kontrol kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |sernav=Democratic Party (DH.KO) > Το Κόμμα > Διακήρυξη |malper=www.diko.org.cy |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en-US |paşnav=DotNetNuke |roja-arşîvê=2007-06-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070611174508/http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2008an de Dimitris Christofias bû yekem serokê dewletê yê Komunîst ê welêt. Ji ber tevlêbûna wî di krîza darayî ya Qibrisê ya salên 2012 û 2013an de, Christofias di sala 2013an de ji bo hilbijartinê nehat hilbijartin. Di hilbijartinên serokkomariyê ya di sala 2013an de namzedê Mîtînga Demokratîk Nicos Anastasiades bi %57.48ê dengan bi dest xist. Di encamê de, Anastasiades di 28ê Sibata 2013an de sond xwar. Anastasiades di hilbijartinên serokkomariyê yên 2018an de bi %56ê dengan ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribune.gr/world/news/article/434054/nikitis-ton-eklogon-stin-kypro-56-o-nikos-anastasiadis.html |sernav=Νικητής των εκλογών στην Κύπρο με 56% ο Νίκος Αναστασιάδης |malper=Tribune.gr |tarîx=2018-02-04 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=el |paşnav=Σύνταξης |pêşnav=Αίθουσα }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-03-01 |sernav=Cyprus country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17217956 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di 28ê Sibata 2023an de, Nikos Christodoulides, serketîyê gera duyemîn a hilbijartinên serokkomariyê yên 2023an, wekî heştemîn serokê Komara Qibrisê sond xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230228-new-cyprus-president-sworn-in |sernav=New Cyprus president sworn in |malper=France 24 |tarîx=2023-02-28 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en }}</ref> === Dabeşkirinên îdarî === Komara Qibrisê ji şeş herêmên îdarî yên wekê Nîkosya, Famagusta, Krenya, Larnaca, Limassol û Paphosê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://europa.eu/abc/maps/members/cyprus_en.htm |sernav=EUROPA - The EU at a glance - Maps - Cyprus |malper=europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en }}</ref> === Enklav û eksklav === Qibris ji çar herêmên eksklav pêk tê ku hemî di bin axa herêma bingeha serwer a brîtanî ya Dhekeliyê de ne. Du herêmên pêşîn gundên Ormidhia û Xylotymvou ne û herêma sêyem Santrala Elektrîkê ya Dhekelia ye ku bi rêyeke Brîtanî ve dibe du beş. Beşa bakur wargeha penaberên EAC ye û beşa başûr jî her çiqas li kêleka deryayê be jî di heman demê de herêmeke enklav e ji ber ku avên wê yên herêmî nînin û ew jî avên [[Keyaniya Yekbûyî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://geosite.jankrogh.com/dhekelia.htm |sernav=Cyprus |malper=geosite.jankrogh.com |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}</ref> Herêma navber a NY li hember Dhekeliyê dirêj dibe û ji aliyê rojhilat ve li hember Ayios Nikolaos dîsa bilind dibe û bi korîdorek bejahî ya zirav bi mayî ya Dhekeliyê ve girêdayî ye. Her çend ne de jure be jî, bi vî awayî, herêma navber herêma Paralimni ya li quncika başûrê rojhilatê giravê vediguherîne herêmek de faktoyê. === Hêz === Artêşa Neteweyî ya Qibrisê saziya leşkerî ya sereke ya komara Qibrisê ye. Artêş hêzek çekdarî ya hevbeş e ku ji yekîneyên bejahî, hewayî û deryayî pêk tên. Di demên berê de ji hemî welatiyên mêr dihat xwestin ku piştê temenê ya 17 salî yên xwe 24 mehan di artêşa neteweyî de xizmetê bikin lê di sala 2016an de ev heyama xizmeta mecbûrî dakete 14 mehan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greece.greekreporter.com/2016/07/15/cyprus-drastically-reduces-mandatory-army-service-to-14-months/ |sernav=Cyprus Drastically Reduces Mandatory Army Service to 14 Months {{!}} GreekReporter.com |malper=greece.greekreporter.com |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en-US }}</ref> Salane nêzîkî 10.000 kes ji bo xizmeta leşkerî beşdarê artêşê dibin. Kesên ku dibin leşker li gorî pisporiya wan, ji bo kampên perwerdehiyê yên taybet an jî yekîneyên operasyonel têne veguhastin. Her çiqas heta sala 2016an hêzên çekdar bi piranî ji bo leşkeriya kesên ku ji bo leşkeriya mecbûrî pêk hatibin jî, ji wî demê ve saziyeke mezin a profesyonel a leşkerî (ΣΥΟΠ) hatiye ava kirin ku digel kêmkirina xizmeta leşkerî ya mecbûrî rêjeyek nêzîkî 3/1 di navbera leşkerên mecbûrî û profesyonel de çêdike. === Qanûn, dadwerî û mafên mirovan === [[Wêne:Supreme Court of Justice old square Nicosia Republic of Cyprus Cyprus 2.jpg|thumb|Avahiya dadgeha bilind a dadê ya Qibrîsê.]] Polîsê Qibrisê (bi yewnanî: Αστυνομία Κύπρου, bi tirkî: ''Kıbrıs Polisi'') yekane xizmeta polîsê neteweyî ya Komara Qibrisê ye û ji sala 1993an vir ve di bin wezareta dad û pergala giştî de ye. Di "azadiya li cîhanê 2011" de, Freedom House Qibrisê wekî "welateke azad" nirxandiye. Di çileya sala 2011an de, Raporta Ofîsa Komîserê Bilind ê Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî li ser Mafên Mirovan li Qibrisê diyar kiriye ku dabeşkirina berdewam a Qibrisê bandorê li mafên mirovan li seranserê giravê kiriye ku di nav de "azadiya tevgerê, mafên mirovan ên têkildarî mijara kesên winda, cudakarî, mafê jiyanê, azadiya dînî û mafên aborî, civakî û çandî".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-21.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www2.ohchr.org |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}</ref> Balkêşiya berdewam li ser dabeşkirina giravê carinan dikare pirsgirêkên din ên mafên mirovan veşêre.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asylumlaw.org/docs/cyprus/usdos99_cyprus.htm |sernav=U.S. Department of State, Human Rights Reports for 1999:Cyprus |malper=www.asylumlaw.org |roja-gihiştinê=2025-11-12 |roja-arşîvê=2011-05-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110514093918/http://www.asylumlaw.org/docs/cyprus/usdos99_cyprus.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li giravê laşfiroşî pir belav e û girav ji ber rola xwe di bazirganiya seksê de wekê yek ji rêyên sereke yên bazirganiya mirovan ji [[Ewropaya Rojhilat]] rexne lê hatiye kirin. Di sala 2014an de [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê]] ferman daye Tirkiyeyê ku ji bo dagirkirina Qibrisê zêdetirî 100 milyon dolar tezmînat bide. Li gel vê yekê hikûmeta tirk ragihandiye ku ew ê vê biryarê paşguh bike. Ev binpêkirin û talankirina xezîneyên çandî, wêrankirina bi zanebûn a dêran, paşguhkirina berhemên hunerî û guhertina navên cihên dîrokî yên girîng ku ji hêla Konseya Navneteweyî ya Abîdeyan û Cihên Dîrokî ve hate şermezarkirin, vedihewîne. Hadjisavvas îdia kiriye ku ev kiryar ji ber polîtîkaya Tirkiyê ya jiholêrakirina hebûna yewnaniyan a li Qibrisa bakur di çarçoveya paqijiya etnîkî de ne. Lê hinek sûcdar tenê ji ber çavbirçîtiyê ne û li pey qezencê ne. == Aborî == [[Wêne:Cyprus central bank Nicosia Republic of Cyprus.jpg|thumb|çep| Bankeya Navendî ya Qibrisê]] Di destpêka sedsala 21an de Qibris xwedî aboriyeke xizmetguzariyê ya geş bû ku giravê kiribû dewlemendtirîn welatên di nav deh welatên ku di sala 2004an de tevlî [[Yekîtiya Ewropayê]] bibûn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/2E23E22A811DE449C2256EBD004F3BEB?OpenDocument |sernav=Government Web Portal - Areas of Interest |malper=www.cyprus.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2012-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120623090342/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/2E23E22A811DE449C2256EBD004F3BEB?OpenDocument |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê aboriya Qibrisê paşê ji ber krîza darayî ya sala 2008an û krîza herêma euroyê zirar dibîne. Di hezîrana sala 2012an de hikûmeta Qibrisê ragihandiye ku ew ê ji bo piştgiriya Banka Gel a Qibrisê hewceyê 1.8 milyar euro alîkariya biyanî be û piştî vê yekê Fitchê nirxandina krediyê ya Qibrisê daxist rewşa bêkêr.<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-25 |sernav=Cyprus's credit rating cut to junk status by Fitch |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-18577983 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di heman demê de Fitchê diyar kiriye ku Qibris dê ji bo piştgiriya bankayên xwe hewceyê 4 milyar euroyên din be û daketina pilebilind ji ber bandora krîza deynê hikûmeta Yewnanîstanê li ser Bank of Cyprios, Cyprus Popular Bank û Hellenic Bank ku sê bankayên herî mezin ên Qibrisê bû.<ref name=":9" /> Krîza darayî ya Qibrisê ya salên 2012-2013an bûye sedema rêkevtinekê bi eurogroupê re ku di adara sala 2013an de ji bo dabeş kirina Banka Gel ya Qibrisê ji bo bankeyek "xirab" ku bi demê re were girtin û bankeke "baş" ku ji aliyê Banqa Qibrisê ve hatiye kirîn. Li hember alîkariya darayî ya 10 milyar euroyî ya ji Komîsyona Ewropî, Banka Navendî ya Ewropî û Fona Pereyan a Navneteweyî ku pir caran wekî "troîka" tê binavkirin, ji hikûmeta Qibrisê hate xwestin ku ji bo depozîtên (diravdan) bê sîgorte ku beşek mezin ji wan ji aliyê rûsên dewlemend ve dihat girtin ku Qibris wekê bihuşteke bacê bi kar dianîn, fermaneke girîng bide.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=/council-eu/eurogroup/ |sernav=Rate limit reached |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2017-10-11 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/all/20171011040449/http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=/council-eu/eurogroup/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Michele Kambas, Karolina Tagaris |sernav=Cyprus banks remain closed to avert run on deposits |url=https://www.reuters.com/article/us-cyprus-parliament-idUSBRE92G03I20130325 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ekathimerini.com/news/3/albanian-shot/ |sernav=Albanian shot {{!}} eKathimerini.com |malper=www.ekathimerini.com |tarîx=2001-11-22 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |paşnav=Newsroom }}</ref> Her çend hinekî li jêr navînîya Yekîtiya Ewropayê be jî Qibrisê di salên 2010an de başbûneke aborî ya baş bi dest xistiye û li gorî texmînên Fona Pereyan a Navneteweyî ya 2023an, dahata kesaneya Qibrisê bi qasî 54,611 dolarî dahata herî bilind li Başûrê Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://group.atradius.com/knowledge-and-research |sernav=Knowledge and research |malper=Atradius |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPPC@WEO/EUQ/CYP/EU |sernav=imf.org |malper= |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Geştiyarî, xizmetguzariyên darayî û keştîvanî beşên girîng ên aboriyê ne û Qibris ji ber rêjeyên bacê yên kêm û hêsaniya kirina vekirina karsaziyan ji bo karsazên biyanî wekê bingehek karsaziyê ya derveyî welat hatiye dîtin. Ji ber ku hikûmetên Qibrisê giranî dane ser bicihanîna pîvanên ji bo tevlêbûna Yekîtiya Ewropayê di salên 1980 û 1990î de mezinbûneke aboriya xurt bi dest xistiye. Hikûmeta Qibrisê di 1ê çileya sala 2008an de euroyê wekê pereyê neteweyî pejirandiye û li cihê pereyê Qibrisê euro wekê pereyê neteweyî pejirandiye.<ref name=":10" /> == Demografî == === Gelhe === [[Wêne:Cyprus-demography.png|thumb| Di navbera salên 1961 û 2003an de zêdebûna nifûsa Qibrîsê (hejmarên tevahiya giravê ye ku koçberên tirk ên ku li bakurê Qibrisê dijîn tê de nîne)]] Li gorî daneyên ku li ser malpera Komara Qibrisê hatiye weşandin, di Serjimêriya sala 2021an de nifûsa deverên di bin kontrola hikûmetê de 918.100 kes in û bajarê herî qerebalixê giravê Nîkosya (38%) ye û piştre jî bajarê Limassolê (28%) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census2021.cystat.gov.cy/Announements/18%20May%202022%20CENSUS%20OF%20POPULATION%20-%20PRELIMINARY%20RESULTS.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census2021.cystat.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Herêma metropolî ya Nîkosyayê ku ji heft şaredariyan pêk tê, bi qasî nifûsa 255.309 kesî, mezintirîn herêma bajarî ya li ser erdê giravê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aftodioikisi.com.cy/%CE%BF-%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CF%81%CF%8C%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%B1%CE%BB%CF%8D%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%B4%CE%AE%CE%BC%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%BF/ |sernav=Ο μικρότερος και μεγαλύτερος Δήμος - Κοινότητα σε πληθυσμό |malper=aftodioikisi |tarîx=2023-08-07 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |paşnav=Aftodioikisi }}</ref> Li gorî yekem serjimêriya nifûsê piştî serxwebûnê ku di kanûna sala 1960an de hatibû ragihandin ku tevahiya giravê vedigira, nifûsa Qibrisê 573.566 kes bû ku ji wan 442,138 (%77.1) yewnan, 104.320 (%18.2) tirk û 27.108 (%4.7) kes jî ji neteweyên din bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/21.htm |sernav=Cyprus - Population |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Li gorî daneyên CIA World Factbookê ku di sala 2001ê de hatiye weşandin, yewnanên Qibrîsê ji %77, tirkên Qibrisê ji %18 û neteweyên din jî ji %5 ê ji nifûsa giştî ya Qibrisê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#cy |sernav=The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181116044500/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#cy |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Peace education: the concept, principles, and practices around the world |url=https://archive.org/details/peaceeducationco0000unse |weşanger=Lawrence Erlbaum Associates |tarîx=2002 |isbn=978-0-8058-4193-0 |cih=Mahwah, N.J |paşnavê-edîtor=Salomon |pêşnavê-edîtor=Gavriel |paşnavê-edîtor2=Nevo |pêşnavê-edîtor2=Baruch }}</ref> Ji ber aloziyên etnîkî yên di navbera civakan de ku di navbera salên 1963 û 1974an de qewimiye, serjimêriya li seranserê giravê ne dihat kirin. Lêbelê hikûmeta Qibrisê di sala 1973an de bêyî nifûsa tirkên Qibrisê serjimêrîyek pêk anibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The population of Cyprus: demographic trends and socio-economic influences |url=https://archive.org/details/populationofcypr0000stjo |paşnav=St. John-Jones |pêşnav=L. W. |weşanger=Publishers for the Institute of Commonwealth Studies by M. Temple Smith |tarîx=1983 |isbn=978-0-85117-232-3 |cih=Hounslow, Middlesex |kesên-din=University of London |series=Commonwealth papers }}</ref> Li gorî vê serjimêriyê, nifûsa Qibrisê ya yewnanî 482.000 bû. Piştê salekî, di sala 1974an de, Daîreya Statîstîk û Lêkolînê ya hikûmeta Qibrisê nifûsa giştî ya Qibrisê wekî 641.000 texmîn kiriye ku ji wan 506.000 (%78.9) yewnanî û 118.000 kes jî (%18.4) tirk bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/20C7614D06858E9FC2256DC200380113/$file/cuco%20report.pdf?OpenElement |sernav=Wayback Machine |malper=www.moi.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2011-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110107111845/http://www.moi.gov.cy/MOI/pio/pio.nsf/All/20C7614D06858E9FC2256DC200380113/$file/cuco%20report.pdf?OpenElement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî dagirkirina leşkerî ya beşek ji giravê di sala 1974an de, hikûmeta Qibrisê şeş ​​serjimêrên din di salên 1976, 1982, 1992, 2001, 2011 û 2021an de pêk anî ku van serjimêran nifûsa tirk a ku li deverên ne-kontrola hikûmetê yên giravê dijiyan, tê de tunebûn. Ji xeynî vê, Komara Qibrisê malavaniya 110.200 niştecihên daîmî yên biyanî dike û tê texmînkirin ku 10.000-30.000 koçberên neqanûnî yên bê nasname li giravê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.politis-europe.uni-oldenburg.de/download/Cyprus.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.politis-europe.uni-oldenburg.de |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2011-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110511082254/http://www.politis-europe.uni-oldenburg.de/download/Cyprus.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2011an de, 10.520 kesên ku bi eslê xwe rûsî bûn li Qibrisê dijiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of religion and belief : a world report |paşnav=Boyle |pêşnav=Kevin (C Kevin) |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-15977-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/freedomofreligio00kevi |paşnav2=Sheen |pêşnav2=Juliet }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of religion and belief: a world report |url=https://archive.org/details/freedomofreligio0000unse_a7l4 |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-15977-7 |cih=London ; New York |paşnavê-edîtor=Boyle |pêşnavê-edîtor=Kevin |paşnavê-edîtor2=Sheen |pêşnavê-edîtor2=Juliet }}</ref> Li gorî serjimêriya sala 2006an a ku li bakurê Qibrisê hatiye kirin, 256.644 (de jure) kes li bakurê Qibrisê dijiyan. Di nav van de 178.031 welatiyên Qibrisa Bakur bûn ku ji wan 147.405 kes li Qibrisê ji dayik bûne (112.534 ji bakur; 32.538 ji başûr; 371 kesan diyar nekir ku ji kîjan herêma Qibrisê ne); 27.333 li Tirkiyeyê ji dayik bûne; 2.482 li Keyaniya Yekbûyî û 913 li Bulgaristanê ji dayik bûne. Ji 147.405 welatiyên li Qibrisê ji dayik bûne, 120.031 kes dibêjin ku her du dêûbavên wan li Qibrisê ji dayik bûne; 16.824 dibêjin ku her du dêûbav li Tirkiyeyê ji dayik bûne; 10.361 kesan yek ji dêûbavan li Tirkiyeyê û yek jî li Qibrisê ji dayik bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nufussayimi.devplan.org/Census%202006.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=nufussayimi.devplan.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Di sala 2010an de, Koma Krîza Navneteweyî texmîn kiriye ku nifûsa giştî ya giravê 1.1 milyon e<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/turkey-cyprus/cyprus/210%20Cyprus%20-%20Bridging%20the%20Property%20Divide.ashx |sernav=Wayback Machine |malper=www.crisisgroup.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> ku ji wan nêzîkî 300.000 niştecih li bakur bûn dibe ku nîvê wan an li Tirkiyeyê ji dayik bûn an jî zarokên koçber in.<ref name=":11"/> Haplogrupên Y-Dna li Qibrisê bi frekansên jêrîn têne dîtin: J (ji %43.07 tevî ji %6.20 J1), E1b1b (%20.00), R1 (%12.30 tevî %9.2 R1b), F (%9.20), I (%7.70), K (%4.60), A (%3.10).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Capelli |pêşnav=C. |paşnav2=Redhead |pêşnav2=N. |paşnav3=Romano |pêşnav3=V. |paşnav4=Calì |pêşnav4=F. |paşnav5=Lefranc |pêşnav5=G. |paşnav6=Delague |pêşnav6=V. |paşnav7=Megarbane |pêşnav7=A. |paşnav8=Felice |pêşnav8=A. E. |paşnav9=Pascali |pêşnav9=V. L. |paşnav10=Neophytou |pêşnav10=P. I. |paşnav11=Poulli |pêşnav11=Z. |paşnav12=Novelletto |pêşnav12=A. |paşnav13=Malaspina |pêşnav13=P. |paşnav14=Terrenato |pêşnav14=L. |paşnav15=Berebbi |pêşnav15=A. |tarîx=2006 |sernav=Population Structure in the Mediterranean Basin: A Y Chromosome Perspective |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1529-8817.2005.00224.x |kovar=Annals of Human Genetics |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=207–225 |doi=10.1111/j.1529-8817.2005.00224.x |issn=1469-1809 }}</ref> Haplogrupên J, K, F û E1b1b ji rêzên bi belavbûna cûda yên di nav Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Ewropayê de pêk tên. Li derveyî Qibrisê, li Keyaniya Yekbûyî, Awistralya, Kanada, Dewletên Yekbûyî, Yewnanistan û Tirkiyeyê dîyasporayên girîng û geş hene - hem dîyaspora yewnanî ya qibrisî û hem jî dîyaspora tirk ên qibrisî hene. Li gorî daneyên ku ji aliyê Konseya Ewropayê ve hatiye weşandin, li Qibrisê nêzîkî 1.250 roman dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu-country/cyprus_en |sernav=Cyprus - European Commission |malper=commission.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Piraniya yewnanên Qibrisê xwe wekê Xiristiyan, bi taybetî Ortodoksên Yewnanî, nas dikin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/817E9279C04E4480C2257023002B858C?OpenDocument |sernav=Government Web Portal - Areas of Interest |malper=www.cyprus.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2012-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120225142919/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/817E9279C04E4480C2257023002B858C?OpenDocument |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piraniya tirkên Qibrisê peyrewên Îslama Sunnî ne. Serokkomarê yekem ê Qibrisê, Makarios III, serpiskopos bû. Tekkeya Hala Sultan li nêzîkî Gola Xwê ya Larnakayê ye û ji bo misilmanan cihê ziyaretê ye. Li gorî serjimêriya sala 2001ê ku li deverên di bin kontrola hikûmetê de hatiye kirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/populationcondition_en/populationcondition_en?OpenDocument&sub=2&e= |sernav=Statistical Service - Population & Social Conditions > Population Census 2001 |malper=www.mof.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> ji %94.8ê nifûsê ortodoksên rojhilat, ji %0.9 ermenî û maronî, ji %1.5 katolîkên latînî, ji %1.0 dêra îngilîstanê û ji %0.6 misilman bûn. Di heman demê de li Qibrisê civatek cihûyan jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://acninternational.org/religiousfreedomreport/ |sernav=Religious Freedom Report |malper=ACN International |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en-US }}</ref> === Ziman === Zimanê yewnanî û tirkî li Qibrisê zimanên fermî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.presidency.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203001544/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zimanê ermenî û erebîya maronî ya Qibrisê wekê zimanên kêmneteweyan têne nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Cyprus.htm |sernav=Database for the European Charter for Regional or Minority Languages |malper=languagecharter.eokik.hu |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Her çend statuyeke fermî nebe jî, li giravê zimanê îngilîzî bi berfirehî tê axaftin û li ser nîşaneyên rê û di agahdarî û reklaman de bi firehî cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/education/languages/archive/languages/langmin/euromosaic/cy1_en.html |sernav=EUROPA - Education and Training - Regional and minority languages - Euromosaïc study |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref> Zimanê îngilîzî di dema desthilatdariya kolonyalîzma brîtanî de zimanê fermî yê yekane bû û heta sala 1960an lingua fransa bû û heta sala 1989an di dadgehan de û heta sala 1996an jî di qanûndanînê de (de facto) dihat bikaranîn. Di sala 2010an de ji %80,4ê qibrisiyan zimanê Îngilîzî wekî zimanê duyem bikar dianîn. Zimanê rûsî di nav kêmneteweyên welêt, niştecih û welatiyên welatên piştî Sovyetê û yewnanên Pontusê de bi berfirehî tê axaftin. Bi taybetî li Limassol û Paphosê zimsnê rûsî, piştî îngilîzî û yewnanî, zimanê sêyem e ku li ser gelek nîşane dikan û xwaringehan tê bikar anîn. Di heman demê de li gorê daneyên di sala 2006an ji %12ê nifûsê bi zimanê fransî û ji %5ê nifusê jî bi zimanê almanî diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> == Binerê == * [[Krît]] == Çavkanî == === Not === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cyprus}} {{YE}} {{Dewletên Asyayê}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Giravên Ewropayê]] [[Kategorî:Qibris| ]] beumi66gdazhs98vk4h7onycdxzq477 2093479 2093478 2026-09-09T16:10:33Z Avestaboy 34898 /* Birêvebirin */ Rastnivîs 2093479 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Qibris''',{{Efn|<ref>{{Ferhenga Farqînî, 2004|r=1510|jêgirtin=Qibris}}</ref><ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1151|jêgirtin=Qibris}}</ref> (osmanî: قبرس<ref name=":0">New Redhouse sözlüğü. Türkçe-İngilizce. Stembol, 1968. r. 649</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=190 }}</ref>) an '''Qibrîs'''<ref>{{Jêder |sernav=Dixwazin dîsa dagir bikin - Modela Qibrîs û Rojava dibe yek - Federasyon |url=https://www.youtube.com/watch?v=ukDjVrwvB-A |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/kk/pol%C3%AEt%C3%AEka/serokomar-erdogan-%C3%BB-pist%C3%AE-serdan%C3%AAn-qibr%C3%AEs-%C3%BB-azerbeycan%C3%AA-bersiva-pirs%C3%AAn-rojnamevanan-da/2922253 |sernav=Ajansa AA bikaranîna navê Qibrîsê |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> (osmanî: قبریس<ref name=":0"/>) an '''Kîpr'''<ref>[[Çerkez Bakayev]] (1983). Osnovy kurdskoy orfografii. Moskva: Nauka. r.195</ref>}} bi fermî '''Komara Qibrisê''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Κύπρος, ''Kípros'', Κυπριακή Δημοκρατία, ''Kipriakí Dhimokratía''; [[tirkî|bi tirkî]]: ''Kıbrıs Cumhuriyeti''), welatekî giravî yê li rojhilatê [[Deryaya Navîn]] e ku li peravê [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] û li rojavayê [[Asya]]yê ye. Qibris piştî [[Sîsîlya]] û [[Sardînya]]yê, sêyem girava herî mezin û sêyem girava herî qelebalix ê Deryaya Navîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/biggest-islands-in-the-mediterranean-sea.html |sernav=Biggest Islands In The Mediterranean Sea By Area |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-08-04 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US |paşnav=Environment |pêşnav=Amber Pariona in }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-most-populated-islands-in-the-mediterranean-sea.html |sernav=The Most Populated Islands In The Mediterranean Sea |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-08-15 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World }}</ref> Girav li ser deryayeke disekine ku li başûrê rojavayê giravê [[Yewnanistan]], li bakur [[Tirkiye]], li rojhilat [[Sûrî|Sûriye]] û [[Libnan]], li başûrê rojava [[Filistîn (herêm)|Filistîn]] û [[Îsraêl]] û li başûrê giravê [[Misir]] heye. Paytexta giravê bajarê [[Nîkosya]] ye û bajarê herî mezin ê giravê bajarê [[Limasol]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.cy/en/economy-and-finance/census-of-population-and-housing-2021-final-results/ |sernav=Census of Population and Housing 2021: Final Results - Gov.cy |malper=www.gov.cy |tarîx=2024-08-09 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US }}</ref> Baregehên leşkerî yên brîtanî li Akrotiri û Dhekelyayê ne û di heman demê de beşa bakurê rojhilatê giravê bi awayekî de facto ji aliyê [[Bakurê Qibrisê|Komara Tirkî ya Qibrisa Bakur]] ve tê birêvebirin ku bi piranî ji aliyê welatên cîhanê ve nayê naskirin û ji Komara Qibrisê bi herêmeke navber ya [[Neteweyên Yekbûyî]] veqetandî ye. == Etîmolojî == Kevintirîn behskirina navê belgekirî ya Qibrisê di sedsala 15ê berî zayînê de bi [[yewnaniya mîkenî]] 𐀓𐀠𐀪𐀍, ''ku-pi-ri-jo'' ye ku tê wateya "qibrisî" (bi yewnanî: Κύπριος, ''kíprios'') ku bi tîpên kitekitkirî yên [[Linear B]] hatiye nivîsandin. Navê giravê bi forma yewnanî ya klasîk Κύπρος (Kýpros) e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Caphtor/Keftiu: A New Investigation |paşnav=Strange |pêşnav=John |weşanger=Brill Archive |tarîx=1980 |isbn=978-90-04-06256-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=c9QUAAAAIAAJ&pg=PA154 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://palaeolexicon.com/ |sernav=Palaeolexicon - Word study tool of ancient languages |malper=palaeolexicon.com |roja-gihiştinê=2025-10-24 }}</ref> Etîmolojiya navê bi awayekî baş nayê zanîn ku di derbarê navê giravê de hinek pêşniyar ev in: # Peyva yewnanî ya ji bo [[dara serwê]] ([[dara serû]]) (''Cupressus sempervirens''), κυπάρισσος (''kypárissos'') # Navê yewnanî ya [[dara qeneqê]] (''Lawsonia alba''), κύπρος (''kýpros'') # Peyveke ji [[zimanê eteoqibrisî]] ya ji bo [[sifir]]ê. Wek mînak, hatiye pêşniyarkirin ku ew ji peyva sumerî ya ji bo sifir (''zubar'') an jî ji bo [[bronz]]ê (''kubar'') tê ku ji ber kanên mezin ên madena sifir ên ku li giravê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simkin |pêşnav=O. B. |tarîx=2011-03-11 |sernav=Greek Etymology - (R.) Beekes Etymological Dictionary of Greek. In two volumes. With the assistance of Beek L. van. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series, Volume 10.) Pp. xlviii + 1808. Leiden and Boston: Brill, 2010. Cased, €399, US$590. ISBN: 978-90-04-17418-4 (set). |url=https://doi.org/10.1017/s0009840x10001629 |kovar=The Classical Review |cild=61 |hejmar=1 |rr=1–3 |doi=10.1017/s0009840x10001629 |issn=0009-840X }}</ref> Bi rêya bazirganiya derveyî welat, giravê navê xwe daye peyva latînî ya klasîk a navê sifirê ku bi rêya hevoka ''aes Cyprium'', "metalê Qibrisê", ku paşê bi kurtkirî bûye ''Cuprum''.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Our options |weşanger=The MIT Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-262-30606-5 |url=https://doi.org/10.7551/mitpress/9610.003.0008 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Cyprus sentinel2.jpg|thumb|çep|Wêneyekî Qibrîsê ku ji aliyê peyka Sentinel-2 ve di sala 2022an de hatiye kişandin.]] Qibris, hem ji aliyê rûberê ve û hem jî ji aliyê nifûsê ve, piştî giravên îtalî yên Sîsîlya û Sardînyayê, sêyem girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://faculty.fiu.edu/~swdowins/research-eastmed.html |sernav=Shimon Wdowinski: Research: Eastern Mediterranean |malper=faculty.fiu.edu |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref> Her wiha girav ji aliyê rûberê ve 80em mezintirîn û ji aliyê nifûsê ve jî 51em mezintirîn girava cîhanê ye. Dirêjahiya giravê ji serî heta binî 240 kîlomêtre dirêj e û firehiya giravê li xala herî fireh 100 kîlometre berfirehe. Girav di navbera 34° û 36° [[hêlîpan]] a bakur û 32° û 35° [[hêlîlar]]a rojhilat de ye. Herêmên din ên cîran [[Sûrî|Sûriye]] û Libnan li rojhilat û başûrê rojhilat (bi rêzê ve 105 û 108 kîlomêtre, Îsraêl 200 kîlomêtre li başûrê rojhilat, Şerîda Xezeyê 427 kîlomêtre li başûrê rojhilat, Misir 380 kîlomêtre li başûr û [[Yewnanistan]] jî 280 kîlomêtre li bakurê rojavayê giravê ye. Girav ji 800 kîlomêtre dûr e ku 280 kîlomêtre ji girava biçûk a [[Dodekanez]]ê [[Kastellorizo]]​ ​(Megisti), 400 kîlomêtre ji Rodosê û 800 kîlometre ji erdê serekeyê Yewnanistanê dûr e. Qibris li ser xaçerêya sê parzemînan e ku hinek çavkanî Qibrisê wekê beşek [[Ewropa]]yê û hinek çavkanî jî Qibrisê wekê beşekê [[Rojavayê Asyayê]] û [[Rojhilata Navîn]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Countries or areas / geographical regions |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2025-10-23 }}</ref> Avaniya fîzîkî ya giravê ji aliyê du rêzeçiyayên wekê çiyayên [[Trodos]]ê û [[rêzeçiyayên Kerînyayê]] ya biçûk û deşta navendî ya [[Mezaorya]] ku ji aliyê van rêzeçiyayan ve hetiye dorpêç kirin, hatiye çêkirin Ava [[Deşta Mezaoryayê]] ji aliyê [[çemê Pedieosê]] ve, ku çemê herî dirêj ê giravê ye, tê valakirin. Çiyayên Trodosê piraniya beşên başûr û rojavayê giravê vedigirin û bi qasî nîvê rûbera giravê pêk tînin. Xala herî bilind a Qibrisê çiyayê [[Olîmpos]]ê ye ku bilindahiya çiyayê 1.952 mêtre ye û li navenda rêzeçiyayên Trodosê ye. Rêzeçiyayên teng ên Kerînyayê ku li seranserê perava bakur dirêj dibe ku rûberek pir kêmtir digire û bilindahî jî nizmtir in ku herî zêde digihîjin 1.024 mêtre. Girav di nav [[Lewheya Anatolyayê|Lewheya Anatoliyê]] de ye. Girava Qibrisê ekoherêma daristanên Deryaya Navîn a Qibrisê dihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |paşnav10=Noss |pêşnav10=Reed |paşnav11=Hansen |pêşnav11=Matt |paşnav12=Locke |pêşnav12=Harvey |paşnav13=Ellis |pêşnav13=Erle C |paşnav14=Jones |pêşnav14=Benjamin |paşnav15=Barber |pêşnav15=Charles Victor |tarîx=2017 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1093/biosci/bix014 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=5451287 |pmid=28608869 }}</ref> Di Îndeksa Yekparebûna Peyzaja Daristanê ya 2018an de rêzbendî ya navînî ya giravê bi qasî 7.06/10 bû ku girav di nav 172 welatan de di rêza 59em a cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grantham |pêşnav=H. S. |paşnav2=Duncan |pêşnav2=A. |paşnav3=Evans |pêşnav3=T. D. |paşnav4=Jones |pêşnav4=K. R. |paşnav5=Beyer |pêşnav5=H. L. |paşnav6=Schuster |pêşnav6=R. |paşnav7=Walston |pêşnav7=J. |paşnav8=Ray |pêşnav8=J. C. |paşnav9=Robinson |pêşnav9=J. G. |paşnav10=Callow |pêşnav10=M. |paşnav11=Clements |pêşnav11=T. |paşnav12=Costa |pêşnav12=H. M. |paşnav13=DeGemmis |pêşnav13=A. |paşnav14=Elsen |pêşnav14=P. R. |paşnav15=Ervin |pêşnav15=J. |tarîx=2020-12-08 |sernav=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity |url=https://www.nature.com/articles/s41467-020-19493-3 |kovar=Nature Communications |ziman=en |cild=11 |hejmar=1 |rr=5978 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |issn=2041-1723 |pmc=7723057 |pmid=33293507 }}</ref> Ji aliyê jeopolîtîk ve, girav li çar beşên sereke hatiye dabeş kirin. Komara Qibrisê ji sêyan dudiyê başûrê giravê (59.74%) vedigire. Rêveberiya tirk sêyeka bakur (34,85%) vedigire û [[Xeta Kesk]] a di bin kontrola Neteweyên Yekbûyî de herêmeke navber peyda dike ku herduyan ji hev vediqetîne û ji %2,67ê giravê vedihewîne. Di dawiyê de, li ser giravê du baregehên di bin serweriya Brîtanyayê li [[Akrotiri]] û [[Dhekelia]] hene ku ji %2,74ê mayî yê giravê vedihewîne. == Dîrok == === Serdemên pêşdîrokê û kevnare === [[Wêne:Kition, Zeus Keraunios.jpg|thumb|Peykerê [[Zeus Keraunios]] (500–480 {{bz}}) ku li [[Kîtion]]ê hatiye dîtin û îro li muzexaneya Nîkosyayê ye.]] Li gorî dîroka deverên mîna [[Aetokremnos]] a li perava başûr û devera hundirîn a [[Vretsia Roudias]]ê, mirovên nêçîrvanberhevkar cara yekem li dora 13 û 12 hezar sal berê (ji 11.000 heta 10.000 {{bz}}) gihîştine Qibrîsê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tsakalos |pêşnav=Evangelos |paşnav2=Efstratiou |pêşnav2=Nikos |paşnav3=Bassiakos |pêşnav3=Yannis |paşnav4=Kazantzaki |pêşnav4=Maria |paşnav5=Filippaki |pêşnav5=Eleni |tarîx=2021-08-01 |sernav=Early Cypriot Prehistory |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/716100 |kovar=Current Anthropology |ziman=en |cild=62 |hejmar=4 |rr=412–425 |doi=10.1086/716100 |issn=0011-3204 }}</ref> Hatina mirovên pêşîn bi nemana [[hespê çemî]] (hîpopotam) bicûkê Qibrisê ku gewdeyên wan 75 cm bilind bû û [[Fîl]]ê biçûk ê Qibrîsê ku gewdeyên wan ji 1 mêtreyê bilindtir e, hevdem e ku yekane memikdarên mezin ên xwemaliyên giravê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asor.org/pubs/books-monographs/swiny.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.asor.org |roja-gihiştinê=2025-10-23 |roja-arşîvê=2016-06-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160606210529/http://www.asor.org/pubs/books-monographs/swiny.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Civakên cotkariyên neolîtîk ê li ser giravê nêzîkî 10.500 sal berê (8500 {{bz}}) derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bar-Yosef Mayer |pêşnav=Daniella E. |paşnav2=Kahanov |pêşnav2=Yaacov |paşnav3=Roskin |pêşnav3=Joel |paşnav4=Gildor |pêşnav4=Hezi |tarîx=2015-09-02 |sernav=Neolithic Voyages to Cyprus: Wind Patterns, Routes, and Mechanisms |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15564894.2015.1060277 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=10 |hejmar=3 |rr=412–435 |doi=10.1080/15564894.2015.1060277 |issn=1556-4894 }}</ref> Li cihekî neolîtîk ê li Qibrisê, bermahiyên hestiyên pisîkekî heşt mehî li gel hestiyê mirovekî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-06-29 |sernav=Study traces cat's ancestry to Middle East (Published 2007) |url=https://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-29cat.6404420.html |roja-gihiştinê=2025-10-24 |ziman=en }}</ref> Tê texmînkirin ku dîroka vê gorê 9.500 salên niha (7500 {{bz}}) vedigere ku ji şaristaniya Misira kevnar, kevintir e û têkiliya herî kevin a pisîk û mirovan a naskirî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |sernav=CNN.com - Ancient burial looks like human and pet cat - Apr 9, 2004 |malper=edition.cnn.com |roja-gihiştinê=2025-10-24 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Gundê Neolîtîk ê Khirokitia ku bi awayekî baş hatiye parastin, yek ji şûnwarên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û dîroka şûnwarê ji dora 6.800 salên {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Faunal Extinction in an Island Society |url=https://books.google.com/books?id=hCwYwyEBXEAC&pg=PA15 }}</ref> Di Serdema bronzî ya paşîn de, li dora sala 1650 {{bz}} ve Qibris (ku di nivîsên hemdem de bi tevahî an qismî wekê Alaşiya hatiye nas kirin) bi bazirganiya sifirê ku ji çiyayên Trodosê dihat derxistin ve ku zêdetir bi cîhana Deryaya Navîn a fireh ve girêdayî bû ku vê yekê pêşveçûna wargehên bajarî li seranserê giravê teşwîq kiriye û tomar destnîşan dikin ku Qibris di vê demê de ji aliyê "padişahan" ve hatiye birêvebirin ku bi serokên dewletên din ên Deryaya Navîn re (wekê fîrawûnên Padişahiya Nû ya Misrê, wekî ku di [[nameyên Amarna]] de hatine belgekirin) nameyan didan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Knapp |pêşnav=A. Bernard |paşnav2=Meyer |pêşnav2=Nathan |tarîx=2023 |sernav=Merchants and Mercantile Society on Late Bronze Age Cyprus |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/724597 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=127 |hejmar=3 |rr=309–338 |doi=10.1086/724597 |issn=0002-9114 }}</ref> Yekem navê tomarkiriyê padîşahekî Qibrisê Kushmeşûşa ye ku di nameyên ku di sedsala 13an a berî zayînê de ji Ugaritê re hatine şandin de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C. |url=https://books.google.com/books?id=_M1bCgAAQBAJ }}</ref> Di dawiya Serdema Bronzê de li giravê du pêlên niştecihên yewnanî bi cih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Trojan war |url=https://archive.org/details/trojanwar0000thom |paşnav=Thomas |pêşnav=Carol G. |weşanger=Greenwood press |tarîx=2005 |isbn=978-0-313-32526-7 |cih=Westport (Conn.) |paşnav2=Conant |pêşnav2=Craig |series=Greenwood guides to historic events of the ancient world }}</ref> Pêla yekem ji bazirganên yewnanî yên mîkenî pêk dihat ku li dora sala 1400 {{bz}} de dest bi serdana Qibrisê kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A.d. Lacy |weşanger=Taylor & Francis |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YOwOAAAAQAAJ&pg=PA168 }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Tê bawerkirin ku piştî hilweşîna Yewnanistana mîkenî ya serdema bronzê ya paşîn ji 1100 heta 1050 salên {{bz}} pêlek mezin a niştecihbûna yewnanî li giravê çêbûye û karakterê bi piranî yewnanî ya giravê ji vê serdemê vir ve tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Trojan War |url=https://books.google.com/books?id=UzASgBf2W10C&pg=PA98 }}</ref> Qibris di mîtolojiya yewnanî de roleke girîng dilîze ku ji ber girav cihê jidayikbûna [[Afrodîtê]] û [[Adonîs]] e û warê [[Qiral Kînîras]], [[Teukeros]] û [[Pîgmalion]] e. Delîlên wêjeyî hebûna fînîkiyên kevin li Kîtionê nîşan didin ku di destpêka sedsala 10an a berî zayînê de girav di bin desthilatdariya Tîrî de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fas.harvard.edu/~semitic/wl/publications/2012/hadjisavvas.html |sernav=The Shelby White & Leon Levy Program: Hadjisavvas |malper=www.fas.harvard.edu |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Hinek bazirganên fenîkî ku tê bawerkirin ji Tûrê hatine herêmê bicih bûne û li giravê bandora siyasî ya Kîtionê berfireh kirine. Piştî li dora 850 sala {{bz}}, fînîkiyan perestgeh li cihê [[Katarî|Katariyê]] ji nû ve ava kirine û ji nû ve bi kar anîne. Qibris li cihekî stratejîk li rojhilatê Deryaya Navîn e. Berî ku demek kurt di bin desthilatdariya Misirê de bimîne û di dawiyê de di sala 545 BZ de dikeve bin desthilatdariya Hexamenişî, girav ji sala 708 {{bz}} dest pê kiriye û sedsalek ji aliyê împeratoriya neo-asûrî ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:2008.01.0530:book=3:chapter=6:section=3 |sernav=Arrian, Anabasis, book 3, chapter 6, section 3 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Girav bi pêşengiya [[Onêsîlos]] ku padişahê [[Salamîs]]ê bû, di dema [[Serhildana Îyonî]] ya biserneketî ya sala 499 {{bz}} de li dijî axameniyan tevlî hevalbebdên xwe yên yewnanî yên li bajarên Îyonî bûye. Di wî demê de ev serhildan hatiye tepeserkirin lê Qibris dikare rêjeyek bilind a xweseriya xwe biparêze û bi mêla xwe ya ber bi cîhana yewnanî ve dimîne.<ref name=":1"/> === Serdema navîn === [[Wêne:Nicosia by Giacomo Franco.jpg|thumb|çep|Dîwarên Nîkosyayê ku ji aliyê venedîkiyan ve ji bo parastina bajêr ku ji ber êrîşên osmaniyan were parastin hatine çêkirin.]] Dema ku Împeratoriya Romayê di sala 286an de bûye du beşên rojhilat û rojava, Qibris bûye beşek ji Împeratoriya Romayê ya Rojhilat (ku jê re Împeratoriya Bîzansê jî digotin) ku girav nêzîkî 900 salan wekê beşek ji împeratoriyê dimîne. Di bin serweriya bîzansê de, helwesta yewnanî ku ji demên kevnar ve berbiçav bû, karekterek xurt a helenîstîk-xiristiyan hatiye pêşvebirin ku heya niha jî nîşaneya civaka yewnanî ya Qibrisê ye.<ref name=":2">{{Jêder-nûçe |sernav=Cyprus : a country study |url=https://www.loc.gov/item/92036090/ |roja-gihiştinê=2025-10-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Ji sala 649an vir ve Qibris rastî êrîş û talanên dubare yên ji aliyê [[xîlafeta Emewiyan]] ve hatiye. Gelek ji wan talanan bi êrîşên ji nişkê ve pêk dihatin lê talanên din bi êrîşên mezin pêk hatine ku tê de gelek qibrisî hatine kuştin û dewlemendiyeke mezin hatine birin an jî hatine wêrankirin.<ref name=":2" /> Bajarê Salamîsê hatiye hilweşandin ku bajêr careke din êdî ji nû ve nehatiye avakirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-28 }}</ref> Kontrola Bîzansê li perava bakur xurttir dimîne lê ereban li başûr bandora xwe zêdetir kiribû. Di sala 688an de, împerator [[Justinian II]] û xelîfe [[Abd el-Malik]] peymanek îmze kirin ku li gorî peymanê Qibris dê bi heman mîqdarê bacê bide Xelîfetiyê û bacê bide Împeratoriyê lê ji herduyan re jî bêalî bimîne û wekê parêzgeheke ji aliyê împeratoriyê ve were birêvebirin. Ji vê serdemê tu dêrên bîzansî nemane û girav ketiye nav serdemeke xizaniyê.<ref name="Kaldellis2011">{{Jêder-kovar |paşnav=Kaldellis |pêşnav=Anthony |tarîx=2011 |sernav=D. M. Metcalf, ''Byzantine Cyprus, 491–1191''. (Texts and Studies in the History of Cyprus, 62.) Nicosia: Cyprus Research Centre, 2009. Pp. 659; 29 black-and-white figures and tables. |url=https://doi.org/10.1017/s0038713411000492 |kovar=Speculum |cild=86 |hejmar=2 |rr=530–532 |doi=10.1017/s0038713411000492 |issn=0038-7134 }}</ref> Dema ku împerator [[Nîkeforos II Fokas]] li bejahî û ji deryayê biserketinên biryardar bi dest dixe, serweriya bîzansî ya tevahî di sala 965an de hatiye vegerandin.<ref name=":3" /> Di sala 1156an de [[Raynaldê Châtillon]] û [[Thoros II]] ê Ermenistanê di nav sê hefteyan de Qibris talan kirin ku gelek talanî şelandin û gelek welatiyên pêşeng û malbatên wan bi fîdyeyê dîl girtin ku ji bo vegerandina giravê nifş bi nifş berdewam kiribû. Çend keşîşên yewnanî hatin seqet kirin û dişînin [[Konstantînopolîs]]ê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lembright |pêşnav=Robert |tarîx=1996 |sernav=Byzantium: The Decline and Fall |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1996.9952538 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=24 |hejmar=4 |rr=185–185 |doi=10.1080/03612759.1996.9952538 |issn=0361-2759 }}</ref> Di sala 1185an de, [[Îsaak Komnenos]] Lu endamekî malbata împeratorî ya Bîzansê bû, Qibrîsê dagir bi dest dixe û li giravê ji împeratoriyê serbixwe bûna xwe ragihandibû. Di sala 1191ê de, di dema sefera xaçperestan a sêyem de, Richard I ê Îngilîstanê girav ji beşdarê axa xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Middle Ages, 300-1500 |url=https://books.google.com/books?id=rhWpPr93KjMC&pg=PA326 }}</ref> Wî giravê wekî baregeheke dabînkirinê ya sereke bi kar aniye ku di wê demê de ji Saracenan hinek ewlehtir bû. Piştê saleke Richard giravê difiroşê Şovalyeyên Templarê ku piştî serhildanek bi xwînî careke din dîsa şovalyeyan difiroşin Guy ji Lusignan. Birayê wî û cîgirê wî Aimery ji aliyê Henry VI, împeratorê Romayê ya pîroz ve wekê qiralê Qibrisê hatiye nas kirin.<ref name=":3" /> Piştî mirina James II, padîşahê dawî ya Lusignanê, di sala 1473an de, Komara Venedîkê kontrola giravê digire destê xwe, di heman demê de jina venedîkî ya padîşahê ku di wî demê de miribû, şahbanû Catherine Cornaro, wekê pêşengeke li giravê hukumdarî kiriye.<ref name=":3" /> Venedîk di sala 1489an de, piştî deskişandina Catherine ji textê, bi fermî padîşahiya Qibrisê beşdarê axa kiriye. Venedîkiyan bi avakirina sûrên Nîkosyayê, bajêr xurt kirin û bajarê wekê navendeke girîng a bazirganiyê bi kar anîne. Di seranserê desthilatdariya Venedîkê de, xanedaniya osmaniyan gelek caran êrîşî Qibrisê dikirin. Di sala 1539an de osmaniyan Limassol wêran kiriye û ji ber vê yekê venedîkiyan ji ber xetereya herî xirab Famagusta û Kyrenia amadekariya ewlehiya bajaran kirin.<ref name=":3" /> Her çiqas arîstokrasiya Lusignan a fransî di seranserê serdema navîn de li Qibrisê wek çîna civakî ya serdest mabe jî, ew texmîna berê ku yewnanî li ser giravê tenê wekê xizmetkar dihatin dîtin êdî ji aliyê akademîsyenan ve wekê agahiyên rast nayên hesibandin.<ref name="Kaldellis2011" /> Niha tê qebûlkirin ku di serdema navîn de hejmareke zêde ya yewnanên Qibrisî gihîştine çînên jorîn, rêzên navîn ên yewnanî zêde bûne û malbata padîşahî ya Lusignan bi yewnanan re zewicîne. Di nav wan de Qiral John II yê Qibrisê jî hebû ku bi Helena Palaiologina re zewiciye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Arbel |pêşnav=Benjamin |tarîx=2013-04-15 |sernav=Intercultural Contacts in the Medieval Mediterranean |url=https://doi.org/10.4324/9780203724835 |kovar=Medieval Mediterranean |doi=10.4324/9780203724835 }}</ref> === Êrîşên osmaniyan === Tevî berxwedana tund a niştecihên Nîkosya û Famagusta di sala 1570an de êrîşeke berfireh a Osmaniyan bi 60.000 leşkeran girav dikeve bin kontrola osmaniyan. Leşkerên osmanî yên ku Qibrîsê dagir kirin gelek welatiyên xiristiyan ên yewnanî û ermenî kuştin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/cyprus/7.htm |sernav=Cyprus - OTTOMAN RULE |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-10-29 }}</ref> Elîtên latînî yên berê hatin hilweşandin û yekem guhertina demografîk a girîng ji demên kevnar ve bi avakirina civateke misilman pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: A Modern History |paşnav=Mallinson |pêşnav=Bill |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-05-27 |isbn=978-1-85043-580-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HEjkuhF2GsMC&pg=PA81 |paşnav2=Mallinson |pêşnav2=William }}</ref> Leşkerên ku di dagir kirina giravê de şer kirin li giravê bi cih bibûn cotkar û dikankarên tirk ji Anatolyayê anîne giravê. Ev civaka nû eşîrên Anatoliyê ya sirgûnkirî, kesên "nexwestî" û endamên cûrbicûr ên mezhebên misilman ên "bi pirsgirêk", û her wiha hejmareke kesên nû yên li ser giravê jî vedihewand.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean world, 1571-1640 |url=https://archive.org/details/christiansmuslim0000jenn |paşnav=Jennings |pêşnav=Ronald C. |weşanger=New York University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-8147-4181-8 |cih=New York |series=New York University studies in Near Eastern civilization }}</ref> Osmaniyan sîstema feodal a berê ji holê rakir û sîstema miletî li Qibrisê bikaraniye ku li gorî wê gelên ne misilman ji aliyê otorîteyên xwe yên dînî ve dihatin birêvebirin. Berevajî rojên desthilatdariya latînî, serokê dêra Qibrisê wekî rêberê nifûsa Qibrisê ya yewnanî hatibû erkdarkirin û wekî navbeynkar di navbera qibrisiyên yewnanî yên xiristiyan û rayedarên osmanî de tevdigeriya. Vê statuyê misoger kiriye ku dêra Qibrisê di rewşekê de bû ku hewlên berfirehbûna domdar a Dêra Katolîk li ser giravê bi dawî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/Embassy_Madrid.nsf/all/6A33D29D666143A6C1257A36002ECA14/$file/ChipreUnaVisionHistorica.pdf?openelement |sernav=Wayback Machine |malper=www.mfa.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-10-29 |roja-arşîvê=2013-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131017133438/http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/Embassy_Madrid.nsf/all/6A33D29D666143A6C1257A36002ECA14/$file/ChipreUnaVisionHistorica.pdf?openelement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikumdariya osmaniyan li ser Qibrisê carinan bêxem, carinan jî zordar bû ku ev yek li gorî şêwaza birêvebirina siltan û karbidestên herêmî diguherî.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan |paşnav=Pericleous |pêşnav=Chrysostomos |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2009-06-17 |isbn=978-0-85771-193-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA131 }}</ref> Rêjeya misilmanan û xiristiyanan di seranserê serdema serdestiya osmaniyan de diguherî. Bi dagirgirina osmanyan re, di salên 1777 û 78an de 47.000 misilman li giravê bicih dibin ku ji 37.000 ê nifûsa xiristiyanên giravê zêder dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Is the Turkish Cypriot population shrinking? an overview of the ethno-demography of Cyprus in the light of the preliminary results of the Turkish-Cypriot census |paşnav=Hatay |pêşnav=Mete |weşanger=International Peace Research Institute |tarîx=2007 |isbn=978-82-7288-244-9 |cih=Oslo |series=PRIO report }}</ref> Di sala 1872an de, nifûsa giravê gihîştibû 144.000 kesan ku ji wan 44.000 misilman û 100.000 xiristiyan pêk dihat. Gelheya misilman ji gelek krîpto-xiristiyanan pêk dihatin ku di nav wan de Lînobambakî jî hebû ku civateke krîpto-katolîk ku ji ber zordariya dînî ya li ser civaka katolîk ji aliyê rayedarên osmanî ve derketibû holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean World, 1571-1640 |paşnav=Jennings |pêşnav=Ronald |weşanger=NYU Press |tarîx=1992-08-01 |isbn=978-0-8147-4318-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dslYF9LopnMC&pg=PT596 }}</ref> Piştre ev civat di dema desthilatdariya brîtanî de bi civaka tirkên Qibrîsê re asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus |url=https://books.google.com/books?id=nxj9a-Stax4C&pg=PA130 }}</ref> Hê ku Şerê Serxwebûna Yewnanistan ku di sala 1821ê de dest pê dikir, hinek yewnanên qibrisî ber bi Yewnanistanê ve çûn da ku tevlî hêzên yewnanî bibin. Li hember vê yekê, waliyê osmanî ya Qibrisê 486 yewnanên Qibrisî yên navdar girtin û bidarve dike ku di nav wan de Serpiskoposê Qibrisê, Kyprianos û çar keşîşên din jî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Cyprus |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-10-01 |isbn=978-0-8108-6298-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC }}</ref> Di sala 1828an de, serokkomarê yekem ê Yewnanistana nûjen Ioannis Kapodistrias daxwaza yekbûna Qibrisê bi Yewnanistanê re dike ku di encamê de gelek serhildanên biçûk pêk hatibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: a modern history |url=https://archive.org/details/cyprusmodernhist0000mall_o5o8 |paşnav=Mallinson |pêşnav=Bill |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2005 |isbn=978-1-85043-580-8 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas yek ji wan jî bi ser nekeve jî bertek li hember desthilatdariya xirab a osmaniyan bibû sedema serhildanên hem qibrisên yewnanî û hem jî qibrisiyên tirkî. Piştî sedsalan ji paşguhkirina osmaniyan, xizaniya piraniya mirovan û standina bacên giran ên berdewam, neteweperestiya yewnanî zêde dike û di sedsala 20an de fikra yekîtîya bi Yewnanistana nû serbixwe re di nav qibrisiyên yewnanî de bi xurtî kok girt. Di bin desthilatdariya osmaniyan de, rêjeyên hejmartin, qeydkirina dibistanan û xwendin û nivîsandinê daketibû asta herî kêm bû. Ev rêjeyên piştî bidawîbûna desthilatdariya osmaniyan jî berdewam kirin û piştre careke din di sedsala bîstan de bi rêjeya xwendin û nivîsandina giravê bi awayeke bi lez zêde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the global economy: from 1500 to the present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-107-10470-9 |cih=Cambridge, United Kingdom ; New York, NY |paşnavê-edîtor=Baten |pêşnavê-edîtor=Joerg |paşnavê-edîtor2=International Economic History Association }}</ref> Ev rayedarên dînî, ligel efser û pisporên leşkerî yên yewnanî ku hinek ji wan hê jî Megali Idea dişopandin, paşê rêxistina gerîla EOKA (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston an Rêxistina Neteweyî ya Şervanên Qibrisî) damezrandin. === Serdema brîtaniyan === [[Wêne:Hosting the British flag at Nicosia.jpg|thumb|Dîmenek ji bilindkirina ala brîtanî li Nîkosyayê.]] Piştî şerê rûs û tirkan (1877–1878) û Kongreya Berlînê, Qibris ji Împeratoriya Brîtanî re hate kirêkirin ku di sala 1878an de rêveberiya wê bi awayekî ''de facto'' girt ser xwe (her çend ji aliyê serweriyê ve, Qibris heta 5ê Mijdara 1914an, digel [[Misir]] û [[Sûdan]]ê, wekî axa osmanî ya de jure ma) di berdêla garantiyên ku [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] diviyabû giravê wekî bingehek bikar bîne ku osmaniyan li dijî êrîşkariya Rûsyayê biparêze.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2025-10-30 |ziman=en }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-30 }}</ref> Girav dê ji bo rêyên kolonyalîzmê yên Brîtanyayê wekî baregeheke leşkerî ya sereke xizmet bikira. Di sala 1906an de dema ku bendera Famagusta temam bû Qibris baregeheke deryayî ya stratejîk bû ku li ser [[Kanala Swêşê]], rêya sereke ya girîng ber bi Hindistanê ve bû ku di wê demê de milkê herî girîng ê derveyî welêt ê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] bû. Piştî destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û biryara xanedaniya osmanî ya tevlîbûna şer li kêleka [[Hêzên Navendî]], di 5ê mijdara sala 1914an de [[Împeratoriya Brîtanî]] bi fermî Qibrisê beşdarê axa dike û xedîvatiya osmanî ya [[Misir]]ê û Sûdanê wekî siltanî û parêzgeriya Brîtanyayê ragihand.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Di cotmeha sala 1915an de, Brîtanyayê Qibrisê pêşkêşî Yewnanistanê kiriye ku di bin desthilatdariya Qiral [[Konstantînê Mezin|Konstantînê I]] ê [[Yewnanistan]]ê de bû ku bi şertekî ku Yewnanistan li kêleka Brîtanyayê tevlî şer bibe û here alîkariya Serbistanê ku erkên xwe yên peymana serbi-yewnan a gulana 1913an bicih bîne.<ref name="Geronymaki2024">{{Jêder-kovar |paşnav=Geronymaki |pêşnav=Kalliopi |tarîx=2024 |sernav=A Front for ‘Humanity’ Greek and Greek Cypriot Orthodox Advocates Between Anti-colonialism, Self-determination and Enosis (1950–1960) |url=https://doi.org/10.1080/07075332.2024.2374522 |kovar=The International History Review |cild=46 |hejmar=6 |rr=733–751 |doi=10.1080/07075332.2024.2374522 |issn=0707-5332 }}</ref> Ji bo yekbûna bi Qibrisê re, "derfeteke" zêrîn da Yewnanistanê.<ref name="Geronymaki2024" /> Wekî din, dema ku rêveberiya Zaimis pêşniyara Brîtanî napejirîne, "derfeteke windayî" bû.<ref name="Geronymaki2024" /> Di sala 1923an de, li gorî Peymana Lozanê, komara Tirkiyê ya nû dest ji her îdiayek li ser Qibrisê berda û di sala 1925an de ew wekî koloniyeke taca Brîtanyayê hate ragihandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-11-02 }}</ref>. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, gelek yewnanî û tirkên Qibrisê tevlî Alaya Qibrisê dibin. Di vê navberê de, nifûsa yewnanî ya Qibrisê hêvî dikir ku rêveberiya brîtanî dê bibe sedema enozîsê. Fikra enosisê di dîrokê de beşek ji Megali Idea bû ku armanceke siyasî ya mezintir a dewleteke yewnanî ku herêmên bi nifûseke mezin a yewnanî yê di nav erdên dagirkiriyên xanedaniya osmanî ya berê de ku di nav de Qibris û Asyaya Biçûk hebû ku Konstantînopolîs wekê paytext dihat hesibandin, vedihewîne û ji aliyê Dêra Ortodoks a Qibrisê ve bi awayekî çalak dihate şopandin ku endamên wê li Yewnanistanê perwerde dihatin perwerdehkirin. Ev rayedarên dînî ligel efser û pisporên leşkerî yên yewnanî ku hinek ji wan hê jî Megali Idea dişopandin, paşê rêxistina gerîla EOKA (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston an Rêxistina Neteweyî ya Şervanên Qibrisî) damezrandin.<ref name="KerLindsay2011">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cyprus Problem: What Everyone Needs to Know |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Oxford University Press, USA |tarîx=2011-04-21 |isbn=978-0-19-975716-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xTL382g5sWwC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Educations in Ethnic Violence: Identity, Educational Bubbles, and Resource Mobilization |paşnav=Lange |pêşnav=Matthew |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-139-50544-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ac2NRpHoY3EC }}</ref> Yewnanên Qibrisî girav wekî dîrokî Yewnanî didîtin û bawer dikirin ku yekîtî bi Yewnanistanê re mafekî xwezayî ye.<ref name="Diez2002">{{Jêder-kitêb |sernav=The European Union and the Cyprus Conflict: Modern Conflict, Postmodern Union |paşnav=Diez |pêşnav=Thomas |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-7190-6079-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=A4QTUWBEC2kC&pg=PA83 }}</ref> Di salên 1950an de, dûvçûna enosisê bû beşek ji siyaseta neteweyî ya Yewnanistanê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standing Your Ground: Territorial Disputes and International Conflict |paşnav=Huth |pêşnav=Paul |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-0-472-02204-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NIAc-R5fgQoC }}</ref> Di destpêkê de tirkên Qibrisê alîgirê berdewamiya desthilatdariya brîtanî bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Divided Cyprus: Modernity, History, and an Island in Conflict |paşnav=Papadakis |pêşnav=Yiannis |weşanger=Indiana University Press |tarîx=2006-07-18 |isbn=978-0-253-11191-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wzPG7b_m4swC&pg=PA2 |paşnav2=Peristianis |pêşnav2=Nicos |paşnav3=Welz |pêşnav3=Gisela }}</ref> Lêbelê ew ji bangên yewnanên Qibrisê ku ji bo enosisê dihat kirin aciz bûn, ji ber ku wan yekîtiya Girîtê bi Yewnanistanê re ku dibû sedema koçberiya tirkên Girîtê, wekî presedanek ku divê neyê dûrxistin didîtin û wan di bersiva çalakiya çekdarî ya EOKA de helwesteke alîgirê parçekirinê girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Informal States: Statebuilding in Northern Cyprus and Transdniestria |paşnav=Isachenko |pêşnav=D. |weşanger=Springer |tarîx=2012-03-20 |isbn=978-0-230-39206-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FQeVnXmjBzYC&pg=PA37 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan |paşnav=Pericleous |pêşnav=Chrysostomos |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2009-06-17 |isbn=978-0-85771-193-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA135 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of Cyprus |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000mirb |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-8108-5526-7 |cih=Lanham, Md |series=Historical dictionaries of Europe }}</ref> Yewnanên Qibrisê giravê wekê cihwareke dîrokî ya yewnanî didîtin û bawer dikirin ku yekîtî bi Yewnanistanê re mafekî xwezayî ye.<ref name="Diez2002"/> Di salên 1950an de lêgerîna enosisê bûye beşek ji siyaseta neteweyî ya Yewnanistanê. Di destpêkê de, tirkên Qibrisê alîgirê berdewamiya desthilatdariya brîtanî bûn. Lêbelê ew ji bangên yewnanên Qibrisî yên ji bo enosisê aciz bûn, ji ber ku wan yekîtiya Girîtê bi Yewnanistanê re ku bûye sedema koçberiya tirkên Girîtê ku wekî presedanek ku divê neyê dûrxistin didîtin û wan di bersiva çalakiya çekdarî ya EOKA de helwestek alîgirê parçekirinê girtin.Tirkên Qibrisê jî xwe wekî komeke etnîkî ya cuda ya giravê didîtin û bawer dikirin ku mafê wan ê diyarkirina çarenûsê ji yewnanên Qibrisê cuda ye. Di heman demê de di salên 1950an de, serokê tirk Menderes Qibris wekî "dirêjkirina Anatoliyê" dihesiband ku parçekirina Qibrisê li ser bingeha etnîkî red kiribû û alîgirê tevlêbûna tevahiya giravê bi Tirkiyeyê re bû. Dirûşmên neteweperest li ser fikra "Qibris Tirk e" bûn û partiya desthilatdar Qibrisê wekê beşek ji Tirkiyeyê ragihandibû ku ji bo ewlehiya wan girîng bû. Piştî ku hate fêmkirin ku rastiya ku nifûsa tirkên Qibrisê tenê ji %20ê giravavanan pêk tîne, îlheqkirina giravê ne gengaz dike ku siyaseta neteweyî hate guhertin û li cihê vê yekê dabeşkirin hatiye qebûlkirin. Dirûşma "Parvekirin an Mirin" di xwepêşandanên tirkên Qibrisê û tirkan de ku ji dawiya salên 1950î dest pê kiribû û di seranserê salên 1960î de berdewam kiribû, pir caran dihat bikar anîn. Her çend piştî konferansên Zurîh û Londonê hatiye dîtin ku Tirkiye hebûna dewleta Qibrisê qebûl dike û xwe ji siyaseta xwe ya alîgirê parçekirina giravê dûr bixe jî, armanca serokên tirk û Qibrisa tirk ew bû ku dewletek serbixwe ya Tirk li bakurê giravê ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From the Abode of Islam to the Turkish Vatan: The Making of a National Homeland in Turkey |paşnav=Özkan (Ozkan) |pêşnav=Behlül (Behlul) |weşanger=Yale University Press |tarîx=2012-06-26 |isbn=978-0-300-18351-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kCArlsRcHUMC&pg=PA199 }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=Cipro oggi |url=https://books.google.com/books?id=pUcSji-f1zYC&pg=PA27 }}</ref> Di çileya sala 1950an de, Dêra Qibrisê di bin çavdêriya dîndaran de û bêyî beşdariya tirkên Qibrisê giştpirsiyeke li dar xistibû ku tê de %96ê yewnanên Qibrisê yên beşdar dengê xwe ji bo enosisê bikar anîbûn. Yewnanî di wê demê de (li gorî serjimêriya sala 1946) ji %80,2ê nifûsa giştî ya giravê pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Britain and the World: Imperial Endgame: Britain's Dirty Wars and the End of Empire |paşnav=Grob-Fitzgibbon |pêşnav=Benjamin |weşanger=Palgrave Macmillan Limited |tarîx=2011 |isbn=978-0-230-30038-5 |cih=London |series=Britain and the World Ser }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Who Influenced Whom?: Lessons from the Cold War |paşnav=Tatum |pêşnav=Dale C. |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2002-10-22 |isbn=978-0-7618-2444-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=70NxlYekQIgC&pg=PA43 }}</ref><ref name="Hoffmeister2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Legal Aspects of the Cyprus Problem: Annan Plan And EU Accession |paşnav=Hoffmeister |pêşnav=Frank |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2006 |isbn=978-90-04-15223-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LZXbg3ZwvGoC }}</ref> Rêveberiya Brîtanî pêşniyara xweseriya sînordarkirî di bin destûrekê de qebûk dike lê di dawiyê de vê xweseriyê nabejirîne. Di sala 1955an de rêxistina EOKA hatibû damezrandin ku bi rêya têkoşîna çekdarî yekîtîya bi Yewnanistanê re dixwestin. Di heman demê de, rêxistina berxwedana tirkan (TMT) wekê dijberiyek ji bo Taksîmê, ango parçekirinê, ji aliyê tirkên Qibrisê ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/mavratsas.html |sernav=Politics |malper=www.cyprus-conflict.net |roja-gihiştinê=2025-11-02 |roja-arşîvê=2008-06-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080605233259/http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/mavratsas.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Karbidestên brîtanî ti berteke ji bo avakirina rêxistina veşartî ya Tirkî TMT nedabûn nîşan. Sekreterê Dewletê ya Koloniyan di nameyekê de bi dîroka 15ê tîrmeha sala 1958an de şîret li parêzgerê Qibrisê kiribû ku tevî kiryarên wê yên neqanûnî jî, li dijî TMTê tevnegere da ku zirarê nede têkiliyên brîtanî yên bi hikûmeta Tirkiyê re.<ref name=":7" /> === Serxwebûn û tundûtûjiya di navbera civakên giravê de === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Makarios III and Robert F. Wagner NYWTS cropped.jpg | width1 = 135 | image2 = Bundesarchiv B 145 Bild-F014934-0068, Fazil Kutschuk.jpg | width2 = 127 | footer = Serokê yekem ê Qibrisê, [[Makaryos III]] (li aliyê çepê) û cîgirê yekem ê serokkomarê Qibrisê, [[Fazıl Küçük]] (li aliyê rastê) }} Di dema desthilatdariya Brîtanyayê de navbera du civakên etnîkî yên giravê de nakokî derketiye ku qibrisiyên yewnanî ku di sala 1960an de ji %77ê nifûsê giravê pêk dianîn û qibrisiyên tirk ku ji %18ê nifûsê pêk dianîn. Ji sedsala 19an û pê ve nifûsa yewnanî ya Qibrisê xebatên ji bo enosisê an jî yekîtîya bi Yewnanistanê re dane meşandin ku di salên 1950î de bûye polîtîkayeke neteweyî ya yewnanî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Government and Politics of Cyprus |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Peter Lang |tarîx=2009 |isbn=978-3-03911-096-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AzIXtVdDDwgC&pg=PA48 |paşnav2=Faustmann |pêşnav2=Hubert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Cyprus |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-10-01 |isbn=978-0-8108-6298-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC&pg=PA25 }}</ref> Gelheya tirkên Qibrisê di destpêkê de piştgirîya berdewamiya desthilatdariya brîtanî kirine û piştre jî re daxwaza tevlêkirina giravê bi Tirkiyeyê kirine û di salên 1950an de, bi hevkariya Tirkiyeyê, siyaseta teksîmê, parçekirina Qibrisê û avakirina dewleteke tirk li bakurê giravê dane destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond a Divided Cyprus: A State and Society in Transformation |paşnav=Trimikliniotis |pêşnav=Nicos |weşanger=Springer |tarîx=2012-11-26 |isbn=978-1-137-10080-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zS_HAAAAQBAJ&pg=PA104 |paşnav2=Bozkurt |pêşnav2=Umut }}</ref> Piştî operasyoneke çekdarî ya bi pêşengiya EOKA, di sala 1960an de Qibrisê serxwebûna xwe bi dest xistibû. Li gorî Peymana Zurîx û Londonê, Qibris di 16ê tebaxa sala 1960an de bi fermî serxwebûna xwe bi dest dixe ku di wê demê nifûsa giravê 573.566 bû ku ji wan 442.138 (%77.1) yewnanî, 104.320 (%18.2) tirk û 27.108 (%4.7) ji etnîkiyên din pêk dihatin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/21.htm |sernav=Cyprus - Population |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-07 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî her du Herêmên Baregehên Serwer ên Akrotiri û Dhekeliyê parastin ku di heman demê de postên hikûmetê û ofîsên giştî li gorî kotayên etnîkî hatin dabeş kirin û mafê vetoya daîmî, %30 di parlamento û rêveberiyê de dabûn kêmneteweyên tirk ên Qibrisê û mafên garantoriyê da her sê dewletên sereke. Lêbelê dabeşkirina desthilatdariyê wekî ku di destûrê de hatibû pêşbînîkirin, di demek kurt de bûye sedema astengiyên yasayî û nerazîbûna her du aliyan ku çekdarên neteweperest bi piştgiriya leşkerî ya Yewnanîstan û Tirkiyeyê dîsa dest bi perwerdeyê kirin. Serkirdayetiya Qibrisa yewnanî bawer dikir ku mafên ku di bin destûra bingehîn a sala 1960an de ji bo Qibrisa tirk re hatine dayîn pir berfireh in û plana Akritas amade kiriye ku armanc ew bû ku destûrê bi sûda Qibrisên yewnanî reform bike, civaka navneteweyî li ser rastbûna guhertinan razî bike û di nav çend rojan de ger tirk planê qebûl nekin wan hildin bin kontrola xwe.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/12.htm |sernav=Cyprus - THE REPUBLIC OF CYPRUS |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-07 }}</ref> Dema ku serokkomarê Qibrisê Serpiskopos Makarios III daxwaza guhertinên destûrî dike, alozî zêde dibin lê Tirkiyê vê guhertin red dike û di heman demê de tirkên Qibrisê jî li dijî van guhertinan derdikevin.<ref name=":8" /> Di 21ê kanûna sala 1963an de, di navbera eşîrên qibrisî û yewnanî de şer û pevçûn derket û du tirkên Qibrisê di navbera wan de hatin kuştin. Piştre di şer û pêvçûnên berdewam de 364 tirk û 174 yewnanên Qibrisê hatin kuştin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Road to Bellapais |url=https://books.google.com/books?id=XIK6AAAAIAAJ&q=According+to+official+records,+364+Turkish+Cypriots+and+174+Greek+Cypriots+were+killed+during+the+1963-1964+crisis. }}</ref> 109 gundên tirkan hatin vala kirin û 25–30 hezar tirkên Qibrîsê jicihwarên xwe dibin. Ev krîz bûye sedema bidawîbûna beşdariya tirkên Qibrisî di rêveberiyê de û îdiaya wan ku rewatiya xwe winda kiriye ku rastiya vê îdiayê hê jî bi nakok e. Li hinek deveran, yewnanên qibrîsî rê li ber tirkên qibrisî girtin ku rêwîtiyê bikin û bikevin avahiyên hikûmetê, di heman demê de hinek tirkên qibrisî jî bi dilxwazî ji ber bangên rêveberiya tirkên qibrisî vekişiyan.<ref name="KerLindsay2011"/> Tirkên Qibrisê dest bi jiyana li enklavan kirin. Avahiya komarê bi awayekî yekalî ji aliyê Makarios ve hate guhertin û Nîkosya bi bicihkirina leşkerên UNFICYP bi xeta kesk hatiye dabeşkirin.<ref name="Hoffmeister2006"/> Di sala 1964an de Tirkiyeyê gef xwar ku li hember tundûtûjiya nav-civakî ya berdewam a Qibrisê, êrîşî Qibrisê bike lê ev yek bi telegrameke tund a serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Lyndon B. Johnson di 5ê hezîranê de hatiye rawestandin ku hişyarî da ku DYA dê di rewşa dagirkirina axa Tirkiyeyê ya ji aliyê Sovyetê ve li kêleka Tirkiyeyê nemîne. Di heman demê de di sala 1964an de enosis polîtîkayeke yewnanî bû û dê dev jê bernedaba; Makarios û serokwezîrê yewnanî Georgios Papandreou li hev kirin ku enosis divê armanca dawîn be û Qiral Konstantîn ji Qibrisê re "yekîtiyek bilez ê bi welatê sereke re" xwest. Yewnanistanê ji bo rûbirûbûna dagirkirina gendelî ya ji aliyê Tirkiyê ve 10 hezar leşker şandibû Qibrisê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus and International Peacemaking 1964-1986 |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Routledge |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-136-67752-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Znp9AwAAQBAJ&pg=PA28 }}</ref> Krîza salên 1963 û 64an tundûtûjiya navcivakî yê di navbera her du civakan de zêdetir kiriye ku zêdetirî 25.000 tirkên Qibrisê koçberî enklavan dibin û dawî de radestê komara Qibrîsê dibin.<ref name="Hoffmeister2006"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/13.htm |sernav=Cyprus - Intercommunal Violence |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> === Derbeya sala 1974an, dagirkirin û parçebûna giravê === Di 15ê tîrmeha sala 1974an de, cûntaya leşkerî ya Yewnanistanê bi serokatiya Dimitrios Ioannides li Qibrisê darbeyek leşkerî pêk anî û girav bi Yewnanistanê ve girê dabû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papadakis |pêşnav=Yiannis |tarîx=2003-09-01 |sernav=Nation, narrative and commemoration: political ritual in divided Cyprus |url=https://doi.org/10.1080/0275720032000136642 |kovar=History and Anthropology |cild=14 |hejmar=3 |rr=253–270 |doi=10.1080/0275720032000136642 |issn=0275-7206 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Wiley-Blackwell Dictionary of Modern European History Since 1789 |paşnav=Atkin |pêşnav=Nicholas |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2011-05-23 |isbn=978-1-4443-9072-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1QyXCTW_MCQC |paşnav2=Biddiss |pêşnav2=Michael |paşnav3=Tallett |pêşnav3=Frank }}</ref> Derbeyê serok Makarios III ji kar dûr xistiye û li cihê wî neteweperestê alîgirê yekîtiyê Nikos Sampson anibû li ser erkê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=CYPRUS: Big Troubles over a Small Island |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=TIME.com |roja-arşîvê=2011-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111221060408/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di bersiva derbeyê de, piştê pênc rojan, di 20ê tîrmeha sala 1974an de, artêşa tirk êrîşî giravê dike û piştre giravê dagir dike ku bi îdiaya ku mafê destwerdanê ji bo vegerandina rêziknameya destûrî ji Peymana Garantiyê ya sala 1960an wergirtiye. Ev îdia ji aliyê Neteweyên Yekbûyî û civaka navneteweyî ve hatiye redkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Law and the Use of Force |paşnav=Gray |pêşnav=Christine |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2008-07-17 |isbn=978-0-19-102162-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qnFCAgAAQBAJ }}</ref> Dema ku li peravên Krenyayê, keştîyên leşkerî yên Tirkiyeyê 6.000 leşker û her weha tank, barhilgir û wesayîtên zirxî daxistin, hêza hewayî ya Tirkiyeyê dest bi bombebarankirina çeperên Yewnanistanê li Qibrisê dike û bi sedan leşkerên pereşûtvan li herêma di navbera Nîkosya û Krenyayê de hatin avêtin ku deverên bi çekdarkirî yên deverên tirk ku demek dirêj li wir ava bûbûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Greek Upheaval: Kings, Demagogues, and Bayonets |paşnav=Theodoracopulos |pêşnav=Taki |weşanger=Caratzas Bros. |tarîx=1978 |isbn=978-0-89241-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZPscAAAAYAAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: A Country Study |paşnav=Division |pêşnav=Library of Congress Federal Research |weşanger=Federal Research Division, Library of Congress |tarîx=1993 |isbn=978-0-8444-0752-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5UuFAAAAIAAJ }}</ref> Piştê sê rojan dema ku agirbest hatibû pejirandin, Tirkiyeyê 30.000 leşker li ser giravê daxistibû û Krenya, korîdora ku Krenya bi Nîkosyayê ve girêdide û taxa Qibrisê ya tirk a Nîkosyayê desteser kiribû.<ref name="OMalley2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cyprus Conspiracy: America, Espionage and the Turkish Invasion |paşnav=O'Malley |pêşnav=Brendan |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2001-06-25 |isbn=978-0-85773-016-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4Jz3AgAAQBAJ&pg=PA195 |paşnav2=Craig |pêşnav2=Ian }}</ref> Cûntaya li Atînayê û piştre jî rejîma Sampson li Qibrisê ji desthilatdariyê ketin. Li Nîkosyayê, Glafkos Clerides bi awayekî demkî serokatiyê digire ser xwe.<ref name="OMalley2001" /> Lê piştî danûstandinên aştiyê ya li Cenevê, hikûmeta Tirkiyeyê çeperên xwe yên Krenyayê xurt kir û di 14ê tebaxê de dest bi dagirkirina duyem kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contested Lands: Israel-Palestine, Kashmir, Bosnia, Cyprus, and Sri Lanka |paşnav=Bose |pêşnav=Sumantra |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2009-07-01 |isbn=978-0-674-02856-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KKZcgOJPjVkC&pg=PA86 }}</ref> Di encama dagirkirinê de Morfo, Karpas, Famagusta û Mesûrya ketin bin kontrola Tirkiyeyê. Zextên navneteweyî dibin sedema agirbestê û heta wê demê ji %36ê giravê ji aliyê tirkan ve hatibû dagirkirin û 180.000 yewnanên Qibrisê ji malên xwe yên li bakur hatibûn derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Congressional Record, V. 147, Pt. 3, March 8, 2001 to March 26, 2001 |url=https://books.google.com/books?id=fJ9DhiRRtIoC&pg=PA4095 }}</ref> Di heman demê de, nêzîkî 50.000 tirk ber bi bakur ve hatin koçberkirin û li milkên qibrisiyên yewnanî yên koçberkirî hatibûn bi cih kirin. Ji ber ku di dema dagirkirina Qibrisê ya Tirkiyeyê ya 1974an de alavên ku ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hatine peyda kirin bikar aniye, di nav cûrbecûr cezayên li dijî Tirkiyeyê de, di nîvê sala 1975an de Kongreya Dewletên Yekbûyî ambargoya çekan li ser Tirkiyeyê bikar tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey and the United States: the arms embargo period |url=https://archive.org/details/turkeyunitedstat0000unse_a9d0 |paşnav=Campany |pêşnav=Richard C. |weşanger=Praeger |tarîx=1986 |isbn=978-0-275-92141-5 |cih=New York }}</ref> Di encama şerê ji 1963 heta 1974an de, 1.534 qibrisiyên yewnanî û 502 qibrisiyên tirk winda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=34064&cat_id=1 |sernav=Over 100 missing identified so far |roja-gihiştinê=2025-11-11 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927202937/http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=34064&cat_id=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=30795&cat_id=1 |sernav=Missing cause to get cash injection |roja-gihiştinê=2025-11-11 |roja-arşîvê=2007-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930014514/http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=30795&cat_id=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji xeynî herêmên bingehên serwer ên akrotiri û dhekelia ku li gorî peymanên London û Zurîxê di bin kontrola Keyaniya Yekbûyî de ne, Komara Qibrisê li ser tevahiya giravê, tevî avên xwe yên behahî û herêma giravê ya aborî ya taybet, xwedî serweriya de jure ye. Lêbelê di roja îro de girav bi awayekî fiîlî li du beşên sereke hatiye dabeşkirin ku brşek herêma di bin kontrola bi bandor a Komara Qibrisê de ye ku li başûr û rojavayê giravê ye û bi qasî ji %59 ji rûbera giravê pêk tîne û beşa din jî li bakurê giravê ye ji aliyê rêveberiya tirk a nenaskirî ve tê birêvebirin ku bi qasî ji %36 ji rûbera giravê vedihewîne. Nêzîkî ji %4 ê ji rûbera giravê di bin herêma navber ya Neteweyên Yekbûyî de ye. Civaka navneteweyî beşa bakurê giravê wekî axa Komara Qibrisê ya ku ji aliyê Tirkiyê ve hatiye dagirkirin dibîne. Ev dagirkerî li gorî qanûnên navneteweyî wekî neqanûnî tê dîtin û ji dema ku Qibris bûye endamê Yekîtiya Ewropî ve wekî dagirkirina neqanûnî ya axa YEyê tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Island in Europe: The EU and the Transformation of Cyprus |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2011-05-03 |isbn=978-1-84885-678-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R1QEn3G4L7MC&pg=PA15 |paşnav2=Faustmann |pêşnav2=Hubert |paşnav3=Mullen |pêşnav3=Fiona }}</ref> == Birêvebirin == [[Wêne:Parlanet cyprus.jpg|thumb|çep| Qesra serokkomariya Qibrisê, Nîkosya.]] Qibris komarek serokatiyê ye ku serokê dewletê û hikûmetê bi rêya dengdana giştî ji bo heyamek pênc salan têne hilbijartin. Desthilata cîbicîkirinê ji aliyê hikûmetê ve tê kirin ku desthilata qabûndanînê di destê meclîsa nûneran de ye lê dadwerî hem ji desthilata cîbicîkar û hem jî qanûndanînê serbixwe ye. Destûra Bingehîn a 1960an sîstemeke hikûmetê ya serokatiyê bi şaxên rêveberiyê ku qanûndanîn û dadweriyê ya serbixwe û her wiha sîstemeke tevlihev a kontrol û hevsengiyê ye ku di nav de rêjeyeke parvekirina desthilatdariyê ya girankirî ku ji bo parastina berjewendiyên tirkên Qibrisê hatibû çêkirin, peyda dikir. Desthilata rêveber ji aliyê serokkomarekî Qibrisê ya yewnanî û cîgirê serokkomarekî Qibrisê ya tirk ve dihat birêvebirin ku ji aliyê civakên xwe ve ji bo demên pênc salan dihatin hilbijartin û her yek ji wan xwediyê mafê vetoyê li ser hinen cureyên qanûndanîn û biryarên rêveber bûn. Desthilata qanûndanînê di destê meclîsa nûneran de bûn ku ew jî li ser bingeha lîsteyên dengdêrên cuda dihatin hilbijartin. Ji sala 1965an vir ve, piştî pevçûnên di navbera her du civakan de, kursiyên tirkên Qibrisê yên di Meclîsê de vala mane. Dema ku artêşa tirk sêyeka bakurê giravê dagir kiriye, di sala 1974an de Qibris bi awayeke defakto hatiye parçekirin. Tirkên Qibrisê paşê di sala 1983an de wekê Komara Tirk a Qibrisa Bakur serxwebûna xwe ragihandiye û rêveberiyeke ava kiriye ku ev serxwebûn rêveberî tenê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye nas kirin. Di sala 1985an de KKTC destûrek pejirand û hilbijartinên xwe yên yekem li dar xist. Di heman demê de berevajiyê vê yekê Neteweyên Yekbûyî serweriya Komara Qibrisê li ser tevahiya girava Qibrisê nas dike. Ji sala 2007an pê ve, meclîsa nûneran 56 endamên meclîsê hebûn ku ji bo demek pênc salan bi temsîliyeta rêjeyî dihatin hilbijartin û sê endamên çavdêr jî hebûn ku kêmneteweyên ermenî, latînî û maronî temsîl dikirin. Bîst û çar kursî ji bo civaka tirk hatibûn veqetandin lê ji sala 1964an vir ve vala mane. Siyaseta giravê ji aliyê AKEL a komunîst, Mîtînga Demokratîk a lîberal û muhafezekar, Partiya Demokratîk a navendî û EDEK a sosyaldemokrat ve dihate kontrol kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |sernav=Democratic Party (DH.KO) > Το Κόμμα > Διακήρυξη |malper=www.diko.org.cy |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en-US |paşnav=DotNetNuke |roja-arşîvê=2007-06-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070611174508/http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2008an de Dimitris Christofias bû yekem serokê dewletê yê Komunîst ê welêt. Ji ber tevlêbûna wî di krîza darayî ya Qibrisê ya salên 2012 û 2013an de, Christofias di sala 2013an de ji bo hilbijartinê nehat hilbijartin. Di hilbijartinên serokkomariyê ya di sala 2013an de namzedê Mîtînga Demokratîk Nicos Anastasiades bi %57.48ê dengan bi dest xist. Di encamê de, Anastasiades di 28ê Sibata 2013an de sond xwar. Anastasiades di hilbijartinên serokkomariyê yên 2018an de bi %56ê dengan ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribune.gr/world/news/article/434054/nikitis-ton-eklogon-stin-kypro-56-o-nikos-anastasiadis.html |sernav=Νικητής των εκλογών στην Κύπρο με 56% ο Νίκος Αναστασιάδης |malper=Tribune.gr |tarîx=2018-02-04 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=el |paşnav=Σύνταξης |pêşnav=Αίθουσα }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-03-01 |sernav=Cyprus country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17217956 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di 28ê sibata 2023an de, Nikos Christodoulides, serketîyê gera duyemîn a hilbijartinên serokkomariyê yên 2023an, wekî heştemîn serokê Komara Qibrisê sond xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230228-new-cyprus-president-sworn-in |sernav=New Cyprus president sworn in |malper=France 24 |tarîx=2023-02-28 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en }}</ref> === Dabeşkirinên îdarî === Komara Qibrisê ji şeş herêmên îdarî yên wekê Nîkosya, Famagusta, Krenya, Larnaca, Limassol û Paphosê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://europa.eu/abc/maps/members/cyprus_en.htm |sernav=EUROPA - The EU at a glance - Maps - Cyprus |malper=europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en }}</ref> === Enklav û eksklav === Qibris ji çar herêmên eksklav pêk tê ku hemî di bin axa herêma bingeha serwer a brîtanî ya Dhekeliyê de ne. Du herêmên pêşîn gundên Ormidhia û Xylotymvou ne û herêma sêyem Santrala Elektrîkê ya Dhekelia ye ku bi rêyeke Brîtanî ve dibe du beş. Beşa bakur wargeha penaberên EAC ye û beşa başûr jî her çiqas li kêleka deryayê be jî di heman demê de herêmeke enklav e ji ber ku avên wê yên herêmî nînin û ew jî avên [[Keyaniya Yekbûyî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://geosite.jankrogh.com/dhekelia.htm |sernav=Cyprus |malper=geosite.jankrogh.com |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}</ref> Herêma navber a NY li hember Dhekeliyê dirêj dibe û ji aliyê rojhilat ve li hember Ayios Nikolaos dîsa bilind dibe û bi korîdorek bejahî ya zirav bi mayî ya Dhekeliyê ve girêdayî ye. Her çend ne de jure be jî, bi vî awayî, herêma navber herêma Paralimni ya li quncika başûrê rojhilatê giravê vediguherîne herêmek de faktoyê. === Hêz === Artêşa Neteweyî ya Qibrisê saziya leşkerî ya sereke ya komara Qibrisê ye. Artêş hêzek çekdarî ya hevbeş e ku ji yekîneyên bejahî, hewayî û deryayî pêk tên. Di demên berê de ji hemî welatiyên mêr dihat xwestin ku piştê temenê ya 17 salî yên xwe 24 mehan di artêşa neteweyî de xizmetê bikin lê di sala 2016an de ev heyama xizmeta mecbûrî dakete 14 mehan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greece.greekreporter.com/2016/07/15/cyprus-drastically-reduces-mandatory-army-service-to-14-months/ |sernav=Cyprus Drastically Reduces Mandatory Army Service to 14 Months {{!}} GreekReporter.com |malper=greece.greekreporter.com |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en-US }}</ref> Salane nêzîkî 10.000 kes ji bo xizmeta leşkerî beşdarê artêşê dibin. Kesên ku dibin leşker li gorî pisporiya wan, ji bo kampên perwerdehiyê yên taybet an jî yekîneyên operasyonel têne veguhastin. Her çiqas heta sala 2016an hêzên çekdar bi piranî ji bo leşkeriya kesên ku ji bo leşkeriya mecbûrî pêk hatibin jî, ji wî demê ve saziyeke mezin a profesyonel a leşkerî (ΣΥΟΠ) hatiye ava kirin ku digel kêmkirina xizmeta leşkerî ya mecbûrî rêjeyek nêzîkî 3/1 di navbera leşkerên mecbûrî û profesyonel de çêdike. === Qanûn, dadwerî û mafên mirovan === [[Wêne:Supreme Court of Justice old square Nicosia Republic of Cyprus Cyprus 2.jpg|thumb|Avahiya dadgeha bilind a dadê ya Qibrîsê.]] Polîsê Qibrisê (bi yewnanî: Αστυνομία Κύπρου, bi tirkî: ''Kıbrıs Polisi'') yekane xizmeta polîsê neteweyî ya Komara Qibrisê ye û ji sala 1993an vir ve di bin wezareta dad û pergala giştî de ye. Di "azadiya li cîhanê 2011" de, Freedom House Qibrisê wekî "welateke azad" nirxandiye. Di çileya sala 2011an de, Raporta Ofîsa Komîserê Bilind ê Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî li ser Mafên Mirovan li Qibrisê diyar kiriye ku dabeşkirina berdewam a Qibrisê bandorê li mafên mirovan li seranserê giravê kiriye ku di nav de "azadiya tevgerê, mafên mirovan ên têkildarî mijara kesên winda, cudakarî, mafê jiyanê, azadiya dînî û mafên aborî, civakî û çandî".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-21.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www2.ohchr.org |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}</ref> Balkêşiya berdewam li ser dabeşkirina giravê carinan dikare pirsgirêkên din ên mafên mirovan veşêre.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asylumlaw.org/docs/cyprus/usdos99_cyprus.htm |sernav=U.S. Department of State, Human Rights Reports for 1999:Cyprus |malper=www.asylumlaw.org |roja-gihiştinê=2025-11-12 |roja-arşîvê=2011-05-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110514093918/http://www.asylumlaw.org/docs/cyprus/usdos99_cyprus.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li giravê laşfiroşî pir belav e û girav ji ber rola xwe di bazirganiya seksê de wekê yek ji rêyên sereke yên bazirganiya mirovan ji [[Ewropaya Rojhilat]] rexne lê hatiye kirin. Di sala 2014an de [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê]] ferman daye Tirkiyeyê ku ji bo dagirkirina Qibrisê zêdetirî 100 milyon dolar tezmînat bide. Li gel vê yekê hikûmeta tirk ragihandiye ku ew ê vê biryarê paşguh bike. Ev binpêkirin û talankirina xezîneyên çandî, wêrankirina bi zanebûn a dêran, paşguhkirina berhemên hunerî û guhertina navên cihên dîrokî yên girîng ku ji hêla Konseya Navneteweyî ya Abîdeyan û Cihên Dîrokî ve hate şermezarkirin, vedihewîne. Hadjisavvas îdia kiriye ku ev kiryar ji ber polîtîkaya Tirkiyê ya jiholêrakirina hebûna yewnaniyan a li Qibrisa bakur di çarçoveya paqijiya etnîkî de ne. Lê hinek sûcdar tenê ji ber çavbirçîtiyê ne û li pey qezencê ne. == Aborî == [[Wêne:Cyprus central bank Nicosia Republic of Cyprus.jpg|thumb|çep| Bankeya Navendî ya Qibrisê]] Di destpêka sedsala 21an de Qibris xwedî aboriyeke xizmetguzariyê ya geş bû ku giravê kiribû dewlemendtirîn welatên di nav deh welatên ku di sala 2004an de tevlî [[Yekîtiya Ewropayê]] bibûn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/2E23E22A811DE449C2256EBD004F3BEB?OpenDocument |sernav=Government Web Portal - Areas of Interest |malper=www.cyprus.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2012-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120623090342/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/2E23E22A811DE449C2256EBD004F3BEB?OpenDocument |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê aboriya Qibrisê paşê ji ber krîza darayî ya sala 2008an û krîza herêma euroyê zirar dibîne. Di hezîrana sala 2012an de hikûmeta Qibrisê ragihandiye ku ew ê ji bo piştgiriya Banka Gel a Qibrisê hewceyê 1.8 milyar euro alîkariya biyanî be û piştî vê yekê Fitchê nirxandina krediyê ya Qibrisê daxist rewşa bêkêr.<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-25 |sernav=Cyprus's credit rating cut to junk status by Fitch |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-18577983 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di heman demê de Fitchê diyar kiriye ku Qibris dê ji bo piştgiriya bankayên xwe hewceyê 4 milyar euroyên din be û daketina pilebilind ji ber bandora krîza deynê hikûmeta Yewnanîstanê li ser Bank of Cyprios, Cyprus Popular Bank û Hellenic Bank ku sê bankayên herî mezin ên Qibrisê bû.<ref name=":9" /> Krîza darayî ya Qibrisê ya salên 2012-2013an bûye sedema rêkevtinekê bi eurogroupê re ku di adara sala 2013an de ji bo dabeş kirina Banka Gel ya Qibrisê ji bo bankeyek "xirab" ku bi demê re were girtin û bankeke "baş" ku ji aliyê Banqa Qibrisê ve hatiye kirîn. Li hember alîkariya darayî ya 10 milyar euroyî ya ji Komîsyona Ewropî, Banka Navendî ya Ewropî û Fona Pereyan a Navneteweyî ku pir caran wekî "troîka" tê binavkirin, ji hikûmeta Qibrisê hate xwestin ku ji bo depozîtên (diravdan) bê sîgorte ku beşek mezin ji wan ji aliyê rûsên dewlemend ve dihat girtin ku Qibris wekê bihuşteke bacê bi kar dianîn, fermaneke girîng bide.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=/council-eu/eurogroup/ |sernav=Rate limit reached |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2017-10-11 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/all/20171011040449/http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=/council-eu/eurogroup/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Michele Kambas, Karolina Tagaris |sernav=Cyprus banks remain closed to avert run on deposits |url=https://www.reuters.com/article/us-cyprus-parliament-idUSBRE92G03I20130325 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ekathimerini.com/news/3/albanian-shot/ |sernav=Albanian shot {{!}} eKathimerini.com |malper=www.ekathimerini.com |tarîx=2001-11-22 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |paşnav=Newsroom }}</ref> Her çend hinekî li jêr navînîya Yekîtiya Ewropayê be jî Qibrisê di salên 2010an de başbûneke aborî ya baş bi dest xistiye û li gorî texmînên Fona Pereyan a Navneteweyî ya 2023an, dahata kesaneya Qibrisê bi qasî 54,611 dolarî dahata herî bilind li Başûrê Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://group.atradius.com/knowledge-and-research |sernav=Knowledge and research |malper=Atradius |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPPC@WEO/EUQ/CYP/EU |sernav=imf.org |malper= |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Geştiyarî, xizmetguzariyên darayî û keştîvanî beşên girîng ên aboriyê ne û Qibris ji ber rêjeyên bacê yên kêm û hêsaniya kirina vekirina karsaziyan ji bo karsazên biyanî wekê bingehek karsaziyê ya derveyî welat hatiye dîtin. Ji ber ku hikûmetên Qibrisê giranî dane ser bicihanîna pîvanên ji bo tevlêbûna Yekîtiya Ewropayê di salên 1980 û 1990î de mezinbûneke aboriya xurt bi dest xistiye. Hikûmeta Qibrisê di 1ê çileya sala 2008an de euroyê wekê pereyê neteweyî pejirandiye û li cihê pereyê Qibrisê euro wekê pereyê neteweyî pejirandiye.<ref name=":10" /> == Demografî == === Gelhe === [[Wêne:Cyprus-demography.png|thumb| Di navbera salên 1961 û 2003an de zêdebûna nifûsa Qibrîsê (hejmarên tevahiya giravê ye ku koçberên tirk ên ku li bakurê Qibrisê dijîn tê de nîne)]] Li gorî daneyên ku li ser malpera Komara Qibrisê hatiye weşandin, di Serjimêriya sala 2021an de nifûsa deverên di bin kontrola hikûmetê de 918.100 kes in û bajarê herî qerebalixê giravê Nîkosya (38%) ye û piştre jî bajarê Limassolê (28%) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census2021.cystat.gov.cy/Announements/18%20May%202022%20CENSUS%20OF%20POPULATION%20-%20PRELIMINARY%20RESULTS.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census2021.cystat.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Herêma metropolî ya Nîkosyayê ku ji heft şaredariyan pêk tê, bi qasî nifûsa 255.309 kesî, mezintirîn herêma bajarî ya li ser erdê giravê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aftodioikisi.com.cy/%CE%BF-%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CF%81%CF%8C%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%B1%CE%BB%CF%8D%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%B4%CE%AE%CE%BC%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%BF/ |sernav=Ο μικρότερος και μεγαλύτερος Δήμος - Κοινότητα σε πληθυσμό |malper=aftodioikisi |tarîx=2023-08-07 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |paşnav=Aftodioikisi }}</ref> Li gorî yekem serjimêriya nifûsê piştî serxwebûnê ku di kanûna sala 1960an de hatibû ragihandin ku tevahiya giravê vedigira, nifûsa Qibrisê 573.566 kes bû ku ji wan 442,138 (%77.1) yewnan, 104.320 (%18.2) tirk û 27.108 (%4.7) kes jî ji neteweyên din bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/21.htm |sernav=Cyprus - Population |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Li gorî daneyên CIA World Factbookê ku di sala 2001ê de hatiye weşandin, yewnanên Qibrîsê ji %77, tirkên Qibrisê ji %18 û neteweyên din jî ji %5 ê ji nifûsa giştî ya Qibrisê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#cy |sernav=The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181116044500/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#cy |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Peace education: the concept, principles, and practices around the world |url=https://archive.org/details/peaceeducationco0000unse |weşanger=Lawrence Erlbaum Associates |tarîx=2002 |isbn=978-0-8058-4193-0 |cih=Mahwah, N.J |paşnavê-edîtor=Salomon |pêşnavê-edîtor=Gavriel |paşnavê-edîtor2=Nevo |pêşnavê-edîtor2=Baruch }}</ref> Ji ber aloziyên etnîkî yên di navbera civakan de ku di navbera salên 1963 û 1974an de qewimiye, serjimêriya li seranserê giravê ne dihat kirin. Lêbelê hikûmeta Qibrisê di sala 1973an de bêyî nifûsa tirkên Qibrisê serjimêrîyek pêk anibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The population of Cyprus: demographic trends and socio-economic influences |url=https://archive.org/details/populationofcypr0000stjo |paşnav=St. John-Jones |pêşnav=L. W. |weşanger=Publishers for the Institute of Commonwealth Studies by M. Temple Smith |tarîx=1983 |isbn=978-0-85117-232-3 |cih=Hounslow, Middlesex |kesên-din=University of London |series=Commonwealth papers }}</ref> Li gorî vê serjimêriyê, nifûsa Qibrisê ya yewnanî 482.000 bû. Piştê salekî, di sala 1974an de, Daîreya Statîstîk û Lêkolînê ya hikûmeta Qibrisê nifûsa giştî ya Qibrisê wekî 641.000 texmîn kiriye ku ji wan 506.000 (%78.9) yewnanî û 118.000 kes jî (%18.4) tirk bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/20C7614D06858E9FC2256DC200380113/$file/cuco%20report.pdf?OpenElement |sernav=Wayback Machine |malper=www.moi.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2011-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110107111845/http://www.moi.gov.cy/MOI/pio/pio.nsf/All/20C7614D06858E9FC2256DC200380113/$file/cuco%20report.pdf?OpenElement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî dagirkirina leşkerî ya beşek ji giravê di sala 1974an de, hikûmeta Qibrisê şeş ​​serjimêrên din di salên 1976, 1982, 1992, 2001, 2011 û 2021an de pêk anî ku van serjimêran nifûsa tirk a ku li deverên ne-kontrola hikûmetê yên giravê dijiyan, tê de tunebûn. Ji xeynî vê, Komara Qibrisê malavaniya 110.200 niştecihên daîmî yên biyanî dike û tê texmînkirin ku 10.000-30.000 koçberên neqanûnî yên bê nasname li giravê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.politis-europe.uni-oldenburg.de/download/Cyprus.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.politis-europe.uni-oldenburg.de |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2011-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110511082254/http://www.politis-europe.uni-oldenburg.de/download/Cyprus.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2011an de, 10.520 kesên ku bi eslê xwe rûsî bûn li Qibrisê dijiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of religion and belief : a world report |paşnav=Boyle |pêşnav=Kevin (C Kevin) |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-15977-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/freedomofreligio00kevi |paşnav2=Sheen |pêşnav2=Juliet }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of religion and belief: a world report |url=https://archive.org/details/freedomofreligio0000unse_a7l4 |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-15977-7 |cih=London ; New York |paşnavê-edîtor=Boyle |pêşnavê-edîtor=Kevin |paşnavê-edîtor2=Sheen |pêşnavê-edîtor2=Juliet }}</ref> Li gorî serjimêriya sala 2006an a ku li bakurê Qibrisê hatiye kirin, 256.644 (de jure) kes li bakurê Qibrisê dijiyan. Di nav van de 178.031 welatiyên Qibrisa Bakur bûn ku ji wan 147.405 kes li Qibrisê ji dayik bûne (112.534 ji bakur; 32.538 ji başûr; 371 kesan diyar nekir ku ji kîjan herêma Qibrisê ne); 27.333 li Tirkiyeyê ji dayik bûne; 2.482 li Keyaniya Yekbûyî û 913 li Bulgaristanê ji dayik bûne. Ji 147.405 welatiyên li Qibrisê ji dayik bûne, 120.031 kes dibêjin ku her du dêûbavên wan li Qibrisê ji dayik bûne; 16.824 dibêjin ku her du dêûbav li Tirkiyeyê ji dayik bûne; 10.361 kesan yek ji dêûbavan li Tirkiyeyê û yek jî li Qibrisê ji dayik bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nufussayimi.devplan.org/Census%202006.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=nufussayimi.devplan.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Di sala 2010an de, Koma Krîza Navneteweyî texmîn kiriye ku nifûsa giştî ya giravê 1.1 milyon e<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/turkey-cyprus/cyprus/210%20Cyprus%20-%20Bridging%20the%20Property%20Divide.ashx |sernav=Wayback Machine |malper=www.crisisgroup.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> ku ji wan nêzîkî 300.000 niştecih li bakur bûn dibe ku nîvê wan an li Tirkiyeyê ji dayik bûn an jî zarokên koçber in.<ref name=":11"/> Haplogrupên Y-Dna li Qibrisê bi frekansên jêrîn têne dîtin: J (ji %43.07 tevî ji %6.20 J1), E1b1b (%20.00), R1 (%12.30 tevî %9.2 R1b), F (%9.20), I (%7.70), K (%4.60), A (%3.10).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Capelli |pêşnav=C. |paşnav2=Redhead |pêşnav2=N. |paşnav3=Romano |pêşnav3=V. |paşnav4=Calì |pêşnav4=F. |paşnav5=Lefranc |pêşnav5=G. |paşnav6=Delague |pêşnav6=V. |paşnav7=Megarbane |pêşnav7=A. |paşnav8=Felice |pêşnav8=A. E. |paşnav9=Pascali |pêşnav9=V. L. |paşnav10=Neophytou |pêşnav10=P. I. |paşnav11=Poulli |pêşnav11=Z. |paşnav12=Novelletto |pêşnav12=A. |paşnav13=Malaspina |pêşnav13=P. |paşnav14=Terrenato |pêşnav14=L. |paşnav15=Berebbi |pêşnav15=A. |tarîx=2006 |sernav=Population Structure in the Mediterranean Basin: A Y Chromosome Perspective |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1529-8817.2005.00224.x |kovar=Annals of Human Genetics |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=207–225 |doi=10.1111/j.1529-8817.2005.00224.x |issn=1469-1809 }}</ref> Haplogrupên J, K, F û E1b1b ji rêzên bi belavbûna cûda yên di nav Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Ewropayê de pêk tên. Li derveyî Qibrisê, li Keyaniya Yekbûyî, Awistralya, Kanada, Dewletên Yekbûyî, Yewnanistan û Tirkiyeyê dîyasporayên girîng û geş hene - hem dîyaspora yewnanî ya qibrisî û hem jî dîyaspora tirk ên qibrisî hene. Li gorî daneyên ku ji aliyê Konseya Ewropayê ve hatiye weşandin, li Qibrisê nêzîkî 1.250 roman dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu-country/cyprus_en |sernav=Cyprus - European Commission |malper=commission.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Piraniya yewnanên Qibrisê xwe wekê Xiristiyan, bi taybetî Ortodoksên Yewnanî, nas dikin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/817E9279C04E4480C2257023002B858C?OpenDocument |sernav=Government Web Portal - Areas of Interest |malper=www.cyprus.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2012-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120225142919/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/817E9279C04E4480C2257023002B858C?OpenDocument |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piraniya tirkên Qibrisê peyrewên Îslama Sunnî ne. Serokkomarê yekem ê Qibrisê, Makarios III, serpiskopos bû. Tekkeya Hala Sultan li nêzîkî Gola Xwê ya Larnakayê ye û ji bo misilmanan cihê ziyaretê ye. Li gorî serjimêriya sala 2001ê ku li deverên di bin kontrola hikûmetê de hatiye kirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/populationcondition_en/populationcondition_en?OpenDocument&sub=2&e= |sernav=Statistical Service - Population & Social Conditions > Population Census 2001 |malper=www.mof.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> ji %94.8ê nifûsê ortodoksên rojhilat, ji %0.9 ermenî û maronî, ji %1.5 katolîkên latînî, ji %1.0 dêra îngilîstanê û ji %0.6 misilman bûn. Di heman demê de li Qibrisê civatek cihûyan jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://acninternational.org/religiousfreedomreport/ |sernav=Religious Freedom Report |malper=ACN International |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en-US }}</ref> === Ziman === Zimanê yewnanî û tirkî li Qibrisê zimanên fermî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.presidency.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203001544/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zimanê ermenî û erebîya maronî ya Qibrisê wekê zimanên kêmneteweyan têne nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Cyprus.htm |sernav=Database for the European Charter for Regional or Minority Languages |malper=languagecharter.eokik.hu |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Her çend statuyeke fermî nebe jî, li giravê zimanê îngilîzî bi berfirehî tê axaftin û li ser nîşaneyên rê û di agahdarî û reklaman de bi firehî cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/education/languages/archive/languages/langmin/euromosaic/cy1_en.html |sernav=EUROPA - Education and Training - Regional and minority languages - Euromosaïc study |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref> Zimanê îngilîzî di dema desthilatdariya kolonyalîzma brîtanî de zimanê fermî yê yekane bû û heta sala 1960an lingua fransa bû û heta sala 1989an di dadgehan de û heta sala 1996an jî di qanûndanînê de (de facto) dihat bikaranîn. Di sala 2010an de ji %80,4ê qibrisiyan zimanê Îngilîzî wekî zimanê duyem bikar dianîn. Zimanê rûsî di nav kêmneteweyên welêt, niştecih û welatiyên welatên piştî Sovyetê û yewnanên Pontusê de bi berfirehî tê axaftin. Bi taybetî li Limassol û Paphosê zimsnê rûsî, piştî îngilîzî û yewnanî, zimanê sêyem e ku li ser gelek nîşane dikan û xwaringehan tê bikar anîn. Di heman demê de li gorê daneyên di sala 2006an ji %12ê nifûsê bi zimanê fransî û ji %5ê nifusê jî bi zimanê almanî diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> == Binerê == * [[Krît]] == Çavkanî == === Not === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cyprus}} {{YE}} {{Dewletên Asyayê}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Giravên Ewropayê]] [[Kategorî:Qibris| ]] mhmerpb8n6ln6w4pqhfcaxgrjd4w4ul 2093481 2093479 2026-09-09T16:12:14Z Avestaboy 34898 /* Aborî */ Rastnivîs 2093481 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Qibris''',{{Efn|<ref>{{Ferhenga Farqînî, 2004|r=1510|jêgirtin=Qibris}}</ref><ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1151|jêgirtin=Qibris}}</ref> (osmanî: قبرس<ref name=":0">New Redhouse sözlüğü. Türkçe-İngilizce. Stembol, 1968. r. 649</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=190 }}</ref>) an '''Qibrîs'''<ref>{{Jêder |sernav=Dixwazin dîsa dagir bikin - Modela Qibrîs û Rojava dibe yek - Federasyon |url=https://www.youtube.com/watch?v=ukDjVrwvB-A |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/kk/pol%C3%AEt%C3%AEka/serokomar-erdogan-%C3%BB-pist%C3%AE-serdan%C3%AAn-qibr%C3%AEs-%C3%BB-azerbeycan%C3%AA-bersiva-pirs%C3%AAn-rojnamevanan-da/2922253 |sernav=Ajansa AA bikaranîna navê Qibrîsê |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> (osmanî: قبریس<ref name=":0"/>) an '''Kîpr'''<ref>[[Çerkez Bakayev]] (1983). Osnovy kurdskoy orfografii. Moskva: Nauka. r.195</ref>}} bi fermî '''Komara Qibrisê''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Κύπρος, ''Kípros'', Κυπριακή Δημοκρατία, ''Kipriakí Dhimokratía''; [[tirkî|bi tirkî]]: ''Kıbrıs Cumhuriyeti''), welatekî giravî yê li rojhilatê [[Deryaya Navîn]] e ku li peravê [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] û li rojavayê [[Asya]]yê ye. Qibris piştî [[Sîsîlya]] û [[Sardînya]]yê, sêyem girava herî mezin û sêyem girava herî qelebalix ê Deryaya Navîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/biggest-islands-in-the-mediterranean-sea.html |sernav=Biggest Islands In The Mediterranean Sea By Area |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-08-04 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US |paşnav=Environment |pêşnav=Amber Pariona in }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-most-populated-islands-in-the-mediterranean-sea.html |sernav=The Most Populated Islands In The Mediterranean Sea |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-08-15 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World }}</ref> Girav li ser deryayeke disekine ku li başûrê rojavayê giravê [[Yewnanistan]], li bakur [[Tirkiye]], li rojhilat [[Sûrî|Sûriye]] û [[Libnan]], li başûrê rojava [[Filistîn (herêm)|Filistîn]] û [[Îsraêl]] û li başûrê giravê [[Misir]] heye. Paytexta giravê bajarê [[Nîkosya]] ye û bajarê herî mezin ê giravê bajarê [[Limasol]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.cy/en/economy-and-finance/census-of-population-and-housing-2021-final-results/ |sernav=Census of Population and Housing 2021: Final Results - Gov.cy |malper=www.gov.cy |tarîx=2024-08-09 |roja-gihiştinê=2025-10-22 |ziman=en-US }}</ref> Baregehên leşkerî yên brîtanî li Akrotiri û Dhekelyayê ne û di heman demê de beşa bakurê rojhilatê giravê bi awayekî de facto ji aliyê [[Bakurê Qibrisê|Komara Tirkî ya Qibrisa Bakur]] ve tê birêvebirin ku bi piranî ji aliyê welatên cîhanê ve nayê naskirin û ji Komara Qibrisê bi herêmeke navber ya [[Neteweyên Yekbûyî]] veqetandî ye. == Etîmolojî == Kevintirîn behskirina navê belgekirî ya Qibrisê di sedsala 15ê berî zayînê de bi [[yewnaniya mîkenî]] 𐀓𐀠𐀪𐀍, ''ku-pi-ri-jo'' ye ku tê wateya "qibrisî" (bi yewnanî: Κύπριος, ''kíprios'') ku bi tîpên kitekitkirî yên [[Linear B]] hatiye nivîsandin. Navê giravê bi forma yewnanî ya klasîk Κύπρος (Kýpros) e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Caphtor/Keftiu: A New Investigation |paşnav=Strange |pêşnav=John |weşanger=Brill Archive |tarîx=1980 |isbn=978-90-04-06256-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=c9QUAAAAIAAJ&pg=PA154 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://palaeolexicon.com/ |sernav=Palaeolexicon - Word study tool of ancient languages |malper=palaeolexicon.com |roja-gihiştinê=2025-10-24 }}</ref> Etîmolojiya navê bi awayekî baş nayê zanîn ku di derbarê navê giravê de hinek pêşniyar ev in: # Peyva yewnanî ya ji bo [[dara serwê]] ([[dara serû]]) (''Cupressus sempervirens''), κυπάρισσος (''kypárissos'') # Navê yewnanî ya [[dara qeneqê]] (''Lawsonia alba''), κύπρος (''kýpros'') # Peyveke ji [[zimanê eteoqibrisî]] ya ji bo [[sifir]]ê. Wek mînak, hatiye pêşniyarkirin ku ew ji peyva sumerî ya ji bo sifir (''zubar'') an jî ji bo [[bronz]]ê (''kubar'') tê ku ji ber kanên mezin ên madena sifir ên ku li giravê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simkin |pêşnav=O. B. |tarîx=2011-03-11 |sernav=Greek Etymology - (R.) Beekes Etymological Dictionary of Greek. In two volumes. With the assistance of Beek L. van. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series, Volume 10.) Pp. xlviii + 1808. Leiden and Boston: Brill, 2010. Cased, €399, US$590. ISBN: 978-90-04-17418-4 (set). |url=https://doi.org/10.1017/s0009840x10001629 |kovar=The Classical Review |cild=61 |hejmar=1 |rr=1–3 |doi=10.1017/s0009840x10001629 |issn=0009-840X }}</ref> Bi rêya bazirganiya derveyî welat, giravê navê xwe daye peyva latînî ya klasîk a navê sifirê ku bi rêya hevoka ''aes Cyprium'', "metalê Qibrisê", ku paşê bi kurtkirî bûye ''Cuprum''.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Our options |weşanger=The MIT Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-262-30606-5 |url=https://doi.org/10.7551/mitpress/9610.003.0008 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Cyprus sentinel2.jpg|thumb|çep|Wêneyekî Qibrîsê ku ji aliyê peyka Sentinel-2 ve di sala 2022an de hatiye kişandin.]] Qibris, hem ji aliyê rûberê ve û hem jî ji aliyê nifûsê ve, piştî giravên îtalî yên Sîsîlya û Sardînyayê, sêyem girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://faculty.fiu.edu/~swdowins/research-eastmed.html |sernav=Shimon Wdowinski: Research: Eastern Mediterranean |malper=faculty.fiu.edu |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref> Her wiha girav ji aliyê rûberê ve 80em mezintirîn û ji aliyê nifûsê ve jî 51em mezintirîn girava cîhanê ye. Dirêjahiya giravê ji serî heta binî 240 kîlomêtre dirêj e û firehiya giravê li xala herî fireh 100 kîlometre berfirehe. Girav di navbera 34° û 36° [[hêlîpan]] a bakur û 32° û 35° [[hêlîlar]]a rojhilat de ye. Herêmên din ên cîran [[Sûrî|Sûriye]] û Libnan li rojhilat û başûrê rojhilat (bi rêzê ve 105 û 108 kîlomêtre, Îsraêl 200 kîlomêtre li başûrê rojhilat, Şerîda Xezeyê 427 kîlomêtre li başûrê rojhilat, Misir 380 kîlomêtre li başûr û [[Yewnanistan]] jî 280 kîlomêtre li bakurê rojavayê giravê ye. Girav ji 800 kîlomêtre dûr e ku 280 kîlomêtre ji girava biçûk a [[Dodekanez]]ê [[Kastellorizo]]​ ​(Megisti), 400 kîlomêtre ji Rodosê û 800 kîlometre ji erdê serekeyê Yewnanistanê dûr e. Qibris li ser xaçerêya sê parzemînan e ku hinek çavkanî Qibrisê wekê beşek [[Ewropa]]yê û hinek çavkanî jî Qibrisê wekê beşekê [[Rojavayê Asyayê]] û [[Rojhilata Navîn]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Countries or areas / geographical regions |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2025-10-23 }}</ref> Avaniya fîzîkî ya giravê ji aliyê du rêzeçiyayên wekê çiyayên [[Trodos]]ê û [[rêzeçiyayên Kerînyayê]] ya biçûk û deşta navendî ya [[Mezaorya]] ku ji aliyê van rêzeçiyayan ve hetiye dorpêç kirin, hatiye çêkirin Ava [[Deşta Mezaoryayê]] ji aliyê [[çemê Pedieosê]] ve, ku çemê herî dirêj ê giravê ye, tê valakirin. Çiyayên Trodosê piraniya beşên başûr û rojavayê giravê vedigirin û bi qasî nîvê rûbera giravê pêk tînin. Xala herî bilind a Qibrisê çiyayê [[Olîmpos]]ê ye ku bilindahiya çiyayê 1.952 mêtre ye û li navenda rêzeçiyayên Trodosê ye. Rêzeçiyayên teng ên Kerînyayê ku li seranserê perava bakur dirêj dibe ku rûberek pir kêmtir digire û bilindahî jî nizmtir in ku herî zêde digihîjin 1.024 mêtre. Girav di nav [[Lewheya Anatolyayê|Lewheya Anatoliyê]] de ye. Girava Qibrisê ekoherêma daristanên Deryaya Navîn a Qibrisê dihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |paşnav10=Noss |pêşnav10=Reed |paşnav11=Hansen |pêşnav11=Matt |paşnav12=Locke |pêşnav12=Harvey |paşnav13=Ellis |pêşnav13=Erle C |paşnav14=Jones |pêşnav14=Benjamin |paşnav15=Barber |pêşnav15=Charles Victor |tarîx=2017 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1093/biosci/bix014 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=5451287 |pmid=28608869 }}</ref> Di Îndeksa Yekparebûna Peyzaja Daristanê ya 2018an de rêzbendî ya navînî ya giravê bi qasî 7.06/10 bû ku girav di nav 172 welatan de di rêza 59em a cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grantham |pêşnav=H. S. |paşnav2=Duncan |pêşnav2=A. |paşnav3=Evans |pêşnav3=T. D. |paşnav4=Jones |pêşnav4=K. R. |paşnav5=Beyer |pêşnav5=H. L. |paşnav6=Schuster |pêşnav6=R. |paşnav7=Walston |pêşnav7=J. |paşnav8=Ray |pêşnav8=J. C. |paşnav9=Robinson |pêşnav9=J. G. |paşnav10=Callow |pêşnav10=M. |paşnav11=Clements |pêşnav11=T. |paşnav12=Costa |pêşnav12=H. M. |paşnav13=DeGemmis |pêşnav13=A. |paşnav14=Elsen |pêşnav14=P. R. |paşnav15=Ervin |pêşnav15=J. |tarîx=2020-12-08 |sernav=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity |url=https://www.nature.com/articles/s41467-020-19493-3 |kovar=Nature Communications |ziman=en |cild=11 |hejmar=1 |rr=5978 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |issn=2041-1723 |pmc=7723057 |pmid=33293507 }}</ref> Ji aliyê jeopolîtîk ve, girav li çar beşên sereke hatiye dabeş kirin. Komara Qibrisê ji sêyan dudiyê başûrê giravê (59.74%) vedigire. Rêveberiya tirk sêyeka bakur (34,85%) vedigire û [[Xeta Kesk]] a di bin kontrola Neteweyên Yekbûyî de herêmeke navber peyda dike ku herduyan ji hev vediqetîne û ji %2,67ê giravê vedihewîne. Di dawiyê de, li ser giravê du baregehên di bin serweriya Brîtanyayê li [[Akrotiri]] û [[Dhekelia]] hene ku ji %2,74ê mayî yê giravê vedihewîne. == Dîrok == === Serdemên pêşdîrokê û kevnare === [[Wêne:Kition, Zeus Keraunios.jpg|thumb|Peykerê [[Zeus Keraunios]] (500–480 {{bz}}) ku li [[Kîtion]]ê hatiye dîtin û îro li muzexaneya Nîkosyayê ye.]] Li gorî dîroka deverên mîna [[Aetokremnos]] a li perava başûr û devera hundirîn a [[Vretsia Roudias]]ê, mirovên nêçîrvanberhevkar cara yekem li dora 13 û 12 hezar sal berê (ji 11.000 heta 10.000 {{bz}}) gihîştine Qibrîsê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tsakalos |pêşnav=Evangelos |paşnav2=Efstratiou |pêşnav2=Nikos |paşnav3=Bassiakos |pêşnav3=Yannis |paşnav4=Kazantzaki |pêşnav4=Maria |paşnav5=Filippaki |pêşnav5=Eleni |tarîx=2021-08-01 |sernav=Early Cypriot Prehistory |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/716100 |kovar=Current Anthropology |ziman=en |cild=62 |hejmar=4 |rr=412–425 |doi=10.1086/716100 |issn=0011-3204 }}</ref> Hatina mirovên pêşîn bi nemana [[hespê çemî]] (hîpopotam) bicûkê Qibrisê ku gewdeyên wan 75 cm bilind bû û [[Fîl]]ê biçûk ê Qibrîsê ku gewdeyên wan ji 1 mêtreyê bilindtir e, hevdem e ku yekane memikdarên mezin ên xwemaliyên giravê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asor.org/pubs/books-monographs/swiny.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.asor.org |roja-gihiştinê=2025-10-23 |roja-arşîvê=2016-06-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160606210529/http://www.asor.org/pubs/books-monographs/swiny.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Civakên cotkariyên neolîtîk ê li ser giravê nêzîkî 10.500 sal berê (8500 {{bz}}) derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bar-Yosef Mayer |pêşnav=Daniella E. |paşnav2=Kahanov |pêşnav2=Yaacov |paşnav3=Roskin |pêşnav3=Joel |paşnav4=Gildor |pêşnav4=Hezi |tarîx=2015-09-02 |sernav=Neolithic Voyages to Cyprus: Wind Patterns, Routes, and Mechanisms |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15564894.2015.1060277 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=10 |hejmar=3 |rr=412–435 |doi=10.1080/15564894.2015.1060277 |issn=1556-4894 }}</ref> Li cihekî neolîtîk ê li Qibrisê, bermahiyên hestiyên pisîkekî heşt mehî li gel hestiyê mirovekî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-06-29 |sernav=Study traces cat's ancestry to Middle East (Published 2007) |url=https://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-29cat.6404420.html |roja-gihiştinê=2025-10-24 |ziman=en }}</ref> Tê texmînkirin ku dîroka vê gorê 9.500 salên niha (7500 {{bz}}) vedigere ku ji şaristaniya Misira kevnar, kevintir e û têkiliya herî kevin a pisîk û mirovan a naskirî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |sernav=CNN.com - Ancient burial looks like human and pet cat - Apr 9, 2004 |malper=edition.cnn.com |roja-gihiştinê=2025-10-24 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Gundê Neolîtîk ê Khirokitia ku bi awayekî baş hatiye parastin, yek ji şûnwarên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û dîroka şûnwarê ji dora 6.800 salên {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Faunal Extinction in an Island Society |url=https://books.google.com/books?id=hCwYwyEBXEAC&pg=PA15 }}</ref> Di Serdema bronzî ya paşîn de, li dora sala 1650 {{bz}} ve Qibris (ku di nivîsên hemdem de bi tevahî an qismî wekê Alaşiya hatiye nas kirin) bi bazirganiya sifirê ku ji çiyayên Trodosê dihat derxistin ve ku zêdetir bi cîhana Deryaya Navîn a fireh ve girêdayî bû ku vê yekê pêşveçûna wargehên bajarî li seranserê giravê teşwîq kiriye û tomar destnîşan dikin ku Qibris di vê demê de ji aliyê "padişahan" ve hatiye birêvebirin ku bi serokên dewletên din ên Deryaya Navîn re (wekê fîrawûnên Padişahiya Nû ya Misrê, wekî ku di [[nameyên Amarna]] de hatine belgekirin) nameyan didan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Knapp |pêşnav=A. Bernard |paşnav2=Meyer |pêşnav2=Nathan |tarîx=2023 |sernav=Merchants and Mercantile Society on Late Bronze Age Cyprus |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/724597 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=127 |hejmar=3 |rr=309–338 |doi=10.1086/724597 |issn=0002-9114 }}</ref> Yekem navê tomarkiriyê padîşahekî Qibrisê Kushmeşûşa ye ku di nameyên ku di sedsala 13an a berî zayînê de ji Ugaritê re hatine şandin de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C. |url=https://books.google.com/books?id=_M1bCgAAQBAJ }}</ref> Di dawiya Serdema Bronzê de li giravê du pêlên niştecihên yewnanî bi cih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Trojan war |url=https://archive.org/details/trojanwar0000thom |paşnav=Thomas |pêşnav=Carol G. |weşanger=Greenwood press |tarîx=2005 |isbn=978-0-313-32526-7 |cih=Westport (Conn.) |paşnav2=Conant |pêşnav2=Craig |series=Greenwood guides to historic events of the ancient world }}</ref> Pêla yekem ji bazirganên yewnanî yên mîkenî pêk dihat ku li dora sala 1400 {{bz}} de dest bi serdana Qibrisê kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A.d. Lacy |weşanger=Taylor & Francis |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YOwOAAAAQAAJ&pg=PA168 }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Tê bawerkirin ku piştî hilweşîna Yewnanistana mîkenî ya serdema bronzê ya paşîn ji 1100 heta 1050 salên {{bz}} pêlek mezin a niştecihbûna yewnanî li giravê çêbûye û karakterê bi piranî yewnanî ya giravê ji vê serdemê vir ve tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Trojan War |url=https://books.google.com/books?id=UzASgBf2W10C&pg=PA98 }}</ref> Qibris di mîtolojiya yewnanî de roleke girîng dilîze ku ji ber girav cihê jidayikbûna [[Afrodîtê]] û [[Adonîs]] e û warê [[Qiral Kînîras]], [[Teukeros]] û [[Pîgmalion]] e. Delîlên wêjeyî hebûna fînîkiyên kevin li Kîtionê nîşan didin ku di destpêka sedsala 10an a berî zayînê de girav di bin desthilatdariya Tîrî de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fas.harvard.edu/~semitic/wl/publications/2012/hadjisavvas.html |sernav=The Shelby White & Leon Levy Program: Hadjisavvas |malper=www.fas.harvard.edu |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Hinek bazirganên fenîkî ku tê bawerkirin ji Tûrê hatine herêmê bicih bûne û li giravê bandora siyasî ya Kîtionê berfireh kirine. Piştî li dora 850 sala {{bz}}, fînîkiyan perestgeh li cihê [[Katarî|Katariyê]] ji nû ve ava kirine û ji nû ve bi kar anîne. Qibris li cihekî stratejîk li rojhilatê Deryaya Navîn e. Berî ku demek kurt di bin desthilatdariya Misirê de bimîne û di dawiyê de di sala 545 BZ de dikeve bin desthilatdariya Hexamenişî, girav ji sala 708 {{bz}} dest pê kiriye û sedsalek ji aliyê împeratoriya neo-asûrî ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:2008.01.0530:book=3:chapter=6:section=3 |sernav=Arrian, Anabasis, book 3, chapter 6, section 3 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2025-10-26 }}</ref> Girav bi pêşengiya [[Onêsîlos]] ku padişahê [[Salamîs]]ê bû, di dema [[Serhildana Îyonî]] ya biserneketî ya sala 499 {{bz}} de li dijî axameniyan tevlî hevalbebdên xwe yên yewnanî yên li bajarên Îyonî bûye. Di wî demê de ev serhildan hatiye tepeserkirin lê Qibris dikare rêjeyek bilind a xweseriya xwe biparêze û bi mêla xwe ya ber bi cîhana yewnanî ve dimîne.<ref name=":1"/> === Serdema navîn === [[Wêne:Nicosia by Giacomo Franco.jpg|thumb|çep|Dîwarên Nîkosyayê ku ji aliyê venedîkiyan ve ji bo parastina bajêr ku ji ber êrîşên osmaniyan were parastin hatine çêkirin.]] Dema ku Împeratoriya Romayê di sala 286an de bûye du beşên rojhilat û rojava, Qibris bûye beşek ji Împeratoriya Romayê ya Rojhilat (ku jê re Împeratoriya Bîzansê jî digotin) ku girav nêzîkî 900 salan wekê beşek ji împeratoriyê dimîne. Di bin serweriya bîzansê de, helwesta yewnanî ku ji demên kevnar ve berbiçav bû, karekterek xurt a helenîstîk-xiristiyan hatiye pêşvebirin ku heya niha jî nîşaneya civaka yewnanî ya Qibrisê ye.<ref name=":2">{{Jêder-nûçe |sernav=Cyprus : a country study |url=https://www.loc.gov/item/92036090/ |roja-gihiştinê=2025-10-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Ji sala 649an vir ve Qibris rastî êrîş û talanên dubare yên ji aliyê [[xîlafeta Emewiyan]] ve hatiye. Gelek ji wan talanan bi êrîşên ji nişkê ve pêk dihatin lê talanên din bi êrîşên mezin pêk hatine ku tê de gelek qibrisî hatine kuştin û dewlemendiyeke mezin hatine birin an jî hatine wêrankirin.<ref name=":2" /> Bajarê Salamîsê hatiye hilweşandin ku bajêr careke din êdî ji nû ve nehatiye avakirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-28 }}</ref> Kontrola Bîzansê li perava bakur xurttir dimîne lê ereban li başûr bandora xwe zêdetir kiribû. Di sala 688an de, împerator [[Justinian II]] û xelîfe [[Abd el-Malik]] peymanek îmze kirin ku li gorî peymanê Qibris dê bi heman mîqdarê bacê bide Xelîfetiyê û bacê bide Împeratoriyê lê ji herduyan re jî bêalî bimîne û wekê parêzgeheke ji aliyê împeratoriyê ve were birêvebirin. Ji vê serdemê tu dêrên bîzansî nemane û girav ketiye nav serdemeke xizaniyê.<ref name="Kaldellis2011">{{Jêder-kovar |paşnav=Kaldellis |pêşnav=Anthony |tarîx=2011 |sernav=D. M. Metcalf, ''Byzantine Cyprus, 491–1191''. (Texts and Studies in the History of Cyprus, 62.) Nicosia: Cyprus Research Centre, 2009. Pp. 659; 29 black-and-white figures and tables. |url=https://doi.org/10.1017/s0038713411000492 |kovar=Speculum |cild=86 |hejmar=2 |rr=530–532 |doi=10.1017/s0038713411000492 |issn=0038-7134 }}</ref> Dema ku împerator [[Nîkeforos II Fokas]] li bejahî û ji deryayê biserketinên biryardar bi dest dixe, serweriya bîzansî ya tevahî di sala 965an de hatiye vegerandin.<ref name=":3" /> Di sala 1156an de [[Raynaldê Châtillon]] û [[Thoros II]] ê Ermenistanê di nav sê hefteyan de Qibris talan kirin ku gelek talanî şelandin û gelek welatiyên pêşeng û malbatên wan bi fîdyeyê dîl girtin ku ji bo vegerandina giravê nifş bi nifş berdewam kiribû. Çend keşîşên yewnanî hatin seqet kirin û dişînin [[Konstantînopolîs]]ê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lembright |pêşnav=Robert |tarîx=1996 |sernav=Byzantium: The Decline and Fall |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1996.9952538 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=24 |hejmar=4 |rr=185–185 |doi=10.1080/03612759.1996.9952538 |issn=0361-2759 }}</ref> Di sala 1185an de, [[Îsaak Komnenos]] Lu endamekî malbata împeratorî ya Bîzansê bû, Qibrîsê dagir bi dest dixe û li giravê ji împeratoriyê serbixwe bûna xwe ragihandibû. Di sala 1191ê de, di dema sefera xaçperestan a sêyem de, Richard I ê Îngilîstanê girav ji beşdarê axa xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Middle Ages, 300-1500 |url=https://books.google.com/books?id=rhWpPr93KjMC&pg=PA326 }}</ref> Wî giravê wekî baregeheke dabînkirinê ya sereke bi kar aniye ku di wê demê de ji Saracenan hinek ewlehtir bû. Piştê saleke Richard giravê difiroşê Şovalyeyên Templarê ku piştî serhildanek bi xwînî careke din dîsa şovalyeyan difiroşin Guy ji Lusignan. Birayê wî û cîgirê wî Aimery ji aliyê Henry VI, împeratorê Romayê ya pîroz ve wekê qiralê Qibrisê hatiye nas kirin.<ref name=":3" /> Piştî mirina James II, padîşahê dawî ya Lusignanê, di sala 1473an de, Komara Venedîkê kontrola giravê digire destê xwe, di heman demê de jina venedîkî ya padîşahê ku di wî demê de miribû, şahbanû Catherine Cornaro, wekê pêşengeke li giravê hukumdarî kiriye.<ref name=":3" /> Venedîk di sala 1489an de, piştî deskişandina Catherine ji textê, bi fermî padîşahiya Qibrisê beşdarê axa kiriye. Venedîkiyan bi avakirina sûrên Nîkosyayê, bajêr xurt kirin û bajarê wekê navendeke girîng a bazirganiyê bi kar anîne. Di seranserê desthilatdariya Venedîkê de, xanedaniya osmaniyan gelek caran êrîşî Qibrisê dikirin. Di sala 1539an de osmaniyan Limassol wêran kiriye û ji ber vê yekê venedîkiyan ji ber xetereya herî xirab Famagusta û Kyrenia amadekariya ewlehiya bajaran kirin.<ref name=":3" /> Her çiqas arîstokrasiya Lusignan a fransî di seranserê serdema navîn de li Qibrisê wek çîna civakî ya serdest mabe jî, ew texmîna berê ku yewnanî li ser giravê tenê wekê xizmetkar dihatin dîtin êdî ji aliyê akademîsyenan ve wekê agahiyên rast nayên hesibandin.<ref name="Kaldellis2011" /> Niha tê qebûlkirin ku di serdema navîn de hejmareke zêde ya yewnanên Qibrisî gihîştine çînên jorîn, rêzên navîn ên yewnanî zêde bûne û malbata padîşahî ya Lusignan bi yewnanan re zewicîne. Di nav wan de Qiral John II yê Qibrisê jî hebû ku bi Helena Palaiologina re zewiciye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Arbel |pêşnav=Benjamin |tarîx=2013-04-15 |sernav=Intercultural Contacts in the Medieval Mediterranean |url=https://doi.org/10.4324/9780203724835 |kovar=Medieval Mediterranean |doi=10.4324/9780203724835 }}</ref> === Êrîşên osmaniyan === Tevî berxwedana tund a niştecihên Nîkosya û Famagusta di sala 1570an de êrîşeke berfireh a Osmaniyan bi 60.000 leşkeran girav dikeve bin kontrola osmaniyan. Leşkerên osmanî yên ku Qibrîsê dagir kirin gelek welatiyên xiristiyan ên yewnanî û ermenî kuştin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/cyprus/7.htm |sernav=Cyprus - OTTOMAN RULE |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-10-29 }}</ref> Elîtên latînî yên berê hatin hilweşandin û yekem guhertina demografîk a girîng ji demên kevnar ve bi avakirina civateke misilman pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: A Modern History |paşnav=Mallinson |pêşnav=Bill |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-05-27 |isbn=978-1-85043-580-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HEjkuhF2GsMC&pg=PA81 |paşnav2=Mallinson |pêşnav2=William }}</ref> Leşkerên ku di dagir kirina giravê de şer kirin li giravê bi cih bibûn cotkar û dikankarên tirk ji Anatolyayê anîne giravê. Ev civaka nû eşîrên Anatoliyê ya sirgûnkirî, kesên "nexwestî" û endamên cûrbicûr ên mezhebên misilman ên "bi pirsgirêk", û her wiha hejmareke kesên nû yên li ser giravê jî vedihewand.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean world, 1571-1640 |url=https://archive.org/details/christiansmuslim0000jenn |paşnav=Jennings |pêşnav=Ronald C. |weşanger=New York University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-8147-4181-8 |cih=New York |series=New York University studies in Near Eastern civilization }}</ref> Osmaniyan sîstema feodal a berê ji holê rakir û sîstema miletî li Qibrisê bikaraniye ku li gorî wê gelên ne misilman ji aliyê otorîteyên xwe yên dînî ve dihatin birêvebirin. Berevajî rojên desthilatdariya latînî, serokê dêra Qibrisê wekî rêberê nifûsa Qibrisê ya yewnanî hatibû erkdarkirin û wekî navbeynkar di navbera qibrisiyên yewnanî yên xiristiyan û rayedarên osmanî de tevdigeriya. Vê statuyê misoger kiriye ku dêra Qibrisê di rewşekê de bû ku hewlên berfirehbûna domdar a Dêra Katolîk li ser giravê bi dawî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/Embassy_Madrid.nsf/all/6A33D29D666143A6C1257A36002ECA14/$file/ChipreUnaVisionHistorica.pdf?openelement |sernav=Wayback Machine |malper=www.mfa.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-10-29 |roja-arşîvê=2013-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131017133438/http://www.mfa.gov.cy/mfa/Embassies/Embassy_Madrid.nsf/all/6A33D29D666143A6C1257A36002ECA14/$file/ChipreUnaVisionHistorica.pdf?openelement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikumdariya osmaniyan li ser Qibrisê carinan bêxem, carinan jî zordar bû ku ev yek li gorî şêwaza birêvebirina siltan û karbidestên herêmî diguherî.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan |paşnav=Pericleous |pêşnav=Chrysostomos |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2009-06-17 |isbn=978-0-85771-193-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA131 }}</ref> Rêjeya misilmanan û xiristiyanan di seranserê serdema serdestiya osmaniyan de diguherî. Bi dagirgirina osmanyan re, di salên 1777 û 78an de 47.000 misilman li giravê bicih dibin ku ji 37.000 ê nifûsa xiristiyanên giravê zêder dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Is the Turkish Cypriot population shrinking? an overview of the ethno-demography of Cyprus in the light of the preliminary results of the Turkish-Cypriot census |paşnav=Hatay |pêşnav=Mete |weşanger=International Peace Research Institute |tarîx=2007 |isbn=978-82-7288-244-9 |cih=Oslo |series=PRIO report }}</ref> Di sala 1872an de, nifûsa giravê gihîştibû 144.000 kesan ku ji wan 44.000 misilman û 100.000 xiristiyan pêk dihat. Gelheya misilman ji gelek krîpto-xiristiyanan pêk dihatin ku di nav wan de Lînobambakî jî hebû ku civateke krîpto-katolîk ku ji ber zordariya dînî ya li ser civaka katolîk ji aliyê rayedarên osmanî ve derketibû holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean World, 1571-1640 |paşnav=Jennings |pêşnav=Ronald |weşanger=NYU Press |tarîx=1992-08-01 |isbn=978-0-8147-4318-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dslYF9LopnMC&pg=PT596 }}</ref> Piştre ev civat di dema desthilatdariya brîtanî de bi civaka tirkên Qibrîsê re asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus |url=https://books.google.com/books?id=nxj9a-Stax4C&pg=PA130 }}</ref> Hê ku Şerê Serxwebûna Yewnanistan ku di sala 1821ê de dest pê dikir, hinek yewnanên qibrisî ber bi Yewnanistanê ve çûn da ku tevlî hêzên yewnanî bibin. Li hember vê yekê, waliyê osmanî ya Qibrisê 486 yewnanên Qibrisî yên navdar girtin û bidarve dike ku di nav wan de Serpiskoposê Qibrisê, Kyprianos û çar keşîşên din jî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Cyprus |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-10-01 |isbn=978-0-8108-6298-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC }}</ref> Di sala 1828an de, serokkomarê yekem ê Yewnanistana nûjen Ioannis Kapodistrias daxwaza yekbûna Qibrisê bi Yewnanistanê re dike ku di encamê de gelek serhildanên biçûk pêk hatibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: a modern history |url=https://archive.org/details/cyprusmodernhist0000mall_o5o8 |paşnav=Mallinson |pêşnav=Bill |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2005 |isbn=978-1-85043-580-8 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas yek ji wan jî bi ser nekeve jî bertek li hember desthilatdariya xirab a osmaniyan bibû sedema serhildanên hem qibrisên yewnanî û hem jî qibrisiyên tirkî. Piştî sedsalan ji paşguhkirina osmaniyan, xizaniya piraniya mirovan û standina bacên giran ên berdewam, neteweperestiya yewnanî zêde dike û di sedsala 20an de fikra yekîtîya bi Yewnanistana nû serbixwe re di nav qibrisiyên yewnanî de bi xurtî kok girt. Di bin desthilatdariya osmaniyan de, rêjeyên hejmartin, qeydkirina dibistanan û xwendin û nivîsandinê daketibû asta herî kêm bû. Ev rêjeyên piştî bidawîbûna desthilatdariya osmaniyan jî berdewam kirin û piştre careke din di sedsala bîstan de bi rêjeya xwendin û nivîsandina giravê bi awayeke bi lez zêde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the global economy: from 1500 to the present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-107-10470-9 |cih=Cambridge, United Kingdom ; New York, NY |paşnavê-edîtor=Baten |pêşnavê-edîtor=Joerg |paşnavê-edîtor2=International Economic History Association }}</ref> Ev rayedarên dînî, ligel efser û pisporên leşkerî yên yewnanî ku hinek ji wan hê jî Megali Idea dişopandin, paşê rêxistina gerîla EOKA (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston an Rêxistina Neteweyî ya Şervanên Qibrisî) damezrandin. === Serdema brîtaniyan === [[Wêne:Hosting the British flag at Nicosia.jpg|thumb|Dîmenek ji bilindkirina ala brîtanî li Nîkosyayê.]] Piştî şerê rûs û tirkan (1877–1878) û Kongreya Berlînê, Qibris ji Împeratoriya Brîtanî re hate kirêkirin ku di sala 1878an de rêveberiya wê bi awayekî ''de facto'' girt ser xwe (her çend ji aliyê serweriyê ve, Qibris heta 5ê Mijdara 1914an, digel [[Misir]] û [[Sûdan]]ê, wekî axa osmanî ya de jure ma) di berdêla garantiyên ku [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] diviyabû giravê wekî bingehek bikar bîne ku osmaniyan li dijî êrîşkariya Rûsyayê biparêze.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2025-10-30 |ziman=en }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-10-30 }}</ref> Girav dê ji bo rêyên kolonyalîzmê yên Brîtanyayê wekî baregeheke leşkerî ya sereke xizmet bikira. Di sala 1906an de dema ku bendera Famagusta temam bû Qibris baregeheke deryayî ya stratejîk bû ku li ser [[Kanala Swêşê]], rêya sereke ya girîng ber bi Hindistanê ve bû ku di wê demê de milkê herî girîng ê derveyî welêt ê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] bû. Piştî destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û biryara xanedaniya osmanî ya tevlîbûna şer li kêleka [[Hêzên Navendî]], di 5ê mijdara sala 1914an de [[Împeratoriya Brîtanî]] bi fermî Qibrisê beşdarê axa dike û xedîvatiya osmanî ya [[Misir]]ê û Sûdanê wekî siltanî û parêzgeriya Brîtanyayê ragihand.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Di cotmeha sala 1915an de, Brîtanyayê Qibrisê pêşkêşî Yewnanistanê kiriye ku di bin desthilatdariya Qiral [[Konstantînê Mezin|Konstantînê I]] ê [[Yewnanistan]]ê de bû ku bi şertekî ku Yewnanistan li kêleka Brîtanyayê tevlî şer bibe û here alîkariya Serbistanê ku erkên xwe yên peymana serbi-yewnan a gulana 1913an bicih bîne.<ref name="Geronymaki2024">{{Jêder-kovar |paşnav=Geronymaki |pêşnav=Kalliopi |tarîx=2024 |sernav=A Front for ‘Humanity’ Greek and Greek Cypriot Orthodox Advocates Between Anti-colonialism, Self-determination and Enosis (1950–1960) |url=https://doi.org/10.1080/07075332.2024.2374522 |kovar=The International History Review |cild=46 |hejmar=6 |rr=733–751 |doi=10.1080/07075332.2024.2374522 |issn=0707-5332 }}</ref> Ji bo yekbûna bi Qibrisê re, "derfeteke" zêrîn da Yewnanistanê.<ref name="Geronymaki2024" /> Wekî din, dema ku rêveberiya Zaimis pêşniyara Brîtanî napejirîne, "derfeteke windayî" bû.<ref name="Geronymaki2024" /> Di sala 1923an de, li gorî Peymana Lozanê, komara Tirkiyê ya nû dest ji her îdiayek li ser Qibrisê berda û di sala 1925an de ew wekî koloniyeke taca Brîtanyayê hate ragihandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/cy/cypruscountrystu00sols/cypruscountrystu00sols.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=tile.loc.gov |roja-gihiştinê=2025-11-02 }}</ref>. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, gelek yewnanî û tirkên Qibrisê tevlî Alaya Qibrisê dibin. Di vê navberê de, nifûsa yewnanî ya Qibrisê hêvî dikir ku rêveberiya brîtanî dê bibe sedema enozîsê. Fikra enosisê di dîrokê de beşek ji Megali Idea bû ku armanceke siyasî ya mezintir a dewleteke yewnanî ku herêmên bi nifûseke mezin a yewnanî yê di nav erdên dagirkiriyên xanedaniya osmanî ya berê de ku di nav de Qibris û Asyaya Biçûk hebû ku Konstantînopolîs wekê paytext dihat hesibandin, vedihewîne û ji aliyê Dêra Ortodoks a Qibrisê ve bi awayekî çalak dihate şopandin ku endamên wê li Yewnanistanê perwerde dihatin perwerdehkirin. Ev rayedarên dînî ligel efser û pisporên leşkerî yên yewnanî ku hinek ji wan hê jî Megali Idea dişopandin, paşê rêxistina gerîla EOKA (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston an Rêxistina Neteweyî ya Şervanên Qibrisî) damezrandin.<ref name="KerLindsay2011">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cyprus Problem: What Everyone Needs to Know |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Oxford University Press, USA |tarîx=2011-04-21 |isbn=978-0-19-975716-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xTL382g5sWwC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Educations in Ethnic Violence: Identity, Educational Bubbles, and Resource Mobilization |paşnav=Lange |pêşnav=Matthew |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-139-50544-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ac2NRpHoY3EC }}</ref> Yewnanên Qibrisî girav wekî dîrokî Yewnanî didîtin û bawer dikirin ku yekîtî bi Yewnanistanê re mafekî xwezayî ye.<ref name="Diez2002">{{Jêder-kitêb |sernav=The European Union and the Cyprus Conflict: Modern Conflict, Postmodern Union |paşnav=Diez |pêşnav=Thomas |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-7190-6079-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=A4QTUWBEC2kC&pg=PA83 }}</ref> Di salên 1950an de, dûvçûna enosisê bû beşek ji siyaseta neteweyî ya Yewnanistanê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standing Your Ground: Territorial Disputes and International Conflict |paşnav=Huth |pêşnav=Paul |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-0-472-02204-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NIAc-R5fgQoC }}</ref> Di destpêkê de tirkên Qibrisê alîgirê berdewamiya desthilatdariya brîtanî bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Divided Cyprus: Modernity, History, and an Island in Conflict |paşnav=Papadakis |pêşnav=Yiannis |weşanger=Indiana University Press |tarîx=2006-07-18 |isbn=978-0-253-11191-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wzPG7b_m4swC&pg=PA2 |paşnav2=Peristianis |pêşnav2=Nicos |paşnav3=Welz |pêşnav3=Gisela }}</ref> Lêbelê ew ji bangên yewnanên Qibrisê ku ji bo enosisê dihat kirin aciz bûn, ji ber ku wan yekîtiya Girîtê bi Yewnanistanê re ku dibû sedema koçberiya tirkên Girîtê, wekî presedanek ku divê neyê dûrxistin didîtin û wan di bersiva çalakiya çekdarî ya EOKA de helwesteke alîgirê parçekirinê girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Informal States: Statebuilding in Northern Cyprus and Transdniestria |paşnav=Isachenko |pêşnav=D. |weşanger=Springer |tarîx=2012-03-20 |isbn=978-0-230-39206-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FQeVnXmjBzYC&pg=PA37 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan |paşnav=Pericleous |pêşnav=Chrysostomos |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2009-06-17 |isbn=978-0-85771-193-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA135 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of Cyprus |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000mirb |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-8108-5526-7 |cih=Lanham, Md |series=Historical dictionaries of Europe }}</ref> Yewnanên Qibrisê giravê wekê cihwareke dîrokî ya yewnanî didîtin û bawer dikirin ku yekîtî bi Yewnanistanê re mafekî xwezayî ye.<ref name="Diez2002"/> Di salên 1950an de lêgerîna enosisê bûye beşek ji siyaseta neteweyî ya Yewnanistanê. Di destpêkê de, tirkên Qibrisê alîgirê berdewamiya desthilatdariya brîtanî bûn. Lêbelê ew ji bangên yewnanên Qibrisî yên ji bo enosisê aciz bûn, ji ber ku wan yekîtiya Girîtê bi Yewnanistanê re ku bûye sedema koçberiya tirkên Girîtê ku wekî presedanek ku divê neyê dûrxistin didîtin û wan di bersiva çalakiya çekdarî ya EOKA de helwestek alîgirê parçekirinê girtin.Tirkên Qibrisê jî xwe wekî komeke etnîkî ya cuda ya giravê didîtin û bawer dikirin ku mafê wan ê diyarkirina çarenûsê ji yewnanên Qibrisê cuda ye. Di heman demê de di salên 1950an de, serokê tirk Menderes Qibris wekî "dirêjkirina Anatoliyê" dihesiband ku parçekirina Qibrisê li ser bingeha etnîkî red kiribû û alîgirê tevlêbûna tevahiya giravê bi Tirkiyeyê re bû. Dirûşmên neteweperest li ser fikra "Qibris Tirk e" bûn û partiya desthilatdar Qibrisê wekê beşek ji Tirkiyeyê ragihandibû ku ji bo ewlehiya wan girîng bû. Piştî ku hate fêmkirin ku rastiya ku nifûsa tirkên Qibrisê tenê ji %20ê giravavanan pêk tîne, îlheqkirina giravê ne gengaz dike ku siyaseta neteweyî hate guhertin û li cihê vê yekê dabeşkirin hatiye qebûlkirin. Dirûşma "Parvekirin an Mirin" di xwepêşandanên tirkên Qibrisê û tirkan de ku ji dawiya salên 1950î dest pê kiribû û di seranserê salên 1960î de berdewam kiribû, pir caran dihat bikar anîn. Her çend piştî konferansên Zurîh û Londonê hatiye dîtin ku Tirkiye hebûna dewleta Qibrisê qebûl dike û xwe ji siyaseta xwe ya alîgirê parçekirina giravê dûr bixe jî, armanca serokên tirk û Qibrisa tirk ew bû ku dewletek serbixwe ya Tirk li bakurê giravê ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From the Abode of Islam to the Turkish Vatan: The Making of a National Homeland in Turkey |paşnav=Özkan (Ozkan) |pêşnav=Behlül (Behlul) |weşanger=Yale University Press |tarîx=2012-06-26 |isbn=978-0-300-18351-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kCArlsRcHUMC&pg=PA199 }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=Cipro oggi |url=https://books.google.com/books?id=pUcSji-f1zYC&pg=PA27 }}</ref> Di çileya sala 1950an de, Dêra Qibrisê di bin çavdêriya dîndaran de û bêyî beşdariya tirkên Qibrisê giştpirsiyeke li dar xistibû ku tê de %96ê yewnanên Qibrisê yên beşdar dengê xwe ji bo enosisê bikar anîbûn. Yewnanî di wê demê de (li gorî serjimêriya sala 1946) ji %80,2ê nifûsa giştî ya giravê pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Britain and the World: Imperial Endgame: Britain's Dirty Wars and the End of Empire |paşnav=Grob-Fitzgibbon |pêşnav=Benjamin |weşanger=Palgrave Macmillan Limited |tarîx=2011 |isbn=978-0-230-30038-5 |cih=London |series=Britain and the World Ser }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Who Influenced Whom?: Lessons from the Cold War |paşnav=Tatum |pêşnav=Dale C. |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2002-10-22 |isbn=978-0-7618-2444-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=70NxlYekQIgC&pg=PA43 }}</ref><ref name="Hoffmeister2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Legal Aspects of the Cyprus Problem: Annan Plan And EU Accession |paşnav=Hoffmeister |pêşnav=Frank |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2006 |isbn=978-90-04-15223-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LZXbg3ZwvGoC }}</ref> Rêveberiya Brîtanî pêşniyara xweseriya sînordarkirî di bin destûrekê de qebûk dike lê di dawiyê de vê xweseriyê nabejirîne. Di sala 1955an de rêxistina EOKA hatibû damezrandin ku bi rêya têkoşîna çekdarî yekîtîya bi Yewnanistanê re dixwestin. Di heman demê de, rêxistina berxwedana tirkan (TMT) wekê dijberiyek ji bo Taksîmê, ango parçekirinê, ji aliyê tirkên Qibrisê ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/mavratsas.html |sernav=Politics |malper=www.cyprus-conflict.net |roja-gihiştinê=2025-11-02 |roja-arşîvê=2008-06-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080605233259/http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/mavratsas.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Karbidestên brîtanî ti berteke ji bo avakirina rêxistina veşartî ya Tirkî TMT nedabûn nîşan. Sekreterê Dewletê ya Koloniyan di nameyekê de bi dîroka 15ê tîrmeha sala 1958an de şîret li parêzgerê Qibrisê kiribû ku tevî kiryarên wê yên neqanûnî jî, li dijî TMTê tevnegere da ku zirarê nede têkiliyên brîtanî yên bi hikûmeta Tirkiyê re.<ref name=":7" /> === Serxwebûn û tundûtûjiya di navbera civakên giravê de === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Makarios III and Robert F. Wagner NYWTS cropped.jpg | width1 = 135 | image2 = Bundesarchiv B 145 Bild-F014934-0068, Fazil Kutschuk.jpg | width2 = 127 | footer = Serokê yekem ê Qibrisê, [[Makaryos III]] (li aliyê çepê) û cîgirê yekem ê serokkomarê Qibrisê, [[Fazıl Küçük]] (li aliyê rastê) }} Di dema desthilatdariya Brîtanyayê de navbera du civakên etnîkî yên giravê de nakokî derketiye ku qibrisiyên yewnanî ku di sala 1960an de ji %77ê nifûsê giravê pêk dianîn û qibrisiyên tirk ku ji %18ê nifûsê pêk dianîn. Ji sedsala 19an û pê ve nifûsa yewnanî ya Qibrisê xebatên ji bo enosisê an jî yekîtîya bi Yewnanistanê re dane meşandin ku di salên 1950î de bûye polîtîkayeke neteweyî ya yewnanî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Government and Politics of Cyprus |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Peter Lang |tarîx=2009 |isbn=978-3-03911-096-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AzIXtVdDDwgC&pg=PA48 |paşnav2=Faustmann |pêşnav2=Hubert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Cyprus |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-10-01 |isbn=978-0-8108-6298-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC&pg=PA25 }}</ref> Gelheya tirkên Qibrisê di destpêkê de piştgirîya berdewamiya desthilatdariya brîtanî kirine û piştre jî re daxwaza tevlêkirina giravê bi Tirkiyeyê kirine û di salên 1950an de, bi hevkariya Tirkiyeyê, siyaseta teksîmê, parçekirina Qibrisê û avakirina dewleteke tirk li bakurê giravê dane destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond a Divided Cyprus: A State and Society in Transformation |paşnav=Trimikliniotis |pêşnav=Nicos |weşanger=Springer |tarîx=2012-11-26 |isbn=978-1-137-10080-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zS_HAAAAQBAJ&pg=PA104 |paşnav2=Bozkurt |pêşnav2=Umut }}</ref> Piştî operasyoneke çekdarî ya bi pêşengiya EOKA, di sala 1960an de Qibrisê serxwebûna xwe bi dest xistibû. Li gorî Peymana Zurîx û Londonê, Qibris di 16ê tebaxa sala 1960an de bi fermî serxwebûna xwe bi dest dixe ku di wê demê nifûsa giravê 573.566 bû ku ji wan 442.138 (%77.1) yewnanî, 104.320 (%18.2) tirk û 27.108 (%4.7) ji etnîkiyên din pêk dihatin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/21.htm |sernav=Cyprus - Population |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-07 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî her du Herêmên Baregehên Serwer ên Akrotiri û Dhekeliyê parastin ku di heman demê de postên hikûmetê û ofîsên giştî li gorî kotayên etnîkî hatin dabeş kirin û mafê vetoya daîmî, %30 di parlamento û rêveberiyê de dabûn kêmneteweyên tirk ên Qibrisê û mafên garantoriyê da her sê dewletên sereke. Lêbelê dabeşkirina desthilatdariyê wekî ku di destûrê de hatibû pêşbînîkirin, di demek kurt de bûye sedema astengiyên yasayî û nerazîbûna her du aliyan ku çekdarên neteweperest bi piştgiriya leşkerî ya Yewnanîstan û Tirkiyeyê dîsa dest bi perwerdeyê kirin. Serkirdayetiya Qibrisa yewnanî bawer dikir ku mafên ku di bin destûra bingehîn a sala 1960an de ji bo Qibrisa tirk re hatine dayîn pir berfireh in û plana Akritas amade kiriye ku armanc ew bû ku destûrê bi sûda Qibrisên yewnanî reform bike, civaka navneteweyî li ser rastbûna guhertinan razî bike û di nav çend rojan de ger tirk planê qebûl nekin wan hildin bin kontrola xwe.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/12.htm |sernav=Cyprus - THE REPUBLIC OF CYPRUS |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-07 }}</ref> Dema ku serokkomarê Qibrisê Serpiskopos Makarios III daxwaza guhertinên destûrî dike, alozî zêde dibin lê Tirkiyê vê guhertin red dike û di heman demê de tirkên Qibrisê jî li dijî van guhertinan derdikevin.<ref name=":8" /> Di 21ê kanûna sala 1963an de, di navbera eşîrên qibrisî û yewnanî de şer û pevçûn derket û du tirkên Qibrisê di navbera wan de hatin kuştin. Piştre di şer û pêvçûnên berdewam de 364 tirk û 174 yewnanên Qibrisê hatin kuştin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Road to Bellapais |url=https://books.google.com/books?id=XIK6AAAAIAAJ&q=According+to+official+records,+364+Turkish+Cypriots+and+174+Greek+Cypriots+were+killed+during+the+1963-1964+crisis. }}</ref> 109 gundên tirkan hatin vala kirin û 25–30 hezar tirkên Qibrîsê jicihwarên xwe dibin. Ev krîz bûye sedema bidawîbûna beşdariya tirkên Qibrisî di rêveberiyê de û îdiaya wan ku rewatiya xwe winda kiriye ku rastiya vê îdiayê hê jî bi nakok e. Li hinek deveran, yewnanên qibrîsî rê li ber tirkên qibrisî girtin ku rêwîtiyê bikin û bikevin avahiyên hikûmetê, di heman demê de hinek tirkên qibrisî jî bi dilxwazî ji ber bangên rêveberiya tirkên qibrisî vekişiyan.<ref name="KerLindsay2011"/> Tirkên Qibrisê dest bi jiyana li enklavan kirin. Avahiya komarê bi awayekî yekalî ji aliyê Makarios ve hate guhertin û Nîkosya bi bicihkirina leşkerên UNFICYP bi xeta kesk hatiye dabeşkirin.<ref name="Hoffmeister2006"/> Di sala 1964an de Tirkiyeyê gef xwar ku li hember tundûtûjiya nav-civakî ya berdewam a Qibrisê, êrîşî Qibrisê bike lê ev yek bi telegrameke tund a serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Lyndon B. Johnson di 5ê hezîranê de hatiye rawestandin ku hişyarî da ku DYA dê di rewşa dagirkirina axa Tirkiyeyê ya ji aliyê Sovyetê ve li kêleka Tirkiyeyê nemîne. Di heman demê de di sala 1964an de enosis polîtîkayeke yewnanî bû û dê dev jê bernedaba; Makarios û serokwezîrê yewnanî Georgios Papandreou li hev kirin ku enosis divê armanca dawîn be û Qiral Konstantîn ji Qibrisê re "yekîtiyek bilez ê bi welatê sereke re" xwest. Yewnanistanê ji bo rûbirûbûna dagirkirina gendelî ya ji aliyê Tirkiyê ve 10 hezar leşker şandibû Qibrisê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus and International Peacemaking 1964-1986 |paşnav=Mirbagheri |pêşnav=Farid |weşanger=Routledge |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-136-67752-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Znp9AwAAQBAJ&pg=PA28 }}</ref> Krîza salên 1963 û 64an tundûtûjiya navcivakî yê di navbera her du civakan de zêdetir kiriye ku zêdetirî 25.000 tirkên Qibrisê koçberî enklavan dibin û dawî de radestê komara Qibrîsê dibin.<ref name="Hoffmeister2006"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/13.htm |sernav=Cyprus - Intercommunal Violence |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> === Derbeya sala 1974an, dagirkirin û parçebûna giravê === Di 15ê tîrmeha sala 1974an de, cûntaya leşkerî ya Yewnanistanê bi serokatiya Dimitrios Ioannides li Qibrisê darbeyek leşkerî pêk anî û girav bi Yewnanistanê ve girê dabû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papadakis |pêşnav=Yiannis |tarîx=2003-09-01 |sernav=Nation, narrative and commemoration: political ritual in divided Cyprus |url=https://doi.org/10.1080/0275720032000136642 |kovar=History and Anthropology |cild=14 |hejmar=3 |rr=253–270 |doi=10.1080/0275720032000136642 |issn=0275-7206 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Wiley-Blackwell Dictionary of Modern European History Since 1789 |paşnav=Atkin |pêşnav=Nicholas |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2011-05-23 |isbn=978-1-4443-9072-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1QyXCTW_MCQC |paşnav2=Biddiss |pêşnav2=Michael |paşnav3=Tallett |pêşnav3=Frank }}</ref> Derbeyê serok Makarios III ji kar dûr xistiye û li cihê wî neteweperestê alîgirê yekîtiyê Nikos Sampson anibû li ser erkê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=CYPRUS: Big Troubles over a Small Island |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=TIME.com |roja-arşîvê=2011-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111221060408/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,911440,00.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di bersiva derbeyê de, piştê pênc rojan, di 20ê tîrmeha sala 1974an de, artêşa tirk êrîşî giravê dike û piştre giravê dagir dike ku bi îdiaya ku mafê destwerdanê ji bo vegerandina rêziknameya destûrî ji Peymana Garantiyê ya sala 1960an wergirtiye. Ev îdia ji aliyê Neteweyên Yekbûyî û civaka navneteweyî ve hatiye redkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Law and the Use of Force |paşnav=Gray |pêşnav=Christine |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2008-07-17 |isbn=978-0-19-102162-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qnFCAgAAQBAJ }}</ref> Dema ku li peravên Krenyayê, keştîyên leşkerî yên Tirkiyeyê 6.000 leşker û her weha tank, barhilgir û wesayîtên zirxî daxistin, hêza hewayî ya Tirkiyeyê dest bi bombebarankirina çeperên Yewnanistanê li Qibrisê dike û bi sedan leşkerên pereşûtvan li herêma di navbera Nîkosya û Krenyayê de hatin avêtin ku deverên bi çekdarkirî yên deverên tirk ku demek dirêj li wir ava bûbûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Greek Upheaval: Kings, Demagogues, and Bayonets |paşnav=Theodoracopulos |pêşnav=Taki |weşanger=Caratzas Bros. |tarîx=1978 |isbn=978-0-89241-080-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZPscAAAAYAAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cyprus: A Country Study |paşnav=Division |pêşnav=Library of Congress Federal Research |weşanger=Federal Research Division, Library of Congress |tarîx=1993 |isbn=978-0-8444-0752-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5UuFAAAAIAAJ }}</ref> Piştê sê rojan dema ku agirbest hatibû pejirandin, Tirkiyeyê 30.000 leşker li ser giravê daxistibû û Krenya, korîdora ku Krenya bi Nîkosyayê ve girêdide û taxa Qibrisê ya tirk a Nîkosyayê desteser kiribû.<ref name="OMalley2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cyprus Conspiracy: America, Espionage and the Turkish Invasion |paşnav=O'Malley |pêşnav=Brendan |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2001-06-25 |isbn=978-0-85773-016-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=4Jz3AgAAQBAJ&pg=PA195 |paşnav2=Craig |pêşnav2=Ian }}</ref> Cûntaya li Atînayê û piştre jî rejîma Sampson li Qibrisê ji desthilatdariyê ketin. Li Nîkosyayê, Glafkos Clerides bi awayekî demkî serokatiyê digire ser xwe.<ref name="OMalley2001" /> Lê piştî danûstandinên aştiyê ya li Cenevê, hikûmeta Tirkiyeyê çeperên xwe yên Krenyayê xurt kir û di 14ê tebaxê de dest bi dagirkirina duyem kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contested Lands: Israel-Palestine, Kashmir, Bosnia, Cyprus, and Sri Lanka |paşnav=Bose |pêşnav=Sumantra |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2009-07-01 |isbn=978-0-674-02856-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KKZcgOJPjVkC&pg=PA86 }}</ref> Di encama dagirkirinê de Morfo, Karpas, Famagusta û Mesûrya ketin bin kontrola Tirkiyeyê. Zextên navneteweyî dibin sedema agirbestê û heta wê demê ji %36ê giravê ji aliyê tirkan ve hatibû dagirkirin û 180.000 yewnanên Qibrisê ji malên xwe yên li bakur hatibûn derxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Congressional Record, V. 147, Pt. 3, March 8, 2001 to March 26, 2001 |url=https://books.google.com/books?id=fJ9DhiRRtIoC&pg=PA4095 }}</ref> Di heman demê de, nêzîkî 50.000 tirk ber bi bakur ve hatin koçberkirin û li milkên qibrisiyên yewnanî yên koçberkirî hatibûn bi cih kirin. Ji ber ku di dema dagirkirina Qibrisê ya Tirkiyeyê ya 1974an de alavên ku ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hatine peyda kirin bikar aniye, di nav cûrbecûr cezayên li dijî Tirkiyeyê de, di nîvê sala 1975an de Kongreya Dewletên Yekbûyî ambargoya çekan li ser Tirkiyeyê bikar tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey and the United States: the arms embargo period |url=https://archive.org/details/turkeyunitedstat0000unse_a9d0 |paşnav=Campany |pêşnav=Richard C. |weşanger=Praeger |tarîx=1986 |isbn=978-0-275-92141-5 |cih=New York }}</ref> Di encama şerê ji 1963 heta 1974an de, 1.534 qibrisiyên yewnanî û 502 qibrisiyên tirk winda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=34064&cat_id=1 |sernav=Over 100 missing identified so far |roja-gihiştinê=2025-11-11 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927202937/http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=34064&cat_id=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=30795&cat_id=1 |sernav=Missing cause to get cash injection |roja-gihiştinê=2025-11-11 |roja-arşîvê=2007-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930014514/http://www.cyprus-mail.com/news/main.php?id=30795&cat_id=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji xeynî herêmên bingehên serwer ên akrotiri û dhekelia ku li gorî peymanên London û Zurîxê di bin kontrola Keyaniya Yekbûyî de ne, Komara Qibrisê li ser tevahiya giravê, tevî avên xwe yên behahî û herêma giravê ya aborî ya taybet, xwedî serweriya de jure ye. Lêbelê di roja îro de girav bi awayekî fiîlî li du beşên sereke hatiye dabeşkirin ku brşek herêma di bin kontrola bi bandor a Komara Qibrisê de ye ku li başûr û rojavayê giravê ye û bi qasî ji %59 ji rûbera giravê pêk tîne û beşa din jî li bakurê giravê ye ji aliyê rêveberiya tirk a nenaskirî ve tê birêvebirin ku bi qasî ji %36 ji rûbera giravê vedihewîne. Nêzîkî ji %4 ê ji rûbera giravê di bin herêma navber ya Neteweyên Yekbûyî de ye. Civaka navneteweyî beşa bakurê giravê wekî axa Komara Qibrisê ya ku ji aliyê Tirkiyê ve hatiye dagirkirin dibîne. Ev dagirkerî li gorî qanûnên navneteweyî wekî neqanûnî tê dîtin û ji dema ku Qibris bûye endamê Yekîtiya Ewropî ve wekî dagirkirina neqanûnî ya axa YEyê tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Island in Europe: The EU and the Transformation of Cyprus |paşnav=Ker-Lindsay |pêşnav=James |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2011-05-03 |isbn=978-1-84885-678-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R1QEn3G4L7MC&pg=PA15 |paşnav2=Faustmann |pêşnav2=Hubert |paşnav3=Mullen |pêşnav3=Fiona }}</ref> == Birêvebirin == [[Wêne:Parlanet cyprus.jpg|thumb|çep| Qesra serokkomariya Qibrisê, Nîkosya.]] Qibris komarek serokatiyê ye ku serokê dewletê û hikûmetê bi rêya dengdana giştî ji bo heyamek pênc salan têne hilbijartin. Desthilata cîbicîkirinê ji aliyê hikûmetê ve tê kirin ku desthilata qabûndanînê di destê meclîsa nûneran de ye lê dadwerî hem ji desthilata cîbicîkar û hem jî qanûndanînê serbixwe ye. Destûra Bingehîn a 1960an sîstemeke hikûmetê ya serokatiyê bi şaxên rêveberiyê ku qanûndanîn û dadweriyê ya serbixwe û her wiha sîstemeke tevlihev a kontrol û hevsengiyê ye ku di nav de rêjeyeke parvekirina desthilatdariyê ya girankirî ku ji bo parastina berjewendiyên tirkên Qibrisê hatibû çêkirin, peyda dikir. Desthilata rêveber ji aliyê serokkomarekî Qibrisê ya yewnanî û cîgirê serokkomarekî Qibrisê ya tirk ve dihat birêvebirin ku ji aliyê civakên xwe ve ji bo demên pênc salan dihatin hilbijartin û her yek ji wan xwediyê mafê vetoyê li ser hinen cureyên qanûndanîn û biryarên rêveber bûn. Desthilata qanûndanînê di destê meclîsa nûneran de bûn ku ew jî li ser bingeha lîsteyên dengdêrên cuda dihatin hilbijartin. Ji sala 1965an vir ve, piştî pevçûnên di navbera her du civakan de, kursiyên tirkên Qibrisê yên di Meclîsê de vala mane. Dema ku artêşa tirk sêyeka bakurê giravê dagir kiriye, di sala 1974an de Qibris bi awayeke defakto hatiye parçekirin. Tirkên Qibrisê paşê di sala 1983an de wekê Komara Tirk a Qibrisa Bakur serxwebûna xwe ragihandiye û rêveberiyeke ava kiriye ku ev serxwebûn rêveberî tenê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye nas kirin. Di sala 1985an de KKTC destûrek pejirand û hilbijartinên xwe yên yekem li dar xist. Di heman demê de berevajiyê vê yekê Neteweyên Yekbûyî serweriya Komara Qibrisê li ser tevahiya girava Qibrisê nas dike. Ji sala 2007an pê ve, meclîsa nûneran 56 endamên meclîsê hebûn ku ji bo demek pênc salan bi temsîliyeta rêjeyî dihatin hilbijartin û sê endamên çavdêr jî hebûn ku kêmneteweyên ermenî, latînî û maronî temsîl dikirin. Bîst û çar kursî ji bo civaka tirk hatibûn veqetandin lê ji sala 1964an vir ve vala mane. Siyaseta giravê ji aliyê AKEL a komunîst, Mîtînga Demokratîk a lîberal û muhafezekar, Partiya Demokratîk a navendî û EDEK a sosyaldemokrat ve dihate kontrol kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |sernav=Democratic Party (DH.KO) > Το Κόμμα > Διακήρυξη |malper=www.diko.org.cy |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en-US |paşnav=DotNetNuke |roja-arşîvê=2007-06-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070611174508/http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2008an de Dimitris Christofias bû yekem serokê dewletê yê Komunîst ê welêt. Ji ber tevlêbûna wî di krîza darayî ya Qibrisê ya salên 2012 û 2013an de, Christofias di sala 2013an de ji bo hilbijartinê nehat hilbijartin. Di hilbijartinên serokkomariyê ya di sala 2013an de namzedê Mîtînga Demokratîk Nicos Anastasiades bi %57.48ê dengan bi dest xist. Di encamê de, Anastasiades di 28ê Sibata 2013an de sond xwar. Anastasiades di hilbijartinên serokkomariyê yên 2018an de bi %56ê dengan ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribune.gr/world/news/article/434054/nikitis-ton-eklogon-stin-kypro-56-o-nikos-anastasiadis.html |sernav=Νικητής των εκλογών στην Κύπρο με 56% ο Νίκος Αναστασιάδης |malper=Tribune.gr |tarîx=2018-02-04 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=el |paşnav=Σύνταξης |pêşnav=Αίθουσα }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-03-01 |sernav=Cyprus country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17217956 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di 28ê sibata 2023an de, Nikos Christodoulides, serketîyê gera duyemîn a hilbijartinên serokkomariyê yên 2023an, wekî heştemîn serokê Komara Qibrisê sond xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230228-new-cyprus-president-sworn-in |sernav=New Cyprus president sworn in |malper=France 24 |tarîx=2023-02-28 |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en }}</ref> === Dabeşkirinên îdarî === Komara Qibrisê ji şeş herêmên îdarî yên wekê Nîkosya, Famagusta, Krenya, Larnaca, Limassol û Paphosê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://europa.eu/abc/maps/members/cyprus_en.htm |sernav=EUROPA - The EU at a glance - Maps - Cyprus |malper=europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en }}</ref> === Enklav û eksklav === Qibris ji çar herêmên eksklav pêk tê ku hemî di bin axa herêma bingeha serwer a brîtanî ya Dhekeliyê de ne. Du herêmên pêşîn gundên Ormidhia û Xylotymvou ne û herêma sêyem Santrala Elektrîkê ya Dhekelia ye ku bi rêyeke Brîtanî ve dibe du beş. Beşa bakur wargeha penaberên EAC ye û beşa başûr jî her çiqas li kêleka deryayê be jî di heman demê de herêmeke enklav e ji ber ku avên wê yên herêmî nînin û ew jî avên [[Keyaniya Yekbûyî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://geosite.jankrogh.com/dhekelia.htm |sernav=Cyprus |malper=geosite.jankrogh.com |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}</ref> Herêma navber a NY li hember Dhekeliyê dirêj dibe û ji aliyê rojhilat ve li hember Ayios Nikolaos dîsa bilind dibe û bi korîdorek bejahî ya zirav bi mayî ya Dhekeliyê ve girêdayî ye. Her çend ne de jure be jî, bi vî awayî, herêma navber herêma Paralimni ya li quncika başûrê rojhilatê giravê vediguherîne herêmek de faktoyê. === Hêz === Artêşa Neteweyî ya Qibrisê saziya leşkerî ya sereke ya komara Qibrisê ye. Artêş hêzek çekdarî ya hevbeş e ku ji yekîneyên bejahî, hewayî û deryayî pêk tên. Di demên berê de ji hemî welatiyên mêr dihat xwestin ku piştê temenê ya 17 salî yên xwe 24 mehan di artêşa neteweyî de xizmetê bikin lê di sala 2016an de ev heyama xizmeta mecbûrî dakete 14 mehan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greece.greekreporter.com/2016/07/15/cyprus-drastically-reduces-mandatory-army-service-to-14-months/ |sernav=Cyprus Drastically Reduces Mandatory Army Service to 14 Months {{!}} GreekReporter.com |malper=greece.greekreporter.com |roja-gihiştinê=2025-11-12 |ziman=en-US }}</ref> Salane nêzîkî 10.000 kes ji bo xizmeta leşkerî beşdarê artêşê dibin. Kesên ku dibin leşker li gorî pisporiya wan, ji bo kampên perwerdehiyê yên taybet an jî yekîneyên operasyonel têne veguhastin. Her çiqas heta sala 2016an hêzên çekdar bi piranî ji bo leşkeriya kesên ku ji bo leşkeriya mecbûrî pêk hatibin jî, ji wî demê ve saziyeke mezin a profesyonel a leşkerî (ΣΥΟΠ) hatiye ava kirin ku digel kêmkirina xizmeta leşkerî ya mecbûrî rêjeyek nêzîkî 3/1 di navbera leşkerên mecbûrî û profesyonel de çêdike. === Qanûn, dadwerî û mafên mirovan === [[Wêne:Supreme Court of Justice old square Nicosia Republic of Cyprus Cyprus 2.jpg|thumb|Avahiya dadgeha bilind a dadê ya Qibrîsê.]] Polîsê Qibrisê (bi yewnanî: Αστυνομία Κύπρου, bi tirkî: ''Kıbrıs Polisi'') yekane xizmeta polîsê neteweyî ya Komara Qibrisê ye û ji sala 1993an vir ve di bin wezareta dad û pergala giştî de ye. Di "azadiya li cîhanê 2011" de, Freedom House Qibrisê wekî "welateke azad" nirxandiye. Di çileya sala 2011an de, Raporta Ofîsa Komîserê Bilind ê Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî li ser Mafên Mirovan li Qibrisê diyar kiriye ku dabeşkirina berdewam a Qibrisê bandorê li mafên mirovan li seranserê giravê kiriye ku di nav de "azadiya tevgerê, mafên mirovan ên têkildarî mijara kesên winda, cudakarî, mafê jiyanê, azadiya dînî û mafên aborî, civakî û çandî".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-21.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www2.ohchr.org |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}</ref> Balkêşiya berdewam li ser dabeşkirina giravê carinan dikare pirsgirêkên din ên mafên mirovan veşêre.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asylumlaw.org/docs/cyprus/usdos99_cyprus.htm |sernav=U.S. Department of State, Human Rights Reports for 1999:Cyprus |malper=www.asylumlaw.org |roja-gihiştinê=2025-11-12 |roja-arşîvê=2011-05-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110514093918/http://www.asylumlaw.org/docs/cyprus/usdos99_cyprus.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li giravê laşfiroşî pir belav e û girav ji ber rola xwe di bazirganiya seksê de wekê yek ji rêyên sereke yên bazirganiya mirovan ji [[Ewropaya Rojhilat]] rexne lê hatiye kirin. Di sala 2014an de [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê]] ferman daye Tirkiyeyê ku ji bo dagirkirina Qibrisê zêdetirî 100 milyon dolar tezmînat bide. Li gel vê yekê hikûmeta tirk ragihandiye ku ew ê vê biryarê paşguh bike. Ev binpêkirin û talankirina xezîneyên çandî, wêrankirina bi zanebûn a dêran, paşguhkirina berhemên hunerî û guhertina navên cihên dîrokî yên girîng ku ji hêla Konseya Navneteweyî ya Abîdeyan û Cihên Dîrokî ve hate şermezarkirin, vedihewîne. Hadjisavvas îdia kiriye ku ev kiryar ji ber polîtîkaya Tirkiyê ya jiholêrakirina hebûna yewnaniyan a li Qibrisa bakur di çarçoveya paqijiya etnîkî de ne. Lê hinek sûcdar tenê ji ber çavbirçîtiyê ne û li pey qezencê ne. == Aborî == [[Wêne:Cyprus central bank Nicosia Republic of Cyprus.jpg|thumb|çep| Banka Navendî ya Qibrisê]] Di destpêka sedsala 21an de Qibris xwedî aboriyeke xizmetguzariyê ya geş bû ku giravê kiribû dewlemendtirîn welatên di nav deh welatên ku di sala 2004an de tevlî [[Yekîtiya Ewropayê]] bibûn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/2E23E22A811DE449C2256EBD004F3BEB?OpenDocument |sernav=Government Web Portal - Areas of Interest |malper=www.cyprus.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2012-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120623090342/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/2E23E22A811DE449C2256EBD004F3BEB?OpenDocument |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê aboriya Qibrisê paşê ji ber krîza darayî ya sala 2008an û krîza herêma euroyê zirar dibîne. Di hezîrana sala 2012an de hikûmeta Qibrisê ragihandiye ku ew ê ji bo piştgiriya Banka Gel a Qibrisê hewceyê 1.8 milyar euro alîkariya biyanî be û piştî vê yekê Fitchê nirxandina krediyê ya Qibrisê daxist rewşa bêkêr.<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-25 |sernav=Cyprus's credit rating cut to junk status by Fitch |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-18577983 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di heman demê de Fitchê diyar kiriye ku Qibris dê ji bo piştgiriya bankayên xwe hewceyê 4 milyar euroyên din be û daketina pilebilind ji ber bandora krîza deynê hikûmeta Yewnanistanê li ser Bank of Cyprios, Cyprus Popular Bank û Hellenic Bank ku sê bankên herî mezin ên Qibrisê bû.<ref name=":9" /> Krîza darayî ya Qibrisê ya salên 2012-2013an bûye sedema rêkevtinekê bi eurogroupê re ku di adara sala 2013an de ji bo dabeş kirina Banka Gel ya Qibrisê ji bo bankeyek "xirab" ku bi demê re were girtin û bankeke "baş" ku ji aliyê Banqa Qibrisê ve hatiye kirîn. Li hember alîkariya darayî ya 10 milyar euroyî ya ji Komîsyona Ewropî, Banka Navendî ya Ewropî û Fona Pereyan a Navneteweyî ku pir caran wekî "troîka" tê binavkirin, ji hikûmeta Qibrisê hate xwestin ku ji bo depozîtên (diravdan) bê sîgorte ku beşek mezin ji wan ji aliyê rûsên dewlemend ve dihat girtin ku Qibris wekê bihuşteke bacê bi kar dianîn, fermaneke girîng bide.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=/council-eu/eurogroup/ |sernav=Rate limit reached |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2017-10-11 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/all/20171011040449/http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=/council-eu/eurogroup/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Michele Kambas, Karolina Tagaris |sernav=Cyprus banks remain closed to avert run on deposits |url=https://www.reuters.com/article/us-cyprus-parliament-idUSBRE92G03I20130325 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ekathimerini.com/news/3/albanian-shot/ |sernav=Albanian shot {{!}} eKathimerini.com |malper=www.ekathimerini.com |tarîx=2001-11-22 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |paşnav=Newsroom }}</ref> Her çend hinekî li jêr navînîya Yekîtiya Ewropayê be jî Qibrisê di salên 2010an de başbûneke aborî ya baş bi dest xistiye û li gorî texmînên Fona Pereyan a Navneteweyî ya 2023an, dahata kesaneya Qibrisê bi qasî 54,611 dolarî dahata herî bilind li Başûrê Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://group.atradius.com/knowledge-and-research |sernav=Knowledge and research |malper=Atradius |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPPC@WEO/EUQ/CYP/EU |sernav=imf.org |malper= |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Geştiyarî, xizmetguzariyên darayî û keştîvanî beşên girîng ên aboriyê ne û Qibris ji ber rêjeyên bacê yên kêm û hêsaniya kirina vekirina karsaziyan ji bo karsazên biyanî wekê bingehek karsaziyê ya derveyî welat hatiye dîtin. Ji ber ku hikûmetên Qibrisê giranî dane ser bicihanîna pîvanên ji bo tevlêbûna Yekîtiya Ewropayê di salên 1980 û 1990î de mezinbûneke aboriya xurt bi dest xistiye. Hikûmeta Qibrisê di 1ê çileya sala 2008an de euroyê wekê pereyê neteweyî pejirandiye û li cihê pereyê Qibrisê euro wekê pereyê neteweyî pejirandiye.<ref name=":10" /> == Demografî == === Gelhe === [[Wêne:Cyprus-demography.png|thumb| Di navbera salên 1961 û 2003an de zêdebûna nifûsa Qibrîsê (hejmarên tevahiya giravê ye ku koçberên tirk ên ku li bakurê Qibrisê dijîn tê de nîne)]] Li gorî daneyên ku li ser malpera Komara Qibrisê hatiye weşandin, di Serjimêriya sala 2021an de nifûsa deverên di bin kontrola hikûmetê de 918.100 kes in û bajarê herî qerebalixê giravê Nîkosya (38%) ye û piştre jî bajarê Limassolê (28%) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census2021.cystat.gov.cy/Announements/18%20May%202022%20CENSUS%20OF%20POPULATION%20-%20PRELIMINARY%20RESULTS.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census2021.cystat.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Herêma metropolî ya Nîkosyayê ku ji heft şaredariyan pêk tê, bi qasî nifûsa 255.309 kesî, mezintirîn herêma bajarî ya li ser erdê giravê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aftodioikisi.com.cy/%CE%BF-%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CF%81%CF%8C%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%B1%CE%BB%CF%8D%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%B4%CE%AE%CE%BC%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%BF/ |sernav=Ο μικρότερος και μεγαλύτερος Δήμος - Κοινότητα σε πληθυσμό |malper=aftodioikisi |tarîx=2023-08-07 |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |paşnav=Aftodioikisi }}</ref> Li gorî yekem serjimêriya nifûsê piştî serxwebûnê ku di kanûna sala 1960an de hatibû ragihandin ku tevahiya giravê vedigira, nifûsa Qibrisê 573.566 kes bû ku ji wan 442,138 (%77.1) yewnan, 104.320 (%18.2) tirk û 27.108 (%4.7) kes jî ji neteweyên din bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/cyprus/21.htm |sernav=Cyprus - Population |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Li gorî daneyên CIA World Factbookê ku di sala 2001ê de hatiye weşandin, yewnanên Qibrîsê ji %77, tirkên Qibrisê ji %18 û neteweyên din jî ji %5 ê ji nifûsa giştî ya Qibrisê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#cy |sernav=The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181116044500/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#cy |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Peace education: the concept, principles, and practices around the world |url=https://archive.org/details/peaceeducationco0000unse |weşanger=Lawrence Erlbaum Associates |tarîx=2002 |isbn=978-0-8058-4193-0 |cih=Mahwah, N.J |paşnavê-edîtor=Salomon |pêşnavê-edîtor=Gavriel |paşnavê-edîtor2=Nevo |pêşnavê-edîtor2=Baruch }}</ref> Ji ber aloziyên etnîkî yên di navbera civakan de ku di navbera salên 1963 û 1974an de qewimiye, serjimêriya li seranserê giravê ne dihat kirin. Lêbelê hikûmeta Qibrisê di sala 1973an de bêyî nifûsa tirkên Qibrisê serjimêrîyek pêk anibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The population of Cyprus: demographic trends and socio-economic influences |url=https://archive.org/details/populationofcypr0000stjo |paşnav=St. John-Jones |pêşnav=L. W. |weşanger=Publishers for the Institute of Commonwealth Studies by M. Temple Smith |tarîx=1983 |isbn=978-0-85117-232-3 |cih=Hounslow, Middlesex |kesên-din=University of London |series=Commonwealth papers }}</ref> Li gorî vê serjimêriyê, nifûsa Qibrisê ya yewnanî 482.000 bû. Piştê salekî, di sala 1974an de, Daîreya Statîstîk û Lêkolînê ya hikûmeta Qibrisê nifûsa giştî ya Qibrisê wekî 641.000 texmîn kiriye ku ji wan 506.000 (%78.9) yewnanî û 118.000 kes jî (%18.4) tirk bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/20C7614D06858E9FC2256DC200380113/$file/cuco%20report.pdf?OpenElement |sernav=Wayback Machine |malper=www.moi.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2011-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110107111845/http://www.moi.gov.cy/MOI/pio/pio.nsf/All/20C7614D06858E9FC2256DC200380113/$file/cuco%20report.pdf?OpenElement |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî dagirkirina leşkerî ya beşek ji giravê di sala 1974an de, hikûmeta Qibrisê şeş ​​serjimêrên din di salên 1976, 1982, 1992, 2001, 2011 û 2021an de pêk anî ku van serjimêran nifûsa tirk a ku li deverên ne-kontrola hikûmetê yên giravê dijiyan, tê de tunebûn. Ji xeynî vê, Komara Qibrisê malavaniya 110.200 niştecihên daîmî yên biyanî dike û tê texmînkirin ku 10.000-30.000 koçberên neqanûnî yên bê nasname li giravê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.politis-europe.uni-oldenburg.de/download/Cyprus.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.politis-europe.uni-oldenburg.de |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2011-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110511082254/http://www.politis-europe.uni-oldenburg.de/download/Cyprus.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2011an de, 10.520 kesên ku bi eslê xwe rûsî bûn li Qibrisê dijiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of religion and belief : a world report |paşnav=Boyle |pêşnav=Kevin (C Kevin) |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-15977-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/freedomofreligio00kevi |paşnav2=Sheen |pêşnav2=Juliet }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of religion and belief: a world report |url=https://archive.org/details/freedomofreligio0000unse_a7l4 |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-15977-7 |cih=London ; New York |paşnavê-edîtor=Boyle |pêşnavê-edîtor=Kevin |paşnavê-edîtor2=Sheen |pêşnavê-edîtor2=Juliet }}</ref> Li gorî serjimêriya sala 2006an a ku li bakurê Qibrisê hatiye kirin, 256.644 (de jure) kes li bakurê Qibrisê dijiyan. Di nav van de 178.031 welatiyên Qibrisa Bakur bûn ku ji wan 147.405 kes li Qibrisê ji dayik bûne (112.534 ji bakur; 32.538 ji başûr; 371 kesan diyar nekir ku ji kîjan herêma Qibrisê ne); 27.333 li Tirkiyeyê ji dayik bûne; 2.482 li Keyaniya Yekbûyî û 913 li Bulgaristanê ji dayik bûne. Ji 147.405 welatiyên li Qibrisê ji dayik bûne, 120.031 kes dibêjin ku her du dêûbavên wan li Qibrisê ji dayik bûne; 16.824 dibêjin ku her du dêûbav li Tirkiyeyê ji dayik bûne; 10.361 kesan yek ji dêûbavan li Tirkiyeyê û yek jî li Qibrisê ji dayik bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nufussayimi.devplan.org/Census%202006.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=nufussayimi.devplan.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Di sala 2010an de, Koma Krîza Navneteweyî texmîn kiriye ku nifûsa giştî ya giravê 1.1 milyon e<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/turkey-cyprus/cyprus/210%20Cyprus%20-%20Bridging%20the%20Property%20Divide.ashx |sernav=Wayback Machine |malper=www.crisisgroup.org |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> ku ji wan nêzîkî 300.000 niştecih li bakur bûn dibe ku nîvê wan an li Tirkiyeyê ji dayik bûn an jî zarokên koçber in.<ref name=":11"/> Haplogrupên Y-Dna li Qibrisê bi frekansên jêrîn têne dîtin: J (ji %43.07 tevî ji %6.20 J1), E1b1b (%20.00), R1 (%12.30 tevî %9.2 R1b), F (%9.20), I (%7.70), K (%4.60), A (%3.10).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Capelli |pêşnav=C. |paşnav2=Redhead |pêşnav2=N. |paşnav3=Romano |pêşnav3=V. |paşnav4=Calì |pêşnav4=F. |paşnav5=Lefranc |pêşnav5=G. |paşnav6=Delague |pêşnav6=V. |paşnav7=Megarbane |pêşnav7=A. |paşnav8=Felice |pêşnav8=A. E. |paşnav9=Pascali |pêşnav9=V. L. |paşnav10=Neophytou |pêşnav10=P. I. |paşnav11=Poulli |pêşnav11=Z. |paşnav12=Novelletto |pêşnav12=A. |paşnav13=Malaspina |pêşnav13=P. |paşnav14=Terrenato |pêşnav14=L. |paşnav15=Berebbi |pêşnav15=A. |tarîx=2006 |sernav=Population Structure in the Mediterranean Basin: A Y Chromosome Perspective |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1529-8817.2005.00224.x |kovar=Annals of Human Genetics |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=207–225 |doi=10.1111/j.1529-8817.2005.00224.x |issn=1469-1809 }}</ref> Haplogrupên J, K, F û E1b1b ji rêzên bi belavbûna cûda yên di nav Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Ewropayê de pêk tên. Li derveyî Qibrisê, li Keyaniya Yekbûyî, Awistralya, Kanada, Dewletên Yekbûyî, Yewnanistan û Tirkiyeyê dîyasporayên girîng û geş hene - hem dîyaspora yewnanî ya qibrisî û hem jî dîyaspora tirk ên qibrisî hene. Li gorî daneyên ku ji aliyê Konseya Ewropayê ve hatiye weşandin, li Qibrisê nêzîkî 1.250 roman dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu-country/cyprus_en |sernav=Cyprus - European Commission |malper=commission.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Piraniya yewnanên Qibrisê xwe wekê Xiristiyan, bi taybetî Ortodoksên Yewnanî, nas dikin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/817E9279C04E4480C2257023002B858C?OpenDocument |sernav=Government Web Portal - Areas of Interest |malper=www.cyprus.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2012-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120225142919/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/All/817E9279C04E4480C2257023002B858C?OpenDocument |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piraniya tirkên Qibrisê peyrewên Îslama Sunnî ne. Serokkomarê yekem ê Qibrisê, Makarios III, serpiskopos bû. Tekkeya Hala Sultan li nêzîkî Gola Xwê ya Larnakayê ye û ji bo misilmanan cihê ziyaretê ye. Li gorî serjimêriya sala 2001ê ku li deverên di bin kontrola hikûmetê de hatiye kirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/populationcondition_en/populationcondition_en?OpenDocument&sub=2&e= |sernav=Statistical Service - Population & Social Conditions > Population Census 2001 |malper=www.mof.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> ji %94.8ê nifûsê ortodoksên rojhilat, ji %0.9 ermenî û maronî, ji %1.5 katolîkên latînî, ji %1.0 dêra îngilîstanê û ji %0.6 misilman bûn. Di heman demê de li Qibrisê civatek cihûyan jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://acninternational.org/religiousfreedomreport/ |sernav=Religious Freedom Report |malper=ACN International |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en-US }}</ref> === Ziman === Zimanê yewnanî û tirkî li Qibrisê zimanên fermî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.presidency.gov.cy |roja-gihiştinê=2025-11-13 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203001544/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zimanê ermenî û erebîya maronî ya Qibrisê wekê zimanên kêmneteweyan têne nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Cyprus.htm |sernav=Database for the European Charter for Regional or Minority Languages |malper=languagecharter.eokik.hu |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> Her çend statuyeke fermî nebe jî, li giravê zimanê îngilîzî bi berfirehî tê axaftin û li ser nîşaneyên rê û di agahdarî û reklaman de bi firehî cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/education/languages/archive/languages/langmin/euromosaic/cy1_en.html |sernav=EUROPA - Education and Training - Regional and minority languages - Euromosaïc study |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 |ziman=en }}</ref> Zimanê îngilîzî di dema desthilatdariya kolonyalîzma brîtanî de zimanê fermî yê yekane bû û heta sala 1960an lingua fransa bû û heta sala 1989an di dadgehan de û heta sala 1996an jî di qanûndanînê de (de facto) dihat bikaranîn. Di sala 2010an de ji %80,4ê qibrisiyan zimanê Îngilîzî wekî zimanê duyem bikar dianîn. Zimanê rûsî di nav kêmneteweyên welêt, niştecih û welatiyên welatên piştî Sovyetê û yewnanên Pontusê de bi berfirehî tê axaftin. Bi taybetî li Limassol û Paphosê zimsnê rûsî, piştî îngilîzî û yewnanî, zimanê sêyem e ku li ser gelek nîşane dikan û xwaringehan tê bikar anîn. Di heman demê de li gorê daneyên di sala 2006an ji %12ê nifûsê bi zimanê fransî û ji %5ê nifusê jî bi zimanê almanî diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2025-11-13 }}</ref> == Binerê == * [[Krît]] == Çavkanî == === Not === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cyprus}} {{YE}} {{Dewletên Asyayê}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Giravên Ewropayê]] [[Kategorî:Qibris| ]] mj090y9thfyf0euv03ctcpeb8ztohtk 0 9478 2093470 2051662 2026-09-09T15:36:15Z Avestaboy 34898 /* Dîrok */ Rastnivîs 2093470 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Deryaya Navîn''' de ye. Ji bo deryaya navîn a [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] hûn dikarin li [[Deryaya Navîn a Amerîkayê]] binêrin.}} {{Agahîdanka giştî | wêne = Nexşeya Deryaya Navîn.jpg | wêneyê_nexşeyê = Mediterranean Sea political map-ku.svg }} '''Deryaya Navîn''' an '''Deryaya Spî''' yan jî '''Behra Spî'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Stokholm: Nûdem |sal=1998 |rûpel=800 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> deryayek dorpêç kiriye ku bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve girêdayî ye. Deryaya Navîn li bakur û başûrê deryayê ji aliyê [[Ewropa]] û [[Anatolya]]yê ve, li başûr ji aliyê [[Bakurê Afrîkayê]] ve, li aliyê rojhilat jî ji aliyê [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] û [[Rojavayê Asyayê]] ve hatiye dorpêçkirin. Deryaya Navîn di dîroka şaristaniya rojava de roleke bingehîn lîstiye. Delîlên jeolojîk destnîşan dikin ku li dora 5.9 milyon sal berê Derya Navîn ji Atlantîkê qut dibe û di heyameke 600 hezar salan de bi temamî yan jî bi qismî zuha bûye. Ji nû ve tijekirin a Deryaya Navîn di dema [[krîza şoriyê ya serdema Messînî]] de li dor 5.3 milyon sal berê ji aliyê [[Lehiya Zanklî]] ve hatiye tijekirin. Deryaya Navîn qadeke bi qasî 2.500.000 km² rûav werdigire. Derya ji 0,7% ji rûyê okyanûsa gerdûnî werdigire. Girêdana deryayê bi Atlantîkê re bi rêya [[Tengava Cîbraltarê]] ya teng a ku [[Okyanûsa Atlantîk]]ê girê dide, ber bi Deryaya Navîn ve diçe û nîvgirava Îberyayê ya li Ewropayê ji Fasê li Afrîkayê vediqetîne. Tengava Cîbraltarê tenê 14 kîlomêtre fireh e. Deryaya Navîn gelek giravan wedihewîne ku hinek ji wan bi cûreyên xwe volkanîk in. Du giravên herî mezin, hem ji hêla herêm û hem jî ji hêla nifûsê ve, [[Sîsîlya]] û [[Sardînya]] ne. Deryaya Navîn kûrahiya navîn 1.500 m heye û xala herî kûr a tomarkirî 5.109 mêtre ye û kûrahî di [[kûrahiya Calypso]] de li [[Deryaya Yonî]] ye. Derya di navbera firehiyên 30° û 46° bakur û dirêjahiya 6° rojava û 36° de ye. Dirêjahiya wê ya rojava-rojhilat, ji Tengava Cîbraltarê heta [[kendava Alexandretta]], li peravên başûrê rojhilatê [[Anatolya|Anatoliyayê]], bi qasî 4.000 kîlometre ye. == Dîrok == [[Wêne:AntikeGriechen1.jpg|thumb|upright=1.75|Yewnanî (sor) û fenikî (zer) koloniyên kevinên di sedsala 6an ê berî zayînê de ]] [[Wêne:Roman Empire Trajan 117AD.png|thumb|upright=1.75|{{Legend|#b23938|Împeratoriya Romayê di 117an ê {{pz}} de}}]] === Şaristaniyên kevnar === Şaristaniyên kevnar ên mezin li derdora Deryaya Navîn hatine avakirin. Derya rê ji bo bazirganî, kolonî, şer û her wiha xwarin (ji masîgirtinê û berhevkirina xwarinên din ên deryayê) ji gelek civakan re li seranserê serdeman bûye wargeh.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-04-28 |sernav=Oxford University Press |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Oxford_University_Press&oldid=1152228267 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Şaristaniyên herî pêşketî yên li Deryaya Navîn [[Misir]] û [[Mîno]]yan bûn ku bi hev re bazirganiyên berfireh dikirin. Şaristaniyên din ên navdar ên ku hinekî paşê derketine holê, [[hîtît]] û gelên din ên Anatolyayê, fenikî û Yewnanistana Mîkenî bûn. Nêzîkî 1200 {{bz}} rojhilata Deryaya Navîn ji ber hilweşîna [[Serdema bronzî]] gelek bi bandor dibe û di encamê de gelek bajar û rêyên bazirganiyê wêran dibin. Di kevnariya klasîk de şaristaniyên herî berbiçav ên Deryaya Navîn bajarên bajarên yewnanî û fenikî bûn ku her du jî bi berfirehî li peravên Deryaya Navîn kolonî dikirin. [[Daryûsê Mezin|Daryûs I]] yê Faris ku Misirê Kevnar zeft kir, kanaleke avê ava kir ku [[Deryaya Sor]] bi [[Nîl]]ê ve girê bide û bi vî rengî jî Deryaya Navîn bi Deryaya Sor ve girê dide. Kaniya Daryûs têra xwe fireh bû ku du [[Trireme]] (cûreyek keştiyên kevn) di ber hev re derbas dibûn û ji bo derbasbûnan hewcedariya dema çar rojan hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/historyofegyptch12masp |sernav=History of Egypt, Chaldea, Syria, Babylonia, and Assyria |paşnav=Maspero |pêşnav=G. (Gaston) |paşnav2=Rappoport |pêşnav2=A. S. (Angelo Solomon) |paşnav3=King |pêşnav3=L. W. (Leonard William) |paşnav4=Hall |pêşnav4=H. R. (Harry Reginald) |tarîx=1903 |weşanger=London : Grolier Society |kesên-din=University of California Libraries }}</ref> Piştî [[Şerên Pûnîk]] ên di sedsalên 3 û 2 berî zayînê de, Komara Romayê kartaginiyan têk bir û dibe hêza serekeyê li Deryaya Navîn. Dema ku [[Augustus]] Împeratoriya Romayê ava dike, romayiyan Deryaya Navîn wekî ''Mare Nostrum'' ("Deryaya Me") bi nav kirine. Ji bo 400 salên din, Împeratoriya Romayê bi temamî Deryaya Navîn û hema hema hemû herêmên wê yên peravê ji [[Tengava Cîbraltarê]] heta Levantê kontrol kir ku di dîrokê de dewleta yekane ye ku bi temamî van herêman kontrol kiriye. === Serdema navîn û împeratorî === [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] di derdora sala 476an de hilweşiya. Rojhilat dîsa serdest bû ji ber ku hêza Romayê di Împeratoriya Bîzansê de di sedsala 4an de ji nîvê rojhilatê [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] pêk hat. Di sedsala 7an de hêzeke din derket holê û bi wê re dînê [[îslam]]ê jî ku di demeke kurt de ji rojhilat belav dibe. Di asta herî mezin de, [[ereb]]an, di bin destê [[Xanedana Emewiyan|emewiyan]] de, piraniya herêma Deryaya Navîn kontrol kirin û şopek mayî li peravên Deryaya Navîn a rojhilat û li peravê başûr hiştin. Êrîşên ereban têkiliyên bazirganî yên di navbera [[Ewropaya Rojava]] û Rojhilatê de qut kirin û di heman demê de rêyên bazirganiyê yên bi Împeratoriyên [[Asyaya Rojhilat]] re qut kirin. Lê belê ev yek bandorek nerasterast a pêşxistina bazirganiya li ser [[Deryaya Qezwînê]] kir. Hinardekirina [[genim]] ji [[Misir]]ê ji nû ve ber bi cîhana Rojhilat ve hate şandin. Berhemên ji împeratoriyên [[Asyaya Rojhilat]], mîna [[hevrîşim]] û [[biharat]]an, ji Misrê ji hêla deryavan û bazirganên cihû ve ber bi benderên mîna [[Venedîk]] û [[Konstantînopolîs]]ê ve hatin birin. Êrîşên [[vîkîng]]an bazirganiya li rojavayê Ewropayê bêtir xira kir û dane rawestandin. Lêbelê [[nors (gel)|norsan]] bazirganiya ji [[Norwêc]]ê heya Deryaya Navîn pêş xistin, di heman demê de ji [[Spanya]] û Deryaya Navîn bazirganiya tiştên luks jî dikirin. [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] di nîvê sedsala 8an de kontrola herêma li dora bakurê rojhilatê Deryaya Navîn ji nû ve bidest xistin. Keştiyên [[venedîk]]î yên ji sedsala 9an, xwe bi çekdar kirin ku li hember tacîzên [[ereb]]an bisekinin dema ku bazirganiya kelûpelên asyayî li Venedîkê dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=WFVACwAAQBAJ&q=The+Geography+of+Sea+Transport&pg=PA37 |sernav=The Geography of Sea Transport |paşnav=Couper |pêşnav=Alastair |tarîx=2015-12-22 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-35150-4 |ziman=en }}</ref> Li gorî belgeyên Genîza yên [[Qahîre]]yê, [[Fatimî|fatimiyan]] beriya Şerên Xaçperestan bi bajarên [[Îtalya]]yê yên mîna [[Amalfî]] û [[Genova]] re têkiliyên bazirganiyê domandin. Belgeyek bi dîroka 996an de behsa bazirganên Amalfî yên ku li [[Qahîre]]yê dijîn dike. Di nameyek din de tê gotin ku cenovayan bi [[Îskenderûn]]ê re bazirganî kirine. [[Xelîfe]] [[Elmustensir]] destûr dabû bazirganên [[Amalfi]]yê ku li [[Orşelîm]]ê di sala 1060an de li cihê [[hospîs]]a latînî bijîn.<ref name="Bull2003">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JEN-0A3icQUC&q=amalfi+cairo&pg=PA233 |sernav=The Experience of Crusading |paşnav=Bull |pêşnav=Marcus Graham |paşnav2=Edbury |pêşnav2=Peter |paşnav3=Housley |pêşnav3=Norman |paşnav4=Phillips |pêşnav4=Jonathan |tarîx=2003-06-23 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78151-0 |ziman=en }}</ref> Seferên xaçperestan bû sedema geşbûna bazirganiya di navbera Ewropa û herêmên derve ve.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-06-09 |sernav=Norman Housley |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Norman_Housley&oldid=1092346574 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Genova]], [[Venedîk]] û [[Pîsa]] li herêmên di bin kontrola xaçparêzan de kolonî ava kirin û hatin ku bazirganiya bi Rojhilat re kontrol bikin. Van koloniyan jî destûr dan ku bi cîhana rojhilat re bazirganiyê bikin. Her çend hilweşîna dewletên xaçperestan û hewildanên qedexekirina têkiliyên bazirganiyê yên bi dewletên misilman re ji hêla [[papa]]yan ve bazirganiya bi [[Rojhilata Navîn]] re demkî qut kiribe jî lê bazirganiyên wan disa jî berdewam kir.<ref name="Bull2003"/> Ji ber ku dewletên organîzetir û navendîtir di [[Serdema Navîn]] a paşîn de piştî [[Ronesans]]ê ya sedsala 12an dest pê kirin, Ewropa dest bi vejînê kir. [[Korsanên Barbarî]] yên bakurê rojavayê [[Afrîka]]yê li Deryaya Navîn ya rojavayî nêçîra keştiyên xiristiyanî û peravên deryayê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/trent_0116405722392 |sernav=Christian slaves, Muslim masters : white slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast, and Italy, 1500-1800 |paşnav=Davis |pêşnav=Robert C. (Robert Charles) |tarîx=2004 |weşanger=Basingstoke : Palgrave Macmillan |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-1-4039-4551-8 }}</ref> Li gorî [[Robert Davis]], ji sedsalên 16an heya sedsala 19an, korsanan 1 milyon heta 1,25 milyon [[ewropî]] wekî kole girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=E2CTAgAAQBAJ&q=through+all+these+military+triumphs+and+reverses,+italian+merchants+constituted+the+mainstay&pg=PT303 |sernav=Medieval Italy: An Encyclopedia |paşnav=Kleinhenz |pêşnav=Christopher |tarîx=2004-08-02 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-94880-1 |ziman=en }}</ref> Pêşveçûna keştiya deryayê dest pê kir ku bandor li tevahiya Deryaya Navîn bike. Carekê, piraniya bazirganiya di navbera Ewropaya Rojava û Rojhilat de di herêmê re derbas dibû lê piştî salên 1490an pêşvebirina rêyek deryayî ber bi [[Okyanûsa Hindî]] ve hişt ku biharatên asyayî û kelûpelên din bi rêya benderên Atlantîkê yên rojavayê Ewropayê werin firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.boglewood.com/timeline/ottomans.html |sernav=Constantinople Falls to the Ottoman Turks |malper=www.boglewood.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-09 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sephardicstudies.org/ottoemp.html |sernav=History of the Ottoman Empire, an Islamic Nation where Jews Lived |malper=www.sephardicstudies.org |tarîxa-gihiştinê=2023-05-09 |roja-arşîvê=2014-10-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141018040430/http://www.sephardicstudies.org/ottoemp.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Derya ji hêla stratejîk ve girîng ma. Serweriya brîtanî ya [[Cîbraltar]]ê bandora wan li Afrîka û Asyaya başûrê rojavayê misoger kir. Bi taybetî piştî şerên deryayî yên [[Ebûbekir]] [[Şerê Nîlê]] (1799) û [[Şerê Trafalgar|Trafalgar]] (1805), Brîtanya ji bo demeke dirêj serweriya xwe li Deryaya Navîn xurt kir. Şer di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de û şanoya Deryaya Navîn a [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de şerê deryayî ya li Deryaya Navîn pêk tê. Di sala 1869an de bi vekirina [[Kanala Swêşê]] ya bê kilît, herikîna bazirganiya di navbera [[Ewropa]] û Asyayê de bi bingehîn guherî. Rêya herî bilez niha di Derya Navîn re ber bi [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Asya]]yê ve diçû. Ev dibe sedem ku tercîhek ji bo welatên Deryaya Navîn û benderên wan ên mîna [[Trieste]] yên ku rasterast bi [[Ewropaya Navendî]] û [[Ewropaya Rojhilat]] ve girêdayî ne, zêdebûnek aborî ya bilez hate dîtin. Di sedsala 20an de, [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] û her weha [[Qeyrana Swêşê|Krîza Swêşê]] û [[Şerê Sar]] bû sedema veguheztina riyên bazirganiyê ber bi benderên bakurê Ewropayê ve ku bi yekbûna ewropî, çalakkirina silk, dîsa ber bi benderên başûr ve guherî. === Sedsala 21an û koçberî === Ji ber ku hejmareke zêde ya koçber li wir xeniqîn piştî ku qeyikên wan bin av bûn di sala 2013an de, serokê [[Malta]]yê Deryaya Navîn wekî "goristan" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2013/10/13/migrant-deaths-prompt-calls-for-eu-action |sernav=Migrant deaths prompt calls for EU action |malper=www.aljazeera.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-09 }}</ref> Serokê [[Parlamena Ewropayê]] [[Martin Schulz]] di sala 2014an de ragihand ku siyaseta Ewropayê ya koçberiyê "Derya Navîn veguherandiye goristanê" û amaje bi hejmara penaberên xeniqî yên li herêmê di encama siyaseta rasterast de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://euobserver.com/tickers/121894 |sernav=[Ticker] Schulz: EU migrant policy 'turned Mediterranean into graveyard' |tarîx=2013-10-24 |malper=EUobserver |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-09 |roja-arşîvê=2019-09-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190921184743/https://euobserver.com/tickers/121894 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Karbidestekî Azerbaycanê deryayê wek "goristanek ku mirov lê dimirin" binav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gps.az/ |sernav=GPS / QLONASS İzləmə. Avtomobilin monitorinqi. Aksiya! 3 ay PULSUZ! |malper=GPS.AZ Мониторинг Транспорта онлайн |ziman=az |tarîxa-gihiştinê=2023-05-09 }}</ref> Piştî binavbûna keştiya koçberan a [[Lampedusa]] di sala 2013an de, hikûmeta [[Îtalya]]yê biryar da ku sîstema neteweyî ya dewriyeyê li Deryaya Navîn bi hêz bike bi rêya destûrdayîna "[[Operasyona Mare Nostrum]]" ku wezîfeyeke leşkerî û mirovî ye ji bo rizgarkirina koçberan û girtina bazirganên koçberan pêk bîne. Di sala 2015an de zêdetirî milyonek koçber ji Deryaya Navîn derbasî Ewropayê bûne. Îtalya bi taybetî ji ber krîza koçberên Ewropayê bi bandor bûye. Ji sala 2013an vir ve zêdetirî 700.000 koçber xwe gihandine Îtalyayê ku ev koçber bi giranî Afrîkî ne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa-idUSKBN1A30QD |sernav=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals |tarîx=2017-07-18 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-09 }}</ref> == Erdnîgarî == {{Multiple image | width = 180 | footer = | image1 = STS059-238-074 Strait of Gibraltar.jpg | alt1 = | caption1 = Wêneyek i satelîtê ku Deryaya Navîn nîşan dide. [[Tengava Cîbraltarê]] li çaryeka çepê ya jêrîn (bakur-rojava) ya wêneyê xuya dibe. Li milê wê yê çepê [[Nivgirava Îberî]] li [[Ewropa]] û li aliyê rastê jî [[Mexrib]] li [[Afrîka]]yê | image2 = Gallipoli peninsula from space.jpg | alt2 = | caption2 = [[Dardanelle]] [[Tengava tirkî]] li [[Tirkiye]]. Aliyê bakur (jor) beşek ji [[Ewropa]] ([[Nivgirava Gelibolu]] li herêma [[Trakya]]) pêk tîne. Li aliyê başûr (jêr) [[Anatolya]] li [[Asya]]yê ye. }} Tengavên ku Deryaya Navîn bi deryayên din ve girêdidin: * [[Tengava Cîbraltarê]] ber bi Okyanûsa Atlantîk ve (di nivîsên Homeros de wekî "Stûnên Hercules" tê zanîn) li rojavayê Deryaya Navîn e. * [[Tengava Dardaneleyê]] û [[Tengava Bosforê]] ber bi [[Deryaya Marmara]]yê û [[Deryaya Reş]] ve diçe ku Deryaya Navîn bi rêya [[Deryaya Egeyî]], pêşî bi [[Deryaya Marmara]]yê ve û piştre jî bi [[Deryaya Reş]] ve girê dide. [[Kanala Suezê]] ya sûnî ya 163 km dirêj e ku ji başûr û rojhilat ve Deryaya Navîn û [[Deryaya Sor]] bi hev ve girê dide. ji ber ku asta avê bi yek bingehekin ku keştî bi awayekî hêsan dikarin ji Deryaya Navîn derbasî [[Deryaya Sor]] bibin yan jî bi awayekî berevajî derbasî Deryaya Navîn bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Hyphen/Hyphen.%204(1985)5/02.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2017-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-05-10 |tarîxa-arşîvê=2017-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170329163002/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Hyphen/Hyphen.%204(1985)5/02.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî rojava ya Deryaya Navîn li derbasbûna ji [[Deryaya Alboran]]ê ber bi [[Tengava Cîbraltarê]] de ye, xala herî rojhilat jî li peravên [[Kendava îskenderun]]ê ku bi awayekî jî digije ser sinorê [[Bakurê Kurdistanê]]. Xala herî bakur a Deryaya Navîn li peravên [[Kendava Triesteyê]] li nêzî [[Monfalcone]], li bakurê [[Îtalya]]yê ye û xala herî başûr li perava [[Kendava Sîdra]]yê ye ku li nêzî bajarokê [[El Agheila]] ya [[Lîbya]]yê ye. Giravên mezin ên li Deryaya Navîn: * [[Kîpros]], [[Krît]], [[Euboea]], [[Rodos]], [[Lesbos]], [[Xîos]], [[Kefalonia]], [[Korfu]], [[Limnos]], [[Samos]], [[Naksos]] û [[Andros]] li rojhilata Derya Navîn in. * [[Sîsîlya]], [[Cres]], [[Krk]], [[Brač]], [[Hvar]], [[Pag]], [[Korčula]] û [[Malta]] li navenda Deryaya Navîn in. * [[Sardînya]], [[Korsîka]] û [[Giravên Balear]]: [[Eivssa]]/[[Îbîza]], [[Malyorka]] û [[Menorka]] li rojavayê Deryaya Navîn in. Dewletên ku digihîjin li ser peravên Deryaya Navîn: {| | * [[Spanya]] * [[Fransa]] * [[Îtalya]] * [[Malta]] * [[Kroatya]] * [[Bosniya û Herzegovîna]] * [[Slovenya]] * [[Albanya]] * [[Yewnanistan]] * [[Tirkiye]] | * [[Sûrî]] * [[Libnan]] * [[Îsraêl]] * [[Kîpros]] * [[Misir]] * [[Lîbya]] * [[Tûnis]] * [[Cezayir]] * [[Maroko]] |} == Oşînografî == [[Wêne:MEDCURR.GIF|thumb|upright=1.65|Rêyên herîkîna ava rûberî ya serdest a Deryaya Navîn, ji bo meha Hezîranê.]] Nêzîkî ya bejahî bûnê bandoran li ser şert û mercên Deryaya Navîn dike ku pêl-av ji ber girêdana teng a bi [[Okyanûsa Atlantîkê]] re pir kêm in. Deryaya Navîn bi rengê xweya şîn a kûr ve tê diyar kirin û yekser tê nas kirin. [[Evaporasyon]] (dûkela avê) pir ji barîn û herikîna çemê li Deryaya Navîn pirtir e. Ev rastiyek e ku di gera avê ya di nav hewzê de navendî ye. Bi taybetî li nîvê deryayê li aliyê rojhilat hilm zêde ye û dibe sedem ku asta avê kêm bibe û şorbûna avê ber bi rojhilat ve zêde bibe. Şorbûna navînî di hewzê de 38 PSU ye û di kûrahiya 5 mêtreyan de ye. Germahiya avê li asta herî kûr a Deryaya Navîn 13,2&nbsp;°C ([[santîgrad]]) e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Emeis |pêşnav=Kay-Christian |paşnav2=Struck |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Schulz |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Rosenberg |pêşnav4=Reinhild |paşnav5=Bernasconi |pêşnav5=Stefano |paşnav6=Erlenkeuser |pêşnav6=Helmut |paşnav7=Sakamoto |pêşnav7=Tatsuhiko |paşnav8=Martinez-Ruiz |pêşnav8=Francisca |tarîx=2000-05-01 |sernav=Temperature and salinity variations of Mediterranean Sea surface waters over the last 16,000 years from records of planktonic stable oxygen isotopes and alkenone unsaturation ratios |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000PPP...158..259E |kovar=Palaeogeography Palaeoclimatology Palaeoecology |cild=158 |rr=259–280 |doi=10.1016/S0031-0182(00)00053-5 }}</ref> Herikîna ''net'' a avê ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê bi vî awayî ye. 70,000 m³/s or {{Convert|2.2e12|m3/a|cuft/a|abbr=on}}. Ava [[Okyanûsa Atlantîk]]ê nebûya asta deryaya Deryaya Navîn dibe ku salê bi qasî 1 mêtrekî kêm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=u1vrDwAAQBAJ&dq=wasserbilanz+mittelmeer&pg=PA530 |sernav=Das Mittelmeer: Geschichte und Zukunft eines ökologisch sensiblen Raums |paşnav=Hofrichter |pêşnav=Robert |tarîx=2020-06-13 |weşanger=Springer-Verlag |isbn=978-3-662-58929-8 |ziman=de }}</ref> Di okyanûsografiyê de, carinan jê re dibêjin Deryaya Navîn a Awrafrîka, Deryaya Navîn a Ewropî yan jî Deryaya Navîn a Afrîkayê ku Deryaya Navîn ji deryayên din ên navîn cûda bike. === Gerîdeya avê === Gera ava li Deryaya Navîn bi avên asta jor a deryayê ku ji Okyanosa Atlantîkê bi rêya [[Tengava Cîbraltarê]] re dikevin ve girêdayî ye û her weha ava kêm-şora ku ji [[Deryaya Reş]] bi rêya [[Tengava Bosforê]] re dikeve Deryaya Navîn. Ava Atlantîkê ya hênik û ava kêm-şor ber bi rojhilat ve li peravên Afrîkaya Bakur digere. Beşek ji ava rûyê deryayê jî ji Tengava Sîsîlyayê derbas nabe û ji Deryaya Navîn ber bi Korsîkayê ve diçe. Avên rûyê deryayê ku dikevin baskê rojhilatê Deryaya Navîn, li peravên Lîbya û Îsraêlê dizivirin. Dema ku av digihîje [[Deryaya Levantî]], avên rûyê avê ya germ û ji rewşa xweya destpêkê ya Atlantîkê şorbûna xwe zêde dike û giraniya avê zêde dibe û binav dibe ku [[Ava Navîn a Levantî]] ([[LIW]]) pêk tîne. Piraniya ava ku di navbera 50 û 600 m kûrahiya Deryaya Navîn de tê dîtin ji LIW tê. LIW (Ava Navîn a Levantî li peravên Tirkiyeyê pêk tên û ber bi rojava ve li peravên Yewnanistan û Îtalyaya başûr ve belav dibin. Piştî [[Tengava Sîsîlyayê]], avên LIW li ber peravên Îtalya, Frensa û Spanya berî ku bi kûrahiya [[Tengava Cîbraltarê]] ji Deryaya Navîn derkevin dizivirin. Ava asta kûr li Deryaya Navîn ji sê deverên sereke derdikeve: Ava asta kûr ji [[Deryaya Adriyatîkê]] ku piraniya ava asta kûr a rojhilatê Deryaya Navîn jê derdikeve, Deryaya Egeyî û ji Kendava Şêrê dertê. Çêbûna ava asta kûr a li Derya Navîn ji ber vekêşana zivistanê ya bihêz a ku ji ber bayên sar ên tund ên mîna [[Bora]] (cûreyek bahoza tund a peravî) çêdibe pêk tê. Dema ku ava asta kûr a nû çêdibe, avên kevnar bi avên navîn ên sergirtî re tevlihev dibin û di dawiyê de ji Derya Navîn derdikevin. Dema guhertina avê li Deryaya Navîn bi qasî 100 sal e û ev yek Deryaya Navîn bi taybetî ji guherîna avhewayê re hesas dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Millot |pêşnav=C. |tarîx=1989 |sernav=La circulation générale en Méditerranée occidentale : Aperçu de nos connaissances et projets d'études |url=https://www.persee.fr/doc/geo_0003-4010_1989_num_98_549_20925 |kovar=Annales de géographie |cild=98 |hejmar=549 |rr=497–515 |doi=10.3406/geo.1989.20925 }}</ref> === Bûyerên din ên ku bandorê li gera avê dikin === Deryaya Navîn ji ber ku hewzeyek nîv-dorgirtî ye bûyerên demkî yên ku dikarin li ser gerîdeya avê di pîvanên demek kurt de bandor bikin. Di nîvê salên 1990an de Deryaya Egeyê piştî şert û mercên zivistanê yên bi taybetî sar, dibe qada sereke ya avakirina ava kûr li rojhilatê Derya Navîn. Ev guhertina demkî ya di eslê avên kûr ên li rojhilatê Deryaya Navîn de wekî Deryaya Navîn a Rojhilat (EMT) tê binav kirin û bandorek mezin li gera avê ya Derya Navîn kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gasparini |pêşnav=G. P. |paşnav2=Ortona |pêşnav2=A. |paşnav3=Budillon |pêşnav3=G. |paşnav4=Astraldi |pêşnav4=M. |paşnav5=Sansone |pêşnav5=E. |tarîx=2005-06-01 |sernav=The effect of the Eastern Mediterranean Transient on the hydrographic characteristics in the Strait of Sicily and in the Tyrrhenian Sea |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0967063705000348 |kovar=Deep Sea Research Part I: Oceanographic Research Papers |ziman=en |cild=52 |hejmar=6 |rr=915–935 |doi=10.1016/j.dsr.2005.01.001 |issn=0967-0637 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lascaratos |pêşnav=Alex |paşnav2=Roether |pêşnav2=Wolfgang |paşnav3=Nittis |pêşnav3=Kostas |paşnav4=Klein |pêşnav4=Birgit |tarîx=1999-08-01 |sernav=Recent changes in deep water formation and spreading in the eastern Mediterranean Sea: a review |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0079661199000191 |kovar=Progress in Oceanography |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=5–36 |doi=10.1016/S0079-6611(99)00019-1 |issn=0079-6611 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Theocharis |pêşnav=Alexander |paşnav2=Nittis |pêşnav2=Kostas |paşnav3=Kontoyiannis |pêşnav3=Harilaos |paşnav4=Papageorgiou |pêşnav4=Emanuel |paşnav5=Balopoulos |pêşnav5=Efstathios |tarîx=1999-06-01 |sernav=Climatic changes in the Aegean Sea influence the eastern Mediterranean thermohaline circulation (1986-1997) |url=http://doi.wiley.com/10.1029/1999GL900320 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=26 |hejmar=11 |rr=1617–1620 |doi=10.1029/1999GL900320 }}</ref> Nimûneyek din a bûyerek demkî ya ku bandorê li gera ava Deryaya Navîn dike, veguheztina periyodîk a [[Gîreya Îyona Bakur]] e ku pêleka okyanûsê ya [[antîsîklonîk]] e ku li bakurê [[Deryaya Îyon]], li deryaya Yewnanistanê tê dîtin. Dema ku gerguhêz antîsîklonî ye (herî berbelav), avên gewriyê ji [[Deryaya Adriyatîk]]ê derdikevin, derbasbûna ji zivirîna antîsîklonîk ber bi zivirîna siklonî ya vê gewriyê, eslê avê diguherîne. Dema ku gerguhêz sîklonîk be, av ji [[Deryaya Levantî]] derdikeve. Ev avên ku xwedan taybetmendiyên fizîkî û kîmyewî yên cihê ne û veguheztina demkî ya Gîra Îyona Bakur (ku jê re [[Sîstema Oscillating Bimodal]] an [[BiOS]] tê gotin) gera Deryaya Navîn û [[biyojeokîmya]]ya li dora herêmên Adriatîk û Levantê diguherîne. === Guherîna seqayê === Ji ber ku dema guhertina avê kurt e, Deryaya Navîn ji bo bandorên guherîna avhewa cihekî germ tê hesibandin. Germahiya ava kûr di navbera salên 1959 û 1989an de 0,12&nbsp;°C (santîgrad) zêde bûye. Li gorî pêşbîniyên avhewayê, Deryaya Navîn dibe ku her diçe germtir dibe. Kêmbûna barîna baranê li ser herêmê dikare bibe sedema zêde evaporasyonê û di dawiyê de şorbûna Deryaya Navîn zêde dike. Ji ber guheztinên germahî û şorbûnê, dibe ku li Deryaya Navîn di dawiya sedsala 21an de pirtir dibe, bi encamên berbiçav li ser gera avê û biyojeokîmyayê bandor dike. Çêbûn û germbûn berê xwe daye rojhilatê Deryaya Navîn ku bibe çavkaniyek torê ya {{CO2}} ji atmosferê re, nemaze di demsala havînê de.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sisma-Ventura |pêşnav=Guy |paşnav2=Bialik |pêşnav2=Or M. |paşnav3=Yam |pêşnav3=Ruth |paşnav4=Herut |pêşnav4=Barak |paşnav5=Silverman |pêşnav5=Jacob |tarîx=2017-11-20 |sernav=pCO2 variability in the surface waters of the ultra-oligotrophic Levantine Sea: Exploring the air–sea CO2 fluxes in a fast warming region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0304420317300671 |kovar=Marine Chemistry |ziman=en |cild=196 |rr=13–23 |doi=10.1016/j.marchem.2017.06.006 |issn=0304-4203 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wimart-Rousseau |pêşnav=Cathy |paşnav2=Wagener |pêşnav2=Thibaut |paşnav3=Álvarez |pêşnav3=Marta |paşnav4=Moutin |pêşnav4=Thierry |paşnav5=Fourrier |pêşnav5=Marine |paşnav6=Coppola |pêşnav6=Laurent |paşnav7=Niclas-Chirurgien |pêşnav7=Laure |paşnav8=Raimbault |pêşnav8=Patrick |paşnav9=D’Ortenzio |pêşnav9=Fabrizio |tarîx=2021 |sernav=Seasonal and Interannual Variability of the CO2 System in the Eastern Mediterranean Sea: A Case Study in the North Western Levantine Basin |url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fmars.2021.649246 |kovar=Frontiers in Marine Science |cild=8 |doi=10.3389/fmars.2021.649246 |issn=2296-7745 }}</ref> Ev bêgazkirina bihêz a havînê, digel stratejiya dirêjkirî û eşkere, di stûna avê de bi awayekî abiotîk krîstalên aragonît çêdibe.<ref name="Bialik2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Bialik |pêşnav=Or M. |paşnav2=Sisma-Ventura |pêşnav2=Guy |paşnav3=Vogt-Vincent |pêşnav3=Noam |paşnav4=Silverman |pêşnav4=Jacob |paşnav5=Katz |pêşnav5=Timor |tarîx=2022-09-24 |sernav=Role of oceanic abiotic carbonate precipitation in future atmospheric CO2 regulation |url=https://www.nature.com/articles/s41598-022-20446-7 |kovar=Scientific Reports |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=15970 |doi=10.1038/s41598-022-20446-7 |issn=2045-2322 |pmc=PMC9509385 |pmid=36153366 }}</ref> Germbûna kombûyî ya li ser rûyê Derya Navîn bandorek girîng li ser pergala ekolojîkê dike.<ref name="Bialik2022"/> Germbûna zêde bûye sedema windabûna cihêrengiya biyolojîk û ji bo hinek jîngehan metirsiyek heyînî çêdike di heman demê de şert û mercên ji cureyên tropîkal ên dagirker re xweştir dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Verdura |pêşnav=Jana |paşnav2=Linares |pêşnav2=Cristina |paşnav3=Ballesteros |pêşnav3=Enric |paşnav4=Coma |pêşnav4=Rafel |paşnav5=Uriz |pêşnav5=María J. |paşnav6=Bensoussan |pêşnav6=Nathaniel |paşnav7=Cebrian |pêşnav7=Emma |tarîx=2019-04-11 |sernav=Biodiversity loss in a Mediterranean ecosystem due to an extreme warming event unveils the role of an engineering gorgonian species |url=https://www.nature.com/articles/s41598-019-41929-0 |kovar=Scientific Reports |ziman=en |cild=9 |hejmar=1 |rr=5911 |doi=10.1038/s41598-019-41929-0 |issn=2045-2322 |pmc=PMC6459914 |pmid=30976028 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Giravên Deryaya Navîn]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Behrên ewropî]] [[Kategorî:Deryaya Navîn| ]] [[Kategorî:Deryayên Albanyayê]] [[Kategorî:Deryayên Fransayê]] [[Kategorî:Deryayên Îtalyayê]] [[Kategorî:Deryayên Spanyayê]] [[Kategorî:Deryayên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Deryayên Yewnanistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Afrîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê]] [[Kategorî:Komên avê yên Afrîkayê]] [[Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] [[Kategorî:Komên avê yên Ewropayê]] [[Kategorî:Tarîxa tebîeta Ewropayê]] rbdvwxp1yr557vwtus2f98cj9o26y8s 2093471 2093470 2026-09-09T15:39:08Z Avestaboy 34898 /* Erdnîgarî */ Rastnivîs 2093471 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Deryaya Navîn''' de ye. Ji bo deryaya navîn a [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] hûn dikarin li [[Deryaya Navîn a Amerîkayê]] binêrin.}} {{Agahîdanka giştî | wêne = Nexşeya Deryaya Navîn.jpg | wêneyê_nexşeyê = Mediterranean Sea political map-ku.svg }} '''Deryaya Navîn''' an '''Deryaya Spî''' yan jî '''Behra Spî'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Stokholm: Nûdem |sal=1998 |rûpel=800 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> deryayek dorpêç kiriye ku bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve girêdayî ye. Deryaya Navîn li bakur û başûrê deryayê ji aliyê [[Ewropa]] û [[Anatolya]]yê ve, li başûr ji aliyê [[Bakurê Afrîkayê]] ve, li aliyê rojhilat jî ji aliyê [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] û [[Rojavayê Asyayê]] ve hatiye dorpêçkirin. Deryaya Navîn di dîroka şaristaniya rojava de roleke bingehîn lîstiye. Delîlên jeolojîk destnîşan dikin ku li dora 5.9 milyon sal berê Derya Navîn ji Atlantîkê qut dibe û di heyameke 600 hezar salan de bi temamî yan jî bi qismî zuha bûye. Ji nû ve tijekirin a Deryaya Navîn di dema [[krîza şoriyê ya serdema Messînî]] de li dor 5.3 milyon sal berê ji aliyê [[Lehiya Zanklî]] ve hatiye tijekirin. Deryaya Navîn qadeke bi qasî 2.500.000 km² rûav werdigire. Derya ji 0,7% ji rûyê okyanûsa gerdûnî werdigire. Girêdana deryayê bi Atlantîkê re bi rêya [[Tengava Cîbraltarê]] ya teng a ku [[Okyanûsa Atlantîk]]ê girê dide, ber bi Deryaya Navîn ve diçe û nîvgirava Îberyayê ya li Ewropayê ji Fasê li Afrîkayê vediqetîne. Tengava Cîbraltarê tenê 14 kîlomêtre fireh e. Deryaya Navîn gelek giravan wedihewîne ku hinek ji wan bi cûreyên xwe volkanîk in. Du giravên herî mezin, hem ji hêla herêm û hem jî ji hêla nifûsê ve, [[Sîsîlya]] û [[Sardînya]] ne. Deryaya Navîn kûrahiya navîn 1.500 m heye û xala herî kûr a tomarkirî 5.109 mêtre ye û kûrahî di [[kûrahiya Calypso]] de li [[Deryaya Yonî]] ye. Derya di navbera firehiyên 30° û 46° bakur û dirêjahiya 6° rojava û 36° de ye. Dirêjahiya wê ya rojava-rojhilat, ji Tengava Cîbraltarê heta [[kendava Alexandretta]], li peravên başûrê rojhilatê [[Anatolya|Anatoliyayê]], bi qasî 4.000 kîlometre ye. == Dîrok == [[Wêne:AntikeGriechen1.jpg|thumb|upright=1.75|Yewnanî (sor) û fenikî (zer) koloniyên kevinên di sedsala 6an ê berî zayînê de ]] [[Wêne:Roman Empire Trajan 117AD.png|thumb|upright=1.75|{{Legend|#b23938|Împeratoriya Romayê di 117an ê {{pz}} de}}]] === Şaristaniyên kevnar === Şaristaniyên kevnar ên mezin li derdora Deryaya Navîn hatine avakirin. Derya rê ji bo bazirganî, kolonî, şer û her wiha xwarin (ji masîgirtinê û berhevkirina xwarinên din ên deryayê) ji gelek civakan re li seranserê serdeman bûye wargeh.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-04-28 |sernav=Oxford University Press |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Oxford_University_Press&oldid=1152228267 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Şaristaniyên herî pêşketî yên li Deryaya Navîn [[Misir]] û [[Mîno]]yan bûn ku bi hev re bazirganiyên berfireh dikirin. Şaristaniyên din ên navdar ên ku hinekî paşê derketine holê, [[hîtît]] û gelên din ên Anatolyayê, fenikî û Yewnanistana Mîkenî bûn. Nêzîkî 1200 {{bz}} rojhilata Deryaya Navîn ji ber hilweşîna [[Serdema bronzî]] gelek bi bandor dibe û di encamê de gelek bajar û rêyên bazirganiyê wêran dibin. Di kevnariya klasîk de şaristaniyên herî berbiçav ên Deryaya Navîn bajarên bajarên yewnanî û fenikî bûn ku her du jî bi berfirehî li peravên Deryaya Navîn kolonî dikirin. [[Daryûsê Mezin|Daryûs I]] yê Faris ku Misirê Kevnar zeft kir, kanaleke avê ava kir ku [[Deryaya Sor]] bi [[Nîl]]ê ve girê bide û bi vî rengî jî Deryaya Navîn bi Deryaya Sor ve girê dide. Kaniya Daryûs têra xwe fireh bû ku du [[Trireme]] (cûreyek keştiyên kevn) di ber hev re derbas dibûn û ji bo derbasbûnan hewcedariya dema çar rojan hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/historyofegyptch12masp |sernav=History of Egypt, Chaldea, Syria, Babylonia, and Assyria |paşnav=Maspero |pêşnav=G. (Gaston) |paşnav2=Rappoport |pêşnav2=A. S. (Angelo Solomon) |paşnav3=King |pêşnav3=L. W. (Leonard William) |paşnav4=Hall |pêşnav4=H. R. (Harry Reginald) |tarîx=1903 |weşanger=London : Grolier Society |kesên-din=University of California Libraries }}</ref> Piştî [[Şerên Pûnîk]] ên di sedsalên 3 û 2 berî zayînê de, Komara Romayê kartaginiyan têk bir û dibe hêza serekeyê li Deryaya Navîn. Dema ku [[Augustus]] Împeratoriya Romayê ava dike, romayiyan Deryaya Navîn wekî ''Mare Nostrum'' ("Deryaya Me") bi nav kirine. Ji bo 400 salên din, Împeratoriya Romayê bi temamî Deryaya Navîn û hema hema hemû herêmên wê yên peravê ji [[Tengava Cîbraltarê]] heta Levantê kontrol kir ku di dîrokê de dewleta yekane ye ku bi temamî van herêman kontrol kiriye. === Serdema navîn û împeratorî === [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] di derdora sala 476an de hilweşiya. Rojhilat dîsa serdest bû ji ber ku hêza Romayê di Împeratoriya Bîzansê de di sedsala 4an de ji nîvê rojhilatê [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] pêk hat. Di sedsala 7an de hêzeke din derket holê û bi wê re dînê [[îslam]]ê jî ku di demeke kurt de ji rojhilat belav dibe. Di asta herî mezin de, [[ereb]]an, di bin destê [[Xanedana Emewiyan|emewiyan]] de, piraniya herêma Deryaya Navîn kontrol kirin û şopek mayî li peravên Deryaya Navîn a rojhilat û li peravê başûr hiştin. Êrîşên ereban têkiliyên bazirganî yên di navbera [[Ewropaya Rojava]] û Rojhilatê de qut kirin û di heman demê de rêyên bazirganiyê yên bi Împeratoriyên [[Asyaya Rojhilat]] re qut kirin. Lê belê ev yek bandorek nerasterast a pêşxistina bazirganiya li ser [[Deryaya Qezwînê]] kir. Hinardekirina [[genim]] ji [[Misir]]ê ji nû ve ber bi cîhana Rojhilat ve hate şandin. Berhemên ji împeratoriyên [[Asyaya Rojhilat]], mîna [[hevrîşim]] û [[biharat]]an, ji Misrê ji hêla deryavan û bazirganên cihû ve ber bi benderên mîna [[Venedîk]] û [[Konstantînopolîs]]ê ve hatin birin. Êrîşên [[vîkîng]]an bazirganiya li rojavayê Ewropayê bêtir xira kir û dane rawestandin. Lêbelê [[nors (gel)|norsan]] bazirganiya ji [[Norwêc]]ê heya Deryaya Navîn pêş xistin, di heman demê de ji [[Spanya]] û Deryaya Navîn bazirganiya tiştên luks jî dikirin. [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] di nîvê sedsala 8an de kontrola herêma li dora bakurê rojhilatê Deryaya Navîn ji nû ve bidest xistin. Keştiyên [[venedîk]]î yên ji sedsala 9an, xwe bi çekdar kirin ku li hember tacîzên [[ereb]]an bisekinin dema ku bazirganiya kelûpelên asyayî li Venedîkê dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=WFVACwAAQBAJ&q=The+Geography+of+Sea+Transport&pg=PA37 |sernav=The Geography of Sea Transport |paşnav=Couper |pêşnav=Alastair |tarîx=2015-12-22 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-35150-4 |ziman=en }}</ref> Li gorî belgeyên Genîza yên [[Qahîre]]yê, [[Fatimî|fatimiyan]] beriya Şerên Xaçperestan bi bajarên [[Îtalya]]yê yên mîna [[Amalfî]] û [[Genova]] re têkiliyên bazirganiyê domandin. Belgeyek bi dîroka 996an de behsa bazirganên Amalfî yên ku li [[Qahîre]]yê dijîn dike. Di nameyek din de tê gotin ku cenovayan bi [[Îskenderûn]]ê re bazirganî kirine. [[Xelîfe]] [[Elmustensir]] destûr dabû bazirganên [[Amalfi]]yê ku li [[Orşelîm]]ê di sala 1060an de li cihê [[hospîs]]a latînî bijîn.<ref name="Bull2003">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JEN-0A3icQUC&q=amalfi+cairo&pg=PA233 |sernav=The Experience of Crusading |paşnav=Bull |pêşnav=Marcus Graham |paşnav2=Edbury |pêşnav2=Peter |paşnav3=Housley |pêşnav3=Norman |paşnav4=Phillips |pêşnav4=Jonathan |tarîx=2003-06-23 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78151-0 |ziman=en }}</ref> Seferên xaçperestan bû sedema geşbûna bazirganiya di navbera Ewropa û herêmên derve ve.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-06-09 |sernav=Norman Housley |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Norman_Housley&oldid=1092346574 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Genova]], [[Venedîk]] û [[Pîsa]] li herêmên di bin kontrola xaçparêzan de kolonî ava kirin û hatin ku bazirganiya bi Rojhilat re kontrol bikin. Van koloniyan jî destûr dan ku bi cîhana rojhilat re bazirganiyê bikin. Her çend hilweşîna dewletên xaçperestan û hewildanên qedexekirina têkiliyên bazirganiyê yên bi dewletên misilman re ji hêla [[papa]]yan ve bazirganiya bi [[Rojhilata Navîn]] re demkî qut kiribe jî lê bazirganiyên wan disa jî berdewam kir.<ref name="Bull2003"/> Ji ber ku dewletên organîzetir û navendîtir di [[Serdema Navîn]] a paşîn de piştî [[Ronesans]]ê ya sedsala 12an dest pê kirin, Ewropa dest bi vejînê kir. [[Korsanên Barbarî]] yên bakurê rojavayê [[Afrîka]]yê li Deryaya Navîn ya rojavayî nêçîra keştiyên xiristiyanî û peravên deryayê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/trent_0116405722392 |sernav=Christian slaves, Muslim masters : white slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast, and Italy, 1500-1800 |paşnav=Davis |pêşnav=Robert C. (Robert Charles) |tarîx=2004 |weşanger=Basingstoke : Palgrave Macmillan |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-1-4039-4551-8 }}</ref> Li gorî [[Robert Davis]], ji sedsalên 16an heya sedsala 19an, korsanan 1 milyon heta 1,25 milyon [[ewropî]] wekî kole girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=E2CTAgAAQBAJ&q=through+all+these+military+triumphs+and+reverses,+italian+merchants+constituted+the+mainstay&pg=PT303 |sernav=Medieval Italy: An Encyclopedia |paşnav=Kleinhenz |pêşnav=Christopher |tarîx=2004-08-02 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-94880-1 |ziman=en }}</ref> Pêşveçûna keştiya deryayê dest pê kir ku bandor li tevahiya Deryaya Navîn bike. Carekê, piraniya bazirganiya di navbera Ewropaya Rojava û Rojhilat de di herêmê re derbas dibû lê piştî salên 1490an pêşvebirina rêyek deryayî ber bi [[Okyanûsa Hindî]] ve hişt ku biharatên asyayî û kelûpelên din bi rêya benderên Atlantîkê yên rojavayê Ewropayê werin firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.boglewood.com/timeline/ottomans.html |sernav=Constantinople Falls to the Ottoman Turks |malper=www.boglewood.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-09 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sephardicstudies.org/ottoemp.html |sernav=History of the Ottoman Empire, an Islamic Nation where Jews Lived |malper=www.sephardicstudies.org |tarîxa-gihiştinê=2023-05-09 |roja-arşîvê=2014-10-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141018040430/http://www.sephardicstudies.org/ottoemp.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Derya ji hêla stratejîk ve girîng ma. Serweriya brîtanî ya [[Cîbraltar]]ê bandora wan li Afrîka û Asyaya başûrê rojavayê misoger kir. Bi taybetî piştî şerên deryayî yên [[Ebûbekir]] [[Şerê Nîlê]] (1799) û [[Şerê Trafalgar|Trafalgar]] (1805), Brîtanya ji bo demeke dirêj serweriya xwe li Deryaya Navîn xurt kir. Şer di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de û şanoya Deryaya Navîn a [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de şerê deryayî ya li Deryaya Navîn pêk tê. Di sala 1869an de bi vekirina [[Kanala Swêşê]] ya bê kilît, herikîna bazirganiya di navbera [[Ewropa]] û Asyayê de bi bingehîn guherî. Rêya herî bilez niha di Derya Navîn re ber bi [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Asya]]yê ve diçû. Ev dibe sedem ku tercîhek ji bo welatên Deryaya Navîn û benderên wan ên mîna [[Trieste]] yên ku rasterast bi [[Ewropaya Navendî]] û [[Ewropaya Rojhilat]] ve girêdayî ne, zêdebûnek aborî ya bilez hate dîtin. Di sedsala 20an de, [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] û her weha [[Qeyrana Swêşê|Krîza Swêşê]] û [[Şerê Sar]] bû sedema veguheztina riyên bazirganiyê ber bi benderên bakurê Ewropayê ve ku bi yekbûna ewropî, çalakkirina silk, dîsa ber bi benderên başûr ve guherî. === Sedsala 21an û koçberî === Ji ber ku hejmareke zêde ya koçber li wir xeniqîn piştî ku qeyikên wan bin av bûn di sala 2013an de, serokê [[Malta]]yê Deryaya Navîn wekî "goristan" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2013/10/13/migrant-deaths-prompt-calls-for-eu-action |sernav=Migrant deaths prompt calls for EU action |malper=www.aljazeera.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-09 }}</ref> Serokê [[Parlamena Ewropayê]] [[Martin Schulz]] di sala 2014an de ragihand ku siyaseta Ewropayê ya koçberiyê "Derya Navîn veguherandiye goristanê" û amaje bi hejmara penaberên xeniqî yên li herêmê di encama siyaseta rasterast de kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://euobserver.com/tickers/121894 |sernav=[Ticker] Schulz: EU migrant policy 'turned Mediterranean into graveyard' |tarîx=2013-10-24 |malper=EUobserver |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-09 |roja-arşîvê=2019-09-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190921184743/https://euobserver.com/tickers/121894 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Karbidestekî Azerbaycanê deryayê wek "goristanek ku mirov lê dimirin" binav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gps.az/ |sernav=GPS / QLONASS İzləmə. Avtomobilin monitorinqi. Aksiya! 3 ay PULSUZ! |malper=GPS.AZ Мониторинг Транспорта онлайн |ziman=az |tarîxa-gihiştinê=2023-05-09 }}</ref> Piştî binavbûna keştiya koçberan a [[Lampedusa]] di sala 2013an de, hikûmeta [[Îtalya]]yê biryar da ku sîstema neteweyî ya dewriyeyê li Deryaya Navîn bi hêz bike bi rêya destûrdayîna "[[Operasyona Mare Nostrum]]" ku wezîfeyeke leşkerî û mirovî ye ji bo rizgarkirina koçberan û girtina bazirganên koçberan pêk bîne. Di sala 2015an de zêdetirî milyonek koçber ji Deryaya Navîn derbasî Ewropayê bûne. Îtalya bi taybetî ji ber krîza koçberên Ewropayê bi bandor bûye. Ji sala 2013an vir ve zêdetirî 700.000 koçber xwe gihandine Îtalyayê ku ev koçber bi giranî Afrîkî ne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa-idUSKBN1A30QD |sernav=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals |tarîx=2017-07-18 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-09 }}</ref> == Erdnîgarî == {{Multiple image | width = 180 | footer = | image1 = STS059-238-074 Strait of Gibraltar.jpg | alt1 = | caption1 = Wêneyek i satelîtê ku Deryaya Navîn nîşan dide. [[Tengava Cîbraltarê]] li çaryeka çepê ya jêrîn (bakur-rojava) ya wêneyê xuya dibe. Li milê wê yê çepê [[Nivgirava Îberî]] li [[Ewropa]] û li aliyê rastê jî [[Mexrib]] li [[Afrîka]]yê | image2 = Gallipoli peninsula from space.jpg | alt2 = | caption2 = [[Dardanelle]] [[Tengava tirkî]] li [[Tirkiye]]. Aliyê bakur (jor) beşek ji [[Ewropa]] ([[Nivgirava Gelibolu]] li herêma [[Trakya]]) pêk tîne. Li aliyê başûr (jêr) [[Anatolya]] li [[Asya]]yê ye. }} Tengavên ku Deryaya Navîn bi deryayên din ve girêdidin: * [[Tengava Cîbraltarê]] ber bi Okyanûsa Atlantîk ve (di nivîsên Homeros de wekî "Stûnên Hercules" tê zanîn) li rojavayê Deryaya Navîn e. * [[Tengava Dardaneleyê]] û [[Tengava Bosforê]] ber bi [[Deryaya Marmara]]yê û [[Deryaya Reş]] ve diçe ku Deryaya Navîn bi rêya [[Deryaya Egeyî]], pêşî bi [[Deryaya Marmara]]yê ve û piştre jî bi [[Deryaya Reş]] ve girê dide. [[Kanala Swêşê]] ya sûnî ya 163 km dirêj e ku ji başûr û rojhilat ve Deryaya Navîn û [[Deryaya Sor]] bi hev ve girê dide. ji ber ku asta avê bi yek bingehekin ku keştî bi awayekî hêsan dikarin ji Deryaya Navîn derbasî Deryaya Sor bibin yan jî bi awayekî berevajî derbasî Deryaya Navîn bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Hyphen/Hyphen.%204(1985)5/02.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2017-03-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-05-10 |tarîxa-arşîvê=2017-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170329163002/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Hyphen/Hyphen.%204(1985)5/02.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî rojava ya Deryaya Navîn li derbasbûna ji [[Deryaya Alboran]]ê ber bi [[Tengava Cîbraltarê]] de ye, xala herî rojhilat jî li peravên [[Kendava îskenderun]]ê ku bi awayekî jî digije ser sinorê [[Bakurê Kurdistanê]]. Xala herî bakur a Deryaya Navîn li peravên [[Kendava Triesteyê]] li nêzî [[Monfalcone]], li bakurê [[Îtalya]]yê ye û xala herî başûr li perava [[Kendava Sîdra]]yê ye ku li nêzî bajarokê [[El Agheila]] ya [[Lîbya]]yê ye. Giravên mezin ên li Deryaya Navîn: * [[Kîpros]], [[Girît]], [[Euboea]], [[Rodos]], [[Lesbos]], [[Xîos]], [[Kefalonia]], [[Korfu]], [[Limnos]], [[Samos]], [[Naksos]] û [[Andros]] li rojhilata Derya Navîn in. * [[Sîsîlya]], [[Cres]], [[Krk]], [[Brač]], [[Hvar]], [[Pag]], [[Korčula]] û [[Malta]] li navenda Deryaya Navîn in. * [[Sardînya]], [[Korsîka]] û [[Giravên Balear]]: [[Eivssa]]/[[Îbîza]], [[Malyorka]] û [[Menorka]] li rojavayê Deryaya Navîn in. Dewletên ku digihîjin li ser peravên Deryaya Navîn: {| | * [[Spanya]] * [[Fransa]] * [[Îtalya]] * [[Malta]] * [[Xirwatistan]] * [[Bosniya û Herzegovîna]] * [[Slovenya]] * [[Albanya]] * [[Yewnanistan]] * [[Tirkiye]] | * [[Sûrî]] * [[Libnan]] * [[Îsraêl]] * [[Qibris]] * [[Misir]] * [[Lîbya]] * [[Tûnis]] * [[Cezayir]] * [[Maroko]] |} == Oşînografî == [[Wêne:MEDCURR.GIF|thumb|upright=1.65|Rêyên herîkîna ava rûberî ya serdest a Deryaya Navîn, ji bo meha Hezîranê.]] Nêzîkî ya bejahî bûnê bandoran li ser şert û mercên Deryaya Navîn dike ku pêl-av ji ber girêdana teng a bi [[Okyanûsa Atlantîkê]] re pir kêm in. Deryaya Navîn bi rengê xweya şîn a kûr ve tê diyar kirin û yekser tê nas kirin. [[Evaporasyon]] (dûkela avê) pir ji barîn û herikîna çemê li Deryaya Navîn pirtir e. Ev rastiyek e ku di gera avê ya di nav hewzê de navendî ye. Bi taybetî li nîvê deryayê li aliyê rojhilat hilm zêde ye û dibe sedem ku asta avê kêm bibe û şorbûna avê ber bi rojhilat ve zêde bibe. Şorbûna navînî di hewzê de 38 PSU ye û di kûrahiya 5 mêtreyan de ye. Germahiya avê li asta herî kûr a Deryaya Navîn 13,2&nbsp;°C ([[santîgrad]]) e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Emeis |pêşnav=Kay-Christian |paşnav2=Struck |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Schulz |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Rosenberg |pêşnav4=Reinhild |paşnav5=Bernasconi |pêşnav5=Stefano |paşnav6=Erlenkeuser |pêşnav6=Helmut |paşnav7=Sakamoto |pêşnav7=Tatsuhiko |paşnav8=Martinez-Ruiz |pêşnav8=Francisca |tarîx=2000-05-01 |sernav=Temperature and salinity variations of Mediterranean Sea surface waters over the last 16,000 years from records of planktonic stable oxygen isotopes and alkenone unsaturation ratios |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000PPP...158..259E |kovar=Palaeogeography Palaeoclimatology Palaeoecology |cild=158 |rr=259–280 |doi=10.1016/S0031-0182(00)00053-5 }}</ref> Herikîna ''net'' a avê ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê bi vî awayî ye. 70,000 m³/s or {{Convert|2.2e12|m3/a|cuft/a|abbr=on}}. Ava [[Okyanûsa Atlantîk]]ê nebûya asta deryaya Deryaya Navîn dibe ku salê bi qasî 1 mêtrekî kêm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=u1vrDwAAQBAJ&dq=wasserbilanz+mittelmeer&pg=PA530 |sernav=Das Mittelmeer: Geschichte und Zukunft eines ökologisch sensiblen Raums |paşnav=Hofrichter |pêşnav=Robert |tarîx=2020-06-13 |weşanger=Springer-Verlag |isbn=978-3-662-58929-8 |ziman=de }}</ref> Di okyanûsografiyê de, carinan jê re dibêjin Deryaya Navîn a Awrafrîka, Deryaya Navîn a Ewropî yan jî Deryaya Navîn a Afrîkayê ku Deryaya Navîn ji deryayên din ên navîn cûda bike. === Gerîdeya avê === Gera ava li Deryaya Navîn bi avên asta jor a deryayê ku ji Okyanosa Atlantîkê bi rêya [[Tengava Cîbraltarê]] re dikevin ve girêdayî ye û her weha ava kêm-şora ku ji [[Deryaya Reş]] bi rêya [[Tengava Bosforê]] re dikeve Deryaya Navîn. Ava Atlantîkê ya hênik û ava kêm-şor ber bi rojhilat ve li peravên Afrîkaya Bakur digere. Beşek ji ava rûyê deryayê jî ji Tengava Sîsîlyayê derbas nabe û ji Deryaya Navîn ber bi Korsîkayê ve diçe. Avên rûyê deryayê ku dikevin baskê rojhilatê Deryaya Navîn, li peravên Lîbya û Îsraêlê dizivirin. Dema ku av digihîje [[Deryaya Levantî]], avên rûyê avê ya germ û ji rewşa xweya destpêkê ya Atlantîkê şorbûna xwe zêde dike û giraniya avê zêde dibe û binav dibe ku [[Ava Navîn a Levantî]] ([[LIW]]) pêk tîne. Piraniya ava ku di navbera 50 û 600 m kûrahiya Deryaya Navîn de tê dîtin ji LIW tê. LIW (Ava Navîn a Levantî li peravên Tirkiyeyê pêk tên û ber bi rojava ve li peravên Yewnanistan û Îtalyaya başûr ve belav dibin. Piştî [[Tengava Sîsîlyayê]], avên LIW li ber peravên Îtalya, Frensa û Spanya berî ku bi kûrahiya [[Tengava Cîbraltarê]] ji Deryaya Navîn derkevin dizivirin. Ava asta kûr li Deryaya Navîn ji sê deverên sereke derdikeve: Ava asta kûr ji [[Deryaya Adriyatîkê]] ku piraniya ava asta kûr a rojhilatê Deryaya Navîn jê derdikeve, Deryaya Egeyî û ji Kendava Şêrê dertê. Çêbûna ava asta kûr a li Derya Navîn ji ber vekêşana zivistanê ya bihêz a ku ji ber bayên sar ên tund ên mîna [[Bora]] (cûreyek bahoza tund a peravî) çêdibe pêk tê. Dema ku ava asta kûr a nû çêdibe, avên kevnar bi avên navîn ên sergirtî re tevlihev dibin û di dawiyê de ji Derya Navîn derdikevin. Dema guhertina avê li Deryaya Navîn bi qasî 100 sal e û ev yek Deryaya Navîn bi taybetî ji guherîna avhewayê re hesas dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Millot |pêşnav=C. |tarîx=1989 |sernav=La circulation générale en Méditerranée occidentale : Aperçu de nos connaissances et projets d'études |url=https://www.persee.fr/doc/geo_0003-4010_1989_num_98_549_20925 |kovar=Annales de géographie |cild=98 |hejmar=549 |rr=497–515 |doi=10.3406/geo.1989.20925 }}</ref> === Bûyerên din ên ku bandorê li gera avê dikin === Deryaya Navîn ji ber ku hewzeyek nîv-dorgirtî ye bûyerên demkî yên ku dikarin li ser gerîdeya avê di pîvanên demek kurt de bandor bikin. Di nîvê salên 1990an de Deryaya Egeyê piştî şert û mercên zivistanê yên bi taybetî sar, dibe qada sereke ya avakirina ava kûr li rojhilatê Derya Navîn. Ev guhertina demkî ya di eslê avên kûr ên li rojhilatê Deryaya Navîn de wekî Deryaya Navîn a Rojhilat (EMT) tê binav kirin û bandorek mezin li gera avê ya Derya Navîn kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gasparini |pêşnav=G. P. |paşnav2=Ortona |pêşnav2=A. |paşnav3=Budillon |pêşnav3=G. |paşnav4=Astraldi |pêşnav4=M. |paşnav5=Sansone |pêşnav5=E. |tarîx=2005-06-01 |sernav=The effect of the Eastern Mediterranean Transient on the hydrographic characteristics in the Strait of Sicily and in the Tyrrhenian Sea |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0967063705000348 |kovar=Deep Sea Research Part I: Oceanographic Research Papers |ziman=en |cild=52 |hejmar=6 |rr=915–935 |doi=10.1016/j.dsr.2005.01.001 |issn=0967-0637 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lascaratos |pêşnav=Alex |paşnav2=Roether |pêşnav2=Wolfgang |paşnav3=Nittis |pêşnav3=Kostas |paşnav4=Klein |pêşnav4=Birgit |tarîx=1999-08-01 |sernav=Recent changes in deep water formation and spreading in the eastern Mediterranean Sea: a review |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0079661199000191 |kovar=Progress in Oceanography |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=5–36 |doi=10.1016/S0079-6611(99)00019-1 |issn=0079-6611 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Theocharis |pêşnav=Alexander |paşnav2=Nittis |pêşnav2=Kostas |paşnav3=Kontoyiannis |pêşnav3=Harilaos |paşnav4=Papageorgiou |pêşnav4=Emanuel |paşnav5=Balopoulos |pêşnav5=Efstathios |tarîx=1999-06-01 |sernav=Climatic changes in the Aegean Sea influence the eastern Mediterranean thermohaline circulation (1986-1997) |url=http://doi.wiley.com/10.1029/1999GL900320 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=26 |hejmar=11 |rr=1617–1620 |doi=10.1029/1999GL900320 }}</ref> Nimûneyek din a bûyerek demkî ya ku bandorê li gera ava Deryaya Navîn dike, veguheztina periyodîk a [[Gîreya Îyona Bakur]] e ku pêleka okyanûsê ya [[antîsîklonîk]] e ku li bakurê [[Deryaya Îyon]], li deryaya Yewnanistanê tê dîtin. Dema ku gerguhêz antîsîklonî ye (herî berbelav), avên gewriyê ji [[Deryaya Adriyatîk]]ê derdikevin, derbasbûna ji zivirîna antîsîklonîk ber bi zivirîna siklonî ya vê gewriyê, eslê avê diguherîne. Dema ku gerguhêz sîklonîk be, av ji [[Deryaya Levantî]] derdikeve. Ev avên ku xwedan taybetmendiyên fizîkî û kîmyewî yên cihê ne û veguheztina demkî ya Gîra Îyona Bakur (ku jê re [[Sîstema Oscillating Bimodal]] an [[BiOS]] tê gotin) gera Deryaya Navîn û [[biyojeokîmya]]ya li dora herêmên Adriatîk û Levantê diguherîne. === Guherîna seqayê === Ji ber ku dema guhertina avê kurt e, Deryaya Navîn ji bo bandorên guherîna avhewa cihekî germ tê hesibandin. Germahiya ava kûr di navbera salên 1959 û 1989an de 0,12&nbsp;°C (santîgrad) zêde bûye. Li gorî pêşbîniyên avhewayê, Deryaya Navîn dibe ku her diçe germtir dibe. Kêmbûna barîna baranê li ser herêmê dikare bibe sedema zêde evaporasyonê û di dawiyê de şorbûna Deryaya Navîn zêde dike. Ji ber guheztinên germahî û şorbûnê, dibe ku li Deryaya Navîn di dawiya sedsala 21an de pirtir dibe, bi encamên berbiçav li ser gera avê û biyojeokîmyayê bandor dike. Çêbûn û germbûn berê xwe daye rojhilatê Deryaya Navîn ku bibe çavkaniyek torê ya {{CO2}} ji atmosferê re, nemaze di demsala havînê de.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sisma-Ventura |pêşnav=Guy |paşnav2=Bialik |pêşnav2=Or M. |paşnav3=Yam |pêşnav3=Ruth |paşnav4=Herut |pêşnav4=Barak |paşnav5=Silverman |pêşnav5=Jacob |tarîx=2017-11-20 |sernav=pCO2 variability in the surface waters of the ultra-oligotrophic Levantine Sea: Exploring the air–sea CO2 fluxes in a fast warming region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0304420317300671 |kovar=Marine Chemistry |ziman=en |cild=196 |rr=13–23 |doi=10.1016/j.marchem.2017.06.006 |issn=0304-4203 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wimart-Rousseau |pêşnav=Cathy |paşnav2=Wagener |pêşnav2=Thibaut |paşnav3=Álvarez |pêşnav3=Marta |paşnav4=Moutin |pêşnav4=Thierry |paşnav5=Fourrier |pêşnav5=Marine |paşnav6=Coppola |pêşnav6=Laurent |paşnav7=Niclas-Chirurgien |pêşnav7=Laure |paşnav8=Raimbault |pêşnav8=Patrick |paşnav9=D’Ortenzio |pêşnav9=Fabrizio |tarîx=2021 |sernav=Seasonal and Interannual Variability of the CO2 System in the Eastern Mediterranean Sea: A Case Study in the North Western Levantine Basin |url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fmars.2021.649246 |kovar=Frontiers in Marine Science |cild=8 |doi=10.3389/fmars.2021.649246 |issn=2296-7745 }}</ref> Ev bêgazkirina bihêz a havînê, digel stratejiya dirêjkirî û eşkere, di stûna avê de bi awayekî abiotîk krîstalên aragonît çêdibe.<ref name="Bialik2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Bialik |pêşnav=Or M. |paşnav2=Sisma-Ventura |pêşnav2=Guy |paşnav3=Vogt-Vincent |pêşnav3=Noam |paşnav4=Silverman |pêşnav4=Jacob |paşnav5=Katz |pêşnav5=Timor |tarîx=2022-09-24 |sernav=Role of oceanic abiotic carbonate precipitation in future atmospheric CO2 regulation |url=https://www.nature.com/articles/s41598-022-20446-7 |kovar=Scientific Reports |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=15970 |doi=10.1038/s41598-022-20446-7 |issn=2045-2322 |pmc=PMC9509385 |pmid=36153366 }}</ref> Germbûna kombûyî ya li ser rûyê Derya Navîn bandorek girîng li ser pergala ekolojîkê dike.<ref name="Bialik2022"/> Germbûna zêde bûye sedema windabûna cihêrengiya biyolojîk û ji bo hinek jîngehan metirsiyek heyînî çêdike di heman demê de şert û mercên ji cureyên tropîkal ên dagirker re xweştir dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Verdura |pêşnav=Jana |paşnav2=Linares |pêşnav2=Cristina |paşnav3=Ballesteros |pêşnav3=Enric |paşnav4=Coma |pêşnav4=Rafel |paşnav5=Uriz |pêşnav5=María J. |paşnav6=Bensoussan |pêşnav6=Nathaniel |paşnav7=Cebrian |pêşnav7=Emma |tarîx=2019-04-11 |sernav=Biodiversity loss in a Mediterranean ecosystem due to an extreme warming event unveils the role of an engineering gorgonian species |url=https://www.nature.com/articles/s41598-019-41929-0 |kovar=Scientific Reports |ziman=en |cild=9 |hejmar=1 |rr=5911 |doi=10.1038/s41598-019-41929-0 |issn=2045-2322 |pmc=PMC6459914 |pmid=30976028 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Giravên Deryaya Navîn]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Behrên ewropî]] [[Kategorî:Deryaya Navîn| ]] [[Kategorî:Deryayên Albanyayê]] [[Kategorî:Deryayên Fransayê]] [[Kategorî:Deryayên Îtalyayê]] [[Kategorî:Deryayên Spanyayê]] [[Kategorî:Deryayên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Deryayên Yewnanistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Afrîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê]] [[Kategorî:Komên avê yên Afrîkayê]] [[Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] [[Kategorî:Komên avê yên Ewropayê]] [[Kategorî:Tarîxa tebîeta Ewropayê]] isjm2vrwtwso2tbhn97oruov2hv03d6 0 10044 2093586 2053910 2026-09-10T07:43:49Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093586 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} [[Wêne:Barzani-xwe-nade-dest-kese.jpg|thumb]] '''Barzanî Xwe Nade Dest Kesê''' pirtûkeke [[Ebdulhesen Tefrîşiyan]] e. Pirtûk di derbare jiyana [[Mistefa Barzanî]] ye. * Wergirandin: [[Şewket Şêx Yezdîn]] * Veguhastin ji tîpên erebî: [[Ebdulkerîm Findî]] == Girêdanên derve == * Pirtûkê ji vê derê bixwîne : [http://www.findi.info/pirtuk.html FINDI.INFO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126013647/http://www.findi.info/pirtuk.html |date=2011-11-26 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] nmqovet0bcnw3d1o85huzewzrox4v48 0 10253 2093672 1776941 2026-09-10T10:00:45Z Avestaboy 34898 /* jêder */ 2093672 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Mijabad''' romana [[Jan Dost]] a yekem e, sala 2004 an li [[Amed]]ê ji weşanxaneya [[Belkî]] yê hate weşandin. Ew ji çar beşan pêk tê, li gorî nivîskar Jan Dost, ew li ber roniya çar çirayan tê xwendin. Roman bi zimanekî lîrîk û pir nazik hatiye hûnandin û behsa dîroka Kurdan ya heta serdema [[komara Kurdistan]] ya li [[Mehabad]]ê ye. Romana Mijabad cihekî xwe yê hêja di edebiyata kurdî de dît û cihê pêşwaziyeke mezin bû ji hêla xwendevanan. Ew bi zimanê tirkî jî hatiye wergerandin. Sala 2005 an, weşanxaneya Beybûn li Enqerê ew bi tirkî derxist. Wergera bi tirkî ji hêla [[Kawa Nemir]] ve pêk hat. == Wek Romaneke Trajîk: Mijabad == Mijabad 2004’an de li Amedê ji aliyê weşanxana “Belkî” yê ve hatiye weşandin. Mirov dikare bibêje ku Mijabad harmoniya trajediyê ye. Di romanê de trajediya şexsî, neteweyî û trajediya mirovahiyê bi hostatî li hev hatiye hûnandin. Her çiqas mijar li ser bûyereke neteweyî be jî romannûs lehengên romanê nekiriye qurbana mijarê, yanê êşa evînê nekiriye qurbana hestên neteweyî ev jî ji bo romanê xaleke erênî ye. == Di Mijabadê de Trajediya Evînî û Şexsî == Badînê Amêdî: Yekemîn lehengê romanê ye û roman ji bîranînên wî pêk hatiye. Badîn hem mexdûrê evîneke dijwar û bêhavil e hem jî sêwiyê trajediya netewî ya kurd e. Kalikê wî Mela Qadir ji ber doza neteweyî ji aliyê Osmaniyan ve tê darde kirin. Bavê Badîn Unisê Amêdî jî beşdarî Şoreşa Şêx Mehmud Berzencî dibe û şehîd dikeve. Badîn bavê xwe nediye her weha ji ber ku di katê zayînê de Hamêsta diya wî diçe ser dilovaniya xwe wê jî nabîne, li Amêdiyê li ber destê dapîra xwe mezin dibe. Wexta bi xortaniya xwe dihese dil berdide keça meta xwe, lê ji ber ku her du xuşk û birayên şîr in zewaca wan qedexe ye. Ev bandoreke pir mezin li ser herdu xortan dike. Keçik heşê xwe wunda dike, Badîn jî ji kerban terkeser dibe. Badîn li Silêmaniyê dest bi jiyanake nû dike lê li vir dikeve kemîna evîneke gelek xedar. Navê wê Jale ye. Badîn bi şêweyeke bêsalix bi hemû hebûna xwe ve bi Jaleyê ve tê girêdan. Vê evîna dilhej wî sews û gêj dike lê dawiya vê çîrokê riswatiye ku Badîn dibêje: “Riswayê işqê tenha ne ez bûm/ Kes dî zemanan hub bê melamet” Belê ev malik encama trajediya evînê ye bi şêweyeke giştî. Jale keçek e ku bi rindiya xwe navûdeng daye, heta tê gotin şaîrê meşhur Goran wan helbestên xwe yên xweşik û lîrîk ji ber evîna Jaleyê nivîsandiye. Jale keçeke gelek çalak û serbest e. Badîn û Jale du-sê sal li Silêmaniyê bi hev re dijîn; lê Jale xezaleke kovî ye bi ciyekî ve nayê girêdan, pêşî diçe Bexdayê beşa [[zimanê inglîzî]] dixwîne paşê jî, ji binî ve terka Badîn dike. Badîn bi wundakirina yara xwe adeta serxweş dibe dilê xwe yê wêranbûyî û seqamgirtî dide ber agirê şoreşa kurdî û beşdarî refê pêşmergeyên Barzanî dibe. Şer dike tê zîndankirin dawiyê de ligel pêşmergeyan bi serperiştiya Barzanî derbasî Mehabadê dibin. Badîn şaîreke kurmancînus e, hevalên wî li Mehabadê şaîrên meşhur Hejar û Hêmin in. Di dibistanekê de dest bi mamostetiyê dike li vir Mujdeyê nas dike Mujde jî mamosteye. Badîn hêdî hêdî bi Mujdeyê ve tê girêdan ew û Mujde ji hev hez dikin êdî behsa wextê nîşaniyê dikin. Lê hevalê Badîn Kerîmê Şikakî ku Mujdeyê re bavîtî kiriye wê mezin kiriye bê dil e. Kerîm tevlî malbata xwe her weha tevlî Mujdeyê diçin Şinoyê cîwar dibin. Badîn ji yara xwe tu xeberekê nagire. Dawiyê de Mujde bi Kerîmê Şikakî re dizewice. Piştî vê bûyerê Badîn ji dunyayê bi temamî sar dibe weke miriyekî li ser piya digere. Ji bo halê Badîn wisa tê gotin: “Yek caran herifîna evînekê ji sed mirinî xedartir û dijwartir e.” Tevî jana têkçûna evînê rewşa berew têkçûna komarê jî bandoreke gelek xedar li Badîn dike. Badîn ji binî de bê hêvî dibe xwe dihavêje mala xwe û xwe dispêre mirinê. Jaleya Hewramî: Lehenga duyemîn e di romanê de her çend Badîn ji bilî Jaleyê ji keça meta xwe û Mujdeyê hez kiribe jî evîna wî ya sereke Jale ye. Di romanê de di nav Jaleyê û diya wê de pevgirêdanek tê çêkirin. Diya Jaleyê Hadile di Silêmaniyê de bi rindiya xwe nav û deng daye. Wusa ye ku ji rindiya wê kes newêre pê re bizewice. Dawiyê de Hemzeyê Paştmaliyê Caf pê re dizewice. Gorî ku tê gotinê Hemzê çil roj ji hundir dernakeve. 1914an de Hemze dibin eniya şer. Piştî mawayekê Hadile bi wê rindiya xweya bi navûdeng hew dikare raweste û dibe jineke ketî. Dostikê wê efserên Osmanî û bi taybetî efserên خngilîz in ji tirsa efseran kes nikare destê xwe bide Hadileyê. Wexta ku Şêx Mehmud dibe Melîk, Hemze ji eniya şer vedigere. Hemze jina xwe ya ketî dikuje û ji kerba, xwe jî dihavêje اemê Sîrwanê. Şêx Mehmud bûyerê dibihîze û Jaleya berşîr teslîmê maleke Hewramî dike. اîroka Jaleyê jî nêzî serpêhatiyên diya wê ne. Jale jî bi rindiya xwe deng daye, xwazgînên Jaleyê jî mîna diya wê gelek in. Jale têra xwe bi Badîn nayîne wek xûyeke îrsî têkiliya wê jî bi خngilîzan re çêdibe hin kes dibêjin Jale li ser hesabê ingilîzan sîxurî dike. Balkêş e ingilîz di wê serdemê de hem welatê Badîn wêran dikin hem jî evîna wî wêran dikin. Dawiya romanê de Badîn Jaleyê li Mehabadê li mala Sultana cihu ya ku jinan dide xebitandinê dibîne, Badîn bi çavê serê xwe bawer nake lê a ku dîtiye Jale bi xwe ye. Di vî alî de jî aqibeta wê mîna ya diya wê ye. Di romanê de Jale evîn e, têkçûn e, mirin e, dijmin e, خngilîz e, axir qiyameta Badîn e. Keça Stranbêj: Di şexsê vê keçikê de çîrokek trajîk û evînî tê qalkirin. Ev keç cîranê Badîn e li Mehabadê. Badîn tenê dengê strana wê dibihîse ku her gav heman strana ku gotinên wê ji xezelek Hafizê Şîrazî ye dinehwirîne. Di romanê de ji stranê vê malika Farisî (cendan kî guftem xem ba tebîban/ Derman nekerdend miskîn xerîban) sê car wek leîtmotîfek tê dubarekirin. Ev keçika dilşewitî bi vê strana xwe şîna evîneke mêrkuj digire ku kuştiyê vê evînê birayê wê Heme Resul e. cîroka Heme Resul hemû Mehabadî dizanin û kinukurtiya vê çîroka kambax Hejar ji Badîn re dibêje. Heme Resul evîndarê keça xiristiyana bi navê Wêlmayê dibe ku bavê wê nujdar e li Mehabadê. Wêlma bi cil û bergên tengên frengî û bi bedewiyek bê salix dilê hemû xortê Mehabadî direvîne. Lê Heme Resul bi şêweyek nexweşiyê bi Wêlmayê ve tê girêdan. Nexweş dikeve wî dibin nexweşxaneyên Tewrêz û Tehranê lêbelê rizgariya wî ji destê vê evînê tuneye. Rojekê ew ji bo dermanekî li Mehabadê diçe dermanxaneyek li wê, ji nîşgav de di ber de Wêlma derbas dibe û di wê kêliyê de Heme Resul ji piyan dikeve û dimire. Belê Mehabad wisa bajare ku çîrokên bi vî rengî tê de diqewimin; ev çîrok di romanê de asta trajediya evînî û kurahiya Mehabadê zêdetir kiriye di baweriya min de. == Di Mijabadê de Trajediya Neteweyî == Yek lehengê romanê jî Mehabad e. Mehabad kurd e, Mijabad e, xewna têkçûyiya gelekî ye. Nivîskar wisa dibêje: “Mehabad şarê mijê ye, MIJABAD e, ne tenê mija xwezayê lê komara ku saz bûye bi xwe di nava mijeke sor de digevize.” Mehabadî di nav şahî û şayişê de diçin û tên. Di xewnên xwe de dîkên serjêkirî dibînin, li Meydana اarçirayê nîvê şevê dîk bang didin, qîre qîre dikin, Mehabadî di xewnên xwe de barîna qetê werîsan dibînin û qirika hemû Mehabadiyan de şopên werîsan heye. Ev dîmen rûyê şayiş û tirsê ye li Mehabadê. Li aliyekî din li çayxaneyên Mehabadê ji gramafonan dengê strana “Heta mirdin weku bende li hizmet şahî Kurdistan/ Heyatî xoy fida ka bo hemû emrêk û fermanî” bilind dibe. Hemû Mehabadî bi hestên neteweyî ji xwe çune adeta, berberekî Mehabadî ji Badîn re dibêje: “Min sond xwariye ji pêşmergan û mamostan heqdestê xwe nagirim.” Di kolanên Mehabadê de Emîral Axa(ev nav ne tesadufiye) di destê wî de satil, avê pars dike, di çayxaneyan de mase bi mase digere avê dixwaze û paşê avê dibe dirijîne اemê Sablaxê. Di wê baweriyê de ye ku bi zêdebûna avê Sablax dê bibe derya. Emîral Axa ji mirovên çayxaneyê re wisa dibêje: “Derya, ne derya be komar hîç e.” “اemê Sablaxê têra keştiyên mezin nake, ji Pêşewê re bibêjin: Bê derya nabe.” Kesên ku ava wan tunebe Emîral Axa di şuna avê de tiştekî din dixwaze “Hêsiran, birijîne hêsiran, bû dereng, divê berî zivistanê em xuşîna pêlên deryayê bibihîsin, kilîtên demê di destê yekî xwedê nenas de ne.” Ez dikarim bibêjim Emîral Axa di Mijabadê de sembola herî resen û trajîk e. Nivîskar êşa dewletnebûn û biserneketina Kurdan di şexsê Emîral Axa de weku dûrbûna cografyaya kurdistanê ji deryayê daye nîşandan. Lêbelê nivîskar weku me nimûneyên wî li jor diyar kir bi awayekî humermendane û bi hestekî dilşewatane vê êşê bi sembola Emîral Axa derdibirîne. اendîn Emîral Axa mîna dînekî xuya bike jî di rastiyê de fîlozofê êşa neteweyî ye. “Her kurdek tê kuştin gotina wî ya dawî “xwezî” ye lê ez nahêlim Pêşewa bibêje xwezî eger rê gelekî li komarê teng bû wê Pêşewa li gemiyekê siwar bibe û xwe bigihîne peravine dûr.” Lê Emîral Axa têk diçe dilê xwe ranagire, diçe kenarê Sablaxê û gotinên xwe yên dawî dibêje: “Ji nişkê ve satila xwe avête çêm û berê xwe da me û qêriya: “Bê derya nabe, ev neh meh in ku ez dibêjim, lê we guhên xwe sewax kirine.” û xwe avête nava avê. Berî xwe biavêje nava avê, min bi çavê serê xwe dît ku ew bi xwe bû av…” Sembola diduyan a Mehabadê Kalê Werîsfiroş e. Badîn wexta werîsfiroş dibîne sar dibe, heşê wî tevlîhev dibe. Kalê Werîsfiroş jî wek rastiyek tazî gava çavê wî li Badîn dikeve behsa werîs, mirin û têkçûnê dike. “Ev werîs, ev werîs wê kenê Mehabadiyan rawestîne.” Efserek خranî beriya ruxandina Mehabadê tê dikanê werîsfiroş û sê werîsan jê dikire û vê tembîhê lê dike: “Her siyan têxe nava zeytê û bila emanet bin li ba te, heta ez careke dî têm.” Lê Kalê Werîsfiroş dawiya romanê de, di dest de werîsên zeytkirî, xwe di nava deriyê dikana xwe de xwe darda dike. Werîsfiroş di romanê de sembola aqibeta komara Mehabadê ye li tenişta hêvî û xweziya Emîral Axa rastiya reş û tahla Mehabadiyan e. Her çisqas di navenda bûyera romanê de Komara Mehabadê hebe jî bi wasita lehengên romanê Serhildana Dêrsimê û Agiriyê her weha Serhildana Simko, Şoreşa Şêx Mehmud û Şoreşa Barzanî jî tê bahskirin. Ji van lehengan her lehengek nîşana birîneke neteweyî ye û di romanê de çîrokeke trajîk e. Bêguman behskirina van bûyerên dîrokî di çarçova berhemeke edebî de romanê dewlemendtir kiriye, her weha wêneyeke rasteqîn e ji trajediya mileta Kurd. Serhildana Dêrsimê: Di romanê de trajediya Dêrsimê bi heneyê hatiye sembolîzekirin. Şahid û lehengê serhildanê Heme Reşîd e. Heme Reşîd ku navê wî yê rastî Hisênê Kanzade ye di Silêmaniyê de Badîn nas dike û dibin dost. Heme Reşîd li Dêrsimê şahidê pir tiştan bûye. Gava efserek û du serbazên Tirk dest dihavêjin xuşka wî, xwe wunda dike û wan dikuje, xuşka wî jî li wê dimire. Piştî vê bûyerê direve tê Silêmaniyê. Dibêje: “Tirk li min digerin segên xwe berdane welatê xwedê, şopa bêhna heneyê diajon.” Hene bêhna Serhildanê ye, bêhna serhildêran e. Gava Seyid Riza tê dardakirin bûk û keçên Dêrsimê porê xwe hene dikin û dibêjin: “Em serên xwe naşon heta Seyîd Riza desturê nede.” Eskerên Tirkan van keç û bûkan yek bi yek dihavêjin çemê Munzurê heta mehekê jî heneya bişaftî çem reş dike. Heme Reşîd misêwa dikesire û digirî, rojekê ji Silêmaniyê jî serê xwe hildide û diçe. Serhildana Agiriyê: Di romanê de trajediya Agiriyê Mujde temsîl dike. Gava serhildana Agiriyê derdikeve bavê Mujdeyê Zilfoyê Celalî keça xwe ya biçûk û jina xwe radestê dostê xwe Kerîmê Şikakî dike û beşdarê serhildanê dibe û êdî hew vedigere. Mujdeya çar salî gava pirsa bavê xwe dike dêya wê: “Bavê min li kû ye? –Keça min tu wî çiyayê porsipî dibînî? Bavê te li wir e. اi dike? –Berfê dihelîne. اima? –Ji bo em ji sermê nemirin.” Ev diyalog nimûneyeke baş e ji bo çawaniya behskirina trajediya di romanê de. Serhildana Şêx Mehmud: Silêmanî bi xwe şahidiya Serhildanê dike. Hej bîranînên Serhildanê di nav xelkê Silêmaniyê de teze ne; heta dizanin Şêx li ku birîndar bûye û xwe sipartiye kîjan kevirî jî. Gotinên Şêx di devê xelkê de digerin. Şêx gava serhildanê daye destpêkirin gotiye: “Lem niştimane da yan min yan îngilîz”(15) Di aliyê dinê de bavê Badîn Unisê Amêdî beşdarê serhildanê bûye û bi qehremanî şehîd ketiye. Serhildana Simko: Ev serhildan bi wasita Kerîmê Şikakî tê qalkirin. Kerîm kurê Simko ye. Ji ber hindê serhildan ji bo Kerîm birînek du alî ye. Kerîm kuştina Simko Axa bi vî awayî vedibêje: “Dema Simko Axa kuştin, nalîneke weke barebara karikên şîr ji darên Şinoyê, Urmiyê, Salmasê û Xoyê hat, herkesî giriyê spîndaran bihîst, hinar û sêvên wê salê ber negirtin, beru di darên xwe de teqiyan.” “Dema Simko kuştin çiya bêdeng man, tenê li hev dinihêrîn û digiriyan, tenêtiya xwe jibîr kiribûn, wê salê ba rawestiya bû.” Piştî kuştina Simko: “Keç û bûkên Şikakî li ser gora Simko civiyan û bi keziyên xwe kêla serê wî veşartin, heta niha keçikên Şikakî kezîkur in.” Serhildana Barzanî: Barzanî li dijî hêzên Iraqê serhildanê li dar dixe. Di demekî kurt de serhildan fireh dibe û di nav Kurdan de deng vedide. Badîn jî wek pirî endamê Hîwayê beşdarê serhildanê dibe. Di vê navê de îngilîz jî piştgiriya îraqê dikin, Kurd li dijî brîtanî jî şer dikin. Lê di dawiyê de ji ber îxaneta cehşan û bêpiştbûna Kurdan Barzanî naçar tevlî pêşmergeyên xwe û malbatên wan derbasî Kurdistana فranê dibin. Ji vir pê de dibin pêşmergeyên Komara Mehabadê. Di romanê de Barzanî bi pesn û sîtayiş tê salixdan. “Ji nişkê ve, weke xewnekê, weke taveke biharê û şêrekî newalê Berzanî xuya bû.” Dîsa wexta li Mehabadê di nav Kurdan û îranê de şer dest pê dike pêşmergeyekî mezin bi navê Xelîl Xoşevî birîndar dibe, wî dibin nexweşxana Tewrêzê û Barzanî tê ziyaretiya wî: “Berzanî hate serdana wî û her deh birînên wî yên kûr ramûsan, ew dev li ken mir, wê rojê xelkê hemûyan giriyê Bêrzanî dît ‘Tenê mêr dizanin li ser lehengekî mîna Xelîlî bigirîn.” dibêje. Badîn bi xwe pêşmergeyekî Barzanî ye û di bîranînên xwe de cî dide hin bîranîn di derbarê malbata Barzanî jî. Di 16 Gelawêjê – 18 Remezanê roja înê li Mehabadê di bin alaya Kurdistanê de ji dayikbûna Mesud Barzanî tê salix dan. Ji ber ku bibe şervan û egîd navika wî bi xencerê tê birîn. “Ji adetaye ku zarokek nuh çê dibe yek di guhê wî de azan dide lê kêlîka ku Mesud welidî, ji camiyên Mehabadê hemûyan dengê azanê bilind bû.” Ev serhildanên ku hatin behskirin di romanê de piranî bi aliyên xwe yên trajîk cî girtine her weha bi peyamên manîdar hatine nîşandan. Lê nivîskar analîza wan a dîrokî jî dike. Wek nimûne ji devê Heme Reşîd bo serhildanên Kurdan: “Ax bira ax serhildanên me weke darên bin xwe tenê sî bikin govendên koran in ew serhildan xwedê jî nizane kê fêrî dîlana tewş kirine!” == Trajediya Mirovahiyê == Bi taybetî kalikê Badîn Entranîkê Ermenî bi navê xwe yê din Nubar Nalbendiyan û hevalê wî Agopê Meyfiroş çîroka trajediya mirovahiyê dinimînin di romanê de. Entranîk kalikê Badîn e, li Mehabadê wênekêş e; ewqas êş û azar dîtiye ku baweriya wî êdî li dinê bi tu tiştekî nemaye. Ligel bavê Badîn Unisê Amêdî bûye şahid û lehengê trajediya Sarîqamîşê ji wê filitiye beşdarê refê serhildêrên Ermenî bûye. Hemû neferên malbata xwe wunda kiriye. Şahidê qirkirina Ermeniyan bûye, dûrûtiya Rusan û Ewrûpiyan dîtiye. Piştî ewqas şer û qirkirin gihaye vê qeneetê ku bi vî awayî vedibêje: “…ez mirovekî ji zincîr û qeydên mirovan riha bûme, min xwe ji ol û ji neteweya xwe bi heft avan şuştiye, ez ne hemwelatiyê tu dewletê me, ez im wodka ye û stoduyoya min e. Amîn. Stodyoya min Ermenîsta min e, wodka jî hevalê min e, partiya min e, serokê min e, xwedayê min e.”(92) Entranîk gava hevalê wî Agop serxweş dibe jê re dibêje: “De hirçê min de… Ermenîstan bi qurbana gunê te be!”(87) Felsefa Entranîk felsefa devjêberdanê û bêbaweriyê ye. Nivîskar bi riya Entranîk xîtabê wijdana mirovahiyê dike, li ser qewimandinên hovane û wehşiyane dixwaze xwêner bide fikirandin. “Ez şahidê hovîtiya mirovan im, ez nizanim çima ewqasî xwîn erzan e! Misilman cihu, xirîstiyan, Kurd, Rus Ereb, Ecem, Azerî, Ermen, Tirk, gû, rêx…navên dirindeyan in, xwedê bi xwe jî nizane çima ev xelk ji siya hev tehemul nakin!”(88) Agopê Meyfiroş: Meyxana wî li Mehabadê ye, hevalê Entranîk e. اîroka wî jî gelek trajîk e. Beriya tehcîra Ermeniyan mala wan li Xarpûtê bûye. Qasê ku tê bîra wî serê bav, bira û diya wî weke kundiran li ser sekuya mala wan digindirînin. Deh kes li xuşka wî ya 13 salî dicivin cil lê diqetînin, lê wê çaxê nizane çima cilan lê diqetînin. Ew bi xwe ji mêraniyê ketiye. Wexta serxweş dibe bîranînên di heşê wî de zîl didin û dawiyê de wek gurekî dizure. اîroka Agopî weke histiriyek di dilê mirov de diçe. Agop bi jiyana xwe di romanê de temsîla hovîtiya şer û dirindetiya mirovên wehşî dike. Dawî Dawiya trajediyên ku di romanê de tê behskirin gelek dilsojin. Mexdûr û bindestên mafdar dimirin û yên din dimînin. Komara Mehabadê berew ruxandinê diçe. Zilma îranê bi piştgiriya Birîtanyayê û bi destura Rusyayê bêhn li Komara nuciwan diçikîne. Badîn bi her awayî têk diçe. Jana Jaleyê Mujde kurtir dike û rewşa Komarê mora mirinê li dil û mejiyê wî dixe. Badîn dikeve jura xwe û xwe dispêre mirinê. Tê hestkirin ku Badîn xwe dikuje. Li beramberî vê rewşê bikujên evîna Badîn Jale, Mujde û Kerîm dimînin. Kalikê Badîn Entranîk dimire hevalê Entranîkî Agop li ser gora wî dimire. Emîral Axa xwe dihavêje Sablaxê û xwe dikuje, Kalê Werîsfiroş xwe di nava dikanê xwe de darda dike. Belê xuya ye ku dawiya romanê jî li gorî taybetiyên berhemên trajîk e: MIRIN û KUŞTIN. Di encamê de wek romaneke trajîk Mijabad, ji bo çêbûn û gihandina hestên neteweyî û pêşderxistina wijdana mirovahiyê li beramber zilm û bê edaletiya carî ya cîhanê berhemeke serketî û hêjayê pesnê ye. == jêder == Kovara [[Nûbihar]] Eylûl- 2006. Zulkif xweshêvî {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên Jan Dost]] cc6huh08w7297j1kef5bg3bf3naqxil 0 10254 2093673 2069675 2026-09-10T10:02:23Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2093673 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Kela Dimdim | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = | weşanxane = | dîroka_weşanê = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = | sererastkirin = | cih = | sernavê_xwemalî = | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = <!-- + Berhevkirin & Verisandin --> | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = | wergêr = | pirtûk = }} '''''Kela Dimdimê''''' ango '''Keleha Dimdimê''' pirtûka pêşîn a nivîskarê kurd [[Jan Dost]] e, wî ev dastan sala 1985an nivîsiye,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} ango temenê wî wê demê bîst û yek sal bûn. Sala 1991 an ji hêla [[Weşanxaneya Rewşen]] li [[Bonn]] hate wesandin. Di eynî salê de jî li [[Stembol]]ê ji alî Weşanxaneya [[Melsa]] yê ve dûbare hate weşandin. Vê pirtûkê roleke pir giring di [[edebiyata kurdî]] ya li [[bakurê Kurdistanê]] lîst. Ew pirtûka yekem bû ku bi firehî li bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê hate belav kirin û xwendin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Gelek nivîskar û xwendevan li bin bandora wê mabûn. Ew çîroka [[Keleha Dimdimê]] ya [[Emîrxan Lepzêrîn]] ve dibêje. Bi rengekî helbestî û bi xeyaleke nazik û trajediyeke dilêş. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên Jan Dost]] eekjo7vy5imttmv72db04zx4qz6dqhv 0 10260 2093686 1762908 2026-09-10T10:26:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2093686 wikitext text/x-wiki '''Sazek ji çavên Kurdistan re''', kitêbeke helbestan ya [[Jan Dost]] e, ku bi zimanê Erebî û Kurdî (Kurmancî) li sûriyê derketîye. orîjînal Kurdî ye û bi Erebî jî hatine wergerandin. Helbestên di vê kitêbê de di navbera sala 1989 û 1992 an de hatine nivîsandin. Ew helbest bi temamiya xwe helbestin neteweyî û welatperwer in. Ew bi rengekî Illegal li sûryê hatibû çapkirin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên Jan Dost]] pr70aqla6ex34bdcpjt3v4fg2qbub2c 0 11017 2093482 2093359 2026-09-09T16:12:30Z Penaber49 39672 2093482 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 916cxk9ao10wsk9kaz0o402hc08d7v0 2093483 2093482 2026-09-09T16:14:31Z Penaber49 39672 2093483 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] mghn8kp4g8381dl34gjtcdc4gjeeyzg 2093484 2093483 2026-09-09T16:15:30Z Penaber49 39672 2093484 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] qj84n7t2310vztd41gdfpvtq26w4p1q 2093485 2093484 2026-09-09T16:17:21Z Penaber49 39672 2093485 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] rc5grjdinbsycai4z4zxn0xoq3016x8 2093486 2093485 2026-09-09T16:18:50Z Penaber49 39672 /* Demografî */ 2093486 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB}}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] hud1nweb3bppmi5ceoyw9nh5b1inb3u 2093562 2093486 2026-09-10T00:34:56Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2093562 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] aixkpa4lr3fzsa42dundo62rmpftypo 0 12351 2093447 2087486 2026-09-09T14:22:36Z Kurê Acemî 105128 2093447 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Şerefxanê Bidlîsî | pênasê_paşîn = Mîr, Xan, Beg | wêne = ჩობან აღა.png | mezinahiya_wêne = 149px | alt_wêne = Potreyeke Şerefxanê Bidlîsî | roja_jidayikbûnê = 25ê sibata 1525an | cihê_jidayikbûnê = [[Kerehrûd]], [[Dewleta Sefewiyan]] | roja_mirinê = {{derdora}} 1603-04an | cihê_mirinê = [[Bidlîs]], [[Mîrektiya Bedlîsê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | netewe = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sunî]] | bav = Şemsedîn Beg | meqam1 = Mîre [[Mîrektiya Bedlîsê]] | berê1 = Şemsedîn Beg | paşê1 = Şemsedîn Beg Ebûmelîk | dewr1 = 1576-1597 | xelat = [[Şerefname]] | şerên_tevlêbûyî = [[Şerê osmanî û sefewî (1578-1590)]] }} '''Şerefxanê Bidlîsî'''{{Efn|Navê wî yê temanî: '''Şerefedîn Xan kurê Şemsedîn kurê Şeref Begê Bidlîsî'''}} an jî '''Mîr Şeref''' ({{Jidayikbûn|25|2|1543|j=1}} − m. {{Derdora}} 1603-04), mîr, [[nivîskar]] û [[dîrok]]nasekî [[kurd]] a sedsala 16an bûye. Pirtûka wî ya herî bi nav û deng [[Şerefname]] ye. Mijara Şerefnameyê [[Dîroka Kurdistanê|dîroka kurd]] û [[Kurdistan]]ê ye. Ew li gundê [[Kerehrûd]] ê li navenda Îranê, di navbera [[Erak]] û [[Qum]]ê de jidayikbû, di temenê ciwan de ew şandin dadgeha [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] û li wir perwerdehiya xwe wergirt. Ew nivîskarê Şerefnameyê ye ku yek ji girîngtirîn berhemên li ser dîroka Kurdistanê a [[Serdema Navîn|serdema navîn]] e, ku di sala 1597an de hatiye nivîsandin. Wî di berhemên xwe de wêneyekî baş ê jiyana kurd û [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedanên kurd]] ên sedsala 16an afirand. Li derveyî [[Farsistan]]ê û welatên ku kurdîaxêv lê dijîn, Şerefxanê Bidlîsî bi wergerandina berhemên xwe ji hêla zanyarên din ve bandor li ser edebiyat û civakên kurdî kiriye. Ew her wiha hunermendekî jêhatî û zilamekî xwende bû, di [[Matematîknas|matematîk]] û stratejiya leşkerî de bi qasî ku di dîrokê de jî serketî bû. == Jiyana berê == Şerefxanê Bidlîsî di 25ê sibata 1543an de, li parêzgeha [[Merkezî (parêzgeh)|Merkezî]] ya Farsistanê li gundê [[Kerehrûd]]ê, di dema sirgûnkirina bavê xwe de jidayikbûye. Bavê wî Şemşedîn, begekî kurd bû. Bavê wî di dema berbelavbûna reqabetên [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriyên osmanî]] û sefewî de mirasta xwe winda kiribû. Şerefxan endamê malbata serdest a konfederasyona [[eşîra rojakî]] bû ku endamên wê di wê demê de [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] ji sedsala 9an vir ve bi navber wekî mîrnişîneke serbixwe hikum dikirin.<ref name="Aktürk2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=http://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=393 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 |s2cid=158487762 |gihiştina-urlyê=subscription |via=[[Project MUSE]] }}</ref> Ji ber vê yekê Şerefxan qet sernavê eşîrî yê hevpar "Xan" hilnegirt, li şûna wî sernavê qraliyetê yê "emîr" an jî "mîr" tercîh kir. Ew bi gelemperî wekî ''Mîr Şeref'' dihat nasîn. Paşê malbata wî ket bin parastina xanedana sefewiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedic Historiography of the Muslim World |paşnav=Singh |pêşnav=NK |weşanger=Global Vision Publishing House |sal=2004 |isbn=9788187746546 |url=https://books.google.com/books?id=EDdGPxC1stIC&q=Sharaf+Khan&pg=PA201 }}</ref> Ew li dadgeha [[Tahmasp I]] hate perwerdekirin û di sala 1596an de nivîsand: {{Quote|Dema ez bûm neh salî (di sala 1551an de) ez ketim haremeke taybet (haram-i khass)... sê salan (1551–1554) min li qesra hundir wekî pageyek xizmeta malbata (sîlsîla) wî şahê paqijkirî (pakiza atvar) kir.|sign=Şerefxanê Bidlîsî}} Bedlîsî behsa perwerdehiya xwe kir ku tê de hînkirina [[Quran]]ê, xwendina prensîbên [[şerîet]]ê, dîndarî û paqijiyê hebû. Ji ber meyla olî ya Şah Tahmasp, Bidlîsî bi alimên olî re hate nasandin, yên ku wî li dijî mirovên xerab hişyar dikirin, û li şûna wê dostaniya bi mirovên baş re teşwîq dikirin û gava Bidlîsî gihîşt asta herî jor, hunerên şerî (sipahîgira), [[tîrbazî]], [[polo]], [[pêşbirk]], [[şûrbazî]] û [[rêgeza şovalyetiyê|rêgezên şovalyetiyê]] - [[mirovahî]] û [[comerdî]] - fêrî wî hatin kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slaves of the Shah: new elites of Safavid Iran |paşnav=R. Babaie |pêşnav=Sussan |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=2004 |isbn=9781860647215 |url=https://books.google.com/books?id=2BMVnw9JQh8C&q=Sharaf+Khan+Bidlisi&pg=PA29 }}</ref> == Mîrê Bidlîsê (1578-1597) == [[Wêne:Ancient Kurdistan.png|thumb|Kurdistan di sedsala 16an de]] Di sala 1576an de, Tahmasb I nasnavê ''Mîrê Mîran'' da wî û ew wek serokê hemî eşîrên kurd ên [[Rojhilata Kurdistanê]] tayîn kir. Wî nasnavê xwe qebûl kir, lê tenê du sal şûnda, Şerefxan dev ji helwesta xwe ya berê berda û di şerê wan ê li dijî sefewiyan de piştgirî da osmaniyan û 400 leşker pêşkêşî wan kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Kurds |paşnav=Eppel |pêşnav=Michael |weşanger=Routledge Handbooks Online |tarîx=8 tebax 2018 |rr=35–47 |isbn=978-1-138-64664-3 |ziman=en |beş=The Kurdish emirates |url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4 |doi=10.4324/9781315627427-4 |s2cid=186808301 }}</ref> Di sala 1578an de, siltan [[Murad III]], nasnavê ''Mîrê Şerefxan'' da wî û ew bû mîrê [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]].<ref name="N1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The New world order: sovereignty, human rights, and the self-determination |paşnav=N. S. Sellers |pêşnav=Mortimer |weşanger=Berg Publishers |sal=1996 |isbn=9781859730645 |url=https://books.google.com/books?id=bKTsZMoY8XIC&q=Sharaf+al-Din+Bitlisi&pg=PA141 }}</ref> === Şerê sefewî û osmaniyan === Serweriya Şerefxan bi awayekî rasterast dikeve çarçoveya reqabeta dubare di navbera împeratoriyên sefewî û osmanî de li ser sinorên Kurdistan û [[Qefqaz]]ê.<ref name="Alsancakli2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2016-04-19 |sernav=The Early History of Kurdish Studies (1787–1901) |url=https://doi.org/10.1163/15700607-00561p05 |kovar=Die Welt des Islams |cild=56 |hejmar=1 |rr=55–88 |doi=10.1163/15700607-00561p05 |issn=0043-2539 }}</ref> Piştî ku di sala 1576an de ji aliyê şahê sefewî ve hat rûmetdarkirin, Şerefxan di kanûna 1578an de dilsoziya xwe guherand û nêzîkî 400 leşkerên kurd anî aliyê xwe.<ref name="Alsancakli2016" /> Li gorî raporê, ji sala 1578an heta dora sala 1588an wî di kampanyayên osmaniyan ên li dijî farisan li Qefqasyayê û deverên sinorî yên cîran de rêberî an çavdêriya [[kontîngent]]ên kurdan kir.<ref name="Alsancakli2016" /> Biryara wî hem bandorên stratejîk û hem jî yên xanedanî hebûn: bi hevgirtina bi osmaniyan re, wî mîrektiya Bidlîsê ji bo xwe û neviyên xwe misoger kir; osmaniyan jî di encamê de hevalbendek dilsoz ê kurdan li herêmeke sinorî ya nakokî bi dest xistin.<ref name="N1996" /> Di şerê berfirehtir de, her çend şerê navdar ê [[Şerê Çaldiranê]] (1514) beriya desthilatdariya wî ya çalak bû jî, pevçûna berdewam a osmanî-sefewiyan hilbijartin û dagirkirina wî ya herêmê şekil da.<ref name="Alsancakli2016" /> Ji ber vê yekê, divê desthilatdariya Şerefxan wekî di nav "sîstema şer" a farisî-osmanî ya dawiya sedsala 16an de were dîtin, ku tê de mîrnişînên kurd ên mîna ya Bidlîsê wekî aktorên nîvxweser tevdigerin ku bi împeratoriyekê an yê din re nêzîktir in.<ref name="Alsancakli2016" /> === Dema dawîn === Şerefxan heta sala 1597an desthilatdariya fermî ya xanedaniyê veguhestibû kurê xwe Şemsedîn.<ref name="N1996" /> Piştî desthilatdariya wî, mîrektiya Bidlîsê di bin neviyên wî de berdewam kir, lê hêdî hêdî asta xweseriyê û rewşa siyasî ya mîrektiyên kurd li herêmên sinorê osmanî di sedsalên 17 û 18an de guherî.<ref name="Iranica89">{{Jêder-ensîklopedî |sernav=BEDLĪSĪ, ŠARAF-AL-DĪN KHAN |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bedlisi-saraf-al-din-khan-b |roja-gihiştinê=31 adar 2015 |paşnav=Glassen |pêşnav=Erika }}</ref> Bi kurtasî, qonaxa dawî ya serweriya Şerefxan xurtkirin û veguhertinê nîşan dide: radestkirina desthilatdariyê, balkişandina ser dîrok û meşrûiyetê û hiştina mîrateyek hem xanedanî û hem jî edebî li dû xwe.<ref name="Iranica89" /> == Şerefname == {{Gotara bingehîn|Şerefname}} Şerefxanê Bidlîsî demek dirêj plan dikir ku pirtûkek li ser dîroka kurdan binivîse û di dawiyê de di sala 1597an de dest bi nivîsandina destana xwe ya Şerefnameyê kir. Şerefname, ku bi [[Zimanê farisî|farisî]] hatiye nivîsandin, dîroka wê dike çar beş. Ya yekem behsa pênc xanedanên kurd dike ku wekî padîşahî (siltanatî) xwedî bûne: [[Merwanî (xanedan)|merwaniyan]], [[Hesnewî (xanedan)|hesnewiyan]], [[Hezarhespî (xanedan)|hezarhespiyan]], [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] û di dawiyê de [[Selahedînê Eyûbî]]. Beşa duyem navnîşa xanedanên ku pere lê hatine çêkirin û xutbe li ser navên wan hatiye xwendin dike. Beşa sêyem malbatên parêzgarên mîrasî hejmar dike, dema ku ya çarem dîroka mîrên Bidlîsê vedibêje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |isbn=9780810863347 |url=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC&q=Sharafnama&pg=PA28 }}</ref> Ji ber şert û mercên serdema xwe, ji bo Şerefxan neçar bû ku Şerefnameyê bi farisî binivîse.<ref name="Vural">{{Jêder-kovar |paşnav1=Genç |pêşnav1=Vural |tarîx=2024 |sernav=The Cultural Impact of the Persian Language in and around Bidlis |kovar=Iranian Studies |cild=57 |hejmar=1 |rûpel=38 |doi=10.1017/irn.2023.61 |doi-access=free }}</ref> Piştî ku bavê wî, [[Şemsedîn Xan]], li qesra Şah Tahmasp penageh girt, ne ecêb e ku Şerefxan ku li kêleka mîran li qesra Şah Tahmasp li [[Qazwên|Qaswênê]] perwerdehiyek bilind wergirt û mîna axaftvanekî xwemalî farisî fêr bû, hilbijart ku vê berhemê bi wî zimanî binivîse. Biryara wî hem ji ber xwesteka gihîştina temaşevanên berfireh li seranserê herêmên farisîaxiv û hem jî ji bo zêdekirina meşrûiyeta xanedana xwe li cîhana berfirehtir bû. Piştî qedandina pirtûka xwe, Şerefxan kopiyên wê ji serokên [[Mîrektiya Kilîsê|mîrektiya Kilisê]] û [[Mîrektiya Erdelan|Erdelanê]] re şand. Ev jest dikaribû armanca nîşandana desthilatdariya xanedaniya hikumdarê Bidlîsê û bidestxistina nasînek berfirehtir be, di heman demê de nîşan bide ku farisî di qesrên hikumdarên din ên kurd de tê xwendin û nivîsandin.<ref name="Vural" /> == Mirin == Piştî dawiya salên 1590an, Şerefxanê Bidlîsî hêdî hêdî ji siyaseta aktîv vekişiya. Piştî temamkirina Şerefnameya xwe (ku li dora 1597–1599an qediya ye), tê bawerkirin ku ew vegeriyaye Bidlîsê, ku mîrateya malbata wî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bajalan |pêşnav=Djene Rhys |tarîx=2012-11-01 |sernav=Şeref Xan's''Sharafnama'': Kurdish Ethno-Politics in the Early Modern World, Its Meaning and Its Legacy |url=https://doi.org/10.1080/00210862.2012.737726 |kovar=Iranian Studies |cild=45 |hejmar=6 |rr=818 |doi=10.1080/00210862.2012.737726 |issn=0021-0862 }}</ref> Piraniya texmînên akademîk mirina wî li dora sala 1603an, di dema serweriya siltanê osmanî [[Ehmed I]] de destnîşan dikin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=27}} Hin çavkaniyên kurdî, li ser bingeha kronîkên herêmî, pêşniyar dikin ku ew li Bidlîsê miriye, dibe ku ji ber sedemên xwezayî.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=27}} == Mîrasê wî == [[Wêne:Sharaf Khan Bidlisi Statue at Slemani Public Park.jpg|thumb|Pêyrekê Şerefxanê Bidlîsî li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]]]] Şerefnameya Şerefxan (ku di sala 1597an de temam bûye) ji hêla zanyarên nûjen ve wekî çavkaniya sereke ya navendî ji bo dîroka xanedanên kurd di serdema pêş-nûjên de tê hesibandin: ew şecereyan, vegotinên mîr û dîrokên herêmî bi farisî sîstematîze dike û hemî dîroknûsiya paşê ya li ser mîrektiyên kurd ên destpêka-nûjên şekil daye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Özoğglu |pêşnav=Hakan |tarîx=1996-05-01 |sernav=State‐tribe relations: Kurdish tribalism in the 16th‐ and 17th‐century Ottoman empire |url=https://doi.org/10.1080/13530199608705620 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |cild=23 |hejmar=1 |rr=5–27 |doi=10.1080/13530199608705620 |issn=1353-0194 }}</ref> Ev navendîbûn di lêkolînên dawî û danasînên projeyan de bi berdewamî tê tekez kirin: projeya Akademiya Awistiryayê bi eşkere Şerefnameyê wekî "çavkaniya herî girîng ji bo dîroka kurd berî serdema hemdem" bi nav dike û tekez dike ku, tevî girîngiya wê, çapek bi tevahî rexneyî hîn peyda nebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oeaw.ac.at/en/isa/research/project-archive/sharaf-nama-amir-sharaf-khan-bidlisi-a-persian-source-for-the-history-of-kurds?utm_source=chatgpt.com |sernav=Sharaf-nāma. Amīr Sharaf Khān Bidlīsī A Persian Source for the History of Kurds |malper=www.oeaw.ac.at |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}</ref> Ji ber vê yekê zanyar Şerefxan ne tenê wekî hikumdarekî herêmî tê zanin, lê wekî nivîskar-dîroknasek ku projeya wî ya nivîskî bi zanebûn meşrûiyeta xanedaniyê û bîranînek dîrokî ya kurdan ava kiriye, derman kirine; rexneyên nûjen hem nirxa belgefîlm a pirtûkê û hem jî karanînên wê yên îdeolojîk (îdiayên şecereyan, stratejiyên meşrûkirinê) derdixin pêş.<ref name="Bajalan2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Bajalan |pêşnav=Djene Rhys |tarîx=2012-11-01 |sernav=Şeref Xan's''Sharafnama'': Kurdish Ethno-Politics in the Early Modern World, Its Meaning and Its Legacy |url=https://doi.org/10.1080/00210862.2012.737726 |kovar=Iranian Studies |cild=45 |hejmar=6 |rr=795–818 |doi=10.1080/00210862.2012.737726 |issn=0021-0862 }}</ref> Şerefxan li herêmeke sinorî ya pirzimanî bi farisî nivîsandiye; xebatên dawî Bidlîsê wekî navendek destnîşan dikin ku çanda wêjeyî ya farisî heta dawiya sedsala 16an tê de bandorker maye û farisî wekî zimanê dîroknûsî û rêveberiya elîteyê xizmet kiriye. Nivîsa dawî ya Vural Genç bandora çandî ya berdewam a farisî li Bidlîs û derdora wê belge dike, û îdia dike ku farisî şêwaz daye pratîkên wêjeyî û rêveberiya herêmî - şertek ku dibe alîkar ku hilbijartina farisî ji bo Şerefnameyê rave bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dehqan |pêşnav=Mustafa |paşnav2=Genç |pêşnav2=Vural |tarîx=2018-06-01 |sernav=Kurds as spies: Information-gathering on the 16th-century Ottoman–Safavid frontier |url=https://doi.org/10.1556/062.2018.71.2.5 |kovar=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |cild=71 |hejmar=2 |rr=197–230 |doi=10.1556/062.2018.71.2.5 |issn=0001-6446 }}</ref> Akademîsyen herwiha mîrata Şerefxan di çand û bîra maddî de dişopînin: [[patronaj]], nivîs û weqfên bajarî yên li Bidlîsê hawîrdora çandî ya ku Şerefname hilberandiye nîşan didin, û pratîkên bîranînê yên nûjen (peyker, projeyên dîroka giştî, tevlêbûna di mufredatên lêkolînên Kurdî de) Şerefxan wekî sembola berdewamiya dîrokî ya kurdan bi kar tînin.<ref name="Bajalan2012" /> Zanyariyên li ser dîrok û mîmariya çandî ya herêmê çarçoveyek ji bo van îdiayan peyda dikin.<ref name="Bajalan2012" /> == Binerê == * [[Îdrîsê Bidlîsî]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Jêder-kovar |paşnav1=Alsancakli |pêşnav1=Sacha |sernav=Matrimonial Alliances and the Transmission of Dynastic Power in Kurdistan: The Case of the Diyādīnids of Bidlīs in the Fifteenth to Seventeenth Centuries |kovar=Eurasian Studies |tarîx=2017 |cild=15 |hejmar=2 |rr=222–249 |doi=10.1163/24685623-12340037 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Floor |pêşnav1=Willem M. |sernav=Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration, by Mirza Naqi Nasiri |tarîx=2008 |weşanger=Mage Publishers |cih=Washington, DC |isbn=978-1933823232 |rûpel=248 }} * {{Jêder-kitêb |beş=The Kurdish frontier under the Safavids |pêşnav=Akihiko |paşnav=Yamaguchi |sernav=The Safavid World |pêşnavê-edîtor=Rudi |paşnavê-edîtor=Matthee |weşanger=Routledge |rr=556–571 |sal=2021 }} == Xwendina bêhtir == * {{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_25248 |sernav=Bidlisī, Sharaf al-Dīn |malper=Encyclopaedia of Islam Three Online |tarîx=2018 |weşanger=Brill |paşnav=Atmaca |pêşnav=Metin |gihiştina-urlyê=subscription |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_25248 }} == Girêdanên derve == * [http://www.kurdistanica.com/?q=node/16 KURDISTANICA] * [https://web.archive.org/web/20101229123002/http://web.telia.com/~u63802125/Xaneper/Hemsida/Nivisar/Kurdimak/serefname.html Şerefname; pencereya kurdan a ber li mêjûyê] {{Dîroknasên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Desthilatdarên kurd]] [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1543]] [[Kategorî:Kesên ji Bidlîsê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 17an]] [[Kategorî:Mirin 1603]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Zanayên kurd]] ixwfpwv3yh5npxvsmva6c2f310j3rtr 2093448 2093447 2026-09-09T14:24:46Z Kurê Acemî 105128 2093448 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Şerefxanê Bidlîsî | pênasê_paşîn = Mîr, Xan, Beg | wêne = Sharaf khan (portrait) exchanging the Safavid turban for the Ottoman headdress.png | mezinahiya_wêne = | alt_wêne = Potreyeke Şerefxanê Bidlîsî | roja_jidayikbûnê = 25ê sibata 1525an | cihê_jidayikbûnê = [[Kerehrûd]], [[Dewleta Sefewiyan]] | roja_mirinê = {{derdora}} 1603-04an | cihê_mirinê = [[Bidlîs]], [[Mîrektiya Bedlîsê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | netewe = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sunî]] | bav = Şemsedîn Beg | meqam1 = Mîre [[Mîrektiya Bedlîsê]] | berê1 = Şemsedîn Beg | paşê1 = Şemsedîn Beg Ebûmelîk | dewr1 = 1576-1597 | xelat = [[Şerefname]] | şerên_tevlêbûyî = [[Şerê osmanî û sefewî (1578-1590)]] }} '''Şerefxanê Bidlîsî'''{{Efn|Navê wî yê temanî: '''Şerefedîn Xan kurê Şemsedîn kurê Şeref Begê Bidlîsî'''}} an jî '''Mîr Şeref''' ({{Jidayikbûn|25|2|1543|j=1}} − m. {{Derdora}} 1603-04), mîr, [[nivîskar]] û [[dîrok]]nasekî [[kurd]] a sedsala 16an bûye. Pirtûka wî ya herî bi nav û deng [[Şerefname]] ye. Mijara Şerefnameyê [[Dîroka Kurdistanê|dîroka kurd]] û [[Kurdistan]]ê ye. Ew li gundê [[Kerehrûd]] ê li navenda Îranê, di navbera [[Erak]] û [[Qum]]ê de jidayikbû, di temenê ciwan de ew şandin dadgeha [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] û li wir perwerdehiya xwe wergirt. Ew nivîskarê Şerefnameyê ye ku yek ji girîngtirîn berhemên li ser dîroka Kurdistanê a [[Serdema Navîn|serdema navîn]] e, ku di sala 1597an de hatiye nivîsandin. Wî di berhemên xwe de wêneyekî baş ê jiyana kurd û [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedanên kurd]] ên sedsala 16an afirand. Li derveyî [[Farsistan]]ê û welatên ku kurdîaxêv lê dijîn, Şerefxanê Bidlîsî bi wergerandina berhemên xwe ji hêla zanyarên din ve bandor li ser edebiyat û civakên kurdî kiriye. Ew her wiha hunermendekî jêhatî û zilamekî xwende bû, di [[Matematîknas|matematîk]] û stratejiya leşkerî de bi qasî ku di dîrokê de jî serketî bû. == Jiyana berê == Şerefxanê Bidlîsî di 25ê sibata 1543an de, li parêzgeha [[Merkezî (parêzgeh)|Merkezî]] ya Farsistanê li gundê [[Kerehrûd]]ê, di dema sirgûnkirina bavê xwe de jidayikbûye. Bavê wî Şemşedîn, begekî kurd bû. Bavê wî di dema berbelavbûna reqabetên [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriyên osmanî]] û sefewî de mirasta xwe winda kiribû. Şerefxan endamê malbata serdest a konfederasyona [[eşîra rojakî]] bû ku endamên wê di wê demê de [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] ji sedsala 9an vir ve bi navber wekî mîrnişîneke serbixwe hikum dikirin.<ref name="Aktürk2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=http://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=393 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 |s2cid=158487762 |gihiştina-urlyê=subscription |via=[[Project MUSE]] }}</ref> Ji ber vê yekê Şerefxan qet sernavê eşîrî yê hevpar "Xan" hilnegirt, li şûna wî sernavê qraliyetê yê "emîr" an jî "mîr" tercîh kir. Ew bi gelemperî wekî ''Mîr Şeref'' dihat nasîn. Paşê malbata wî ket bin parastina xanedana sefewiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedic Historiography of the Muslim World |paşnav=Singh |pêşnav=NK |weşanger=Global Vision Publishing House |sal=2004 |isbn=9788187746546 |url=https://books.google.com/books?id=EDdGPxC1stIC&q=Sharaf+Khan&pg=PA201 }}</ref> Ew li dadgeha [[Tahmasp I]] hate perwerdekirin û di sala 1596an de nivîsand: {{Quote|Dema ez bûm neh salî (di sala 1551an de) ez ketim haremeke taybet (haram-i khass)... sê salan (1551–1554) min li qesra hundir wekî pageyek xizmeta malbata (sîlsîla) wî şahê paqijkirî (pakiza atvar) kir.|sign=Şerefxanê Bidlîsî}} Bedlîsî behsa perwerdehiya xwe kir ku tê de hînkirina [[Quran]]ê, xwendina prensîbên [[şerîet]]ê, dîndarî û paqijiyê hebû. Ji ber meyla olî ya Şah Tahmasp, Bidlîsî bi alimên olî re hate nasandin, yên ku wî li dijî mirovên xerab hişyar dikirin, û li şûna wê dostaniya bi mirovên baş re teşwîq dikirin û gava Bidlîsî gihîşt asta herî jor, hunerên şerî (sipahîgira), [[tîrbazî]], [[polo]], [[pêşbirk]], [[şûrbazî]] û [[rêgeza şovalyetiyê|rêgezên şovalyetiyê]] - [[mirovahî]] û [[comerdî]] - fêrî wî hatin kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slaves of the Shah: new elites of Safavid Iran |paşnav=R. Babaie |pêşnav=Sussan |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=2004 |isbn=9781860647215 |url=https://books.google.com/books?id=2BMVnw9JQh8C&q=Sharaf+Khan+Bidlisi&pg=PA29 }}</ref> == Mîrê Bidlîsê (1578-1597) == [[Wêne:Ancient Kurdistan.png|thumb|Kurdistan di sedsala 16an de]] Di sala 1576an de, Tahmasb I nasnavê ''Mîrê Mîran'' da wî û ew wek serokê hemî eşîrên kurd ên [[Rojhilata Kurdistanê]] tayîn kir. Wî nasnavê xwe qebûl kir, lê tenê du sal şûnda, Şerefxan dev ji helwesta xwe ya berê berda û di şerê wan ê li dijî sefewiyan de piştgirî da osmaniyan û 400 leşker pêşkêşî wan kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Kurds |paşnav=Eppel |pêşnav=Michael |weşanger=Routledge Handbooks Online |tarîx=8 tebax 2018 |rr=35–47 |isbn=978-1-138-64664-3 |ziman=en |beş=The Kurdish emirates |url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4 |doi=10.4324/9781315627427-4 |s2cid=186808301 }}</ref> Di sala 1578an de, siltan [[Murad III]], nasnavê ''Mîrê Şerefxan'' da wî û ew bû mîrê [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]].<ref name="N1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The New world order: sovereignty, human rights, and the self-determination |paşnav=N. S. Sellers |pêşnav=Mortimer |weşanger=Berg Publishers |sal=1996 |isbn=9781859730645 |url=https://books.google.com/books?id=bKTsZMoY8XIC&q=Sharaf+al-Din+Bitlisi&pg=PA141 }}</ref> === Şerê sefewî û osmaniyan === Serweriya Şerefxan bi awayekî rasterast dikeve çarçoveya reqabeta dubare di navbera împeratoriyên sefewî û osmanî de li ser sinorên Kurdistan û [[Qefqaz]]ê.<ref name="Alsancakli2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2016-04-19 |sernav=The Early History of Kurdish Studies (1787–1901) |url=https://doi.org/10.1163/15700607-00561p05 |kovar=Die Welt des Islams |cild=56 |hejmar=1 |rr=55–88 |doi=10.1163/15700607-00561p05 |issn=0043-2539 }}</ref> Piştî ku di sala 1576an de ji aliyê şahê sefewî ve hat rûmetdarkirin, Şerefxan di kanûna 1578an de dilsoziya xwe guherand û nêzîkî 400 leşkerên kurd anî aliyê xwe.<ref name="Alsancakli2016" /> Li gorî raporê, ji sala 1578an heta dora sala 1588an wî di kampanyayên osmaniyan ên li dijî farisan li Qefqasyayê û deverên sinorî yên cîran de rêberî an çavdêriya [[kontîngent]]ên kurdan kir.<ref name="Alsancakli2016" /> Biryara wî hem bandorên stratejîk û hem jî yên xanedanî hebûn: bi hevgirtina bi osmaniyan re, wî mîrektiya Bidlîsê ji bo xwe û neviyên xwe misoger kir; osmaniyan jî di encamê de hevalbendek dilsoz ê kurdan li herêmeke sinorî ya nakokî bi dest xistin.<ref name="N1996" /> Di şerê berfirehtir de, her çend şerê navdar ê [[Şerê Çaldiranê]] (1514) beriya desthilatdariya wî ya çalak bû jî, pevçûna berdewam a osmanî-sefewiyan hilbijartin û dagirkirina wî ya herêmê şekil da.<ref name="Alsancakli2016" /> Ji ber vê yekê, divê desthilatdariya Şerefxan wekî di nav "sîstema şer" a farisî-osmanî ya dawiya sedsala 16an de were dîtin, ku tê de mîrnişînên kurd ên mîna ya Bidlîsê wekî aktorên nîvxweser tevdigerin ku bi împeratoriyekê an yê din re nêzîktir in.<ref name="Alsancakli2016" /> === Dema dawîn === Şerefxan heta sala 1597an desthilatdariya fermî ya xanedaniyê veguhestibû kurê xwe Şemsedîn.<ref name="N1996" /> Piştî desthilatdariya wî, mîrektiya Bidlîsê di bin neviyên wî de berdewam kir, lê hêdî hêdî asta xweseriyê û rewşa siyasî ya mîrektiyên kurd li herêmên sinorê osmanî di sedsalên 17 û 18an de guherî.<ref name="Iranica89">{{Jêder-ensîklopedî |sernav=BEDLĪSĪ, ŠARAF-AL-DĪN KHAN |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bedlisi-saraf-al-din-khan-b |roja-gihiştinê=31 adar 2015 |paşnav=Glassen |pêşnav=Erika }}</ref> Bi kurtasî, qonaxa dawî ya serweriya Şerefxan xurtkirin û veguhertinê nîşan dide: radestkirina desthilatdariyê, balkişandina ser dîrok û meşrûiyetê û hiştina mîrateyek hem xanedanî û hem jî edebî li dû xwe.<ref name="Iranica89" /> == Şerefname == {{Gotara bingehîn|Şerefname}} [[Wêne:ჩობან აღა.png|thumb|Potreyeke Şerefxanê Bidlîsî]] Şerefxanê Bidlîsî demek dirêj plan dikir ku pirtûkek li ser dîroka kurdan binivîse û di dawiyê de di sala 1597an de dest bi nivîsandina destana xwe ya Şerefnameyê kir. Şerefname, ku bi [[Zimanê farisî|farisî]] hatiye nivîsandin, dîroka wê dike çar beş. Ya yekem behsa pênc xanedanên kurd dike ku wekî padîşahî (siltanatî) xwedî bûne: [[Merwanî (xanedan)|merwaniyan]], [[Hesnewî (xanedan)|hesnewiyan]], [[Hezarhespî (xanedan)|hezarhespiyan]], [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] û di dawiyê de [[Selahedînê Eyûbî]]. Beşa duyem navnîşa xanedanên ku pere lê hatine çêkirin û xutbe li ser navên wan hatiye xwendin dike. Beşa sêyem malbatên parêzgarên mîrasî hejmar dike, dema ku ya çarem dîroka mîrên Bidlîsê vedibêje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |isbn=9780810863347 |url=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC&q=Sharafnama&pg=PA28 }}</ref> Ji ber şert û mercên serdema xwe, ji bo Şerefxan neçar bû ku Şerefnameyê bi farisî binivîse.<ref name="Vural">{{Jêder-kovar |paşnav1=Genç |pêşnav1=Vural |tarîx=2024 |sernav=The Cultural Impact of the Persian Language in and around Bidlis |kovar=Iranian Studies |cild=57 |hejmar=1 |rûpel=38 |doi=10.1017/irn.2023.61 |doi-access=free }}</ref> Piştî ku bavê wî, [[Şemsedîn Xan]], li qesra Şah Tahmasp penageh girt, ne ecêb e ku Şerefxan ku li kêleka mîran li qesra Şah Tahmasp li [[Qazwên|Qaswênê]] perwerdehiyek bilind wergirt û mîna axaftvanekî xwemalî farisî fêr bû, hilbijart ku vê berhemê bi wî zimanî binivîse. Biryara wî hem ji ber xwesteka gihîştina temaşevanên berfireh li seranserê herêmên farisîaxiv û hem jî ji bo zêdekirina meşrûiyeta xanedana xwe li cîhana berfirehtir bû. Piştî qedandina pirtûka xwe, Şerefxan kopiyên wê ji serokên [[Mîrektiya Kilîsê|mîrektiya Kilisê]] û [[Mîrektiya Erdelan|Erdelanê]] re şand. Ev jest dikaribû armanca nîşandana desthilatdariya xanedaniya hikumdarê Bidlîsê û bidestxistina nasînek berfirehtir be, di heman demê de nîşan bide ku farisî di qesrên hikumdarên din ên kurd de tê xwendin û nivîsandin.<ref name="Vural" /> == Mirin == Piştî dawiya salên 1590an, Şerefxanê Bidlîsî hêdî hêdî ji siyaseta aktîv vekişiya. Piştî temamkirina Şerefnameya xwe (ku li dora 1597–1599an qediya ye), tê bawerkirin ku ew vegeriyaye Bidlîsê, ku mîrateya malbata wî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bajalan |pêşnav=Djene Rhys |tarîx=2012-11-01 |sernav=Şeref Xan's''Sharafnama'': Kurdish Ethno-Politics in the Early Modern World, Its Meaning and Its Legacy |url=https://doi.org/10.1080/00210862.2012.737726 |kovar=Iranian Studies |cild=45 |hejmar=6 |rr=818 |doi=10.1080/00210862.2012.737726 |issn=0021-0862 }}</ref> Piraniya texmînên akademîk mirina wî li dora sala 1603an, di dema serweriya siltanê osmanî [[Ehmed I]] de destnîşan dikin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=27}} Hin çavkaniyên kurdî, li ser bingeha kronîkên herêmî, pêşniyar dikin ku ew li Bidlîsê miriye, dibe ku ji ber sedemên xwezayî.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=27}} == Mîrasê wî == [[Wêne:Sharaf Khan Bidlisi Statue at Slemani Public Park.jpg|thumb|Pêyrekê Şerefxanê Bidlîsî li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]]]] Şerefnameya Şerefxan (ku di sala 1597an de temam bûye) ji hêla zanyarên nûjen ve wekî çavkaniya sereke ya navendî ji bo dîroka xanedanên kurd di serdema pêş-nûjên de tê hesibandin: ew şecereyan, vegotinên mîr û dîrokên herêmî bi farisî sîstematîze dike û hemî dîroknûsiya paşê ya li ser mîrektiyên kurd ên destpêka-nûjên şekil daye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Özoğglu |pêşnav=Hakan |tarîx=1996-05-01 |sernav=State‐tribe relations: Kurdish tribalism in the 16th‐ and 17th‐century Ottoman empire |url=https://doi.org/10.1080/13530199608705620 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |cild=23 |hejmar=1 |rr=5–27 |doi=10.1080/13530199608705620 |issn=1353-0194 }}</ref> Ev navendîbûn di lêkolînên dawî û danasînên projeyan de bi berdewamî tê tekez kirin: projeya Akademiya Awistiryayê bi eşkere Şerefnameyê wekî "çavkaniya herî girîng ji bo dîroka kurd berî serdema hemdem" bi nav dike û tekez dike ku, tevî girîngiya wê, çapek bi tevahî rexneyî hîn peyda nebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oeaw.ac.at/en/isa/research/project-archive/sharaf-nama-amir-sharaf-khan-bidlisi-a-persian-source-for-the-history-of-kurds?utm_source=chatgpt.com |sernav=Sharaf-nāma. Amīr Sharaf Khān Bidlīsī A Persian Source for the History of Kurds |malper=www.oeaw.ac.at |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}</ref> Ji ber vê yekê zanyar Şerefxan ne tenê wekî hikumdarekî herêmî tê zanin, lê wekî nivîskar-dîroknasek ku projeya wî ya nivîskî bi zanebûn meşrûiyeta xanedaniyê û bîranînek dîrokî ya kurdan ava kiriye, derman kirine; rexneyên nûjen hem nirxa belgefîlm a pirtûkê û hem jî karanînên wê yên îdeolojîk (îdiayên şecereyan, stratejiyên meşrûkirinê) derdixin pêş.<ref name="Bajalan2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Bajalan |pêşnav=Djene Rhys |tarîx=2012-11-01 |sernav=Şeref Xan's''Sharafnama'': Kurdish Ethno-Politics in the Early Modern World, Its Meaning and Its Legacy |url=https://doi.org/10.1080/00210862.2012.737726 |kovar=Iranian Studies |cild=45 |hejmar=6 |rr=795–818 |doi=10.1080/00210862.2012.737726 |issn=0021-0862 }}</ref> Şerefxan li herêmeke sinorî ya pirzimanî bi farisî nivîsandiye; xebatên dawî Bidlîsê wekî navendek destnîşan dikin ku çanda wêjeyî ya farisî heta dawiya sedsala 16an tê de bandorker maye û farisî wekî zimanê dîroknûsî û rêveberiya elîteyê xizmet kiriye. Nivîsa dawî ya Vural Genç bandora çandî ya berdewam a farisî li Bidlîs û derdora wê belge dike, û îdia dike ku farisî şêwaz daye pratîkên wêjeyî û rêveberiya herêmî - şertek ku dibe alîkar ku hilbijartina farisî ji bo Şerefnameyê rave bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dehqan |pêşnav=Mustafa |paşnav2=Genç |pêşnav2=Vural |tarîx=2018-06-01 |sernav=Kurds as spies: Information-gathering on the 16th-century Ottoman–Safavid frontier |url=https://doi.org/10.1556/062.2018.71.2.5 |kovar=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |cild=71 |hejmar=2 |rr=197–230 |doi=10.1556/062.2018.71.2.5 |issn=0001-6446 }}</ref> Akademîsyen herwiha mîrata Şerefxan di çand û bîra maddî de dişopînin: [[patronaj]], nivîs û weqfên bajarî yên li Bidlîsê hawîrdora çandî ya ku Şerefname hilberandiye nîşan didin, û pratîkên bîranînê yên nûjen (peyker, projeyên dîroka giştî, tevlêbûna di mufredatên lêkolînên Kurdî de) Şerefxan wekî sembola berdewamiya dîrokî ya kurdan bi kar tînin.<ref name="Bajalan2012" /> Zanyariyên li ser dîrok û mîmariya çandî ya herêmê çarçoveyek ji bo van îdiayan peyda dikin.<ref name="Bajalan2012" /> == Binerê == * [[Îdrîsê Bidlîsî]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Jêder-kovar |paşnav1=Alsancakli |pêşnav1=Sacha |sernav=Matrimonial Alliances and the Transmission of Dynastic Power in Kurdistan: The Case of the Diyādīnids of Bidlīs in the Fifteenth to Seventeenth Centuries |kovar=Eurasian Studies |tarîx=2017 |cild=15 |hejmar=2 |rr=222–249 |doi=10.1163/24685623-12340037 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Floor |pêşnav1=Willem M. |sernav=Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration, by Mirza Naqi Nasiri |tarîx=2008 |weşanger=Mage Publishers |cih=Washington, DC |isbn=978-1933823232 |rûpel=248 }} * {{Jêder-kitêb |beş=The Kurdish frontier under the Safavids |pêşnav=Akihiko |paşnav=Yamaguchi |sernav=The Safavid World |pêşnavê-edîtor=Rudi |paşnavê-edîtor=Matthee |weşanger=Routledge |rr=556–571 |sal=2021 }} == Xwendina bêhtir == * {{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_25248 |sernav=Bidlisī, Sharaf al-Dīn |malper=Encyclopaedia of Islam Three Online |tarîx=2018 |weşanger=Brill |paşnav=Atmaca |pêşnav=Metin |gihiştina-urlyê=subscription |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_25248 }} == Girêdanên derve == * [http://www.kurdistanica.com/?q=node/16 KURDISTANICA] * [https://web.archive.org/web/20101229123002/http://web.telia.com/~u63802125/Xaneper/Hemsida/Nivisar/Kurdimak/serefname.html Şerefname; pencereya kurdan a ber li mêjûyê] {{Dîroknasên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Desthilatdarên kurd]] [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1543]] [[Kategorî:Kesên ji Bidlîsê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 17an]] [[Kategorî:Mirin 1603]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Zanayên kurd]] bytpk9dcnv6sl7g8brntjjz49f4emof 2093449 2093448 2026-09-09T14:25:06Z Kurê Acemî 105128 /* Şerefname */ 2093449 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Şerefxanê Bidlîsî | pênasê_paşîn = Mîr, Xan, Beg | wêne = Sharaf khan (portrait) exchanging the Safavid turban for the Ottoman headdress.png | mezinahiya_wêne = | alt_wêne = Potreyeke Şerefxanê Bidlîsî | roja_jidayikbûnê = 25ê sibata 1525an | cihê_jidayikbûnê = [[Kerehrûd]], [[Dewleta Sefewiyan]] | roja_mirinê = {{derdora}} 1603-04an | cihê_mirinê = [[Bidlîs]], [[Mîrektiya Bedlîsê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | netewe = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sunî]] | bav = Şemsedîn Beg | meqam1 = Mîre [[Mîrektiya Bedlîsê]] | berê1 = Şemsedîn Beg | paşê1 = Şemsedîn Beg Ebûmelîk | dewr1 = 1576-1597 | xelat = [[Şerefname]] | şerên_tevlêbûyî = [[Şerê osmanî û sefewî (1578-1590)]] }} '''Şerefxanê Bidlîsî'''{{Efn|Navê wî yê temanî: '''Şerefedîn Xan kurê Şemsedîn kurê Şeref Begê Bidlîsî'''}} an jî '''Mîr Şeref''' ({{Jidayikbûn|25|2|1543|j=1}} − m. {{Derdora}} 1603-04), mîr, [[nivîskar]] û [[dîrok]]nasekî [[kurd]] a sedsala 16an bûye. Pirtûka wî ya herî bi nav û deng [[Şerefname]] ye. Mijara Şerefnameyê [[Dîroka Kurdistanê|dîroka kurd]] û [[Kurdistan]]ê ye. Ew li gundê [[Kerehrûd]] ê li navenda Îranê, di navbera [[Erak]] û [[Qum]]ê de jidayikbû, di temenê ciwan de ew şandin dadgeha [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] û li wir perwerdehiya xwe wergirt. Ew nivîskarê Şerefnameyê ye ku yek ji girîngtirîn berhemên li ser dîroka Kurdistanê a [[Serdema Navîn|serdema navîn]] e, ku di sala 1597an de hatiye nivîsandin. Wî di berhemên xwe de wêneyekî baş ê jiyana kurd û [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedanên kurd]] ên sedsala 16an afirand. Li derveyî [[Farsistan]]ê û welatên ku kurdîaxêv lê dijîn, Şerefxanê Bidlîsî bi wergerandina berhemên xwe ji hêla zanyarên din ve bandor li ser edebiyat û civakên kurdî kiriye. Ew her wiha hunermendekî jêhatî û zilamekî xwende bû, di [[Matematîknas|matematîk]] û stratejiya leşkerî de bi qasî ku di dîrokê de jî serketî bû. == Jiyana berê == Şerefxanê Bidlîsî di 25ê sibata 1543an de, li parêzgeha [[Merkezî (parêzgeh)|Merkezî]] ya Farsistanê li gundê [[Kerehrûd]]ê, di dema sirgûnkirina bavê xwe de jidayikbûye. Bavê wî Şemşedîn, begekî kurd bû. Bavê wî di dema berbelavbûna reqabetên [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriyên osmanî]] û sefewî de mirasta xwe winda kiribû. Şerefxan endamê malbata serdest a konfederasyona [[eşîra rojakî]] bû ku endamên wê di wê demê de [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] ji sedsala 9an vir ve bi navber wekî mîrnişîneke serbixwe hikum dikirin.<ref name="Aktürk2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=http://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=393 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 |s2cid=158487762 |gihiştina-urlyê=subscription |via=[[Project MUSE]] }}</ref> Ji ber vê yekê Şerefxan qet sernavê eşîrî yê hevpar "Xan" hilnegirt, li şûna wî sernavê qraliyetê yê "emîr" an jî "mîr" tercîh kir. Ew bi gelemperî wekî ''Mîr Şeref'' dihat nasîn. Paşê malbata wî ket bin parastina xanedana sefewiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedic Historiography of the Muslim World |paşnav=Singh |pêşnav=NK |weşanger=Global Vision Publishing House |sal=2004 |isbn=9788187746546 |url=https://books.google.com/books?id=EDdGPxC1stIC&q=Sharaf+Khan&pg=PA201 }}</ref> Ew li dadgeha [[Tahmasp I]] hate perwerdekirin û di sala 1596an de nivîsand: {{Quote|Dema ez bûm neh salî (di sala 1551an de) ez ketim haremeke taybet (haram-i khass)... sê salan (1551–1554) min li qesra hundir wekî pageyek xizmeta malbata (sîlsîla) wî şahê paqijkirî (pakiza atvar) kir.|sign=Şerefxanê Bidlîsî}} Bedlîsî behsa perwerdehiya xwe kir ku tê de hînkirina [[Quran]]ê, xwendina prensîbên [[şerîet]]ê, dîndarî û paqijiyê hebû. Ji ber meyla olî ya Şah Tahmasp, Bidlîsî bi alimên olî re hate nasandin, yên ku wî li dijî mirovên xerab hişyar dikirin, û li şûna wê dostaniya bi mirovên baş re teşwîq dikirin û gava Bidlîsî gihîşt asta herî jor, hunerên şerî (sipahîgira), [[tîrbazî]], [[polo]], [[pêşbirk]], [[şûrbazî]] û [[rêgeza şovalyetiyê|rêgezên şovalyetiyê]] - [[mirovahî]] û [[comerdî]] - fêrî wî hatin kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slaves of the Shah: new elites of Safavid Iran |paşnav=R. Babaie |pêşnav=Sussan |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=2004 |isbn=9781860647215 |url=https://books.google.com/books?id=2BMVnw9JQh8C&q=Sharaf+Khan+Bidlisi&pg=PA29 }}</ref> == Mîrê Bidlîsê (1578-1597) == [[Wêne:Ancient Kurdistan.png|thumb|Kurdistan di sedsala 16an de]] Di sala 1576an de, Tahmasb I nasnavê ''Mîrê Mîran'' da wî û ew wek serokê hemî eşîrên kurd ên [[Rojhilata Kurdistanê]] tayîn kir. Wî nasnavê xwe qebûl kir, lê tenê du sal şûnda, Şerefxan dev ji helwesta xwe ya berê berda û di şerê wan ê li dijî sefewiyan de piştgirî da osmaniyan û 400 leşker pêşkêşî wan kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Kurds |paşnav=Eppel |pêşnav=Michael |weşanger=Routledge Handbooks Online |tarîx=8 tebax 2018 |rr=35–47 |isbn=978-1-138-64664-3 |ziman=en |beş=The Kurdish emirates |url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4 |doi=10.4324/9781315627427-4 |s2cid=186808301 }}</ref> Di sala 1578an de, siltan [[Murad III]], nasnavê ''Mîrê Şerefxan'' da wî û ew bû mîrê [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]].<ref name="N1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The New world order: sovereignty, human rights, and the self-determination |paşnav=N. S. Sellers |pêşnav=Mortimer |weşanger=Berg Publishers |sal=1996 |isbn=9781859730645 |url=https://books.google.com/books?id=bKTsZMoY8XIC&q=Sharaf+al-Din+Bitlisi&pg=PA141 }}</ref> === Şerê sefewî û osmaniyan === Serweriya Şerefxan bi awayekî rasterast dikeve çarçoveya reqabeta dubare di navbera împeratoriyên sefewî û osmanî de li ser sinorên Kurdistan û [[Qefqaz]]ê.<ref name="Alsancakli2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2016-04-19 |sernav=The Early History of Kurdish Studies (1787–1901) |url=https://doi.org/10.1163/15700607-00561p05 |kovar=Die Welt des Islams |cild=56 |hejmar=1 |rr=55–88 |doi=10.1163/15700607-00561p05 |issn=0043-2539 }}</ref> Piştî ku di sala 1576an de ji aliyê şahê sefewî ve hat rûmetdarkirin, Şerefxan di kanûna 1578an de dilsoziya xwe guherand û nêzîkî 400 leşkerên kurd anî aliyê xwe.<ref name="Alsancakli2016" /> Li gorî raporê, ji sala 1578an heta dora sala 1588an wî di kampanyayên osmaniyan ên li dijî farisan li Qefqasyayê û deverên sinorî yên cîran de rêberî an çavdêriya [[kontîngent]]ên kurdan kir.<ref name="Alsancakli2016" /> Biryara wî hem bandorên stratejîk û hem jî yên xanedanî hebûn: bi hevgirtina bi osmaniyan re, wî mîrektiya Bidlîsê ji bo xwe û neviyên xwe misoger kir; osmaniyan jî di encamê de hevalbendek dilsoz ê kurdan li herêmeke sinorî ya nakokî bi dest xistin.<ref name="N1996" /> Di şerê berfirehtir de, her çend şerê navdar ê [[Şerê Çaldiranê]] (1514) beriya desthilatdariya wî ya çalak bû jî, pevçûna berdewam a osmanî-sefewiyan hilbijartin û dagirkirina wî ya herêmê şekil da.<ref name="Alsancakli2016" /> Ji ber vê yekê, divê desthilatdariya Şerefxan wekî di nav "sîstema şer" a farisî-osmanî ya dawiya sedsala 16an de were dîtin, ku tê de mîrnişînên kurd ên mîna ya Bidlîsê wekî aktorên nîvxweser tevdigerin ku bi împeratoriyekê an yê din re nêzîktir in.<ref name="Alsancakli2016" /> === Dema dawîn === Şerefxan heta sala 1597an desthilatdariya fermî ya xanedaniyê veguhestibû kurê xwe Şemsedîn.<ref name="N1996" /> Piştî desthilatdariya wî, mîrektiya Bidlîsê di bin neviyên wî de berdewam kir, lê hêdî hêdî asta xweseriyê û rewşa siyasî ya mîrektiyên kurd li herêmên sinorê osmanî di sedsalên 17 û 18an de guherî.<ref name="Iranica89">{{Jêder-ensîklopedî |sernav=BEDLĪSĪ, ŠARAF-AL-DĪN KHAN |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bedlisi-saraf-al-din-khan-b |roja-gihiştinê=31 adar 2015 |paşnav=Glassen |pêşnav=Erika }}</ref> Bi kurtasî, qonaxa dawî ya serweriya Şerefxan xurtkirin û veguhertinê nîşan dide: radestkirina desthilatdariyê, balkişandina ser dîrok û meşrûiyetê û hiştina mîrateyek hem xanedanî û hem jî edebî li dû xwe.<ref name="Iranica89" /> == Şerefname == {{Gotara bingehîn|Şerefname}} [[Wêne:ჩობან აღა.png|thumb|150px|Potreyeke Şerefxanê Bidlîsî]] Şerefxanê Bidlîsî demek dirêj plan dikir ku pirtûkek li ser dîroka kurdan binivîse û di dawiyê de di sala 1597an de dest bi nivîsandina destana xwe ya Şerefnameyê kir. Şerefname, ku bi [[Zimanê farisî|farisî]] hatiye nivîsandin, dîroka wê dike çar beş. Ya yekem behsa pênc xanedanên kurd dike ku wekî padîşahî (siltanatî) xwedî bûne: [[Merwanî (xanedan)|merwaniyan]], [[Hesnewî (xanedan)|hesnewiyan]], [[Hezarhespî (xanedan)|hezarhespiyan]], [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] û di dawiyê de [[Selahedînê Eyûbî]]. Beşa duyem navnîşa xanedanên ku pere lê hatine çêkirin û xutbe li ser navên wan hatiye xwendin dike. Beşa sêyem malbatên parêzgarên mîrasî hejmar dike, dema ku ya çarem dîroka mîrên Bidlîsê vedibêje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |isbn=9780810863347 |url=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC&q=Sharafnama&pg=PA28 }}</ref> Ji ber şert û mercên serdema xwe, ji bo Şerefxan neçar bû ku Şerefnameyê bi farisî binivîse.<ref name="Vural">{{Jêder-kovar |paşnav1=Genç |pêşnav1=Vural |tarîx=2024 |sernav=The Cultural Impact of the Persian Language in and around Bidlis |kovar=Iranian Studies |cild=57 |hejmar=1 |rûpel=38 |doi=10.1017/irn.2023.61 |doi-access=free }}</ref> Piştî ku bavê wî, [[Şemsedîn Xan]], li qesra Şah Tahmasp penageh girt, ne ecêb e ku Şerefxan ku li kêleka mîran li qesra Şah Tahmasp li [[Qazwên|Qaswênê]] perwerdehiyek bilind wergirt û mîna axaftvanekî xwemalî farisî fêr bû, hilbijart ku vê berhemê bi wî zimanî binivîse. Biryara wî hem ji ber xwesteka gihîştina temaşevanên berfireh li seranserê herêmên farisîaxiv û hem jî ji bo zêdekirina meşrûiyeta xanedana xwe li cîhana berfirehtir bû. Piştî qedandina pirtûka xwe, Şerefxan kopiyên wê ji serokên [[Mîrektiya Kilîsê|mîrektiya Kilisê]] û [[Mîrektiya Erdelan|Erdelanê]] re şand. Ev jest dikaribû armanca nîşandana desthilatdariya xanedaniya hikumdarê Bidlîsê û bidestxistina nasînek berfirehtir be, di heman demê de nîşan bide ku farisî di qesrên hikumdarên din ên kurd de tê xwendin û nivîsandin.<ref name="Vural" /> == Mirin == Piştî dawiya salên 1590an, Şerefxanê Bidlîsî hêdî hêdî ji siyaseta aktîv vekişiya. Piştî temamkirina Şerefnameya xwe (ku li dora 1597–1599an qediya ye), tê bawerkirin ku ew vegeriyaye Bidlîsê, ku mîrateya malbata wî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bajalan |pêşnav=Djene Rhys |tarîx=2012-11-01 |sernav=Şeref Xan's''Sharafnama'': Kurdish Ethno-Politics in the Early Modern World, Its Meaning and Its Legacy |url=https://doi.org/10.1080/00210862.2012.737726 |kovar=Iranian Studies |cild=45 |hejmar=6 |rr=818 |doi=10.1080/00210862.2012.737726 |issn=0021-0862 }}</ref> Piraniya texmînên akademîk mirina wî li dora sala 1603an, di dema serweriya siltanê osmanî [[Ehmed I]] de destnîşan dikin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=27}} Hin çavkaniyên kurdî, li ser bingeha kronîkên herêmî, pêşniyar dikin ku ew li Bidlîsê miriye, dibe ku ji ber sedemên xwezayî.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=27}} == Mîrasê wî == [[Wêne:Sharaf Khan Bidlisi Statue at Slemani Public Park.jpg|thumb|Pêyrekê Şerefxanê Bidlîsî li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]]]] Şerefnameya Şerefxan (ku di sala 1597an de temam bûye) ji hêla zanyarên nûjen ve wekî çavkaniya sereke ya navendî ji bo dîroka xanedanên kurd di serdema pêş-nûjên de tê hesibandin: ew şecereyan, vegotinên mîr û dîrokên herêmî bi farisî sîstematîze dike û hemî dîroknûsiya paşê ya li ser mîrektiyên kurd ên destpêka-nûjên şekil daye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Özoğglu |pêşnav=Hakan |tarîx=1996-05-01 |sernav=State‐tribe relations: Kurdish tribalism in the 16th‐ and 17th‐century Ottoman empire |url=https://doi.org/10.1080/13530199608705620 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |cild=23 |hejmar=1 |rr=5–27 |doi=10.1080/13530199608705620 |issn=1353-0194 }}</ref> Ev navendîbûn di lêkolînên dawî û danasînên projeyan de bi berdewamî tê tekez kirin: projeya Akademiya Awistiryayê bi eşkere Şerefnameyê wekî "çavkaniya herî girîng ji bo dîroka kurd berî serdema hemdem" bi nav dike û tekez dike ku, tevî girîngiya wê, çapek bi tevahî rexneyî hîn peyda nebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oeaw.ac.at/en/isa/research/project-archive/sharaf-nama-amir-sharaf-khan-bidlisi-a-persian-source-for-the-history-of-kurds?utm_source=chatgpt.com |sernav=Sharaf-nāma. Amīr Sharaf Khān Bidlīsī A Persian Source for the History of Kurds |malper=www.oeaw.ac.at |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}</ref> Ji ber vê yekê zanyar Şerefxan ne tenê wekî hikumdarekî herêmî tê zanin, lê wekî nivîskar-dîroknasek ku projeya wî ya nivîskî bi zanebûn meşrûiyeta xanedaniyê û bîranînek dîrokî ya kurdan ava kiriye, derman kirine; rexneyên nûjen hem nirxa belgefîlm a pirtûkê û hem jî karanînên wê yên îdeolojîk (îdiayên şecereyan, stratejiyên meşrûkirinê) derdixin pêş.<ref name="Bajalan2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Bajalan |pêşnav=Djene Rhys |tarîx=2012-11-01 |sernav=Şeref Xan's''Sharafnama'': Kurdish Ethno-Politics in the Early Modern World, Its Meaning and Its Legacy |url=https://doi.org/10.1080/00210862.2012.737726 |kovar=Iranian Studies |cild=45 |hejmar=6 |rr=795–818 |doi=10.1080/00210862.2012.737726 |issn=0021-0862 }}</ref> Şerefxan li herêmeke sinorî ya pirzimanî bi farisî nivîsandiye; xebatên dawî Bidlîsê wekî navendek destnîşan dikin ku çanda wêjeyî ya farisî heta dawiya sedsala 16an tê de bandorker maye û farisî wekî zimanê dîroknûsî û rêveberiya elîteyê xizmet kiriye. Nivîsa dawî ya Vural Genç bandora çandî ya berdewam a farisî li Bidlîs û derdora wê belge dike, û îdia dike ku farisî şêwaz daye pratîkên wêjeyî û rêveberiya herêmî - şertek ku dibe alîkar ku hilbijartina farisî ji bo Şerefnameyê rave bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dehqan |pêşnav=Mustafa |paşnav2=Genç |pêşnav2=Vural |tarîx=2018-06-01 |sernav=Kurds as spies: Information-gathering on the 16th-century Ottoman–Safavid frontier |url=https://doi.org/10.1556/062.2018.71.2.5 |kovar=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |cild=71 |hejmar=2 |rr=197–230 |doi=10.1556/062.2018.71.2.5 |issn=0001-6446 }}</ref> Akademîsyen herwiha mîrata Şerefxan di çand û bîra maddî de dişopînin: [[patronaj]], nivîs û weqfên bajarî yên li Bidlîsê hawîrdora çandî ya ku Şerefname hilberandiye nîşan didin, û pratîkên bîranînê yên nûjen (peyker, projeyên dîroka giştî, tevlêbûna di mufredatên lêkolînên Kurdî de) Şerefxan wekî sembola berdewamiya dîrokî ya kurdan bi kar tînin.<ref name="Bajalan2012" /> Zanyariyên li ser dîrok û mîmariya çandî ya herêmê çarçoveyek ji bo van îdiayan peyda dikin.<ref name="Bajalan2012" /> == Binerê == * [[Îdrîsê Bidlîsî]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Jêder-kovar |paşnav1=Alsancakli |pêşnav1=Sacha |sernav=Matrimonial Alliances and the Transmission of Dynastic Power in Kurdistan: The Case of the Diyādīnids of Bidlīs in the Fifteenth to Seventeenth Centuries |kovar=Eurasian Studies |tarîx=2017 |cild=15 |hejmar=2 |rr=222–249 |doi=10.1163/24685623-12340037 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Floor |pêşnav1=Willem M. |sernav=Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration, by Mirza Naqi Nasiri |tarîx=2008 |weşanger=Mage Publishers |cih=Washington, DC |isbn=978-1933823232 |rûpel=248 }} * {{Jêder-kitêb |beş=The Kurdish frontier under the Safavids |pêşnav=Akihiko |paşnav=Yamaguchi |sernav=The Safavid World |pêşnavê-edîtor=Rudi |paşnavê-edîtor=Matthee |weşanger=Routledge |rr=556–571 |sal=2021 }} == Xwendina bêhtir == * {{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_25248 |sernav=Bidlisī, Sharaf al-Dīn |malper=Encyclopaedia of Islam Three Online |tarîx=2018 |weşanger=Brill |paşnav=Atmaca |pêşnav=Metin |gihiştina-urlyê=subscription |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_25248 }} == Girêdanên derve == * [http://www.kurdistanica.com/?q=node/16 KURDISTANICA] * [https://web.archive.org/web/20101229123002/http://web.telia.com/~u63802125/Xaneper/Hemsida/Nivisar/Kurdimak/serefname.html Şerefname; pencereya kurdan a ber li mêjûyê] {{Dîroknasên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Desthilatdarên kurd]] [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1543]] [[Kategorî:Kesên ji Bidlîsê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 17an]] [[Kategorî:Mirin 1603]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Zanayên kurd]] 1i1f0ive6eyz01g4rgkk561d98vowxh 2093581 2093449 2026-09-10T06:32:00Z Kurê Acemî 105128 2093581 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Şerefxanê Bidlîsî | pênasê_paşîn = Mîr, Xan, Beg | wêne = Sharaf khan (portrait) exchanging the Safavid turban for the Ottoman headdress.png | mezinahiya_wêne = | alt_wêne = Potreyeke Şerefxanê Bidlîsî | roja_jidayikbûnê = 25ê sibata 1525an | cihê_jidayikbûnê = [[Kerehrûd]], [[Dewleta Sefewiyan]] | roja_mirinê = {{derdora}} 1603-04an | cihê_mirinê = [[Bidlîs]], [[Mîrektiya Bedlîsê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | netewe = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sunî]] | bav = Şemsedîn Beg | meqam1 = Mîre [[Mîrektiya Bedlîsê]] | berê1 = Şemsedîn Beg | paşê1 = Şemsedîn Beg Ebûmelîk | dewr1 = 1576-1597 | xelat = [[Şerefname]] | şerên_tevlêbûyî = [[Şerê osmanî û sefewî (1578-1590)]] }} '''Şerefxanê Bidlîsî'''{{Efn|Navê wî yê temanî: '''Şerefedîn Xan kurê Şemsedîn kurê Şeref Begê Bidlîsî'''}} an jî '''Mîr Şeref''' ({{Jidayikbûn|25|2|1543|j=1}} − m. {{Derdora}} 1603-04), mîr, [[nivîskar]] û [[dîrok]]nasekî [[kurd]] a sedsala 16an bûye. Pirtûka wî ya herî bi nav û deng [[Şerefname]] ye. Mijara Şerefnameyê [[Dîroka Kurdistanê|dîroka kurd]] û [[Kurdistan]]ê ye. Ew li gundê [[Kerehrûd]] ê li navenda Îranê, di navbera [[Erak]] û [[Qum]]ê de jidayikbû, di temenê ciwan de ew şandin dadgeha [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] û li wir perwerdehiya xwe wergirt. Ew nivîskarê Şerefnameyê ye ku yek ji girîngtirîn berhemên li ser dîroka Kurdistanê a [[Serdema Navîn|serdema navîn]] e, ku di sala 1597an de hatiye nivîsandin. Wî di berhemên xwe de wêneyekî baş ê jiyana kurd û [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedanên kurd]] ên sedsala 16an afirand. Li derveyî [[Farsistan]]ê û welatên ku kurdîaxêv lê dijîn, Şerefxanê Bidlîsî bi wergerandina berhemên xwe ji hêla zanyarên din ve bandor li ser edebiyat û civakên kurdî kiriye. Ew her wiha hunermendekî jêhatî û zilamekî xwende bû, di [[Matematîknas|matematîk]] û stratejiya leşkerî de bi qasî ku di dîrokê de jî serketî bû. == Jiyana berê == Şerefxanê Bidlîsî di 25ê sibata 1543an de, li parêzgeha [[Merkezî (parêzgeh)|Merkezî]] ya Farsistanê li gundê [[Kerehrûd]]ê, di dema sirgûnkirina bavê xwe de jidayikbûye. Bavê wî Şemşedîn, begekî kurd bû. Bavê wî di dema berbelavbûna reqabetên [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriyên osmanî]] û sefewî de mirasta xwe winda kiribû. Şerefxan endamê malbata serdest a konfederasyona [[eşîra rojakî]] bû ku endamên wê di wê demê de [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] ji sedsala 9an vir ve bi navber wekî mîrnişîneke serbixwe hikum dikirin.<ref name="Aktürk2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=http://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=393 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 |s2cid=158487762 |gihiştina-urlyê=subscription |via=[[Project MUSE]] }}</ref> Ji ber vê yekê Şerefxan qet sernavê eşîrî yê hevpar "Xan" hilnegirt, li şûna wî sernavê qraliyetê yê "emîr" an jî "mîr" tercîh kir. Ew bi gelemperî wekî ''Mîr Şeref'' dihat nasîn. Paşê malbata wî ket bin parastina xanedana sefewiyan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedic Historiography of the Muslim World |paşnav=Singh |pêşnav=NK |weşanger=Global Vision Publishing House |sal=2004 |isbn=9788187746546 |url=https://books.google.com/books?id=EDdGPxC1stIC&q=Sharaf+Khan&pg=PA201 }}</ref> Ew li dadgeha [[Tahmasp I]] hate perwerdekirin û di sala 1596an de nivîsand: {{Quote|Dema ez bûm neh salî (di sala 1551an de) ez ketim haremeke taybet (haram-i khass)... sê salan (1551–1554) min li qesra hundir wekî pageyek xizmeta malbata (sîlsîla) wî şahê paqijkirî (pakiza atvar) kir.|sign=Şerefxanê Bidlîsî}} Bedlîsî behsa perwerdehiya xwe kir ku tê de hînkirina [[Quran]]ê, xwendina prensîbên [[şerîet]]ê, dîndarî û paqijiyê hebû. Ji ber meyla olî ya Şah Tahmasp, Bidlîsî bi alimên olî re hate nasandin, yên ku wî li dijî mirovên xerab hişyar dikirin, û li şûna wê dostaniya bi mirovên baş re teşwîq dikirin û gava Bidlîsî gihîşt asta herî jor, hunerên şerî (sipahîgira), [[tîrbazî]], [[polo]], [[pêşbirk]], [[şûrbazî]] û [[rêgeza şovalyetiyê|rêgezên şovalyetiyê]] - [[mirovahî]] û [[comerdî]] - fêrî wî hatin kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slaves of the Shah: new elites of Safavid Iran |paşnav=R. Babaie |pêşnav=Sussan |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=2004 |isbn=9781860647215 |url=https://books.google.com/books?id=2BMVnw9JQh8C&q=Sharaf+Khan+Bidlisi&pg=PA29 }}</ref> == Mîrê Bidlîsê (1578-1597) == [[Wêne:Ancient Kurdistan.png|thumb|Kurdistan di sedsala 16an de]] Di sala 1576an de, Tahmasb I nasnavê ''Mîrê Mîran'' da wî û ew wek serokê hemî eşîrên kurd ên [[Rojhilata Kurdistanê]] tayîn kir. Wî nasnavê xwe qebûl kir, lê tenê du sal şûnda, Şerefxan dev ji helwesta xwe ya berê berda û di şerê wan ê li dijî sefewiyan de piştgirî da osmaniyan û 400 leşker pêşkêşî wan kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Kurds |paşnav=Eppel |pêşnav=Michael |weşanger=Routledge Handbooks Online |tarîx=8 tebax 2018 |rr=35–47 |isbn=978-1-138-64664-3 |ziman=en |beş=The Kurdish emirates |url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4 |doi=10.4324/9781315627427-4 |s2cid=186808301 }}</ref> Di sala 1578an de, siltan [[Murad III]], nasnavê ''Mîrê Şerefxan'' da wî û ew bû mîrê [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]].<ref name="N1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The New world order: sovereignty, human rights, and the self-determination |paşnav=N. S. Sellers |pêşnav=Mortimer |weşanger=Berg Publishers |sal=1996 |isbn=9781859730645 |url=https://books.google.com/books?id=bKTsZMoY8XIC&q=Sharaf+al-Din+Bitlisi&pg=PA141 }}</ref> === Şerê sefewî û osmaniyan === Serweriya Şerefxan bi awayekî rasterast dikeve çarçoveya reqabeta dubare di navbera împeratoriyên sefewî û osmanî de li ser sinorên Kurdistan û [[Qefqaz]]ê.<ref name="Alsancakli2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2016-04-19 |sernav=The Early History of Kurdish Studies (1787–1901) |url=https://doi.org/10.1163/15700607-00561p05 |kovar=Die Welt des Islams |cild=56 |hejmar=1 |rr=55–88 |doi=10.1163/15700607-00561p05 |issn=0043-2539 }}</ref> Piştî ku di sala 1576an de ji aliyê şahê sefewî ve hat rûmetdarkirin, Şerefxan di kanûna 1578an de dilsoziya xwe guherand û nêzîkî 400 leşkerên kurd anî aliyê xwe.<ref name="Alsancakli2016" /> Li gorî raporê, ji sala 1578an heta dora sala 1588an wî di kampanyayên osmaniyan ên li dijî farisan li Qefqasyayê û deverên sinorî yên cîran de rêberî an çavdêriya [[kontîngent]]ên kurdan kir.<ref name="Alsancakli2016" /> Biryara wî hem bandorên stratejîk û hem jî yên xanedanî hebûn: bi hevgirtina bi osmaniyan re, wî mîrektiya Bidlîsê ji bo xwe û neviyên xwe misoger kir; osmaniyan jî di encamê de hevalbendek dilsoz ê kurdan li herêmeke sinorî ya nakokî bi dest xistin.<ref name="N1996" /> Di şerê berfirehtir de, her çend şerê navdar ê [[Şerê Çaldiranê]] (1514) beriya desthilatdariya wî ya çalak bû jî, pevçûna berdewam a osmanî-sefewiyan hilbijartin û dagirkirina wî ya herêmê şekil da.<ref name="Alsancakli2016" /> Ji ber vê yekê, divê desthilatdariya Şerefxan wekî di nav "sîstema şer" a farisî-osmanî ya dawiya sedsala 16an de were dîtin, ku tê de mîrnişînên kurd ên mîna ya Bidlîsê wekî aktorên nîvxweser tevdigerin ku bi împeratoriyekê an yê din re nêzîktir in.<ref name="Alsancakli2016" /> === Dema dawîn === Şerefxan heta sala 1597an desthilatdariya fermî ya xanedaniyê veguhestibû kurê xwe Şemsedîn.<ref name="N1996" /> Piştî desthilatdariya wî, mîrektiya Bidlîsê di bin neviyên wî de berdewam kir, lê hêdî hêdî asta xweseriyê û rewşa siyasî ya mîrektiyên kurd li herêmên sinorê osmanî di sedsalên 17 û 18an de guherî.<ref name="Iranica89">{{Jêder-ensîklopedî |sernav=BEDLĪSĪ, ŠARAF-AL-DĪN KHAN |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bedlisi-saraf-al-din-khan-b |roja-gihiştinê=31 adar 2015 |paşnav=Glassen |pêşnav=Erika }}</ref> Bi kurtasî, qonaxa dawî ya serweriya Şerefxan xurtkirin û veguhertinê nîşan dide: radestkirina desthilatdariyê, balkişandina ser dîrok û meşrûiyetê û hiştina mîrateyek hem xanedanî û hem jî edebî li dû xwe.<ref name="Iranica89" /> == Şerefname == {{Gotara bingehîn|Şerefname}} [[Wêne:ჩობან აღა.png|thumb|150px|Potreyeke Şerefxanê Bidlîsî]] Şerefxanê Bidlîsî demek dirêj plan dikir ku pirtûkek li ser dîroka kurdan binivîse û di dawiyê de di sala 1597an de dest bi nivîsandina destana xwe ya Şerefnameyê kir. Şerefname, ku bi [[Zimanê farisî|farisî]] hatiye nivîsandin, dîroka wê dike çar beş. Ya yekem behsa pênc xanedanên kurd dike ku wekî padîşahî (siltanatî) xwedî bûne: [[Merwanî (xanedan)|merwaniyan]], [[Hesnewî (xanedan)|hesnewiyan]], [[Hezarhespî (xanedan)|hezarhespiyan]], [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] û di dawiyê de [[Selahedînê Eyûbî]]. Beşa duyem navnîşa xanedanên ku pere lê hatine çêkirin û xutbe li ser navên wan hatiye xwendin dike. Beşa sêyem malbatên parêzgarên mîrasî hejmar dike, dema ku ya çarem dîroka mîrên Bidlîsê vedibêje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |isbn=9780810863347 |url=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC&q=Sharafnama&pg=PA28 }}</ref> Ji ber şert û mercên serdema xwe, ji bo Şerefxan neçar bû ku Şerefnameyê bi farisî binivîse.<ref name="Vural">{{Jêder-kovar |paşnav1=Genç |pêşnav1=Vural |tarîx=2024 |sernav=The Cultural Impact of the Persian Language in and around Bidlis |kovar=Iranian Studies |cild=57 |hejmar=1 |rûpel=38 |doi=10.1017/irn.2023.61 |doi-access=free }}</ref> Piştî ku bavê wî, [[Şemsedîn Xan]], li qesra Şah Tahmasp penageh girt, ne ecêb e ku Şerefxan ku li kêleka mîran li qesra Şah Tahmasp li [[Qazwên|Qaswênê]] perwerdehiyek bilind wergirt û mîna axaftvanekî xwemalî farisî fêr bû, hilbijart ku vê berhemê bi wî zimanî binivîse. Biryara wî hem ji ber xwesteka gihîştina temaşevanên berfireh li seranserê herêmên farisîaxiv û hem jî ji bo zêdekirina meşrûiyeta xanedana xwe li cîhana berfirehtir bû. Piştî qedandina pirtûka xwe, Şerefxan kopiyên wê ji serokên [[Mîrektiya Kilîsê|mîrektiya Kilisê]] û [[Mîrektiya Erdelan|Erdelanê]] re şand. Ev jest dikaribû armanca nîşandana desthilatdariya xanedaniya hikumdarê Bidlîsê û bidestxistina nasînek berfirehtir be, di heman demê de nîşan bide ku farisî di qesrên hikumdarên din ên kurd de tê xwendin û nivîsandin.<ref name="Vural" /> == Mirin == Piştî dawiya salên 1590an, Şerefxanê Bidlîsî hêdî hêdî ji siyaseta aktîv vekişiya. Piştî temamkirina Şerefnameya xwe (ku li dora 1597–1599an qediya ye), tê bawerkirin ku ew vegeriyaye Bidlîsê, ku mîrateya malbata wî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bajalan |pêşnav=Djene Rhys |tarîx=2012-11-01 |sernav=Şeref Xan's''Sharafnama'': Kurdish Ethno-Politics in the Early Modern World, Its Meaning and Its Legacy |url=https://doi.org/10.1080/00210862.2012.737726 |kovar=Iranian Studies |cild=45 |hejmar=6 |rr=818 |doi=10.1080/00210862.2012.737726 |issn=0021-0862 }}</ref> Piraniya texmînên akademîk mirina wî li dora sala 1603an, di dema serweriya siltanê osmanî [[Ehmed I]] de destnîşan dikin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=27}} Hin çavkaniyên kurdî, li ser bingeha kronîkên herêmî, pêşniyar dikin ku ew li Bidlîsê miriye, dibe ku ji ber sedemên xwezayî.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=27}} == Mîrasê wî == [[Wêne:Sharaf Khan Bidlisi Statue at Slemani Public Park.jpg|thumb|Pêyrekê Şerefxanê Bidlîsî li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]]]] Şerefnameya Şerefxan (ku di sala 1597an de temam bûye) ji hêla zanyarên nûjen ve wekî çavkaniya sereke ya navendî ji bo dîroka xanedanên kurd di serdema pêş-nûjên de tê hesibandin: ew şecereyan, vegotinên mîr û dîrokên herêmî bi farisî sîstematîze dike û hemî dîroknûsiya paşê ya li ser mîrektiyên kurd ên destpêka-nûjên şekil daye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Özoğglu |pêşnav=Hakan |tarîx=1996-05-01 |sernav=State‐tribe relations: Kurdish tribalism in the 16th‐ and 17th‐century Ottoman empire |url=https://doi.org/10.1080/13530199608705620 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |cild=23 |hejmar=1 |rr=5–27 |doi=10.1080/13530199608705620 |issn=1353-0194 }}</ref> Ev navendîbûn di lêkolînên dawî û danasînên projeyan de bi berdewamî tê tekez kirin: projeya Akademiya Awistiryayê bi eşkere Şerefnameyê wekî "çavkaniya herî girîng ji bo dîroka kurd berî serdema hemdem" bi nav dike û tekez dike ku, tevî girîngiya wê, çapek bi tevahî rexneyî hîn peyda nebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oeaw.ac.at/en/isa/research/project-archive/sharaf-nama-amir-sharaf-khan-bidlisi-a-persian-source-for-the-history-of-kurds?utm_source=chatgpt.com |sernav=Sharaf-nāma. Amīr Sharaf Khān Bidlīsī A Persian Source for the History of Kurds |malper=www.oeaw.ac.at |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}</ref> Ji ber vê yekê zanyar Şerefxan ne tenê wekî hikumdarekî herêmî tê zanin, lê wekî nivîskar-dîroknasek ku projeya wî ya nivîskî bi zanebûn meşrûiyeta xanedaniyê û bîranînek dîrokî ya kurdan ava kiriye, derman kirine; rexneyên nûjen hem nirxa belgefîlm a pirtûkê û hem jî karanînên wê yên îdeolojîk (îdiayên şecereyan, stratejiyên meşrûkirinê) derdixin pêş.<ref name="Bajalan2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Bajalan |pêşnav=Djene Rhys |tarîx=2012-11-01 |sernav=Şeref Xan's''Sharafnama'': Kurdish Ethno-Politics in the Early Modern World, Its Meaning and Its Legacy |url=https://doi.org/10.1080/00210862.2012.737726 |kovar=Iranian Studies |cild=45 |hejmar=6 |rr=795–818 |doi=10.1080/00210862.2012.737726 |issn=0021-0862 }}</ref> Şerefxan li herêmeke sinorî ya pirzimanî bi farisî nivîsandiye; xebatên dawî Bidlîsê wekî navendek destnîşan dikin ku çanda wêjeyî ya farisî heta dawiya sedsala 16an tê de bandorker maye û farisî wekî zimanê dîroknûsî û rêveberiya elîteyê xizmet kiriye. Nivîsa dawî ya Vural Genç bandora çandî ya berdewam a farisî li Bidlîs û derdora wê belge dike, û îdia dike ku farisî şêwaz daye pratîkên wêjeyî û rêveberiya herêmî - şertek ku dibe alîkar ku hilbijartina farisî ji bo Şerefnameyê rave bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dehqan |pêşnav=Mustafa |paşnav2=Genç |pêşnav2=Vural |tarîx=2018-06-01 |sernav=Kurds as spies: Information-gathering on the 16th-century Ottoman–Safavid frontier |url=https://doi.org/10.1556/062.2018.71.2.5 |kovar=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |cild=71 |hejmar=2 |rr=197–230 |doi=10.1556/062.2018.71.2.5 |issn=0001-6446 }}</ref> Akademîsyen herwiha mîrata Şerefxan di çand û bîra maddî de dişopînin: [[patronaj]], nivîs û weqfên bajarî yên li Bidlîsê hawîrdora çandî ya ku Şerefname hilberandiye nîşan didin, û pratîkên bîranînê yên nûjen (peyker, projeyên dîroka giştî, tevlêbûna di mufredatên lêkolînên Kurdî de) Şerefxan wekî sembola berdewamiya dîrokî ya kurdan bi kar tînin.<ref name="Bajalan2012" /> Zanyariyên li ser dîrok û mîmariya çandî ya herêmê çarçoveyek ji bo van îdiayan peyda dikin.<ref name="Bajalan2012" /> == Binerê == * [[Îdrîsê Bidlîsî]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder-kovar |paşnav1=Alsancakli |pêşnav1=Sacha |sernav=Matrimonial Alliances and the Transmission of Dynastic Power in Kurdistan: The Case of the Diyādīnids of Bidlīs in the Fifteenth to Seventeenth Centuries |kovar=Eurasian Studies |tarîx=2017 |cild=15 |hejmar=2 |rr=222–249 |doi=10.1163/24685623-12340037 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Floor |pêşnav1=Willem M. |sernav=Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration, by Mirza Naqi Nasiri |tarîx=2008 |weşanger=Mage Publishers |cih=Washington, DC |isbn=978-1933823232 |rûpel=248 }} * {{Jêder-kitêb |beş=The Kurdish frontier under the Safavids |pêşnav=Akihiko |paşnav=Yamaguchi |sernav=The Safavid World |pêşnavê-edîtor=Rudi |paşnavê-edîtor=Matthee |weşanger=Routledge |rr=556–571 |sal=2021 }} {{Refend}} == Xwendina bêhtir == * {{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_25248 |sernav=Bidlisī, Sharaf al-Dīn |malper=Encyclopaedia of Islam Three Online |tarîx=2018 |weşanger=Brill |paşnav=Atmaca |pêşnav=Metin |gihiştina-urlyê=subscription |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_25248 }} == Girêdanên derve == * [http://www.kurdistanica.com/?q=node/16 KURDISTANICA] * [https://web.archive.org/web/20101229123002/http://web.telia.com/~u63802125/Xaneper/Hemsida/Nivisar/Kurdimak/serefname.html Şerefname; pencereya kurdan a ber li mêjûyê] {{Dîroknasên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Desthilatdarên kurd]] [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1543]] [[Kategorî:Kesên ji Bidlîsê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 17an]] [[Kategorî:Mirin 1603]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Zanayên kurd]] ifnhv5ayeavvgwn8unuqyxethfx90ww 0 13932 2093604 2090056 2026-09-10T08:27:43Z Avestaboy 34898 2093604 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Ebû Reyhan Muhemmed bin Ehmed el-Bîrûnî | navê_rastî = أبو الريحان محمد بن أحمد البَيْرُوني | zimanê_navê_rastî = ar | wêne = Biruni-russian.jpg | sernavê_wêne = Pûlekî ji bona bîranîna Bîrûnî di 1973an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetan ve hat amadekirin. | roja_jidayikbûnê = 15ê îlona 973, | cihê_jidayikbûnê = [[Xwarezm]] - [[Ûzbêkistan]] | roja_mirinê = 13ê [[kanûna pêşîn]] a 1048 (75 salî) | cihê_mirinê = Xeznî - [[Efxanistan]] | dîn = [[Îslam]] | netewe = [[Îranî]] / [[Fars]] | bandorbar = [[Arîstotelês]], [[Ptolemaîos]], [[Aryabhata]], [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]], [[Dînewerî]], [[Ebû Nesr Mensûr]] | pîşe = [[Matematîk]], [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Civaknasî]] û [[Kîmya]] | bandorker = [[Îbn Sîna]], [[Omer Xeyam]], [[Îbn Heysem]] }} '''Bîrûnî''' an '''Beyrûnî''', yan jî '''Ebû Reyhan el-Bîrûnî''' (jdb. 15 êluna 973 [[Xwarezm]] - m. {{Mirin|13|kanûna pêşîn|1048}} [[Xeznî]]), [[fîlozof]], [[matematîknas]], [[astronomî|astronom]], [[fizîk]]nas, [[dîrok]]nas, [[kîmya]]ger û [[civaknasî|sosyologê]] [[faris]] bû. Li [[Ewropa|rojavayê]], bi navê '''Alîboron''' û '''Alberûnî''' tê naskirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |roja-gihiştinê=2014-11-21 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203002231/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bîrûnî li gundê Kath nêzî [[Xwarezm]]ê (li [[Ûzbêkistan]]a îro) hatiye dinyayê. Navê wî bi farisî tê wateya ''Berbajar''. Bi şûnde navê wî li gundê wî Kat jî kirine.Ew dersên [[matematîk]] û [[astronomî|astronomiyê]] ji [[Ebû Nesr Mensûr]] digire. Ew bi fîlozofên weke, [[Îbn Sîna]], [[Îbn Miskeweyh]] û mîrza Ebû'l Ebas Memûnê Xwarezmşah re hevkariyê dike. Bi Mehmûd Xeznewî re diçe [[Hindistan]]ê,li wê derê zimanê wan hîndibe, hem li ser ola wan, hem jî li ser felsefa wan dixebite û pirtûkeke bi navê "Kitêba Hindistanê" (bi erebî: ''Kitab el-Hind'') li ser vedîtinên xwe dinivîse. Ew [[yewnanî]], [[suryanî]] û [[berberî]] jî zanîbû. Wî pirtûkên xwe bi (zimanê xwe yê dayîkê) [[farisî]] û bi [[erebî]] dinivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/biruni-abu-rayhan-index/biruni-abu-rayhan-ii/ |sernav=BĪRŪNĪ, ABŪ RAYḤĀN ii. Bibliography |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=en-US}}</ref> Li gor zanînan nêzîkê sedûheştê (180) pirtûkên wî hene.Heftê (70) pirtûkên wî yên esmannasiyê û bîst (20) pirtûkên wî yên li ser matematîkê hene. Lê ji van pirtûkan, bi tenê bîstûheftên (27) wan, heta roja me hatine.  Gotiye ku dinya di şeklê kûreyê de ye û dizivire. Pirtûkên wî, bi zimanekî gellek giran hatine nivîsandin, ku wî bi xwe jî gotiye ku ew pirtûkên xwe, ji bo zanyaran dinivîsîne. Hinek pirtûkên wî li zimanên rojavayê hatine wergerandin. [[Wêne:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|Ev tabloya heyvê ji aliyê Bîrûnî ve hatiye çêkirin.]] [[Wêne:Al-Biruni sattelite craters map.jpg|thumb|200px|Kratera Bîrûnî a li ser heyvê]] == Berhemên Bîrûnî == * El-Asar'il-Baqiye an'il-Kurûni'i-Hali-ye * El-Kanûn'ul-Mes'ûdî * Kitab'ut-Tahkîk Ma li'l-Hind * Tahdîd'u Nihayeti'l-Emakin li Tas-hîh Mesafet'il-Mesakin * Kitabu'l-Cemahir fî Ma'rifet-i Cewa-hir * Kitabu't-Tefhîm fî Evaili Sıbaati't-Tencîm * Kitabü's-Saydele fî Tib == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 {{Astronomên misilman}} {{Sîmya û kîmya di îslamê de}} {{Dîroknasên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bîrûnî| ]] [[Kategorî:Astrologên îranî yên serdema navîn]] [[Kategorî:Fizîknasên faris]] [[Kategorî:Fîlozofên faris]] [[Kategorî:Fîlozofên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 973]] [[Kategorî:Kesên sedsala 10an]] [[Kategorî:Matematîknas]] [[Kategorî:Mirin 1048]] [[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]] [[Kategorî:Stêrnasên faris]] [[Kategorî:Zanyarên misilman]] 33x27knm33xe5wrkrqyfqvi9ox5z83j 0 16283 2093458 2067383 2026-09-09T15:08:57Z Avestaboy 34898 /* Erdnîgarî */ Rastnivîs 2093458 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na }} '''Tengava Stembolê''' yan jî '''Bosfor''' (bi tirkî: ''Boğaziçi'') tengaveke ku parzemînên [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ji hev veqetandiye. Tengava Stembolê [[Deryaya Egeyê]] bi ser [[Deryaya Mermereyê|Deryaya Marmarayê]] ve bi [[Deryaya Reş]] ve girêdaye. Tengav ber bi bakurê rojhilat û ber bi başûrê rojava ve dirêj dibe ku bajarê Stembolê wekê hêla [[Ewropa]]yê û hêla [[Anatolya]]yê kiriye du beş. Tengava Stembolê tengava herî teng ê cîhanê ye ku ji bo rêya navneteweyî tê bikar anîn. Ji xeynî peravên bakur ku ber bi Deryaya Reş diçe, peravên Tengava Stembolê bi giranî nişteciha bajarî ye û nifûsa metropolîtan a bajarê Stembolê ku nêzîkê 17 milyon kes in, ji her du peravên tengavê ber bi derveyê peravê ve belav dibin. == Nav == Navê tengavê ji yewnaniya kevnare, ji peyva Βόσπορος (''Bósporos'') hatiye ku di etîmolojiya gelêrî de tê wateya derbasoka dewaran.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/invalidquery.jsp?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=entry= |sernav=No document found |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2025-09-25 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne: Bosphorus aerial view.jpg |thumb|Dîmenek ji Tengava Stembolê ku ji jor ve hatiye wergirtin.]] Tengava Stembolê [[Deryaya Reş]] bi Deryaya Marmarayê û ji wir jî bi rêya [[Tengava Çanakkaleyê|tengava Dardanelê]] bi [[Deryaya Egeyê]] û [[Deryaya Navîn]] ve girê daye. Di heman demê de deryayên cûrbecûr ên li rojhilatê Deryaya Navîn, Balkanan, rojhilata nêzîk û rojavayê ewrasyayê bi hev ve girê daye. Bi vî awayî tengava Stembolê rê daye têkiliyên deryayî ji Deryaya Reş heta Deryaya Navîn û [[Okyanûsa Atlantîk]] bi rêya [[Cîbraltar]]ê û bi rêya [[Kanala Swêşê]] jî heta [[Okyanûsa Hindî]] ku ew dike rêyeke avî ya navneteweyî ya girîng ku bi taybetî ji bo derbasbûna kelûpelên ji [[Rûsya]]yê di roja îro de tê bikaranîn. == Çêbûna tengavê == Bi gelemperî erdnîgariya [[Stembol]]ê û tengava Stembolê di [[serdema jeolojîk a çarem]] de çêbûye. Lêbelê nêrînek navneteweyî ya pejirandî tuneye ku dikare bersivek teqez bide pirsa ka tengav çawa çêbûye. Di encama lêkolînên zanistî yên ku heta niha hatine kirin de, nêrîna serdest ew e ku ji aliyê jeolojîk ve, tengav bi daketina geliyê [[şikestek]]ekê hatiye çêkirin ku bi daketina erdê re bi ava deryayê hatiye dagirtin. Di navbera salên 20.000 û 18.000 {{bz}} de, [[Serdema qeşayê|Serdema Qeşayê]] bi dawî bûye û girseyên qeşayê yên ku piraniya cîhanê dorpêçkiribûn dest bi helandinê kirine. Di encama pêvajoyeke helandinê de ku bi hezaran salan di navbera salên 8.000 û 7.000 berî zayînê de, ava Deryaya Navîn bi qasî 150 metreyan ji asta xwe ya heyî bilindtir bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.gaxxi.com/dipdalga/yazi/nasil-olustu |sernav=Tengava Stembolê çawa çêbûye |malper=www.gaxxi.com |roja-gihiştinê=2025-09-25 |roja-arşîvê=2012-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120626181502/http://www.gaxxi.com/dipdalga/yazi/nasil-olustu |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber vê bilindbûna asta deryayê ya di asta berfireh de, avên Deryaya Navîn Deryaya Marmarayê tijî dike û di encama bilindbûna berdewam a avê de Deryaya Marmarayê bi Deryaya Reş re bûye yek.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cihên Teyran ên Muhîm li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Stembol]] [[Kategorî:Tengav|Stembolê]] cblewtovrb72w9wnw8a9irckya4nhgb 2093459 2093458 2026-09-09T15:09:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2093459 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na }} '''Tengava Stembolê''' yan jî '''Bosfor''' (bi tirkî: ''Boğaziçi'') tengaveke ku parzemînên [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ji hev veqetandiye.Tengava Stembolê [[Deryaya Egeyê]] bi ser [[Deryaya Mermereyê|Deryaya Marmarayê]] ve bi [[Deryaya Reş]] ve girêdaye. Tengav ber bi bakurê rojhilat û ber bi başûrê rojava ve dirêj dibe ku bajarê Stembolê wekê hêla [[Ewropa]]yê û hêla [[Anatolya]]yê kiriye du beş. Tengava Stembolê tengava herî teng ê cîhanê ye ku ji bo rêya navneteweyî tê bikar anîn. Ji xeynî peravên bakur ku ber bi Deryaya Reş diçe, peravên Tengava Stembolê bi giranî nişteciha bajarî ye û nifûsa metropolîtan a bajarê Stembolê ku nêzîkê 17 milyon kes in, ji her du peravên tengavê ber bi derveyê peravê ve belav dibin. == Nav == Navê tengavê ji yewnaniya kevnare, ji peyva Βόσπορος (''Bósporos'') hatiye ku di etîmolojiya gelêrî de tê wateya derbasoka dewaran.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/invalidquery.jsp?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=entry= |sernav=No document found |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2025-09-25 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne: Bosphorus aerial view.jpg |thumb|Dîmenek ji Tengava Stembolê ku ji jor ve hatiye wergirtin.]] Tengava Stembolê [[Deryaya Reş]] bi Deryaya Marmarayê û ji wir jî bi rêya [[Tengava Çanakkaleyê|tengava Dardanelê]] bi [[Deryaya Egeyê]] û [[Deryaya Navîn]] ve girê daye. Di heman demê de deryayên cûrbecûr ên li rojhilatê Deryaya Navîn, Balkanan, rojhilata nêzîk û rojavayê ewrasyayê bi hev ve girê daye. Bi vî awayî tengava Stembolê rê daye têkiliyên deryayî ji Deryaya Reş heta Deryaya Navîn û [[Okyanûsa Atlantîk]] bi rêya [[Cîbraltar]]ê û bi rêya [[Kanala Swêşê]] jî heta [[Okyanûsa Hindî]] ku ew dike rêyeke avî ya navneteweyî ya girîng ku bi taybetî ji bo derbasbûna kelûpelên ji [[Rûsya]]yê di roja îro de tê bikaranîn. == Çêbûna tengavê == Bi gelemperî erdnîgariya [[Stembol]]ê û tengava Stembolê di [[serdema jeolojîk a çarem]] de çêbûye. Lêbelê nêrînek navneteweyî ya pejirandî tuneye ku dikare bersivek teqez bide pirsa ka tengav çawa çêbûye. Di encama lêkolînên zanistî yên ku heta niha hatine kirin de, nêrîna serdest ew e ku ji aliyê jeolojîk ve, tengav bi daketina geliyê [[şikestek]]ekê hatiye çêkirin ku bi daketina erdê re bi ava deryayê hatiye dagirtin. Di navbera salên 20.000 û 18.000 {{bz}} de, [[Serdema qeşayê|Serdema Qeşayê]] bi dawî bûye û girseyên qeşayê yên ku piraniya cîhanê dorpêçkiribûn dest bi helandinê kirine. Di encama pêvajoyeke helandinê de ku bi hezaran salan di navbera salên 8.000 û 7.000 berî zayînê de, ava Deryaya Navîn bi qasî 150 metreyan ji asta xwe ya heyî bilindtir bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.gaxxi.com/dipdalga/yazi/nasil-olustu |sernav=Tengava Stembolê çawa çêbûye |malper=www.gaxxi.com |roja-gihiştinê=2025-09-25 |roja-arşîvê=2012-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120626181502/http://www.gaxxi.com/dipdalga/yazi/nasil-olustu |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber vê bilindbûna asta deryayê ya di asta berfireh de, avên Deryaya Navîn Deryaya Marmarayê tijî dike û di encama bilindbûna berdewam a avê de Deryaya Marmarayê bi Deryaya Reş re bûye yek.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cihên Teyran ên Muhîm li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Stembol]] [[Kategorî:Tengav|Stembolê]] 0ftfvyc3yf1gijyzx3uot7kcck2hn5p 0 18049 2093554 1119988 2026-09-10T00:10:48Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Kanala Swêşê]] hat sererastkirin 2093554 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Kanala Swêşê]] 02s88njitl3tw05175k60kli552dr29 0 18050 2093551 467870 2026-09-10T00:10:33Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Kendava Swêşê]] hat sererastkirin 2093551 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Kendava Swêşê]] a040tpwh0mp0ypqqrjltk7n0vggdxa4 0 18136 2093473 1989377 2026-09-09T15:43:32Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093473 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Tengava Hurmiz''' ({{bi-ar|مضيق هرمز|Medîq Hûrmûz}}; {{bi-fa|تنگه هرمز|Tangeh-ye Hormoz}}) tengaveke ku di navbera [[Kendava Farsê]] û [[Kendava Omanê]] de ye. Tengave tekane rêya deryayî ji Kendava Farsê ber bi [[okyanûs]]a vekirî vedike û yek ji xalên herî girîng ên stratejîk ên cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Strait of Hormuz {{!}} Map, Importance, Oil, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Strait-of-Hormuz |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Li perava bakurê tengavê Îran û li perava başûrê tengavê jî [[Nîvgirava Musendamê|Nîvgirava Musendam]] cih girtiye ku ji aliyê Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî û parêzgeha Musendamê ku herêmeke derveyî ya [[Oman]]ê ye, hatiye parvekirin. Dirêjahiya tengavê bi qasî 104 mîl (90 nmi; 167 km) dirêj e û firehiya tengavê jî nêzîkî 60 mîl (52 nmi; 97 km) heta 24 mîl (21 nmi; 39 km) diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789047426141/Bej.9789004172678.i-786_012.xml |sernav="Transit Passage Through International Straits" |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-03-13 |doi=10.1163/ej.9789004172678.i-786.50}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=4430 |sernav=The Strait of Hormuz is the world's most important oil transit chokepoint - Today in Energy - U.S. Energy Information Administration (EIA) |malper=www.eia.gov |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en}}</ref> Di navbera salên 2023 û 2025an de ji %20ê gaza xwezayî ya şilekirî (LNG) ya cîhanê û ji %25ê bazirganiya petrola deryayî salane di nav tengavê re derbas dibû. Her çiqas Îranê carinan gefa girtina tengavê dixwar û amadekariyên mayinkirina tengavê hatiye kirin, di dema pevçûnên Rojhilata Navîn de, (berevajî Tengava Tîran/Bab-el-Mandeb)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oilprice.com/Energy/Crude-Oil/Oil-Prices-Jump-But-Middle-East-Oil-Keeps-Flowing-Uninterrupted.html |sernav=Oil Prices Jump, But Middle East Oil Keeps Flowing Uninterrupted |malper=OilPrice.com |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |paşnav3= |pêşnav3=}}</ref> tengav demek dirêj qet nehatiye girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/could-iran-carry-out-its-threat-to-shut-the-strait-of-hormuz |sernav=Could Iran Carry Out Its Threat To Shut Down The Strait Of Hormuz? |malper=The War Zone |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=Altman |pêşnav=Howard}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Baskar |pêşnav=Pranav |tarîx=2025-11-19 |sernav=Iran Releases Tanker It Seized From the Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2025/11/19/world/middleeast/iran-tanker-strait-of-hormuz.html |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Di [[serdema kevnare]] de tengava hormuz ji bo keştiyan gering bû. Di roja îro de çûnûhatina keştî û tankêrên petroleyê [[Kuweyt]], [[Behreyn]], [[Iraq]], [[Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî]] û [[Iran]]ê bi rêya vê tengavê derdikeve okyanûsê. Veguhestina ji çaran yekê [[petrol]] cîhanê di Tengava Hurmizê re derbas dibe. Heta [[Sedsala 16'an]] ji bo [[Ewropa]]ê Tengava Hurmizê ji bo derbaz bûna [[Hindistan]]ê rêyeke deryayiya herî gering bû. Lê ji pê rêwîtiyê [[Vasco da Gama]] û vekirina [[Kanala Swêşê]] re tengavê giringiya xwe winda kiriye. Ji [[1971]]an vir ve di navbera Îran û Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî de li ser Ebû Mûsa û girava Tumb, herdu jî ji bo kontrolkirina tengava gelek girîng in, ne lihevhatin he ye. == Bêjenasî == Etîmolojiya farisî "Hormuz" ji bilêvkirina farisiya navîn hatiye ku navê xwedayê zerdeştî [[Ahûra Mezda]] werdigire. Bi awayekî din hatiye pêşniyar kirin ku nav ji peyva farisî ya herêmî Hur-Mogh "Cihê Xurman" hatiye. Teoriyek din jî dibêje ku dibe ku Tengava Hormuzê navê xwe ji Îfra Hormizd ku dayika qiral Şapûrê Duyem ê Persyayê ku di navbera salên 309 û 379 {{bz}} de hukum kiriye, wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranologie.com/the-history-page/the-kingdom-of-hormuz/ |sernav=The Kingdom of Hormuz |malper=Iranologie.com |tarîx=2020-02-27 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en}}</ref> == Trafîka deryayî == [[Wêne:Volume of crude oil and condensate transported through the Strait of Hormuz in 2014 through 2018 (48097330906).png|thumb|li gorî çavkanî û welatên ku bi ber ve diçe, bazirganiya petrola bi rêya tengavê (2014–2018)]] Ji ber ku av li seranserê firehiya tengavê ji bo tankerên petrolê têra xwe kûr nîne tengava Hurmizê ji bo çûnûhatina trafîka deryayê "xalek teng" tê hesibandin. Kûrahiya tengavê li nêzîkî [[nîvgirava Musendamê]] herî zêde ye û her ku ber bi bakur ve ber bi peravên Îranê ve diçe kûrahiya tengavê teng dibe. Li gel vê yekê firehiya rêyên deryayî ku her yek ji wan sê kîlometre dirêj e û pir tengtir in. Trafîka bazirganî ya ku di tengavê re derbas dibe bi gelemperî ev rêyên diyarkirî yên li bakurê nîvgirava Musandamê bikar tînin. Kûrahiya li vê deverê ji 200 metreyan danakeve.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Strait of Hormuz - Geography - The Strauss Center |url=https://www.strausscenter.org/strait-of-hormuz-geography/ |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Strauss Center |ziman=en-US}}</ref> Li gorî rêveberiya agahiyên enerjiyê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], di sala 2011an de rojane bi navînî 14 tanker ji [[Kendava Farsê]] di tengavê re derbas bûn û 17 milyon bermîl (2.700.000 m³) petrola xam hilgirtine. Ji %85 zêdetir ji van hinardekirinên petrola xam rojane diçûn bazarên [[Asya]]yê û [[Japon]], [[Hindistan]], [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]] û [[Çîn]] jî wekê cihên herî girîng bûn ev petrola xam li van welatan dihatin firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.eoearth.org/view/article/156265/ |sernav=Strait of Hormuz |malper=www.eoearth.org |roja-gihiştinê=2026-03-13}}</ref> Di sala 2018an de rojane 21 milyon bermîl di tengavê re derbas bûye ku li gorî bihayên sala 2019an bihayê vê rêjeyê 1,2 milyar dolarên amerîkî bû.<ref>{{Jêder |paşnav=Fanack |sernav=The Strait of Hormuz Explained |tarîx=2019-10-31 |url=https://www.youtube.com/watch?v=R2shPOThjIQ |roja-gihiştinê=2026-03-13}}</ref> Ger veguhestina petrola di Tengava Humizê re ji bo demek dirêj bi girîngî were astengkirin, ev dikare ji bo pêdiviyên sereke yên welatên asyayî ku di nav de welatên wekê Hindistan û Çîn heye, dibe ku bibe sedema krîzeke mezin a dabînkirina petrolê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-03 |sernav=Asian countries most at risk from oil & gas supply disruptions in Strait of Hormuz: Research group |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/oil-gas/israel-iran-usa-war-asian-countries-most-at-risk-from-oil-gas-supply-disruptions-in-strait-of-hormuz-research-group/articleshow/128947545.cms?utm_source=chatgpt.com |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref> Avhewaya tengavê di tevahiya salê de hişk û germ e. Mehên tîrmeh û tebaxê mehên herî germ ên salê ne. Ji ber vê yekê, bahozên qûmê, mij û dûkela sibê têne dîtin ku trafîka tengavê dijwartir dikin. Bayên li deryaya vekirî hem şilbûn û hem jî toz hildigirin ku ev yek ji bo xebatên tijekirina û valakirina tankerên petrola li kendavê xetereyan çêdike.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kendava Omanê]] [[Kategorî:Komên avê yên Îranê]] [[Kategorî:Komên avê yên Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:Komên avê yên Omanê]] [[Kategorî:Tengav|Hurmiz]] [[Kategorî:Tengava Hurmiz| ]] nsr56rfv7052xskizur8f3x8y2jgmki 0 18188 2093450 1910862 2026-09-09T14:45:05Z Avestaboy 34898 /* Hin kanalên dinyayê */ Rastnivîs 2093450 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Canal du midi toulouse.jpg|thumb|250px|Canal du Midi, [[Toulouse]], [[Fransa]]]] '''Kanal''' an jî '''kenal''', leqemeke ji bo avê ji aliyê mirov ve hat çêkirin. Ew bi gelemperî ji bo [[gol]], [[çem]], derya an [[okyanûs]]an bi hev gihînin tên çêkirin. Bi gelemperî kanal ji bo du sedeman tên çêkirin: yek ji bo avdanî û yek jî ji bo derbazbûna mirov û tiştan tên çêkirin. == Kanalên kevnar == Kanalên ji bo avdaniyê herî kevinên hatin çêkirin di [[4000 b.z.]] li [[Mezopotamya]] bûn. Li [[Pakistan]] û [[Hindistan]]ê jî kanal hene yên ku li dor [[2600 b.z.]] hatin çêkirin. Kanala herî dirêj a ku di dîrokê de hat çêkirin li [[Çîn]]ê bû. Ew 1.794&nbsp;km bû û ji bo împeratorê [[Yangê Sui]] ji [[Beijing]]ê de bo [[Hangzhou]] hat çêkirin. Çêkirina wê di [[605]]an de dest pê kir û dera xwe ya herî teng 30 m bû. == Hin kanalên dinyayê == * [[Kanala Mezin a Çînê]] (ya herî dirêj e) * [[Kanala Lingqu]] (kanala herî kevin e) * [[Kanala Birminghamê]] * [[Kanala Îrlendayê]] * [[Kanala Swêşê]] * [[Kanala Panamayê]] * [[Kanala Korîntê]] * [[Cape Coral]] * [[Venice]] * [[Amsterdam]] * [[Kanala Saimaa]], [[Lappeenranta]], [[Finlenda]] * [[Kanala Baltîk]], [[Rûsya]] * [[Kanala Welland]], [[Ontario]], [[Kanada]] * [[Saint Lawrence]], [[Quebec]], [[Ontario]], [[Kanada]] * [[Kanala Erieyê]], [[New York]], [[DYA]] * [[Kanala Rideau]], [[Ontario]], [[Kanada]] * [[Kanala Shubie]], [[Nova Scotia]], [[Kanada]] * [[Kanala Lachine]], [[Montreal, Quebec]], [[Kanada]] * [[Kanala Manchesterê]], ji bo keştîyan * [[Kanala Danûbê]] == Mijarên têkildar == * [[Cok]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Binesazî]] [[Kategorî:Kanal| ]] dtn2wncgqbp8mo81kj8vqo96l3idi17 0 18441 2093684 2053784 2026-09-10T10:25:00Z Avestaboy 34898 2093684 wikitext text/x-wiki '''3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de''' romaneke [[Jan Dost]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/176858122 |sernav=3 gav û 3darek : şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de |paşnav=Dost |pêşnav=Jan |tarîx=2007 |weşanger=Avesta |isbn=978-9944-382-19-9 |çap=Çapa 1 |cih=Beyoğlu, İstanbul |oclc=176858122 }}</ref> Pirtûk ji aliyê [[Weşanên Avesta]] ve hatiye weşandin. Di vê romanê de, ya ku bi munasebeta 82 saliya serhildana [[Şêx Seîd]] sala 1925 an hatiye weşandin, romannivîsê Kurd [[Jan Dost]] şopa romana xwe ya yekem [[Mijabad]] diajo û bi wî zimanê xwe yê helbestî dîsa tevna serpêhatî û bûyer û qederên lehengên xwe dirêse. Ew bi tevayî li ser kêlîka berî bidarvekirina Şêx Seîdê kal e û dema berî şoreş dest pê bike û bûyerên ku di nava şoreşê de qewimîbûn e. Roman ji 214 rûpelan pêk tê û li ser çend beşên sereke (ku nivîskar navê wan kiriye Gav û navê romanê bi xwe jî ji wir tê) tê par vekirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên Dost]] hqitcpootti1ahlapnop0ceh6h5h15k 2093685 2093684 2026-09-10T10:25:10Z Avestaboy 34898 2093685 wikitext text/x-wiki '''3 gav û 3 darek. Şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de''' romaneke [[Jan Dost]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/176858122 |sernav=3 gav û 3darek : şeva dawî di jiyana Şêx Seîdê kal de |paşnav=Dost |pêşnav=Jan |tarîx=2007 |weşanger=Avesta |isbn=978-9944-382-19-9 |çap=Çapa 1 |cih=Beyoğlu, İstanbul |oclc=176858122 }}</ref> Pirtûk ji aliyê [[Weşanên Avesta]] ve hatiye weşandin. Di vê romanê de, ya ku bi munasebeta 82 saliya serhildana [[Şêx Seîd]] sala 1925 an hatiye weşandin, romannivîsê Kurd [[Jan Dost]] şopa romana xwe ya yekem [[Mijabad]] diajo û bi wî zimanê xwe yê helbestî dîsa tevna serpêhatî û bûyer û qederên lehengên xwe dirêse. Ew bi tevayî li ser kêlîka berî bidarvekirina Şêx Seîdê kal e û dema berî şoreş dest pê bike û bûyerên ku di nava şoreşê de qewimîbûn e. Roman ji 214 rûpelan pêk tê û li ser çend beşên sereke (ku nivîskar navê wan kiriye Gav û navê romanê bi xwe jî ji wir tê) tê par vekirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên Jan Dost]] eib0lsfbdzuinfh5e9gcoypngh9zhvx 0 19161 2093541 1982018 2026-09-09T19:45:50Z Avestaboy 34898 /* Demografî */ Rastnivîs 2093541 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asyaya Navîn''' herêmeke di navenda parzemîna [[Asya]]yê ye. Li gorî [[UNESCO]]yê, welatên wekî [[Qazaxistan]], [[Ûzbêkistan]], [[Tacîkistan]], [[Tirkmenistan]], [[Qirgizistan]], parêzgehên Çînê wekî [[Xinjiang]] û [[Tibet]] û bi tunî [[Efxanistan]], bakur rojhilatê [[Îran]]ê û [[Pakistan]] di Asyaya Navîn de ne. == Demografî == Rojava û navenda Asyaya Navîn de bi gelemperî [[gelên tirkî]] bi cih bûne û dîna van jî bi piranî [[îslam]] e. Li aliyên rojava jî [[tîbet]]î û [[mongol]] bi cih bûne û dînê van bi gelemperî [[budîst]]î ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Asya-şitil}} [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Asyaya Navendî| ]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] jxkjlr6mcer2ue5tr4ivknqudccy31k 0 25072 2093690 1839086 2026-09-10T10:35:15Z Avestaboy 34898 2093690 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} '''Mesnewiya Mehnewî''' an bi kurtî '''Mesnewî''' kitêba herî naskirî ya [[Celaleddîn Rûmî|Mewlana Celaleddinê Rûmî]], [[arif]]ê navdar yê [[Îran]]î ye. Ji 6 par anko defteran û sed û bist û şeş hezar (126,000) [[malik (helbest)|malikan]] anko beytan pêk hatiye. Ew yek ji kitêbên herî giring yê [[sofîtî]]yê di dîroka [[Îslam]]ê da ye. Mewlanayî ew li ser daxwaza [[Hisamedînê Çelebî]], yek ji mirîdên xwe, di navbera salên 662ê heta 672ê mişextî da nivîsîye. Ew kitêba gehiştina bi [[Xweda|Xudê]] bi rêya evîna sofîyane ye. == Jêder == {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên farisî yên sedsala 13an]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 13an]] juudtwmwpl2638kny0vehekwhtd3iny 2093694 2093690 2026-09-10T10:42:23Z Avestaboy 34898 /* */ Agahîdank 2093694 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî}} '''Mesnewiya Mehnewî''' an bi kurtî '''Mesnewî''' kitêba herî naskirî ya [[Celaleddîn Rûmî|Mewlana Celaleddinê Rûmî]], [[arif]]ê navdar yê [[Îran]]î ye. Ji 6 par anko defteran û sed û bist û şeş hezar (126,000) [[malik (helbest)|malikan]] anko beytan pêk hatiye. Ew yek ji kitêbên herî giring yê [[sofîtî]]yê di dîroka [[Îslam]]ê da ye. Mewlanayî ew li ser daxwaza [[Hisamedînê Çelebî]], yek ji mirîdên xwe, di navbera salên 662ê heta 672ê mişextî da nivîsîye. Ew kitêba gehiştina bi [[Xweda|Xudê]] bi rêya evîna sofîyane ye. == Jêder == {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên farisî yên sedsala 13an]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 13an]] ge3ljxpzdbipt5yfsdl4ii2miyitqg6 0 41966 2093522 1968518 2026-09-09T19:05:31Z Guherto 41494 2093522 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Seattle physician with patient 1999.jpg|thumb|Du bijîşk li nexweşekê dinêrin]] '''Bijîşk''' yan jî '''textor / doxtor''' nasnavê wî kesî ye ku zanîngeha bijîşkîyê qedandiye û di vê qadê de pispor e. == Dîrok == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Physicians}} {{Wîkîferheng|bijîşk}} {{Bijîşkî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bijîşk| ]] [[Kategorî:Pîşeyên bijîşkiyê]] 0lxw9uinf9b9p0chgsdpd2d1diyr909 0 42254 2093510 1652862 2026-09-09T17:30:44Z MikaelF 935 2093510 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Yemençayîr | navê_din = | navê_fermî = Yemençayır | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Qers (parêzgeh)|Qers]] | navçe = [[Dîxor]] | nahiye = Dîxor (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 669<ref name="tuik">{{Jêder |sernav=tuik, 2009 |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=36&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |roja-gihiştinê=2011-03-03 |roja-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917163458/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=36&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sala_nifûsê = [[2009]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 2.160 | koda_postayê = 36670 | koda_telefonê = (+90) 474 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|40|25|39|N|43|16|18|E|display=inline, title}} }} '''Yemençayîr''' hin caran '''Emançayîr'''<ref>[[Ayhan Erkmen]] (2020). "Yemençayîr.", Xwebûn, 9:2020, r. 8.</ref> ({{bi-tr|Yemençayır}}) gundekî [[Dîxor]]ê ye. Berê Yemençayîr gundekî kurdên êzîdî bûye. Piştî ku kurdên [[êzîdî]] koçî [[Ermenîstan]]ê dirin kurdên misilman li vî gundî de bi cîh dibin. Yemençayîr bi heft gundan re cîrantiyê dike: [[Şîrînkoy]], [[Şatiroxlî]], [[Tirmaşîn]], [[Zeynik]], [[Zibinî]], [[Yayla Sinco]] û [[Gulheyran]]. == Kesên navdar ên Yemençayîrê == [[Nivîskar]]ê kurd [[Heciyê Cindî]] di 18ê adara 1908an de li wî gundê Emençayîrê ji dayîka xwe bûye. Yemençayir her wisa jî gundê hevalên Heciyê Cindî, gundê lêkoler [[Emînê Evdal]] (1906-1964) û nivîskar [[Cerdoyê Gênco]] (1904-1946) bû.<ref name="bnk.institutkurde.org">http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/TUFGCNLBDJ.pdf</ref> Heciyê Cindî der barê gundê xwe de wiha dibêje; {{Jêgirtin|Li ser topa cîhanê cîhê lapî cinetî ji bo min, gundê min e, gundê Yemençayirê. Ez vî gundî, gundê zarotiya xwe, pir hez dikim...Min zû ve Yemençayir nedîtîye...Ez gelekî mukuriya vî gundî dikim. Ji min re bûye hesret û ev hesret nayê rokirinê li ser kaxiz<ref name="bnk.institutkurde.org"/>.}} == Eşîrên herêmê == Niha li gund de eşîrên [[seydoyî]], [[ezîzî]], [[dilxêranlî]], [[brukî]] û çend malên [[Celalî|celaliyan]] dimînin. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2009]] |669<ref name="tuik"/> |- |[[2000]] |662<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dağpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/belediyeler/belediye.php?belediyeid=128230 |roja-gihiştinê=2011-03-03 |roja-arşîvê=2013-03-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130323151237/http://www.yerelnet.org.tr/belediyeler/belediye.php?belediyeid=128230 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[1990]] |598 |- |[[1985]] |670 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Dîxorê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|40|25|39|N|43|16|18|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Gundên Dîxorê]] 0zot1p2ol9wafndckdk2sds8dqvpuiu 2093511 2093510 2026-09-09T17:32:07Z MikaelF 935 2093511 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Yemençayîr | navê_din = | navê_fermî = Yemençayır | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Qers (parêzgeh)|Qers]] | navçe = [[Dîxor]] | nahiye = Dîxor (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 669<ref name="tuik">{{Jêder |sernav=tuik, 2009 |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=36&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |roja-gihiştinê=2011-03-03 |roja-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917163458/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=36&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sala_nifûsê = [[2009]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 2.160 | koda_postayê = 36670 | koda_telefonê = (+90) 474 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|40|25|39|N|43|16|18|E|display=inline, title}} }} '''Yemençayîr''' hin caran '''Emançayîr'''<ref>[[Ayhan Erkmen]] (2020). "Yemençayîr.", Xwebûn, 9:2020, r. 8.</ref> ({{bi-tr|Yemençayır}}) gundekî [[Dîxor]]ê ye. Berê Yemençayîr gundekî kurdên êzîdî bûye. Piştî ku kurdên [[êzîdî]] koçî [[Ermenîstan]]ê dirin kurdên misilman li vî gundî de bi cîh dibin. Yemençayîr bi heft gundan re cîrantiyê dike: [[Şîrînkoy]], [[Şatiroxlî]], [[Tirmaşîn]], [[Zeynik]], [[Zibinî]], [[Yayla Sinco]] û [[Gulheyran]].<ref>[[Ayhan Erkmen]] (2020). "Yemençayîr.", Xwebûn, 9:2020, r. 8.</ref> == Kesên navdar ên Yemençayîrê == [[Nivîskar]]ê kurd [[Heciyê Cindî]] di 18ê adara 1908an de li wî gundê Emençayîrê ji dayîka xwe bûye. Yemençayir her wisa jî gundê hevalên Heciyê Cindî, gundê lêkoler [[Emînê Evdal]] (1906-1964) û nivîskar [[Cerdoyê Gênco]] (1904-1946) bû.<ref name="bnk.institutkurde.org">http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/TUFGCNLBDJ.pdf</ref> Heciyê Cindî der barê gundê xwe de wiha dibêje; {{Jêgirtin|Li ser topa cîhanê cîhê lapî cinetî ji bo min, gundê min e, gundê Yemençayirê. Ez vî gundî, gundê zarotiya xwe, pir hez dikim...Min zû ve Yemençayir nedîtîye...Ez gelekî mukuriya vî gundî dikim. Ji min re bûye hesret û ev hesret nayê rokirinê li ser kaxiz<ref name="bnk.institutkurde.org"/>.}} == Eşîrên herêmê == Niha li gund de eşîrên [[seydoyî]], [[ezîzî]], [[dilxêranlî]], [[brukî]] û çend malên [[Celalî|celaliyan]] dimînin. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2009]] |669<ref name="tuik"/> |- |[[2000]] |662<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dağpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/belediyeler/belediye.php?belediyeid=128230 |roja-gihiştinê=2011-03-03 |roja-arşîvê=2013-03-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130323151237/http://www.yerelnet.org.tr/belediyeler/belediye.php?belediyeid=128230 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[1990]] |598 |- |[[1985]] |670 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Dîxorê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|40|25|39|N|43|16|18|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Gundên Dîxorê]] coedf23rtouj4gmffqw20mr0orwlkj0 2093512 2093511 2026-09-09T17:40:14Z MikaelF 935 2093512 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Yemençayîr | navê_din = | navê_fermî = Yemençayır | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Qers (parêzgeh)|Qers]] | navçe = [[Dîxor]] | nahiye = Dîxor (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 669<ref name="tuik">{{Jêder |sernav=tuik, 2009 |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=36&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |roja-gihiştinê=2011-03-03 |roja-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917163458/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=36&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sala_nifûsê = [[2009]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 2.160 | koda_postayê = 36670 | koda_telefonê = (+90) 474 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|40|25|39|N|43|16|18|E|display=inline, title}} }} '''Yemençayîr''' hin caran '''Emançayîr'''<ref>[[Ayhan Erkmen]] (2020). "Yemençayîr.", Xwebûn, 9:2020, r. 8.</ref> ({{bi-tr|Yemençayır}}) gundekî [[Dîxor]]ê ye. Berê Yemençayîr gundekî kurdên êzîdî bûye. Piştî ku kurdên [[êzîdî]] koçî [[Ermenîstan]]ê dirin kurdên misilman li vî gundî de bi cîh dibin. Yemençayîr bi heft gundan re cîrantiyê dike: [[Şîrînkoy]], [[Şatiroxlî]], [[Tirmaşîn]], [[Zeynik]], [[Zibinî]], [[Yayla Sinco]] û [[Gulheyran]]. [[Çemê Çaço]] di nav gund re diherike û li der û dora gund du çiya hene: [[çiyayê Kolik]] û [[çiyayê Qontir]].<ref>[[Ayhan Erkmen]] (2020). "Yemençayîr.", Xwebûn, 9:2020, r. 8.</ref> == Kesên navdar ên Yemençayîrê == [[Nivîskar]]ê kurd [[Heciyê Cindî]] di 18ê adara 1908an de li wî gundê Emençayîrê ji dayîka xwe bûye. Yemençayir her wisa jî gundê hevalên Heciyê Cindî, gundê lêkoler [[Emînê Evdal]] (1906-1964) û nivîskar [[Cerdoyê Gênco]] (1904-1946) bû.<ref name="bnk.institutkurde.org">http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/TUFGCNLBDJ.pdf</ref> Heciyê Cindî der barê gundê xwe de wiha dibêje; {{Jêgirtin|Li ser topa cîhanê cîhê lapî cinetî ji bo min, gundê min e, gundê Yemençayirê. Ez vî gundî, gundê zarotiya xwe, pir hez dikim...Min zû ve Yemençayir nedîtîye...Ez gelekî mukuriya vî gundî dikim. Ji min re bûye hesret û ev hesret nayê rokirinê li ser kaxiz<ref name="bnk.institutkurde.org"/>.}} == Eşîrên herêmê == Niha li gund de eşîrên [[seydoyî]], [[ezîzî]], [[dilxêranlî]], [[brukî]] û çend malên [[Celalî|celaliyan]] dimînin. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2009]] |669<ref name="tuik"/> |- |[[2000]] |662<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dağpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/belediyeler/belediye.php?belediyeid=128230 |roja-gihiştinê=2011-03-03 |roja-arşîvê=2013-03-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130323151237/http://www.yerelnet.org.tr/belediyeler/belediye.php?belediyeid=128230 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[1990]] |598 |- |[[1985]] |670 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Dîxorê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|40|25|39|N|43|16|18|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Gundên Dîxorê]] f05b6e84rjutya50i2xbnu85z84kwq7 2093513 2093512 2026-09-09T17:41:45Z MikaelF 935 /* Kesên navdar ên Yemençayîrê */ 2093513 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Yemençayîr | navê_din = | navê_fermî = Yemençayır | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Qers (parêzgeh)|Qers]] | navçe = [[Dîxor]] | nahiye = Dîxor (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 669<ref name="tuik">{{Jêder |sernav=tuik, 2009 |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=36&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |roja-gihiştinê=2011-03-03 |roja-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917163458/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=36&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sala_nifûsê = [[2009]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 2.160 | koda_postayê = 36670 | koda_telefonê = (+90) 474 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|40|25|39|N|43|16|18|E|display=inline, title}} }} '''Yemençayîr''' hin caran '''Emançayîr'''<ref>[[Ayhan Erkmen]] (2020). "Yemençayîr.", Xwebûn, 9:2020, r. 8.</ref> ({{bi-tr|Yemençayır}}) gundekî [[Dîxor]]ê ye. Berê Yemençayîr gundekî kurdên êzîdî bûye. Piştî ku kurdên [[êzîdî]] koçî [[Ermenîstan]]ê dirin kurdên misilman li vî gundî de bi cîh dibin. Yemençayîr bi heft gundan re cîrantiyê dike: [[Şîrînkoy]], [[Şatiroxlî]], [[Tirmaşîn]], [[Zeynik]], [[Zibinî]], [[Yayla Sinco]] û [[Gulheyran]]. [[Çemê Çaço]] di nav gund re diherike û li der û dora gund du çiya hene: [[çiyayê Kolik]] û [[çiyayê Qontir]].<ref>[[Ayhan Erkmen]] (2020). "Yemençayîr.", Xwebûn, 9:2020, r. 8.</ref> == Kesên navdar ên Yemençayîrê == [[Nivîskar]]ê kurd [[Heciyê Cindî]] di 18ê adara 1908an de li wî gundê Emençayîrê ji dayîka xwe bûye. Yemençayir her wisa jî gundê hevalên Heciyê Cindî, gundê lêkoler [[Emînê Evdal]] (1906-1964) û nivîskar [[Cerdoyê Genco]] (1904-1946) bû.<ref name="bnk.institutkurde.org">http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/TUFGCNLBDJ.pdf</ref> Heciyê Cindî der barê gundê xwe de wiha dibêje; {{Jêgirtin|Li ser topa cîhanê cîhê lapî cinetî ji bo min, gundê min e, gundê Yemençayirê. Ez vî gundî, gundê zarotiya xwe, pir hez dikim...Min zû ve Yemençayir nedîtîye...Ez gelekî mukuriya vî gundî dikim. Ji min re bûye hesret û ev hesret nayê rokirinê li ser kaxiz<ref name="bnk.institutkurde.org"/>.}} == Eşîrên herêmê == Niha li gund de eşîrên [[seydoyî]], [[ezîzî]], [[dilxêranlî]], [[brukî]] û çend malên [[Celalî|celaliyan]] dimînin. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2009]] |669<ref name="tuik"/> |- |[[2000]] |662<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dağpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/belediyeler/belediye.php?belediyeid=128230 |roja-gihiştinê=2011-03-03 |roja-arşîvê=2013-03-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130323151237/http://www.yerelnet.org.tr/belediyeler/belediye.php?belediyeid=128230 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[1990]] |598 |- |[[1985]] |670 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Dîxorê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|40|25|39|N|43|16|18|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Gundên Dîxorê]] pung1c5hrms1fh712xrfb3jf8j7avfr 2093514 2093513 2026-09-09T17:47:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093514 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Yemençayîr | navê_din = | navê_fermî = Yemençayır | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Qers (parêzgeh)|Qers]] | navçe = [[Dîxor]] | nahiye = Dîxor (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 669<ref name="tuik">{{Jêder |sernav=tuik, 2009 |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=36&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |roja-gihiştinê=2011-03-03 |roja-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917163458/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=36&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sala_nifûsê = [[2009]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 2.160 | koda_postayê = 36670 | koda_telefonê = (+90) 474 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|40|25|39|N|43|16|18|E|display=inline, title}} }} '''Yemençayîr''' hin caran '''Emançayîr'''<ref>[[Ayhan Erkmen]] (2020). "Yemençayîr.", Xwebûn, 9:2020, r. 8.</ref> ({{bi-tr|Yemençayır}}) gundekî [[Dîxor]]ê ye. Berê Yemençayîr gundekî kurdên êzîdî bûye. Piştî ku kurdên [[êzîdî]] koçî [[Ermenistan|Ermenistanê]] bûne, kurdên misilman li vî gundî de bi cîh dibin. Yemençayîr bi heft gundan re cîrantiyê dike: [[Şîrînkoy]], [[Şatiroxlî]], [[Tirmaşîn]], [[Zeynik]], [[Zibinî]], [[Yayla Sinco]] û [[Gulheyran]]. [[Çemê Çaço]] di nav gund re diherike û li der û dora gund du çiya hene: [[çiyayê Kolik]] û [[çiyayê Qontir]].<ref>[[Ayhan Erkmen]] (2020). "Yemençayîr.", Xwebûn, 9:2020, r. 8.</ref> == Kesên navdar ên Yemençayîrê == [[Nivîskar]]ê kurd [[Heciyê Cindî]] di 18ê adara 1908an de li wî gundê Emençayîrê ji dayîka xwe bûye. Yemençayir her wisa jî gundê hevalên Heciyê Cindî, gundê lêkoler [[Emînê Evdal]] (1906-1964) û nivîskar [[Cerdoyê Genco]] (1904-1946) bû.<ref name="bnk.institutkurde.org">http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/TUFGCNLBDJ.pdf</ref> Heciyê Cindî der barê gundê xwe de wiha dibêje; {{Jêgirtin|Li ser topa cîhanê cîhê lapî cinetî ji bo min, gundê min e, gundê Yemençayirê. Ez vî gundî, gundê zarotiya xwe, pir hez dikim...Min zû ve Yemençayir nedîtîye...Ez gelekî mukuriya vî gundî dikim. Ji min re bûye hesret û ev hesret nayê rokirinê li ser kaxiz<ref name="bnk.institutkurde.org"/>.}} == Eşîrên herêmê == Niha li gund de eşîrên [[seydoyî]], [[ezîzî]], [[dilxêranlî]], [[brukî]] û çend malên [[Celalî|celaliyan]] dimînin. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2009]] |669<ref name="tuik"/> |- |[[2000]] |662<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dağpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/belediyeler/belediye.php?belediyeid=128230 |roja-gihiştinê=2011-03-03 |roja-arşîvê=2013-03-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130323151237/http://www.yerelnet.org.tr/belediyeler/belediye.php?belediyeid=128230 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[1990]] |598 |- |[[1985]] |670 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Dîxorê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|40|25|39|N|43|16|18|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Gundên Dîxorê]] c030andie0cnury9c2fzxi66ynprb41 2093515 2093514 2026-09-09T17:48:15Z Kurê Acemî 105128 2093515 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Yemençayîr | navê_din = | navê_fermî = Yemençayır | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Qers (parêzgeh)|Qers]] | navçe = [[Dîxor]] | nahiye = Dîxor (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 669<ref name="tuik">{{Jêder |sernav=tuik, 2009 |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=36&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |roja-gihiştinê=2011-03-03 |roja-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917163458/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=36&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sala_nifûsê = [[2009]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 2.160 | koda_postayê = 36670 | koda_telefonê = (+90) 474 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|40|25|39|N|43|16|18|E|display=inline, title}} }} '''Yemençayîr''' hin caran '''Emançayîr'''<ref name=":0">[[Ayhan Erkmen]] (2020). "Yemençayîr.", Xwebûn, 9:2020, r. 8.</ref> ({{bi-tr|Yemençayır}}) gundekî [[Dîxor]]ê ye. Berê Yemençayîr gundekî kurdên êzîdî bûye. Piştî ku kurdên [[êzîdî]] koçî [[Ermenistan|Ermenistanê]] bûne, kurdên misilman li vî gundî de bi cîh dibin. Yemençayîr bi heft gundan re cîrantiyê dike: [[Şîrînkoy]], [[Şatiroxlî]], [[Tirmaşîn]], [[Zeynik]], [[Zibinî]], [[Yayla Sinco]] û [[Gulheyran]]. [[Çemê Çaço]] di nav gund re diherike û li der û dora gund du çiya hene: [[çiyayê Kolik]] û [[çiyayê Qontir]].<ref name=":0" /> == Kesên navdar ên Yemençayîrê == [[Nivîskar]]ê kurd [[Heciyê Cindî]] di 18ê adara 1908an de li wî gundê Emençayîrê ji dayîka xwe bûye. Yemençayir her wisa jî gundê hevalên Heciyê Cindî, gundê lêkoler [[Emînê Evdal]] (1906-1964) û nivîskar [[Cerdoyê Genco]] (1904-1946) bû.<ref name="bnk.institutkurde.org">http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/TUFGCNLBDJ.pdf</ref> Heciyê Cindî der barê gundê xwe de wiha dibêje; {{Jêgirtin|Li ser topa cîhanê cîhê lapî cinetî ji bo min, gundê min e, gundê Yemençayirê. Ez vî gundî, gundê zarotiya xwe, pir hez dikim...Min zû ve Yemençayir nedîtîye...Ez gelekî mukuriya vî gundî dikim. Ji min re bûye hesret û ev hesret nayê rokirinê li ser kaxiz<ref name="bnk.institutkurde.org"/>.}} == Eşîrên herêmê == Niha li gund de eşîrên [[seydoyî]], [[ezîzî]], [[dilxêranlî]], [[brukî]] û çend malên [[Celalî|celaliyan]] dimînin. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2009]] |669<ref name="tuik"/> |- |[[2000]] |662<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dağpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/belediyeler/belediye.php?belediyeid=128230 |roja-gihiştinê=2011-03-03 |roja-arşîvê=2013-03-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130323151237/http://www.yerelnet.org.tr/belediyeler/belediye.php?belediyeid=128230 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[1990]] |598 |- |[[1985]] |670 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Dîxorê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|40|25|39|N|43|16|18|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Gundên Dîxorê]] p4zaju6muoc14hjz9gbelnxymr244ur 3 42288 2093542 2093217 2026-09-09T19:55:03Z Nhelxelilkemal 180351 /* Slav Ghybu */ beşeke nû 2093542 wikitext text/x-wiki {{/Ser}} == Tu çawan î? == {{Ragihandin|Ghybu}} ev dema te xweş be, tu çawan î, baş î? bi silav û rêz --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:52, 24 sermawez 2017 (UTC) == Lîsansa wêneyan == Merheba, min di nav xebatên xwe de hin wêneyên Commonsê bi kar anî. Dema min wêneya nû çêkirî bar kir, di danasîna wêneyêde min behsa wêneyên commonsê kir û navnîşana wêneyan jî di bin wêneya nû da rêz kir. Gelo dibe ku hê jî pirsgirek derkeve? (Biyolojiya Bi Kurdî 01:56, 23 rêbendan 2018 (UTC)) :{{ragihandin|Zindewerzani}} Gelek spas, [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Calcium_regulation_mechanism_ku.png&diff=282014176&oldid=281983470 vitra] rind e.<br/>Jî bîr meke jî îmze di nav gotaran da ne tê avitin. Şevbaş--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:05, 23 rêbendan 2018 (UTC) ::{{ragihandin|Zindewerzani}} Dîroka gotarê binêre, navê tê hatiye nivîsandin: [//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=R%C3%AAkxistina_Kalsiyum%C3%AA&action=history].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:12, 23 rêbendan 2018 (UTC) Merhaba min dîagramek [[:Wêne:Karbohîdradên zîndeweran ku.png]] bar kiri bu, lê hatiye jêbirin. Gelo ma bi vî xebata min ve çi pirsgirêk heye? Ev diagramê min çi kir.Tu mafê lisans li ser tune ye. Loma min cardin li ser malperê bar kir. :{{ragihandin|Zindewerzani}} Merhaba, nizanim feqet [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Karboh%C3%AEdrad%C3%AAn_z%C3%AEndeweran_ku.png&diff=282129091&oldid=282075591 lîsansê bîr meke]... '''[[WP:Îmze|Îmze]]''' ([//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a3/WikiEditor-Toolbar-signature-ku.png]) xwe jî bîr meke ("peyamê îmzeya xwe bi 4 tîldeyan (<nowiki>~~~~</nowiki>) lê zêde bike. An jî dema nivisê li jor îşareta pênûsê ([[Wêne:Insert-signature.png|18px]]) bitikîne, îmzeya we bi awayekî otomatîk derdikeve.")--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:57, 23 rêbendan 2018 (UTC) == Şablona nû. == silav ghybu tu dikarî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Şablon:Şehzadeyên_Kayzerîya_Osmanî vê] şablonê çêkî? '''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 11:47, 2 adar 2018 (UTC) == Kristina First == silav ghybu tu dikarî [[Kristina First|vê]] gotarê sererast bikî? Min şablon kirê xirab bu.'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 13:13, 2 adar 2018 (UTC) == Alîkariya teknîkî == silav Ghybu; Birêz Gyhbu al û flamayên partiyên Kurdî em ê çawa bikaribin li vir zêde bikin, bo mînak [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] ev logoya di vê websaytê de pêwist e(logoya yekemîn: http://www.komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=4424&Jor=1{{bêîmze|Mohajeer}} :{{silav|Mohajeer|+}}. Wêne û logoyên bêdestûr li vira tên barkirin: [[Taybet:Upload]]. Û wêneyên bi destûr (''wêneyên ku te kişandiye an jî destûr ji te re hatiye dayîn'') jî li ser Commonsê tên barkirin: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard]. (NB: Logoyan pêşta ser komputerê xwe bar bike paşî jî li ser Wîkîpediyayê...)--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 20:29, 9 adar 2018 (UTC) ::wiha dibêje Çewtiyê destûrê Mafên te bo vê daneyê bar bike tune ye ji bo vê sedemê: Ev tişta tu dixwazî bikî tenê ji bikarhênerên van koman re ne: Rêveber. [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 20:49, 9 adar 2018 (UTC) :{{ragihandin|Mohajeer}} Ok! Kîjan logo tu dixwazî? Ez bar dikim...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:15, 9 adar 2018 (UTC) ::http://www.komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=4424&Jor=1 , pênç logo li vir hene, ya yekemîn ji min re lazim e. Ya stêrka sor û di bin de nivîs heyî[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 21:24, 9 adar 2018 (UTC) == [[Taissia Shanti]] == silav. Min çavkaniya [[Taissia Shanti|vê]] gotarê xirab kir. tu kanî çêkî?'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 01:33, 16 adar 2018 (UTC) :: Silav Ghybu. Vê gotarê sererast bike. Ez wêne dikimê ye wêne nê nîşankirin. [[:Wêne:Taissia Shanti.png]]'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 23:01, 18 adar 2018 (UTC) ::Çewtiya çavkanî hîn neçiye.'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 23:07, 18 adar 2018 (UTC) :::{{ragihandin|Mehk63}} Wêneya ku te barkiriye jî '''tê jêbirin''' ji ber ku ser Commonsê tenê wêneyên ku te kişandiye an jî bidestûr tên barkirin. Te carek [https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Mehk63 hatiye hişyarkirin] paşê jî te asteng dikin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:10, 18 adar 2018 (UTC) ::::Ew wêneya screenshot e. '''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 23:25, 18 adar 2018 (UTC) :::::{{ragihandin|Mehk63}} ''Copyright'' e, min li jor jî te re got: tenê wêneyên ku te xwe kişandiye an jî bidestûr tên bar kirin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:30, 18 adar 2018 (UTC) ::::::Wa wêneya min kişand.'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 23:35, 18 adar 2018 (UTC) :::::::Te li jor got ku ''screenshot'' e û ser wêneyê ''TaissiaShanti.xxx'' hatiye nivîsandin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:39, 18 adar 2018 (UTC) == ? == Merheba Ghybu, min ji te re e-peyamek şand! Ji kerema xwe bersivekê bide min, heke wextê te hebe.—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 09:30, 21 adar 2018 (UTC) :Min ji te re e-peyamek şand. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 18:09, 29 avrêl 2018 (UTC) ::{{silav|Gomada}}, Min dîtîbû. Paşê çê dikim. Bi lez e?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:42, 29 avrêl 2018 (UTC) Na, ne bilez e. :) Baş e, hinga te çêkir, tu dikarî min agahdar bikî.—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 13:35, 30 avrêl 2018 (UTC) :Nizanim min [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kurdish_languages_map.svg ev nexşe] ji te re şand an na. Dibe ku te jî dîtibe. Qewet be!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 13:34, 3 gulan 2018 (UTC) ::{{silav|Gomada}}, [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Ghybu_test.svg vitira] rind xuya dike (''paşê wêne tê jêbirin'')? Min sîndoran hin ne guherand ji ber ku min e-name xwe winda kir... Tu dikarî peyameke din ser sîndoran min bişînî. Spas--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:59, 5 gulan 2018 (UTC) :Min e-nameyek şand. Qewet be û spas!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 19:00, 6 gulan 2018 (UTC) ::Gelek spas. Tu dikarî jê bibî. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 13:18, 7 gulan 2018 (UTC) :Ghybu, pirsgirêkek heye. Min wêne daxist, lê lema mirov dixwaze mezin bike, kalîteya wêne xirab dibe. Em çawa bikin? Wêneyê nexşeya Ewropayê ne wisa bû. Ev wisa ye, ji ber ku ez li ser Wîkiyê didaxînim?—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 14:02, 7 gulan 2018 (UTC) :: {{ragihandin|Gomada}} Pirsek: tu wêneyên .svg (vektorîel) bi kîjan programê vedikî? Ez bi [[:en:Inkscape|Inkscapê]] vidikim û diguherinim: [https://inkscape.org/en/release/0.92.3/platforms/ barkirin]. Kalîteya wêneyan (.svg --> .png an .jpg) li gorî terchiyên te çêdike--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 14:55, 7 gulan 2018 (UTC) :Ez ji bo dîtina wêneyan programeke ekstra bikarnaînim. Dema ez wêne di Wordê de li ser rûpeleke A4 divekim, ku ez dixwazim tevahiya rûpelê dagire, kalîteya wêne xirab xuya dike, nivîs baş nayên xwendin. Min careke din daxist bi pikselên bilind. Niha baştir çêbû. Li qisûrê nemeyzêne, min hinekî êrîşî rûpela te kir. {{şermokî}}{{=D}} —<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 16:32, 7 gulan 2018 (UTC) ::{{ragihandin|Gomada}} Pirsgêrek nîne. [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Ghybu_test.svg Vitira] çito ye?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:31, 7 gulan 2018 (UTC) :Cudakirina rengan fikrekî baş e. Tu dikarî ji kerema xwe Îsraîl û Qamişlo binivîsî?—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 21:17, 7 gulan 2018 (UTC) ::{{ragihandin|Gomada}} Çêbû--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:53, 7 gulan 2018 (UTC) :Merheba ji te re Ghybu, hêvî dikim tu baş bî. Gelo wextê te heye ku tu du nexşeyan ji min re çêbikî? Eynî nexşeyên ku te berê ji min re çêkiribûn, lê vê carê bi soranî lazim in. Heke tu bibêjî erê, ez ê bi riya e-nameyê agahiyan ji te re bişînim. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 13:38, 17 gulan 2021 (UTC) == Klawyeya kurdî == Silav Ghybu. Tu klawyeyeke kurdî zanî ser Androide?'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 21:49, 23 adar 2018 (UTC) : {{ragihandin|Mehk63}} Li [https://kurdish-latin-keyboard.en.uptodown.com/android vira] an [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.boloorian.android.kurdishkeyboard vira]/ [http://fr.uptodown.com/android/search/kurdish-latin-keyboard]. Bo Windowsê [https://www.youtube.com/watch?v=3Yt8fIIErdY] /[https://itunes.apple.com/app/kurmanji-keyboard/id943358956?mt=8&ign-mpt=uo%3D4 ios]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 11:46, 25 adar 2018 (UTC) ==pirsgirêk== {{Ragihandin|Ghybu}} bra ev rûpel çima wisa ye, gootar wek gotûbêj hatiye kodkirin [[Gotûbêj:Nalî]] [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 10:22, 28 adar 2018 (UTC) :{{Ragihandin|Mohajeer}} {{çêbû}}. <small>'''Not''' Dema ku tu li ser rûpela gotûbêja min dinivîsî şabona {{ş|ragihandin}} ne pêwîst e ji ber ku ez dizanim ku peyam hitiye. Ew şablon li derên din tê bikaranîn.</small>--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 11:08, 28 adar 2018 (UTC) ==Tîpên Erebî== Silav, kekê Ez çawa dikarim beşek ji gotarekî ku bi elfabeya erebî der dikeve biguherim?[[Bikarhêner:Kardo Muradi|Kardo Muradi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kardo Muradi|gotûbêj]]) 12:31, 10 avrêl 2018 (UTC) :{{silav|Kardo Muradi}}. Min daxwaza te rind fehm nekir. Tu dixwazî bi tîpên erebî binivîsî?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:37, 10 avrêl 2018 (UTC) ::Ne, dema ku Em bi latînî Gotarek dinivisin automatîkane, vê gotarê bi erebî çê dibe. lê ji ber ku tîpên ڕ، ڵ، ع، غ، ح di Alfabeya latînî nine, pirsgirêk çê dibe. Ez dixwazim eve bijar bikim.[[Bikarhêner:Kardo Muradi|Kardo Muradi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kardo Muradi|gotûbêj]]) 12:48, 10 avrêl 2018 (UTC) :::{{ragihandin|Kardo Muradi}} Temam, min fehm kir {{=)}}. Daxwaza te li ser '''Phabricator'''ê tê çêkirin, li '''[https://phabricator.wikimedia.org/ vira]''' ([https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/ ''Report a software bug or feature request'']). Xwe qeyd bike paşê jî pirsgirêkê binivîse ew jî sererast dikin.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:05, 10 avrêl 2018 (UTC) ::::{{ragihandin|Kardo Muradi}} Dîsa silav, kod li '''[https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki/browse/master/languages/classes/LanguageKu.php;693e9b2728d910c3c32affd2013f755fe22e03e3$25 vira]''' ye.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 03:04, 13 avrêl 2018 (UTC) == Gotara Yekta Uzunoğlu == Merheba, Ghybu. Tu çawan î? Ez ji bo gotara Yekta Uzunoğlu parastinê dixwazim. Ji ber ku sererastkirinên min têne betalkirin. --[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 20:23, 15 avrêl 2018 (UTC) == Temporary adminship on kuwiki* sister projects == Hi Ghybu. While deleting pages, I noticed you are very active on the kuwiki* sister projects. Have you ever thought of requesting temporary adminship on them (particularly kuwiktionary, kuwikiquote and maybe also kuwikibooks)? If so, please leave a note on the local village pump page or RfA page and after two weeks request the rights on [[:m:SRP]]. Looking forward to your answer. [[Bikarhêner:Trijnstel|Trijnstel]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Trijnstel|gotûbêj]]) 18:07, 17 gulan 2018 (UTC) == Golden Raspberry Award ( Xelat) == Bi Almanî : Goldene Himbeere , bi îngîlîzî Golden Raspberry Award û bi Tirkî Altın Ahududu Ödülleri dibêjin. Gelo navê xelat bi Kurdi çi ye ? Eger nav hebe ez dikarim gotar binivîsim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:51, 28 pûşper 2018 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Kurdikirin ne pêwîst e je ber ku xeleteke îngilîzî ye: bi min ''[[Razzie Awards]]'' an jî "Xelata Razzie" çêtir e.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:01, 28 pûşper 2018 (UTC) ::Gelo meriv nikare Xelata Tûşemiya Zêrîn binivîse ?{{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Bi min bo sernavê gotarê, na. Ji ber ku kurd ew nava nas nakin (di nav wêjeya de tune ye). Feqet di nav gotarê de tê nivîsandin mînak: "'''Golden Raspberry Award''' (bi kurdî: "Xelata Tûşemiya Zêrîn"), xelateke ...". Binêre bi frensî an katalanî jî bi îngilîzî hatiye nivîsandin: [https://fr.wikipedia.org/wiki/Razzie_Awards] / [https://ca.wikipedia.org/wiki/Premi_Golden_Raspberry]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:37, 28 pûşper 2018 (UTC) == Wêneya postere fîlma Perav( fîlm) == Silav hevalno ! Min cara yekem dixwast wêne tomar bikim û wisa min du car ceriband ji bo postera fîlma perav ji Wîkîpedîyaya bi îngîlîzî ( The beach ) tomar kir. Ema Wîkîpediya her du cara wêne derxist. Gelo min li ku çewtî kir ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 22:04, 29 pûşper 2018 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} Tenê wêneyên ku te kişandiye û wêneyên ku te li xwedî destûr xwestiye tên barkirin ser Commonsê.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:09, 29 pûşper 2018 (UTC) == Gotara Kazuki Takahashi == Silav Ghybu ! Eger meriv di gotara Kazuki Takahashi de zimanê pêşniyar dibîne ew gotar tek bi Îngîlîzî û Holendî he. Eger meriv gotara bi Almanî de zimanên pêşniyar bigere meriv gelek zimanên din jî dibîne. Gelo hûn dikarin wê çewtî sererast bikin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:26, 3 tîrmeh 2018 (UTC) :{{Merheba|Avestaboy}}, min pirsgirêk ne dît... Li tenê bo gotara [[Kazuki Takahashi]] witira ye an jî bo hemû gotarên din jî?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 11:07, 3 tîrmeh 2018 (UTC) ::Problem tek bi gotara [[Kazuki Takahashi]] he.Ew gotar bi gelek ziman he {{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} {{çêbû}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:51, 3 tîrmeh 2018 (UTC) == Çînistan ( çavkanî ) == Peyva Çînistan di Wîkîferheng û appa WQFerheng jî he . Eger ku ji rind ji bîra min tê ferhenga Amîrxan de jî peyva Çînistan he.Silav dikim  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:58, 4 tîrmeh 2018 (UTC) :Spas {{ragihandin|Avestaboy}} Jixwe "Çînistan" di nav gotarê de hatiye nivîsandin--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:24, 5 tîrmeh 2018 (UTC) == Peyva hefteyê == Merheba, Ghybu. Mirov dikare ji peyvên ne bi kurdî peyva hefteyê bibijêre? An jî ji lêkeran?{{bêîmze|Bikarhêner}} :{{ragihandin|Bikarhêner}} Peyvên ne bi kurdî: na. Lêker (hûmû beyvên bi kurdî): erê--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:20, 24 tîrmeh 2018 (UTC) == Infoboxa Once upon a time ( rêzefîlm) == Silav Gybu! Tu dikarî alîkariya min bikî ji bo infoboxa Once upon a time ? Die infoboxê bi wîkîpediyaya îngilîzî producer û Executive producer(s) dinivîse . Bi Kurdî hilberîner û bireveberên hilberîneriyê he ne. Ez îcar di infobox de çî binivîsim ? Spas  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:33, 18 rezber 2018 (UTC) :{{silav|Avestaboy}}, mixabin min pirsgirêka te fehm nekir...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:18, 19 rezber 2018 (UTC) :: Ez Wikiya inglîzî ji bo gotara Once upon a time bikar dînim. Lê mixabin ez li ku navên nizanim producer und executive producer binivîsim.{{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Li jor te jî gotiye, li hemberî <code>Rêveberên hilberîneriyê = </code> (''Executive producer(s)'') û <code>Hilberîner = </code> (''Producer(s)''). [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Once_Upon_a_Time_(r%C3%AAzef%C3%AElm)&diff=707339&oldid=707323&diffmode=source Vitira].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:13, 19 rezber 2018 (UTC) == Infoxa Bram Stoker û Suzanne Collins == Silav Ghybu! Lê mixabin min di gotara Bram Stoker û Suzanne Collins çewtî kir. Gelo tu dikarî wê serrast biki ? Spas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:22, 26 rezber 2018 (UTC) == Şablon:Infobox navçe == Silav Ghybu. li Vê şablonê şuna qeymeqam hêye lakîn şuna "şaredar" tinne. Du kanî têkî?'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 09:02, 28 :{{silav|Mehk63}}, "Şaredar" jî heye.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:12, 28 rezber 2018 (UTC) == Linka şablona infoboxa rêzefîlm == Silav Ghybu ! Te cara din min re ji bo infoboxa kesan linkek şand. Gelo tu dikarî min re linkek ji bo infoboxeke rêzefîlm bişînî ? Spas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:42, 15 kewçêr 2018 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Bnr. {{ş|Infobox Rêzefîlm}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:35, 15 kewçêr 2018 (UTC) Temame min şablon bi xwe dît. Avestaboy == Postera fîlma Keçên belafiroş == Silav Ghybu ! Min Wikimedia Commons Logoya fîlma Keçên Belafiroş ( Bad Girls ) logoya fîlmê gerand ema ew jî tune. Di Wikipediya ya Ingilîzî ema wêne he. Çima bi ingilîzi wêneya posterê he ema ne bi zimanên din tune ? Gelo qanûn her welate bi ferqin an jî destûra wan he ? Firsenda min he ji bo wêne tomar bikim ? Spas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:52, 22 kewçêr 2018 (UTC) == Maps == Hi, nice to see the module maps on your wiki. I have seen your atempt for introducing marker symbol and color defaults, [[Special:Diff/703059]]. Do you still need them? I can add these default options in the master version. --[[Bikarhêner:Vriullop|Vriullop]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vriullop|gotûbêj]]) 16:27, 28 kewçêr 2018 (UTC) : Hello {{ragihandin|Vriullop}} Indeed I tried to change the main options but I did not have the desired effect. And, yes it would be nice to have these default options {{=)}} Thanks--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:39, 30 kewçêr 2018 (UTC) :: A simpler solution, I have added the default icon in [[Şablon:Mapframe]]. You can skip this default using numbered parameters, as I have done in [[Weysel Qerenî]], marker-symbol1 takes precedence over marker-symbol. Another nice solution is [[:eu:Template:Mapa marraztu/ikonoa]], but the version of module wikidata is not compatible. Ping me if you have any question about this module. --[[Bikarhêner:Vriullop|Vriullop]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vriullop|gotûbêj]]) 09:00, 31 kewçêr 2018 (UTC) == OpenStreetMap: Guherîna navên erebî li parêzgeha Dihokê == {{ragihandin|Ghybu}} Tu çawan î? Baş î? Di warê nexşeyên Wikimedia OpenStreetMap de ({{Mapframe|36.860, 43.0000|zoom=11|marker-symbol1=star|marker-color1=#208020|image1=|title1=Dihok|type=maplink}}), tu dizanî li kû derê û çawan ez dikarim navên erebî yên parêzgeha Dihokê biguherînim bo latînî? Silav --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:53, 5 sermawez 2018 (UTC) :{{Silav|MikaelF}} Li ser malpera [https://www.openstreetmap.org/#map=12/36.8438/42.9909 OpenStreetMapê] tê guherandin.<br/>Pêşta [https://www.openstreetmap.org/user/new <u>Hesabekî nû çêke</u>]. Paşê jî bo alîkariyê li jêr binêre: <gallery> Wêne:Osm alîkarî 1.png|1) Kurdîkirina OSMê (1/2) Wêne:Osm alîkarî 2.png|2) Kurdîkirina OSMê: here bin rûpelê (2/2)<br> Û '''Qeyd bike'''. Wêne:Osm alîkarî 3.png|3) Kurdîkirina Nexşeyê (mînak: [https://www.openstreetmap.org/#map=16/36.9154/43.0470]) (1/2) Wêne:Osm alîkarî 4.png|4) Kurdîkirina Nexşeyê (2/2) Wêne:Osm alîkarî 5.png|5) Kurdîkirina Nexşeyê (bo metodek din: here bin rûpelê û ser "All tags" bitikîne)<br><code>name:ku</code> → nav bi kurdî<br><code>alt_name:ku</code> → navên kurdî yên din<br><code>source:name:ku</code> → çavkanî bo navên kurdî<br><code>source:alt_name:ku</code> → ... çavkanî bo navên kurdî yên din </gallery> :Bo agahiyên din bnr. [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:D%C3%AEwan_(p%C3%AA%C5%9Fniyar)&oldid=706927#OpenStreetMap Wîkîpediya:Dîwan (pêşniyar)#OpenStreetMap] û [https://wiki.openstreetmap.org/wiki/Multilingual_names]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:48, 5 sermawez 2018 (UTC) ::Aha, baş e, ez nuka fehm dikim, gelek spas ji bo alîkariya te, tu her hebî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:48, 5 sermawez 2018 (UTC) :::{{ragihandin|MikaelF}} <code>name:ckb</code> jî ji bo navên soranî ne (tîpên erebî).--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:57, 6 sermawez 2018 (UTC) :::Ping {{ragihandin|Gomada|Bikarhêner}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 09:32, 6 sermawez 2018 (UTC) [[Wêne:Osm alîkarî 8.png|thumb|250px|Lîsteya gundan]] ::::Çend agahiyên din: [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/5/5b/Osm_al%C3%AEkar%C3%AE_6.png] (peykên din) û [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/a/a2/Osm_al%C3%AEkar%C3%AE_7.png] (''offset'')--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:25, 8 sermawez 2018 (UTC) :::::{{ragihandin|MikaelF|Bikarhêner|Gomada}} Min '''[http://overpass-turbo.eu/s/Dwg li vira]''' kodekî ('''[//upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/3/30/Osm_al%C3%AEkar%C3%AE_8.png bikaranîn]''') bo lîsteya bajar û gundan çêkir. Bnr jî: [http://overpass-turbo.eu/s/Dwh Tirkiye], [http://overpass-turbo.eu/s/Dwm Iran], [http://overpass-turbo.eu/s/Dwo Iraq] ([http://overpass-turbo.eu/s/Dwi Dihok]), [http://overpass-turbo.eu/s/Dwq Sûrî]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:21, 9 sermawez 2018 (UTC) ::::::Birêz Ghybu, destxweş bî, spas ji bo keda te, em ê hêdî hêdî hînî Openstreetmap bin... karekî balkêş û xweşik e... --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 20:34, 9 sermawez 2018 (UTC) == Koçer Bîrkar == Ez dixwazim di gotarê de wêne tomar bikim .Lê mixabin di infoboxê de cîhe wêne tune . Gelo kes dikare alikariya min bike ?https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Caucher_Birkar_new_medal_Fields.jpg  Silav dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:21, 6 berfanbar 2018 (UTC) == Gotar: Piyana pîroz == Silav Ghybu ! Silav ! Min di Commons de wêne ji bo wê gotarê dît . Gelo hûn dikarin ji kerema xwe re wê di gotarê de tomar (binê tekstê) bikin ? Spas dikim Avestaboy (gotûbêj) 16:38, 16 berfanbar 2018 (UTC) https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Dante_Gabriel_Rossetti_-_The_Damsel_of_the_Sanct_Grael_(1874).jpg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 22:31, 17 berfanbar 2018 (UTC) == Feqên çûkan == Ew gotar bi zimanên din jî he . Gelo hûn dikarin ji kerema xwe re ew lîsteyaya ziman bihevra tomar bikin ? https://en.m.wikipedia.org/wiki/Bird_trapping [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:16, 29 rêbendan 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} Silav, hatiye tomar kirin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:47, 29 rêbendan 2019 (UTC) ::[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Na di lîstê de Kurdî tune .{{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Niha heye {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:45, 29 rêbendan 2019 (UTC) == Samuel Reyher == Es gotar bi Almanî jî he. Gelo hûn dikarin ji kerema xwe re herdu tevhev bikin ?https://de.m.wikipedia.org/wiki/Samuel_Reyher [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:29, 15 adar 2019 (UTC) == Cejna te ya Newrozê pîroz be! == {{ragihandin|Ghybu}} Ev dem û hemû demên te xweş bin, birêz Ghybu, tu çawan î? Cejna te ya Newrozê pîroz be! Tu her hebî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:35, 20 adar 2019 (UTC) == Şêrko == Silav hevalê Ghybu ! Cejna Newroza te pîroz be ! Gelo tu dikarî sernavê gotara Şîrkuh li ser Şêrko biguherînî ? Şîrkûh farisî ye û bi Kurdî Şêrko tê gotin. Jixwe Şêrko bi esle xwe Kurd bû lewma problem tune ku em Şîrkuh re Şêrko bêjin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:37, 20 adar 2019 (UTC) == Bota îy --> iy == {{ragihandin|Ghybu}} Dîsa rojbaş, di rûpela dîrokê ya gotara [[Gerdûnnasî]] (https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Gerdûnnasî&diff=397458&oldid=49386) de min ev bot dît (Bot: Otomatîk nivîs guherandin: (-îy(a|an|ê|ên) +iy\1 )). Ev bot hêjta li kar e û mirov çawa û kengî dikare çalak bike, tu dizanî? Bimîne di xweşiyê de. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:22, 21 adar 2019 (UTC) :{{silav|MikaelF}}. Ew bot yê min e û çalak e ({{b|WîkîBot}}. Binêre gotûbêja [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Ghybu/Ar%C5%9F%C3%AEv_2#Kar%C3%AAn_bot]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 15:52, 21 adar 2019 (UTC) ::Baş e, destxweş bî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:29, 21 adar 2019 (UTC) == Xelatên wergirtî û navzedî ( Jim Parsons ) == Silav hevalê Ghybu ! Min gotar li ser Jim Parson nivîsand. Do min şablona fîlmnîgarî( fîlmografî) ji Wikiya Îngilîzî kopî kir û bi Kurdî wergerand . Min dixwast eynî di bin Xelatên wergirtî û navzedî bikira . Lê mixabin min çewtî dikim. Gelo tu dikarî ji kerema xwe re alîkariya min bikî û şablon tomar bikî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:56, 24 adar 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} {{çêbû}}. Nivîsa "Won" û "Nominated" li vira tê kurdî kirin: {{ş|Won}} û {{ş|Nom}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:37, 24 adar 2019 (UTC) == Gotaran li ser Hu Xin û Lauren Hewett == Min du gotar nivîsand. Yek jî li ser Hu Xin. Gelo tu dikarî her dû gotar li ser Wîkîpediya tomar bikî ? Silav û bi rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:51, 28 adar 2019 (UTC) :{{silav|Avestaboy}}! Girêdanên zimanan bi vî awayî tê çêkirin: # Here ser Wikidata: '''[https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page]''' # Paşê jî here li ser rûpela "Lauren Hewett": '''[[:d:Q274902]]''' # Li ser wê rûpelê, li binî, here ser beşa Wîkîpediya: '''[https://www.wikidata.org/wiki/Q274902#sitelinks-wikipedia]''' # Biguherîne/Li ser mobîlê: ''Site ID'': '''kuwiki''' û ''Sitelink:'' '''Lauren Hewett''' # Tomar bike: li ser "Set the sitelink" bitikîne. :--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:22, 28 adar 2019 (UTC) == Refîq Sabir == Min niha rûpêla Refîq Sabir li ser Wîkîpediya kir. Gotar tek bi 3 ziman he ye . Lê mixabin ku meriv di gotara bî Îngilîzî( Rafiq Sabir) di lîsteyaya zimanan de binêre meriv gotara bi Kurdî na dibîne .Gelo ew xwe wisa ye yan min çewtî kir ? Her wiha min dixwast wateya Badges li ser Wikidata bizan biya. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 23:17, 28 adar 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} Te pirr rind kiriye. Di çend deqîqe an jî saetê de xuya dike {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:52, 29 adar 2019 (UTC)--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:52, 29 adar 2019 (UTC) == Gotara Pasadena (rêzefîlmê televîzyonê) == Silav heval ! Gelo tu dikarî di gotara Pasadena (rêzefîlmê televîzyonê) peyva televîzyon derxî û li ser sernava Pasadena ( rêzefîlm) tomar bikî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 30 adar 2019 (UTC) == Alîkariya botê == {{ragihandin|Ghybu}} Ev dema te xweş be, tu çawan î? Gelo bota te dikare alîkariya min bike? Ez dixwazim kategoriya bi navê "Li gorî kar û pîşeyê kes" biguherînim bo "Kesên li gorî kar û pîşeyê", li gelek gotaran ev kategorî heye û botek ji min zûtir vî karî dike... Destxweş bî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:57, 3 gulan 2019 (UTC) {{Silav|MikaelF}}. Me li '''[[MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js|vira]]''' amûrek bo kategoriyan çêkiribû. '''Bikaranîn''': * Pêşta here vira: [[Taybet:Preferences#mw-prefsection-gadgets]] (''Hevyazên min → Amûr'') * "'''Cat-a-lot, ji bo serrastkirina navên kategoriyan.'''" hilbijêre. * Here di nav kategoriya [[:Kategorî:Li gorî kar û pîşeyê kes]] * Nika di bin kategoriyê de li aliyê çep, nivîsa "'''Cat-a-lot'''" heye → li ser wî bitikîne * "'''Enter category name'''" → Navê kategoriyê binivîse ("Kesên li gorî kar û pîşeyê") → tomar bike * "'''Select all / none'''" → Ser '''all''' bitikîne * "'''Move Copy → Kesên li gorî kar û pîşeyê'''" → Ser '''Move''' bitikîne --[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:40, 3 gulan 2019 (UTC) :{{Silav|Ghybu}}. Mixabin eva ha dernakeve: * Nika di bin kategoriyê de li aliyê çep, nivîsa "'''Cat-a-lot'''" heye → li ser wî bitikîne. :Cat-a-lot tune ye. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:58, 3 gulan 2019 (UTC) ::{{Silav|Ghybu}}, baş e, nuka derdikeve... destxweş bî, mamoste :) --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:39, 3 gulan 2019 (UTC)) :::Spas ji bo alîkariya te! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:39, 3 gulan 2019 (UTC) == Qeymax == Silav Ghybu ! Gotarek li ser sernavê Qeymax he ye . Lê mixabin peyva qeymax Tirki ye. Di gotarên bi zimanên din de peyva Kaymak tê bikaranîn ji ber ku ew gelan Kaymak berî ne naskirin. Ema ew xwarin di pêjgeha kurd cîhekî girîng digirê û bi kurdî peyvên : Toşîr, toxavk, tihûk , sermast  hene . Lewma ez difikirim ku rinde eger em ji bo sernav yek ji wan navên Kurdî bikarbihînin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:55, 8 gulan 2019 (UTC) Serhedê dibêjin to [[Bikarhêner:Sîpan sefa|Sîpan sefa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sîpan sefa|gotûbêj]]) 22:32, 7 gulan 2021 (UTC) == E-name == Rojbaş Ghybu, min e-nameyek ji te re şand. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 09:24, 29 gulan 2019 (UTC) ==Gotara Pagend == Silav hevalê Ghby! Aniha hevalê Mikael F sernavê gotar li ser Yaqût guherand . Bi helwesta min ema pagend daha rinde . Çinkî peyva Yaqût ji zimanê Erebî tê. Her wiha gelekî tirknîjad li Yaqûtistan/Rûsya jî bi navê Yaqût he ye . https://en.m.wikipedia.org/wiki/Yakuts Peyva pagend di ferhenga Îzolî , O-ferheng ( Appa telefona destan ) û gelek ferhengên din de jî he ye . Lewma ez difikirim ku sernavê gotar dîsa bibe pagend. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:07, 21 pûşper 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy|Ghybu}} Na, ez ne bi Avestaboy re me; çima "pagend" ji yaqût "kurdîtir" û çima "rindtir" e? Pagend, peyveke mê ye yan peyveke nêr? Eslê peyva "pagend" çi ye? Yaqût û xelkê saxa tiştekî din e. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:29, 21 pûşper 2019 (UTC) == Infobox == Silav :{{Ragihandin|Ghybu}} gelo tu dikarî ji bo Infoboxê alîkariya min bikî ? Min mesela dixwast ji bo gotara Hêro Mistefa wêneya Wikimedia Commons de tomar bikim lê mixabin wêne ne tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:54, 23 pûşper 2019 (UTC) == şaşî == Silav Ghybu <br> min bi şaşîti wê rûpelê jêbirin kir <br>--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:43, 14 tîrmeh 2019 (UTC) Silav û rez -- <div style="background-color: #FFD30B; color: #ffffff; padding: 8px; text-decoration: none; text-align: center; width: 20%; font-family: Tahoma; font-size: 13px; border: 1px #000000 dotted; -webkit-border-radius: 10px; -moz-border-radius: 10px; border-radius: 10px; text-shadow: 0px 0px 3px #ffcc00;"> [[Bikarhêner:هيفيدار|هيفيدار]] - ^{Têkilî (🔔)}</div> 15:48, 8 tîrmeh 2019 (UTC) :{{merheba|هيفيدار}}! Min fêm kiribû {{=)}}, pirsgirêk tine ye.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:57, 8 tîrmeh 2019 (UTC) ::min bi şaşîti wê rûpelê jêbirin kir = min bi şaşî ve ew rûpela jêbir. [[Bikarhêner:Dilovan Gervan|Dilovan Gervan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Dilovan Gervan|gotûbêj]]) 18:01, 9 îlon 2020 (UTC) :::Min bi şaşî ve ew rûpela jêbir = Min bi şaşî ew rûpel jêbir. Silav --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 05:38, 10 îlon 2020 (UTC) ::::{{r|Dilovan Gervan|MikaelF}} Min tiştekî fêm nekir. We kîjan rûpelê bi şaşî jê bir?{{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:31, 10 îlon 2020 (UTC) :::::{{r|Ghybu|Dilovan Gervan}} Li me bibore, Ghybu, ewa ha gotinên tewş in. Bi silavên germ ji bo te. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 14:48, 10 îlon 2020 (UTC) == Zêr ji bo te, birêz Ghybu == {{Zêr|Ghybu|karê te yê bêhempa li Wîkîpediya kurdî,<br>tu her hebî|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:43, 14 tîrmeh 2019 (UTC)}} :{{Ragihandin|MikaelF}} Gelek spas {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:11, 15 tîrmeh 2019 (UTC) == Şablona Siyasetmedar == Silav hevalê Ghybu ! Min aniha ji bo gotarên [[Robert Kotcharian]] û [[Frederik Willem de Klerk]] şablona siyasetmedar tomar kin. Lê mixabin wêne û şanenav nê tên dîtin. Her wiha tu dikarî sernavê gotar Robert Kotcharian wekî Robert Koçaryan biguherînî ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 22:15, 16 tîrmeh 2019 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} {{=)}} Cêbû!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:26, 16 tîrmeh 2019 (UTC) ::{{silav|Ghybu}} Zor spas. Lê mixabin de şanenavê ( îmze ) Robert Koçaryan bîra kir . Robert Kocharyan signature.png ::Normalî ez şablon bi xwe dikim. Tenê şablona siyasetmedar mira problem dike {{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Ew jî çêbû!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 10:50, 17 tîrmeh 2019 (UTC) == Daxwaz alîkarî == silav,heval eziz.ez ji te daxwaz alîkarî li bare  [[Şablon:Parêzgehên Îranê]] dikim.tu agar dikari vê bibin  va muşkila nişan dayina vê drust bike. spas.[[Bikarhêner:Esn.sh.gh|Esn.sh.gh]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Esn.sh.gh|gotûbêj]]) 08:44, 19 tîrmeh 2019 (UTC) == Sandro Blümel == Silav hevalê Ghybu ! Min gotar derbarê Sandro Blümel de nivîsand û li ser Wikidata tomar kir. Lê mixabin ku meriv gotara almanî di lîsteyê de dinêr e meriv gotara bi Kurdî na bîne . Gelo tu dikarî wê sererast bikî ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:52, 19 tîrmeh 2019 (UTC) ::{{silav|Avestaboy}}! Te çêkirye û tê dîtin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:55, 19 tîrmeh 2019 (UTC) == Salname == {{ragihandin|Ghybu}} dembaş, tu çawan î? Bibêje, mamosta, salnameya ha (https://ku.wikipedia.org/wiki/Şablon:Salname) çawan dihê guherandin? :) Spas... --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:46, 31 tîrmeh 2019 (UTC) :{{silav|MikaelF}}! Mehên sîstemê (tabloya jêr + peyam) li ser [https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki] (bnr. [https://translatewiki.net/w/i.php?search=sermawez&title=Special:Search&go=Here&searchToken=4mr2sehvk7umzu6kq180dgqe3 1] [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:November/ku-latn sermawez] ([https://translatewiki.net/w/i.php?search=sermawez&title=Special:Search&go=Here&searchToken=4mr2sehvk7umzu6kq180dgqe3 1])/ [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:December/ku-latn berfanbar] / ...) an jî li ser [[:en:Common Locale Data Repository|CLDR]]ê (bnr. [https://st.unicode.org/cldr-apps/v#/ku/Gregorian/] / [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:D%C3%AEwan_(p%C3%AA%C5%9Fniyar)#Common_Locale_Data_Repository_(CLDR)], [https://ku.wiktionary.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Bikarh%C3%AAner#Common_Locale_Data_Repository_(CLDR)]) tên girtin... :{| class="wikitable" |- | <code><nowiki>{{CURRENTMONTHNAME}}</nowiki></code> | {{CURRENTMONTHNAME}} |- | <code><nowiki>{{CURRENTMONTHNAMEGEN}}</nowiki></code> | {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} |- | <code><nowiki>{{CURRENTMONTHABBREV}}</nowiki></code> | {{CURRENTMONTHABBREV}} |- | Imze: <code><nowiki>--~~~~</nowiki></code> | --[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:30, 31 tîrmeh 2019 (UTC) |- | <code><nowiki>{{#language:ko|ku}}<br/>{{#language:sv|ku}}</nowiki></code> | {{#language:ko|ku}}<br/>{{#language:sv|ku}} |} :--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:30, 31 tîrmeh 2019 (UTC) ::{{silav|Ghybu}}can, destxweş bî. Min guherînên xwe li translatewiki.net kirine. Bes ez baş tênagehim ez çawa li st.unicode.org xwe tomar bikim, mixabin... Bimîne di dilşadiyê de, mamosta. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:51, 1 gelawêj 2019 (UTC) :::{{silav|Ghybu}}, tu çawan î, baş î? Ti rindê? Di rûpela Destpêkê de "Îro, 7'ê gelawêja 2019'an e (UTC)" berdewam e, li gel îmzeya min jî "10:51, 7 gelawêj 2019 (UTC)" derdikeve, tebax dernakeve... st.unicode.org [https://st.unicode.org/cldr-apps/v#/ku/Gregorian/] nahêle ez xwe tomar bikim. Tu dizanî ez ne pisporê teknîkî me, ez gundî me (!), ji min re bibî alîkar, camêro, anuha em çi bikin? Silav --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 12:47, 7 gelawêj 2019 (UTC) :::: {{silav|MikaelF}}! Pirsgêrek [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:August/ku va] ye.. Koda "ku" jî heye :)--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:59, 7 tebax 2019 (UTC) :::::{{silav|Ghybu}} min rûpelên .../ku-latn bê problem guherandine, lê mixabin nahêlin ez rûpelên .../ku biguherînim, dibêjin mafê min ê guherandinê tune ye û ev peyam derdikeve: "Mafên te bo vê rûpelê biguherîne tune ye ji bo vê sedemê: Translations to this language in this group have been disabled. Reason: This code is for compatibility purposes only. Localise in 'ku-latn' Tu dikarî li çavkaniya vê rûpelê binêrî û wê kopî bikî." --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:39, 7 tebax 2019 (UTC) :{{r|MikaelF}} Bnr. [https://translatewiki.net/wiki/User_talk:Siebrand#Code_language_.22ku.22_56543]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:44, 7 tebax 2019 (UTC) ::Gelek spas! Nuha di rûpela destpêkê de wekî "Îro, 7'ê tebaxa 2019'an e" derdikeve; divê "Îro, 7ê tebaxa 2019an e" be, bê apostrof :) --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:51, 7 tebax 2019 (UTC) :::{{r|MikaelF}} Çênebû : ) Min li ser Wîkîpediyaya kurdî guherand: [https://ku.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:August]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:53, 7 tebax 2019 (UTC) :::{{r|Ghybu}} Belê, çêbû :) destxweş bî, birêz Ghybu, ez nuka pê gelek kêfxweş im. Bi silavên germ --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:02, 7 tebax 2019 (UTC) ::::{{Silav|Ghybu}}, dembaş, tu çawan î? Di rûpela destpêkê de "Îro, 18ê çiriya pêşîna 2019an e" du car bi vî awayî derdikeve. Divê "Îro, 18ê çiriya pêşîn a 2019an e" be û çiriya paşîn a 2019an, kanûna pêşîn a 2020an, kanûna pêşîn a 2020an jî wisa ne. Ez çi bikim, çare nabînim û nizinim çawa sererast bikim. Tu çi dibêjî? Çare heye yan tune ye? :) Bimîne di xweşiyê de. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:44, 18 çiriya pêşîn 2019 (UTC) == Pirtûka Xweşiyê == Silav gevalê Ghybu ! Bi helwesta min daha rinde ku meriv sernavê gotar Kitêba Şîfayê li ser Pirtûka Xweşiyê biguherîne . Wîkîpediyaya Îngilîzî jî mesela The Book of Healing dinivîse . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:19, 4 gelawêj 2019 (UTC) == alîkarî == Silav hevalê delal, hevaleke heye, xwe li wikiyê tomar kiriye, lê nikare guhertinan bike. Navê bikarhênerî: Qurreder. Gelo ji te tê vê pirsgirêkê serrast bikî? --[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 13:37, 22 tebax 2019 (UTC) == Infobox Medya == Silav hevalno ! Gelo tu dikarî ji kerema xwe re Infoboxa Medya di gotara "Magic Kaito" de tomar bikî ? Ji ber ku manga û rêzefîlma Magic Kaito he ye.  Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:05, 30 tebax 2019 (UTC) == Alîkarî == Silav bra, tu dikarî li gotûbêja [[Lurî Piçûk]] binêrî ? [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 16:57, 1 îlon 2019 (UTC) == Şablona çendaniyên fizîkî == {{Silav|Ghybu}} min di rûpela [[Kar (fizîk)|karî]] ya inglîzî ( [[en:Work (physics)]] ) de şablonek xweş dît. Ji bo bi kurtasî pênasîna têgehên fîzîkî tê bikaranîn. Bi ya min dê bi kêrî me jî were şablonek wiha, nabêjî çi? Heke jixwe şablonek wek vê hebe bibexşîne, min nedît :) (Lînka şablonê: https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox_physical_quantity) —[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Pispor|gotûbêj]]) 17:08, 26 îlon 2019 (UTC) :{{silav|Pispor}}. Na, şablona {{ş|Infobox Çendaniyên fizîkî}} nehatiyê çêkirin {{=)}}. Çêkirina şablonan karekî hêsan e: 1) Koda wîkiya îngilîzî li nav {{ş|Infobox Çendaniyên fizîkî}} kopî bike 2) kurdîkirin. Herwiha bnr. {{ş|Infobox}}<br>PS: ''Binêre'' [[Wîkîpediya:Pênc hîm]] (Rêzikên hişk ên Wîkîpediyayê nîn in) û [[:en:Wikipedia:Be bold]] (wêrek bin) {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:52, 26 îlon 2019 (UTC) :: Baş e naxwe. Va ez ê çêkirina şablonê biceribînim, ta ku li hev hat em ê bibînin bê çi dibe :) —[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Pispor|gotûbêj]]) 18:42, 26 îlon 2019 (UTC) ::: {{r|Pispor}} Min şablona te li vira ceriband: [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:Ceriban&type=revision&diff=738800&oldid=732118&diffmode=source]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:54, 26 îlon 2019 (UTC) ::: {{spas}} {{b-|Pispor}}! Belgeya şablonê jî pêwîst e (''li ser "biafirîne" bitikîne'') ji ber ku bikarhênerên din nizanin bi kîjan parametreyan infobox tê bikaranîn. Bo mînak, bnr. {{ş|Infobox Gund}}, {{ş|Infobox Gerstêrk}}, {{ş|koord}}, ... --[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:28, 27 îlon 2019 (UTC) :::: {{silav|Ghybu}}, spas xweş. Belê hay ji wê heme. Min xwast pêşî bi awayekî baş şablonê biqedînim. Ez ê lê vegerim, belgekirinê jî lê zêde bikim. Li belgeyên şablonên dinê binêrim û ji wan jî hîn bibim. Spas ji bo mînakan! -[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Pispor|gotûbêj]]) 01:51, 27 îlon 2019 (UTC) == Problema Têketinê == Silav. Ev hesabê min ê wikipediayê bû: http://tirsik.net/g.php?l=705. Ev du sal bêhtir ez neketibûmê. Berî çend rojan min got ez çend peyvan lê zêde bikim lê min kir nekir min nekarî têkevimê. Niha ji emaila min re jî mail nayê. Ez dikarim çi bikim?{{bêîmze|37.155.167.189}} :{{r|37.155.167.189}} Silav, here vira [[Taybet:PasswordReset]] (''Navê bikarhêner û '''e-nameyê''' xwe binivîse''). Mixabin bê e-peyamê (e-mail) tu nikarî tiştik bikî: hesabeke nû pêwîst e...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:58, 19 kanûna paşîn 2020 (UTC) == Gotara Mezopotamya == Silav, di gotara Mezopotamya de, di “Destpêk û dîrok”ê de, di dawîyê de weha hatiye nivîsandin: Başûr di vir de ji başûr zûtir û pêşketîtir e. Ev tê çi wateyê? Ger şaşîtî tê hebê, hûn dikarin ji kerema xwe, vê sererast bikin? Spas! [[Bikarhêner:NisebinaRengin|NisebinaRengin]] ([[Gotûbêja bikarhêner:NisebinaRengin|gotûbêj]]) 14:17, 26 kanûna paşîn 2020 (UTC) == Şablona Script Serto == {{Silav|Ghybu}} Hevalek gotara Turoyo ji îngilîzî werdigirîne û ji bo alfabeya turoyo wê divê Şablona Script/Serto[[https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Script/Serto/doc]] ya îngilîzî hebe. Min dixwest bi xwe çêbikim lê nebû :D Gelo dikarî ew jî kurdî bikî?--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 14:51, 13 adar 2020 (UTC) ==Pirs == {{Silav|Ghybu}} Kekê li kêmasîyê min nerêne ez te acîz dikim, min duh jî te re pirsekî kir ji bo berendamê revebertiyê li tu hêja bersiv neda yi. Em çi qas li hêvi yê bin.--[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 10:39, 23 adar 2020 (UTC) :{{silav|Ezdînşêr Bêkendî}}. Nizanim, mehek, du meh, sê meh, ... li gorî beşdariyên te. Niha, li vira kes tê nas nake: tenê şeş roj bû ku tu li vira yî.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:34, 23 adar 2020 (UTC) ::{{Ragihandin|Ghybu}} saxbî kekê pirska min ê din heye; em ê çawa bikarî bin [[:en:Template:WPBannerMeta]]çê kin agahîya te heye ? [[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 13:42, 23 adar 2020 (UTC) :::{{r|Ghybu}} Ez li ser ê dişuxlim lê belê gelek tevlihev e.[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 13:43, 23 adar 2020 (UTC) ::::{{silav|Ghybu}} jı bo hewlê te nîşan dayî gelek spas kekê {{=)}}--[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 21:00, 23 adar 2020 (UTC) ==Şablon:Wîkîproje== {{silav|Ghybu}} kekê spas ji bo tu alîkarî yê [[Şablon:WPBannerMeta]] kir. Lê belê wê dem ê pirsgirêkekî me yê din heye. Wî [[Gotûbêj:Zimanê esperanto|Şablonê]] min çêkir li kalîteyê ji nîşan didê lê belê niha wêneyê kalîteyê nîşan nade. Divê şablon [[:en:Template:WPBannerMeta|wekê wusa]] xuya be. Ji kerema xwe bersîvê bide min û ka tu jî binêre em ewqasî hewl dan bila temam be.[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 10:19, 25 adar 2020 (UTC) : {{silav|Ezdînşêr Bêkendî}}. Çêbû?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:05, 25 adar 2020 (UTC) :: "[https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:PageAssessments#Usage PageAssessments]" jî li '''[https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/ vira]''' tê xwestin (mînak: [[phab:T185023]] / [[phab:T184967]])--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:33, 25 adar 2020 (UTC) ::: {{silav|Ghybu}} yanî em ê çawa çê bikin ji kerema xwe alîkarîya min bike min fehm nekir. Ez ji bo xwe çê nakim ji bo wîkîpediya çê dikim.--[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 09:00, 26 adar 2020 (UTC) ==Parastin== {{silav|Ghybu}}, keko hindek gotar min çêkirîne ku gelek ked min ji bo wan xerc kiriye. Keko em çawa dikarin van gotaran biparêzin ku kes nekare van gotaran li gorî xwe biguhere? Ez dixwazim hevkariyê bike li gorî hinek çavkaniyan lê min bi awayekê sîstematîk çêkirine kak Gyhbu, ka çi çareserî hene ji bo derdê min ? [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 19:11, 1 nîsan 2020 (UTC) :{{silav|Mohajeer}}. Erê, em ([[WP:Rêveber]]) dikarin gotaran biparêzin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 20:00, 2 nîsan 2020 (UTC) ==Materyalên alîkari== :{{silav|Ghybu}} gelo di medyaya civakî de gelek kes gazindeyan dikin ku bikaranîna wîkîpediyayê nizanin, gelo çi materyal, vîdeo, nivîs hene ji bo bikaranîna Wîkîpediyaya kurdî lê divê bi kurdî bin, her wisa ez nikarim îmzeya xwe li vir binivîsim, lê ditikînim lê 4 tilde nayên nivîsîn [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) == Piyano == Silav hevalno ! Aniha gotara piyano bi Kurdî bi tenê li ser Wikidata tomar kiriye . Gelo hûn dikarin vê gotarê bi gotarên din li ser Wikidata tevhev tomar bikin? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:42, 25 nîsan 2020 (UTC) == Hekîmo == {{Merheba|Ghybu}}, ez dirêj nakim. Ez xatirê xwe ji te u Wîkîferhengê dixwazim. -- [[Bikarhêner:Hakîmo|Hakîmo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Hakîmo|gotûbêj]]) 15:56, 7 gulan 2020 (UTC) == Gotara Balafirgeha Çewlikê == Slav birêz Ghybu, gotara Balafirgeha Çewlikê çima hate jêbirin?? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:50, 11 gulan 2020 (UTC) :{{silav|Penaber49}}! Na li vira ye: [[Balafirgeha Çewlîgê]]. Bi kurdî navê bajarî [[Çewlîg]] e, "Çewlik" bilêvkirina tirkiya Çewlîgê ye...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:53, 11 gulan 2020 (UTC) ::Temm spas [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:55, 11 gulan 2020 (UTC) == Waftîz == Ew gotar waftîz li ser Wikidata bi zimanên din ji he ye . Gelo hûn dikarin vê gotarê bi gotarên din li ser Wikidata tevhev tomar bikin?https: https://m.wikidata.org/wiki/Q35856 == Betalkirin == Silav û rêz hevalê Ghybu! Dixwazim bizanibim çima hun ev rupela ez bi navê hevalê rojnamevan û medyakar Hogir Silêvaney an Hogir Alsilevanai betaldiken. Hogir ciwanek jêhatî û delale pire ji xizmet û têkoşanê û pir eger hene ko ew kesek Ensîklopedîk be di heman dem da Hogir pir xizmet ji dozeya pirsgirêk û piroblemên civaka kurdî taybet li başor û ewropa jî kirîne, bi rastî jî ez şaş mame çima te ev rupel betalkir û dibêjî çi pêwistî ya Hogir bi tiştek wiha heye. Hogir kesek Ensîklopedîk taybet jî li başorê Kurdistanê bi sedeha vîdyo û erşîfa wî ya ber fireh heye û em bixwazîn yan jî ne ew êdî bi navûdenge. Te jî anîye xeber ko birêz Hogir karekî xweş dike û egoya wî mezine, ûJ ji xeynî rûpelên xwe yên Facebook, Twitter û Instagramê, bi dehan çavkanîi hene mîna dîdar û hevpeyvîn û pirogramên TV-yê, dîsa ew hunermend û wênesazê şêwekare û karîkatorvane xwedîyê dehan pêşangehên hunerê karîkatorî û şêwekarîye. Derbarey wêneyên berêz Hogir pêwîstya wî bi bi reklam krnê nîne. Ez li wê bawerê me ko berêz Hogir ne kesek egoîstbûne. Berêz Hogir di beşê hûnerêî şêwekarî û karîkatoran û rojnamevanîde sekevtî û hêja ye û erşîfa wî pir li berdeste. Berêz Hogir ne tenê du bernameyan çêkirine belko bi dehan bernameyên wî hene û erşîfa wî li berdeste û ev çende di selmîne ko berêz Hogir kesek ensîklopedîke. Xebata wî di warên cuda cuda de ye nek bi tenê rojnamevane weke min li serî xeberday ew Rojnamevane, Hunermendê Şêwekare, Hunermendê Karîkatorvane, Mamostayê hunere. Endamê Sendîkaya Rojnamevanane, Endamê Sendîkaya Hunermendane, Endamê Sendîkaya Karîkatorvana ye, Sernvîskare kovareka kurdî boye, xiwedî îmtiyaze, Endamê Sendîkay mamostayane li başorê Kurdistanê, Endamê Sendîkay mamostayane li welatê Swêdê. Pirsa min ewe gelek kes hene di Wîkî ya kurdî de ko Bi qasî çi ew weke Ensîklopedîk hatne naskirn û çavkanîyên tune. hêvî xazim em Kurd Wîkî ya Kurdî baş bêxîne holê nek bi mîzac biryaran bi deyn ka erê kî li gor mêşkê me di gonce bi keyn Ensîklopedîk kî jî ne ji bêjîn biborîne. Rêz û hurmet Îhsan Ehmet == Peymana nû == Silav {{Ragihandin|Ghybu}} ! Aniha sernavê gotara Peymana nû wek Peyama Nû hatiye nivîsandin. Ew ema çewt e . Peymana Nû ema rast e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:16, 15 hezîran 2020 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Li ku derê? Gotareke bi sernavî [[Peymana nû]] min nedît--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:11, 16 hezîran 2020 (UTC) https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Peyama_Nû [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:14, 16 hezîran 2020 (UTC) == Gotar çêkirin == Brayê {{Ragihandin|Ghybu}} ji bo gotarên nû em çêdikin,ma rêyeke asantir nîne ? Ez dabeşkirina parêzgehên Îranê çêdikim lê her tişt eynî ye, bi rêya BOtekê an bî rêyeke din mirov dikare van hemuyan bike gotar. Tu dikarî alîkarî bidî ? [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 10:13, 16 hezîran 2020 (UTC) :{{silav|Mohajeer}}. Erê: lîste û mînakeke nivîsê pêwîst e.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:15, 16 hezîran 2020 (UTC) ::Keko min lîste û agahî amade kirîne, em çawa bikin ? Em destpê bikin ? {{Ragihandin|Ghybu}} [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 18:58, 16 hezîran 2020 (UTC) :::{{r|Mohajeer}}Lîsteya xwe tevlî vira ([[Bikarhêner:Mohajeer/test]]) bike. Ez paşê çêdkim--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:12, 16 hezîran 2020 (UTC) ==Rêveber== Kak {{Ragihandin|Ghybu}} ev rêveber kî ye li vir ? > [https://ku.wikipedia.org/wiki/Taybet:L%C3%AEsteya_bikarh%C3%AAneran/sysop] [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 11:57, 18 hezîran 2020 (UTC) :{{r|Mohajeer}} Pirsa tê min rind fêm nekir. Ew rûpela lîsteya Rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dide: [[WP:R#Lîsteya dawî ya rêveberan]]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:35, 18 hezîran 2020 (UTC) ::Keko di lînka min şandi de abuss filter hebû wek rêveber. Spas [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 18:37, 18 hezîran 2020 (UTC) ::: {{r|Mohajeer}}Ew Bikarhêner nîne :) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:CentralAuth/Abuse_filter]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:42, 18 hezîran 2020 (UTC) ==Translation request== Hello. Can you translate and upload the articles [[:en:Azerbaijan Democratic Republic]], [[:en:French-Azerbaijani University]] and [[:en:Azerbaijan Technical University]] in Kurdish Wikipedia? They should not be long. Yours sincerely, [[Bikarhêner:Karalainza|Karalainza]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Karalainza|gotûbêj]]) 18:10, 4 tîrmeh 2020 (UTC) == Rêveberî == Birêz {{r|Ghybu}} Ghybucan, gelo tu dikarî alîkariya min bikî, burokratî û rêveberiya min (MikaelF) li Wîkîpediya Kurdî xilas bikî ji kerema xwe re. Ez gelek spasiya te dikim, bila tu hertim serkeftî bî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:14, 14 tîrmeh 2020 (UTC) :{{silav|MikaelF}}. Bi rastî ez jî qefilîme, li ser wîkiya kurdî tiştên rind nayên çêkirin tenê hejmara gotaran tê zêdekirin, ew jî bi formata rind nayên amade kirin. Pirsgirêk tenê qedexekirina zimanê kurdî nîne, binêre zimanê [[:eo:esperantoyî]]. Bi min dîsa jî çend mehan biskin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 20:23, 17 tîrmeh 2020 (UTC) ::Merheba ji we re! Birêz {{ragihandin|MikaelF}} gelo tiştekî em bikaribin heye ku tu fikrê xwe biguherî? Ez ê kêfxweş bibim ku tu sedemên devjêberdana karê xwe bi me re parve bikî. Ez jî bi gotinê Ghybu re me. Bi rastî jî çend bikarhênerên ku pirsgirêka diyalogê bi wan re heye, yekîtiya Wîkîpediyaya kurdî xira kirine, zimanê ku bi kar tînin, ne zimanê karê Wîkiya me ye. Berê hurmet û yekîtî hebû li vir û me di karê xebatê de piştevaniya hev dikir, niha kêm bûye. Lê dîsa jî hêvî dikim tu ji Wîkiya me dûr nekevî. Bimînin di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 09:41, 23 tîrmeh 2020 (UTC) :::Birêz {{ragihandin|Gomada}}, camêrê hêja, tu çawan î? Te rewşa me baş fehm kiriye! Nuka ez ê hindek bêhna xwe vedim, lê pişt re em ê hev bibînin, baş e? :) Ez gelek kêfxweş im ku merivên wek te hebin, hay ji xwe hebe. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:19, 24 tîrmeh 2020 (UTC) ::::Saẍiya canê te, ez baş im. Bêhnvedan heqê te yê xwezayî ye :) Hêvî dikim ku bi riya bêhnvedanê enerjî û xwesteka te ya ji bo Wîkiya me dîsa zêde/xurt bibe. Ji bîr nekin, bê te û Ghybu ''Wîkîya kurdî'' bê xwedî dimîne û qels dibe. Bimînin di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 17:07, 29 tîrmeh 2020 (UTC) == Bourgogne == Bi helwesta min rinde ku em Bourgogne wekî tirkan Burgonya an jî wekî bilêvkirina kurdî Bûrgoyn binivîsin . Mesela em Lausanne jî wek Lozan dinivîsin. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:04, 17 tîrmeh 2020 (UTC) == Cat-a-lot == Merheba Ghybu, hêvî dikim tu baş bî. Ez bawer dikim, pirsgirêkeke Cat-a-lotê heye. Her çiqasî min navê kategoriyê ''Aktrîsên amerîkî'' nivîsandibe jî, Wîkiyê li gorî serê xwe biryar daye û gotar tevlî kategoriyeke din kiriye. Tu dikarî ji kerema xwe biceribînî û ji min re bêjî ka gelo tu jî rastî heman pirsgirêkê têyî yan na?—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 11:46, 25 tebax 2020 (UTC) :{{silav|Gomada}}, min ceriband: niha rind dişuxilî...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:44, 26 tebax 2020 (UTC) ::Herwiha: kurdîkirin: [[MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ku]] / [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot]]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:49, 26 tebax 2020 (UTC) == Spas == Spas ji bonî go te 78.172.104.149 asteng kir. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 16:19, 27 îlon 2020 (UTC) == Wîkîpediya Meha Asyayê 2020 == Merheba. Ji bo pejirandina projeyê alîkariya admînan lazim e. Dikarî vê hel bikî. Spas. : Ji bo agahiyê bnr. https://meta.wikimedia.org/wiki/User_talk:Bikarhêner#WAM2020_welcomes_your_support! -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 22:39, 31 çiriya pêşîn 2020 (UTC) == Gotara di qutiya min de == {{Ragihandin|Gomada}} , {{Ragihandin|Ghybu}} Min çewtî kir . Gelo hûn dikarin gotara bi nimra 1 ji qutiya gotaran tam jêbirin bikin ? https://xtools.wmflabs.org/pages/ku.wikipedia.org/Avestaboy [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:14, 1 kanûna pêşîn 2020 (UTC) :{{silav|Avestaboy}}. Hat jê birin!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 14:59, 1 kanûna pêşîn 2020 (UTC) == AWB general fixes û Auto tag == Silav Ghybu. Dema bi botê sererastkirinan dikim [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedriye_Tahir_G%C3%B6kmen&diff=815237&oldid=814903 van guhertinan] otomatîk tê kirin. Kêfa min bi taybetî bi sererastkirina çavkaniyan hat. Ez dibêm carinan ez van kontrol bikim û van guherandinan pêk bînim, baş e an na? Herwiha [[:en:Template:Underlinked]] [[:en:Template:Orphan]], [[:en:Template:Uncategorized]] jî çêkim?--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 16:21, 3 kanûna pêşîn 2020 (UTC) :Erê baş e :) Spas--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:44, 3 kanûna pêşîn 2020 (UTC) == Proce == Http://diq.wiktionary.org dest pêkerd o. [[Bikarhêner:Xorasan|Xorasan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Xorasan|gotûbêj]]) 15:40, 13 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Kermaşan == Tu kî yî ku ji bo min diyar dikî ez kî me? Em ji xwe re dibêjin Kermanşanî, ne Soranî û ne jî Kurmancî, û li vir Wikipediaya fermî ya Kurdî heye, ku bi sê celebên Kurdî (Başûr, Navend û Bakur) re têkildar e. Ez bala xwe didim dîroka xweya navneteweyî û rastîn, û mafê we û yên mîna we tune ku ji bo min diyar bikin ez kî me li Kermaşanê. https://ckb.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%86[[Bikarhêner:ShewanKara|ShewanKara]] ([[Gotûbêja bikarhêner:ShewanKara|gotûbêj]]) 16:10, 31 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Workshop == Merheba Ghybu. Min carekî ji we re behs kiribû. Ji însiyatîva projeya "Small wiki toolkits" (https://meta.wikimedia.org/wiki/Small_wiki_toolkits) çend kes ji bo lidarxistina workshop-ên ji bo hînkirina infobox-an û karûbarên din ên teknîkî bi wîkiya me re jî têkiliyê danîn. Te jî li ser şablonan xebitiye. Ger tu jî bixwazî dikarî tevlî van workshop-an bibî. Admînên wîkiya me tevlî bibin wê baş be. Dixwazim fikrê te yê di derbarê vê mijarê de hîn bibim. Spas. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 12:07, 1 sibat 2021 (UTC) == Deleting pages == Why are you deleting redirects? This is not helpful. Redirects are useful and should not be deleted. What purpose does deleting useful pages have? This breaks things and is unnecessary. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 06:50, 4 nîsan 2021 (UTC) "Keyaniya Yekbûyî" ''is'' "Brîtanya" in all languages, especially in English. Brîtanya Mezin is an island. Brîtanya is a state, also called the Keyaniya Yekbûyî. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 12:51, 4 nîsan 2021 (UTC) :{{r|GPinkerton}}. No, see [[en:Britain]]. I would even say that most often refers to the island. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:57, 4 nîsan 2021 (UTC) ::Why would you say that? That's certainly not true in the English language in any case, or in Ku.Wikipedia. In French and German the state is almost always meant. People rarely talk about the geography of individual island as much as they talk about politics, history, international relations, economics, and current affairs, and in all of these "Britain" is the natural short form of the state, just as the adjective is "British" and the demonym is "Briton". That's why it's [[en:Brexit]] not [[en:UKexit]]. The country has left the European Union, not the island. There are also no other articles on this wiki to which [[Brîtanya]] might link. Brîtanya is the country after 1707 until now. The island has always been Brîtanya Mezin ({{bi-la|Britannia Maior}}). [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 13:12, 4 nîsan 2021 (UTC) ::There are only two articles on this Wiki ([[Brîtanya]] and [[Brîtanya Mezin]]) and there is a "Şablon:Derbar" at the top of each of them. [[en:WP:NOPIPE|It is better to have redirects than pipelinks]] and be careful that "Brîtanya Mezin" is used for the island (where that is necessary), and not just "Brîtanya". The majority of references to Brîtanya or Britain in the past 300 years will be about the modern state, not the landmass in the Atlantic Ocean. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 13:19, 4 nîsan 2021 (UTC) :::See [https://www.kurdistan24.net/kmr/tag/br%C3%AEtanya here] for example - "Konsulê Brîtanyayê", "Brîtanya êrîşa", "Şaheneya Brîtanyayê", "Koronaya Brîtanî" - or [https://www.facebook.com/watch/?v=1730292233728884 here] - "Parlamena Brîtanya". These are not talking about islands or seas, but states and governments, armies, foreign policies, political institutions. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 13:25, 4 nîsan 2021 (UTC) :::See also: [https://ku.wiktionary.org/wiki/Br%C3%AEtanya] [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 14:07, 4 nîsan 2021 (UTC) == Mast == Tov [[Bikarhêner:Sîpan sefa|Sîpan sefa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sîpan sefa|gotûbêj]]) 22:30, 7 gulan 2021 (UTC) == Invitation for Functionary consultation 2021 == Greetings, Admins of the emerging community, I'm letting you know in advance about a meeting I'd like to invite you to regarding the [[:m:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] and the community's ownership of its future enforcement. I'm still in the process of putting together the details, but I wanted to share the date with you: 10/11 July, 2021. I do not have a time on this date yet, but I will let you soon. We have created a [[:m:Universal Code of Conduct/Functionary consultations/June and July 2021|meta page]] with basic information. Please take a look at the meta page and sign up your name under the appropriate section. Thank you for your time.--[[User:BAnand (WMF)|BAnand (WMF)]] 15:14, 10 June 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:BAnand (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MassMessage/Lists/UCoC_Group&oldid=21568660 --> == Your feedback is needed - Improving the Content Translation tool == Hello Friend, Apologies as this message is not in your native language. The WMF language team is reaching out to you based on your position as an '''admin''' in the Kurdish Wikipedia. In particular, we want to learn about your experience, the issues you encounter with [https://ku.wikipedia.org/wiki/Special:RecentChanges?hidebots=1&hidecategorization=1&hideWikibase=1&hidelog=1&tagfilter=contenttranslation&limit=500&days=30&urlversion=2 articles created with Content translation]. We appreciate the great work you are doing in Kurdish Wikipedia to ensure standard and quality articles are not compromised. However, it is a big task to encounter content that is not standard daily, and a difficult decision to delete them because they fall below standard. '''Our observations''' We noticed that articles created with the Content Translation tool in your wiki are deleted more frequently than in other Wikipedias. We say this because, from our statistics, 10075 articles were added to Kurdish Wikipedia in 2020. Out of the above figure, only 428 of them were translated using the Content Translation tool; 19 of the articles added with Content translation were deleted. Therefore, the tool's low usage and the deletion rate signals a problem or deficiencies peculiar to your Wikipedia. The Content Translation tool can increase content creation in your Wikipedia and is an excellent way to efficiently introduce newcomers to adding content and expand on existing ones. '''Our request''' So, we want you to participate in a survey. The survey will give us insight into how we can improve the tool to get quality articles and reduce the number of deletion, hence making your work easier. Please follow this link to the Survey: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSerq6hRwdB6jCK_CYVqRp_P07zpAqtMDtyDFJ14SwnCHJ89qA/viewform?usp=sf_link '''Take the Survey''']<br> To know how the information collected from the survey will be used, please [[foundation:Content_Translation_Feedback_for_Wikipedia_Admins_Privacy_Statement|read the Privacy Statement]]. If you are not comfortable with taking the survey, that is fine. You can still provide us with feedback in this thread or via [mailto:uozurumba@wikimedia.org email] on the following questions: * What makes the articles created with content translation fall below standard in your Wikipedia? * What are the common mistakes that editors that use content translation make? * How do you think we can improve the  Content Translation tool that will help you with your work or make your task easier and reduce deletion of articles in Kurdish Wikipedia? So please, feel free to give us feedback in any way that is most convenient for you. Thank you so much, as we look forward to your response. [[Bikarhêner:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Gotûbêja bikarhêner:UOzurumba (WMF)|gotûbêj]]) 11:44, 21 hezîran 2021 (UTC) On behalf of the WMF language team. == '''Reminder''': Your feedback is needed - Improving the Content Translation tool == Hello Friend! The WMF Language team earlier reached out to you to participate in a survey to give us insight into improving the [[mw:Content_translation|Content Translation tool]] to make your work as an '''admin''' easier. Towards improving the quality of content in your Wikipedia and avoiding the case of content deletion. Again, we are reaching out to you as a reminder to <u>[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSerq6hRwdB6jCK_CYVqRp_P07zpAqtMDtyDFJ14SwnCHJ89qA/viewform?usp=sf_link '''Take the Survey''']</u> as the '''survey will close on 9th July 2021 (23:59 UTC)'''. The survey will only take you between 10 to 15 minutes. Please [[foundation:Content_Translation_Feedback_for_Wikipedia_Admins_Privacy_Statement|read the Privacy Statement]] to know how the information collected from the survey will be used. If you already took the survey- thank you! '''You don't need to retake it'''. Thank you, as we look forward to your response. [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] 19:17, 6 tîrmeh 2021 (UTC) On behalf of the WMF Language team. <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_11&oldid=21702258 --> == Note regarding BaxçeyêReş == Hi Ghybu, regarding [[Special:Redirect/logid/134609]], I just noticed your block <em>after</em> taking similar action on the English Wikipedia. As your block is temporary, you may like to have a look at [[Special:CentralAuth/BaxçeyêReş]] and keep an eye on the situation. [Wergera otomatîkî] Silav Ghybu, di derbarê [[Special:Redirect/logid/134609]] de, min nihêrt bloka we <em>piştî</em> bi heman rengî li Wikipedia Englishngilîzî kir. Ji ber ku bloka we demkî ye, dibe ku hûn bixwazin [[Special:CentralAuth/BaxçeyêReş]] binihêrin û li rewşê binihêrin. Best regards / Slav û rêz, [[Bikarhêner:ToBeFree|ToBeFree]] ([[Gotûbêja bikarhêner:ToBeFree|gotûbêj]]) 00:14, 24 tîrmeh 2021 (UTC) == Liezen == Create again the page of Liezen. [[Bikarhêner:KurdîmHeval|KurdîmHeval]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KurdîmHeval|gotûbêj]]) 01:38, 3 tebax 2021 (UTC) == Lêgerîna gotarên nû == Silav Ghybu, Min meraq kir çima ev heval [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Jensen_Ackles&curid=122704&diff=1045374&oldid=1045371] wisa dikir. Navekî ku tine ye li ser mobîlê geriyam. Ti car nabêje rûpelê çêke. [https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Taybet:L%C3%AAger%C3%AEn&search=Johnny+Galecki&go=Here&ns0=1] Yanî meriv nikare rûpeleke nû çêke. ([[MediaWiki:Searchmenu-new]] li ser mobîla wîkîpediyayê naxebite. Li ser wîkîferhengê dixebite.{{???}}) Gelo çima ye? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 18:30, 3 îlon 2021 (UTC) :En.wiki jî eynî ye [https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?search=Pirsgir%C3%AAk&title=Special%3ASearch&ns0=1] [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 22:53, 3 îlon 2021 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] Silav. Erê min dîtibû, bi min li ser Phabricatorê tê xwastin. Herwiha bnr. [[:phab:T211006]] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:59, 3 îlon 2021 (UTC) :::Bawer dikim pirsgirêkeke mezin e loma ti kes (min li tr.wiki û ko.wiki jî nêrî) çênekiriye. Li sidebarê Rûpela "Gotarekê nû çêke" zêde bikin? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 23:05, 3 îlon 2021 (UTC) ::::{{r|Balyozxane}} Li ser ca.wiki û fr.wiki dişuxile... <br/>''Li sidebarê Rûpela "Gotarekê nû çêke" zêde bikin?'' Bikarênerên çalak dizanin ;) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:15, 3 îlon 2021 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:Portal:Azerbaijan]] in Kurdish Wikipedia? It certainly does not need to be large and detailed. Yours sincerely, [[Bikarhêner:Karalainza|Karalainza]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Karalainza|gotûbêj]]) 15:10, 24 çiriya pêşîn 2021 (UTC) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:17, 4 kanûna paşîn 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&oldid=22532651 --> == Şablon malpera destpêkê == Silav birêz {{Ragihandin|Ghybu}}, texmîn dikim ku sala 2016an vir ve şablona malpera despêkê ya wîkîpediya kurdî nehatiye guhertin. Şablona wîkîpediya kurdî xirab jî nîne lê ewqas jî baş nîne. Ev demekî ye ku min li ser şablonên wîkîpediyayên destpêkê lêkolîn kir şablona wîkîpediya endonezî ya destpêkê gelek baş dixûyê. Ku me bikariya vî şablonê li ser wîkîpediya kurdî bikar baniya gelek baştir dibûya. Malpera destpêkê ya wîkîpediya endonezî [https://id.wikipedia.org/wiki li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:55, 21 kanûna paşîn 2022 (UTC) Nebî em dikarin jibo guhertina şablona dengdanî bidin destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:57, 21 kanûna paşîn 2022 (UTC) == MCqasim == ?????? [[Taybet:Beşdarî/2003:C5:6705:247:94C9:3DA1:B017:E34F|2003:C5:6705:247:94C9:3DA1:B017:E34F]] 15:22, 13 adar 2022 (UTC) Silav Mcqasim, mixabin tu wîkîpediyayê wek amûra reklamê bikar tînî. Jiber vî yekî gotarên ku li ser wîkîpediya kurdî û wîkîyên din nivîsiye hemî hatin jêbirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:16, 13 adar 2022 (UTC) == Sernavê gotar == Silav! {{Ragihandin|Ghybu}} Min serî de gotar li ser sernavê bangeşevan gotar nivîsand . Ji ber ku mirov bizane ku bangeşevan, bangeşdêr , propagandakar, propagandîst hwd . hemû hemwate ne û ji bo gotar ne pir car bi sernavê cuda were nivîsandin min sernav çend cara guherand . Aniha ez dixwazim dîsa sernav bibe bangeşevan. Lê mixabin guhertin na be.Gelo tu dikarî alikariya min bikî ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:50, 16 nîsan 2022 (UTC) == Gotara zêde == {{Ragihandin|Ghybu}}, Ez dixwazim gotara kozmolojî ji bo jêbirinê pêşkeş bikim . Ji ber ku gotara vê pirtir rindtir bi sernavê gerdûnnasî he ye . Em paşê dikarin gotara kozmolojî beralîkin û kesê ku kozmolojî dinivîse paşê gotara [[gerdûnnasî]] jî dibîn e . Aniha du gotar bi sernavên cuda he ne . Wisa fonksiyona Wîkîpediyaya kurdî xirab dibe . Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:49, 18 nîsan 2022 (UTC) == Êrîşên Nîjadperest == Selamun eykum, Em kurdên Qersê ne. Silav ji Mûşê. Beriya her tiştî Cejna we ya Remezanê pîroz be. Rûpelek heye ku we berê beşdarî wê kiriye. Gotar ji hêla bikarhênerek ne-endam bi navnîşana IP-yê ve hatî hack kirin. Ez dixwazim ku hûn mîhengên rûpelê nûve bikin da ku tenê rayedar karibin wê biguherînin. Weqf bi rêveberên Kurd re marqeyeke serkeftî ye. Pêdiviya me bi marqeyên wisa hêja heye. Bila rêz li destkeftiyên gelê xwe bigirin. Markeyên Tirkî Koton, Mavi, Defacto jî di Wîkîpediya Tirkî de cih digirin. Ji ber ku marqeya kurdî ye rastî êrîşên nijadperestan tê. [[Vakfe.com]] Vakfe Kiye ; Google : https://g.co/kgs/A4bCfx Xwedê te bihêle. (Zayıf kürtçemden ötürü özür dilerim. Aileden öğrendiğimiz kadar telafuz etmeye gayret gösterdim.) {{Ragihandin|MikaelF}} --[[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 21:26, 29 nîsan 2022 (UTC) :Bikarhênerê bêhurmetî we wekî rêveber nabîne. :Hûn dikarin vê ji kesên têkildar re bişînin. :Spas ji bo tevkariya we.@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] [[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 21:52, 29 nîsan 2022 (UTC) {{Silav|JellyBooN}}, ya rastî pargîdanî jibo ku li wîkîpediyayê cîh bigire kêmasî hene. Saziyên ku li ser wîkîpediyayê cih bigirin divê nirxên tomarkirina wîkîpediyayê bîne cih. Ev jî divê bi awayekî baş bê zanîn. Hêvî dikim ev pargîdanî di pêşerojê de gelek pêşve biçe û rastî pirsgirêkên bi awayê neyê [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 21:51, 29 nîsan 2022 (UTC) :Ez ê di nav 1 hefte de çavkaniyên nû lê zêde bikim. Lê wek ku hûn dibînin êrîş li ser wî tê kirin. Spas bremın @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Hudeste razı buye [[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 21:55, 29 nîsan 2022 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] :/ [[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 08:32, 2 gulan 2022 (UTC) == Dear @ghybu == Read the policy guidelines. It is not spam as per policy rules. Do not take any action without providing evidence and proving that it is spam. Remember, Wikipedia is a knowledge sharing platform. You can add content. It is against our policies to damage correct and media-sanctioned content. [[Vakfe (şirket)]] I'd like you to update this thread so that it can be edited by verified users to protect it from vandalism. Instead of opening new items, it is necessary to take precautions against people who harm opened items. [[Taybet:Beşdarî/212.64.215.212|212.64.215.212]] 01:12, 26 tebax 2022 (UTC) == Merhaba , Ghybu == Ghybu , [[Taybet:Beşdarî/177.234.208.75|Bu]] ip adresli kişi bir kukladır. Herşey 29 nisanda başladı. Türkiye Wikipedia ' da Osman Kavala Hakkında yapılan bir düzenlemeyi [https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Osman_Kavala&action=history geri aldığımız] için bize düşman olmuş, Madde geçmişinde açıkca görebilirsiniz. Bu adam 29 nisanda bize saldırmaya başladı. Osman Kavala Maddesine 29 nisanda geri alma işlemi yapmıştık. Bize karşı kin ve öfke beslemiş ve aylardır bize saldırıyor. [[Vakfe (şirket)]] Bu kürt bir işletmedir. Maddeyi onaylamanızı rica ediyorum. Kürtçe Wikipedia'da gördüğüm kadarıyla aktif Wikipedi üyelerinin sayısız az eğer anlayış gösterirseniz sabah akşam katkı sağlamaya devam edeceğiz. Lakin bu tarz Vandal saldırılar gerçekten bizim isteğimizi ve hırsımızı incitiyor. Sevgiler. [[Taybet:Beşdarî/159.146.73.193|159.146.73.193]] 01:11, 22 îlon 2022 (UTC) == Şablon == Silav. https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Tax%C3%AAn_D%C3%AElok%C3%AA Ghybu bra vê şablonê çawa dikine xirab dibî. Ku dikarî sererast bikî? '''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: green;">'''''Mehk63'''''</span>]]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]}''' 00:39, 25 îlon 2022 (UTC) == Gelperestî == Silav {{Ragihandin|Ghybu}}, Gelo tu dikarî peyvên gelperestî , gelkitî û populîzm beralî bikin ? Ew hemwate ne . Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:12, 28 îlon 2022 (UTC) == Pêşraw Ezîzî == {{Ragihandin|Ghybu}}Aniha gotara bi kurdî Pêşraw Ezîzî bi tenê li ser Wîkîdaneyê ( Wikidata) tomarkirî ye . Gelo tu dikarin gotara bi kurdî bi gotarên din li ser Wîkîdane tomar bikin ? Silav û rêz https://m.wikidata.org/wiki/Q25935705 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:29, 13 çiriya pêşîn 2022 (UTC) == Vector (2022) == Silav, te rûya Vector (2022) li ser Chromeê qet ceriband? Xwendin qet ne hêsan e. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:58, 28 çiriya paşîn 2022 (UTC) :{{silav|Balyozxane}}. Na, herwiha min pirsgirêk nedît. Screenshot? Em ê li ser [[phab:|Phabricatorê]] sererast bikin... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:54, 29 çiriya paşîn 2022 (UTC) ::[[File:Vector 2020 ss ku.wiki.png|thumb|2020]] ::[[File:Vector Legacy (2010) ss ku.wiki.png|thumb|2010]] ::Xwendina Legacy 2010 hêsantir e. Herwiha sidebar jî wekî gotûbêja me ya berê dixuye. Ger ser phabricatorê çareseriyeke gelemper bibînin dê baştir be. ::Herwiha bnr {{ş|sister project}} û {{ş|commonscat}} li aliyê rastê ne lê dive li çepê bin. Fikr? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:05, 29 çiriya paşîn 2022 (UTC) {{clear}} == Translatewiki Ku-latn an Ku? == Silav, Ez tim dibêjim ez ê birêz Ghybuyî aciz nekim lê bêyî te kar nameşe {{=)}} Dikarî bersiveke [https://translatewiki.net/wiki/Portal_talk:Ku#[[Portal_talk:Ku-latn]]_62095 ] li vir bidî? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:34, 30 çiriya paşîn 2022 (UTC) == Pirsgirêka xwendina bi Guhartina Dîtbarî == Wek agahdarî, dema tiştekî ser Chromê diguhêrî bi [[WP:GuhartinaDîtbarî]] xwendin dîsa xelet e. Ez ê ser phabricatorê pirs bikim ka çi divê bê kirin. [[File:Gotara Harry Potter dema xwendinê.png|thumb|Gotara Harry Potter dema xwendinê]] [[File:Gotara Harry Potter bi Guhartina Dîtbarî.png|thumb|Gotara Harry Potter bi Guhartina Dîtbarî]] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 14:18, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :{{r|Balyozxane}} Bo pirskirinê: tu û ez? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:52, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Erê, em her du bi hev re serî lê bidin, dê çêtir be, ji ber ku tu zêdetir fêm dikî --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:54, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Îro an sibe, ez ê bixwazim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:56, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::Malî ava --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:01, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{clear}} == Dîroka gotaran == Silav Ghybu. Xêra xwe, dikarî carinan li vê kategoriyê binêre [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] ji bo parastina dîroka wîkîpediyayê? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:54, 19 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Gelek spas. [[:meta:User:Xiplus/TwinkleGlobal]] gelek bi kêr tê ji bo vegerandina guhartoyeke bere. Butonek heye dibêje [restore this version]. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 00:53, 21 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Spas @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]]. Li ser fr.wiki şablonek vitira heye (li tevlî gotûbêjê dikin): [//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Auteurs_cr%C3%A9dit%C3%A9s_apr%C3%A8s_scission] / [//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Auteurs_cr%C3%A9dit%C3%A9s_apr%C3%A8s_copie] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:56, 21 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Min {{ş|kopîkirî}} çêkir. Spas --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 01:34, 21 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == A barnstar for you! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Administrator Barnstar Gold.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''The Admin's Barnstar''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | i am surprised at how you tirelessly working on admin areas, I present you this Barnstar For your hard work, dedication and decent behavior. |} [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 20:59, 5 kanûna paşîn 2023 (UTC) :Spas @[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]] {{=)}}! But it's less and less true... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:07, 6 kanûna paşîn 2023 (UTC) ::Ser xêrê be, Ghybu! Congrats! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:15, 6 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Translate wiki grammar == Dibe ku te nedîtibe: [https://translatewiki.net/wiki/User_talk:Balyozxane#Grammar_for_Kurdish_62270] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 05:00, 6 kanûna paşîn 2023 (UTC) :Demo [https://translatewiki.net/wiki/Portal_talk:Ku#Grammar_demo_62308] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:14, 9 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Spas == Gelek spas ji guhartîya tê di gotara „Tayfur Sökmen“. Silav û mala te ava be! [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 23:25, 12 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Dengdan == Êvar baş hevalê {{Ragihandin|Ghybu}}.Tu çawanî ? Başî ? Em dixwazin sernav û kategoriyên du gotaran standard bikin. Mixabin nêrînên me yên cuda hene. Ji ber vê yekê min pêşniyara dengdanê kir.Ez ê kêfxweş bibim ku tu beşdarê dengdanê bibî.Silav û rêz https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Dadmend%C3%AE#Barkirina_Dadmend%C3%AE_01-2023 https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Dadwer%C3%AE#Barkirina_Dadwer%C3%AE_01-2023 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:06, 24 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Dîroka Tirkiyeyê/Dîroka Anatolyayê == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], min tenê xwest bipirsim niha gotar çawa dixuye, hûn dikarin di nîqaşa gotarê de bibînin, heqaret li min tê kirin wekî tiştekî dij-kurdî tê kirin. Ma ew adil e? Ma em ê bi vî rengî li hev bikin? Ji ber ku min gotarek ji Îngilîzî wergerand? Ji kerema xwe hewl bidin ku min fêm bikin, li pişt vê gotarê ti mebest tune, û ger hebûya, dê çi bikira? Ma tu dixwazî ​​ji min re bibêjî ku Wîkîpediya Îngilîzî jî propagandaya Tirkan e? Ji kerema xwe re, digel hemî dilovanî, siyaseta li derve, ez dikarim vê gotara ku min bi rastî hewl da, vegere? Tiştekî wisa tune ye, ne alîgirê tirkan e. Ez nikarim binivîsim ku cihên çandî yên li Rihayê li Kurdistanê ne, belkî paşê dîsan, lê ji ber ku di wergerandina bi îngilîzî de behsa forma herêmî ya Kurdistanê nayê kirin, min guh neda. Ev gotar ji rastiyan pêk tê. Komkujiyên kurdan an jî ermeniyan di dîroka "Komara tirk" de dihat plankirin. Li vir behsa qetlîamên li hemberî kurdan, ermeniyan, xiristiyanan, cihûyan û misilmanan nayê kirin. Ji ber vê yekê ez li wir pirsgirêkê nabînim, ne dijminatiya Kurdan e. [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 17:00, 9 tîrmeh 2023 (UTC) == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 12:08, 10 tîrmeh 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 --> == Silav, mijar û pirsekî ji bo asteng kirina min == Silav hevalê @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], ez bikarhêner @[[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] me, Ez hêvî dikim ku ez bi nivîsandina navnîşana IP-ya cûda ji we re tu rêwerzan binpê nakim. Min xwest ez li ser astengkirina xwe ji we bipirsim sedema sereke çi ye, piştî dengdayîn bi dawî bû min fikir kir ku êdî astengkirina min namîne. Ez di têgihîştinê de me û ez dixwazim gotara "Dîroka Tirkiyeyê" ji nû ve rêz bikim da ku ew niha jî li gorî rêgezên Wîkîpediya Kurdî be. Ez ne heyranê argûmanan im, û min her gav bi dengek argumantî ya bêalî bi qasî ku ji destê min tê ji bo referansê nivîsandiye. Ez dizanim ku gotarên min bi piranî ji nusxeyên Wîkîpediya îngilîzî an almanî ne, lê ez bi hemû hêza xwe hewl didim ku wan baştir bikim û bi zimanê kurdî re rast bihêlim. Ma rêyek heye ku meriv astengkirina hesabê bikarhênerê min kurt bike? Ez ji xebata li ser Wîkîpediya Kurdî hez dikim, bêyî nêrînên siyasî wê dimeşînim. Min gelek gotar li ser kurdan çêkirine, min di dîrokê de bûyerên kurdî çêkirine ku di tu Wîkîpediyayên din ên vî welatî de tune ne, ma hûn nikarin li ser nîqaşekê li hev bikin? Silav û rêz. [[Taybet:Beşdarî/2001:871:210:30DB:1530:8BA1:7E75:6E95|2001:871:210:30DB:1530:8BA1:7E75:6E95]] 00:32, 30 tîrmeh 2023 (UTC) == Sitenotice ji bo pêşbirka 2023ê == {{ragihandin|Gomada|Ghybu}} Merheba Ghybu. Çawa yî, baş î? Hêvî dikim baş bî. Wekî Kurdish Wikimedians User Group em pêşbirkekê li dar dixin. Yê nivîsîna gotarên nû û baştirkirina gotarên mewcûd. Xêra xwe dikarî nivîsên jêrî li sitenotice îlawe bikî? -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 08:54, 1 kanûna pêşîn 2023 (UTC) <div style="border-radius: 10px; box-shadow: 0 4px 8px rgba(0, 0, 0, 0.2); text-align: center; font-size: 18px; background: #fff;"> <div style="background: linear-gradient(to bottom, #f1c40f, #e67e22); border-radius: 10px 10px 0 0; padding: 5px;"> <div style="text-align: center; font-size: 18px; color: #fff;">Pêşbirka nivîsîna gotaran ji bo Wîkîpediyayên kurdî dest pê kir!</div> </div> <div style="display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; padding: 20px;"> <div style="text-align: left; flex: 1;"> Wîkîpediyên kurdî yên soranî û kurmancî pêşbirkeke nivîsîna gotarên nû û baştirkirina gotarên heyî dike. Pêşbirk di 1ê kanûna yekem a 2023an (meha 12em) dest pê dike û heya dawiya meha kanûna yekem (meha 12em) dewam dike. Hûn tev dikarin beşdarî pêşbirkê bibin û ger heq kiribin xelat werbigirin. Ji bo agahiyên zêdetir li [[m:Special:MyLanguage/Kurdish Wikipedia Editathon - 2023|rûpela pêşbirkê]] binêrin.</div><div style="text-align: right;">[[File:Kurdish Wikimedians User Group Logo (Vertical).svg|100px|link=m:Special:MyLanguage/Kurdish Wikimedians User Group|alt=لۆگۆی کۆمەڵەی ویکیمیدیاوانە کوردەکان]]</div> </div> </div> == Tû dikari alîkariyê bikî? == Min ev nexşe bi frescoya adobe li ser têlefonê çêkir. Lê ez nikarim têkevim şablonê ji ber ku min şîfreya xwe ya Adobe ji bîr kiriye. Tû dikari hundirê giyaya Kereng a rengê mor li ser nexşeyê bi tevahî rengê mor boyax bikin? Min tenê ev xeletî fêm kir. Ev guhertoya PDF-ê tenê li ser komputerê dikare were guherandin. Komputera te heye? Pêdivî ye ku hûn guhertoya Îngilîzî jî rengî bikin. Pêdivî ye ku tû nebata gundelia bi rengê mor boyax bikin. Ma tû dizani pelên SVG çawa biguherînin? <gallery mode="packed"> Wêne:Floraxamirpete.svg|Bi kurdî Wêne:Floraofsouthakdoganlake.svg|Bi inglîzî </gallery> [[Bikarhêner:Vartolu3566|Vartolu3566]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vartolu3566|gotûbêj]]) 21:34, 22 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :{{silav|Vartolu3566}} Erê, ez dizanim SVG çito tên guherandin... Feqet jixwe li ser nexşeyê rengê kerengê mor e, na? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:32, 25 kanûna pêşîn 2023 (UTC) ::Daha iyi anlaman için türkçe anlatacağım. Şimdi haritada her nesnenin bir katmanı vardır programın kenarında merdiven gibi dizilidir. Örneğin mor kereng bitkisini boyamak istersen o nesnenin katmanını seçmelisin. Çiçeklerin üstünde yazı yoksa direkt katmana basmadan da boyayabilirsin. Programda mor rengini seçmek yerine otomatik renk algılama kalemi var onu mor çiçeğin üzerine bas aynı rengi seçer. Mesela Quçan yazısının ve Gum hill yazısının altında mor bir çiçek var. Orayı boyamadan önce onların katmanını seçmelisin, aksi halde Q veya G harfi boyadığın alanın altında kalır. Hem kürtçe hem de İngilizce versiyonu düzenledikten sonra SVG kaydedip bu siteye yüklemen lazım. Başaramazsan da boşver. Mor çiçeklerin içinde boşluğu özellikle yuvarlak ana kısmı var ya o kısmı komple aynı renge boyayabilirsin. Açıklama kutusundaki çiceği de unutma. Bitkilerin isimleri sıralı olarak yazılı ya. [[Bikarhêner:Vartolu3566|Vartolu3566]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vartolu3566|gotûbêj]]) 03:31, 25 kanûna pêşîn 2023 (UTC) == Gotûbêj:Serhildan == Silav. Ji kerema xwe re dikarî rûpela Gotûbêj:Serhildan dîsa çêkî? Ez ê rûpelên xwestî bi sinifa Xwestî ya Şablona Wîkîproje Kurdistan çêkim. Spas --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 14:00, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Modul:Otokat/ceribandin == Silav. Ji kerema xwe re dikarî vê modulê [[Modul:Otokat/ceribandin]] dîsa çêkî? Hebûna rûpelên ceribandinê tiştekî normal e loma ne hewce ne werin jêbirin.--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:33, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) :{{r|Balyozxane}} Bibore, nizanim çima min ew jêbir {{???}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:31, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Gelek spas. Belkî te xwest [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Modul:Katatiral/ceribandin&redirect=no Modul:Katatiral/ceribandin] jê bibî lê otomatîkî çûyî Modul:Otokat/ceribandin û jê bir? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:36, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Translation request == Hello Ghybu, Can you translate and upload the article [[:en:1668 Shandong earthquake]] in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Bikarhêner:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Multituberculata|gotûbêj]]) 15:15, 28 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Tu dîsa bi xêr hatî! == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], tu dîsa bi xêr hatî! Ez hêvîdar im ku tu baş bî. Bimîne di xweşiyê de, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 07:33, 11 nîsan 2024 (UTC) == GFDL == Slav! Te van pelan bi GFDL barkirine: # [[:File:Navçeyên_Başûrê_Kurdistanê.svg]] # [[:File:Navçeyên_Başûrê_Kurdistanê_vala.svg]] # [[:File:Nexşeya_cihan_Bakurê_Kurdistanê_relief.png]] # [[:File:Nexşeya_cihan_Bakurê_Kurdistanê_relief.svg]] # [[:File:Overpass-ku.png]] # [[:File:Wiktionary_MainPage_test_on_ku.wikipedia.png]] Di dosyayan de îfada (Ji bo devjêberdana mafên xwedîtiyê li vir binêre.) hene. Daxuyankirin divê li gorî [[:en:Wikipedia:GFDL standardization]] bêne rakirin. Dibe ku hûn ê amade bin ku ji wan dosyayan îftirayan derxînin? --[[Bikarhêner:MGA73|MGA73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MGA73|gotûbêj]]) 15:40, 31 tîrmeh 2024 (UTC) :{{çêbû}}: It's fixed. Thanks! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:56, 1 tebax 2024 (UTC) == Pozîsiyonên rêveberî, burokratî an heqê astengkirina IP‘an == Silav bi rêz @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], bi mehan pozîsiyonên rêveberî, burokratî an jî bikarhênerên bi heqên astengkirina bikarhênerên din di dest bikarhênerên ne-çalak e. Bê guman, di wîkîpediya bikarhênerên çalak hewce ne. Bi kerema xwe bikarhênerên çalak pirs bikin ku ti kes eleqeya ji bo van pozîsiyonan heye ma, baş ji bo pêşerojê wîkîpediya me ye. [[Taybet:Beşdarî/213.142.97.25|213.142.97.25]] 22:05, 19 tebax 2024 (UTC) == Gelo Hûn dikarin malpera dîrokê'da îro vekin? == jibo sererastkıtın u lê Zêdekirinê [[Bikarhêner:AmedDestan|AmedDestan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:AmedDestan|gotûbêj]]) 12:39, 1 çiriya paşîn 2024 (UTC) == Penaber49 == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], bi kerema xwe carek @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bi asteng bikin ji bo demeke kurt, tevgera wî neheq e, binerin hinek mînakan ji pir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Navik&diff=prev&oldid=1917019 |sernav=Navik: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Ret%C3%AEk%C3%BBl%C3%BBma_endoplazm%C3%AE_ya_l%C3%BBs&diff=prev&oldid=1917020 |sernav=Retîkûlûma endoplazmî ya lûs: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> Xûyeke erîşî li ber her tiştî bi Tirkiye an Tirk. * Naverokên ji çavkaniyên amerîkî Penaber wiha bi nav dike:<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Berxwedana_Kobaniy%C3%AA&diff=prev&oldid=1916719 |sernav=Berxwedana Kobaniyê: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> * Li gorî ne ti enstîtût an çavkaniyekî fermî, lê li gorî Penaber avakirina komara Tirkiye li ser ev asasên ne:<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Tirkiye&diff=prev&oldid=1852949 |sernav=Tirkiye: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> * Jêbirina wêneyan ji gotara [[Recep Tayyip Erdoğan]] bê sedem anîn:<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan&diff=prev&oldid=1891608 |sernav=Recep Tayyip Erdoğan: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan&diff=prev&oldid=1891609 |sernav=Recep Tayyip Erdoğan: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan&diff=prev&oldid=1891610 |sernav=Recep Tayyip Erdoğan: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> Ew têne nêrinekî biçûk ji xwenîşandina Penaber in. Penaber gelek caran bi awayekî ne bealî dixebitê, her tişt ku li gorî îdeolojiya xwe temam e, derbas dibe, ku rast e an jî ne. Bi ve rewşe riya wîkîpediya kurdî jî baştir nabe û cîhe îdeolojî û siyasî dibe. Herwiha, gelek aciz dibe ji xebatên min, lê her xebatê wî ji aliyê bikarhênerên din tê serastkirin di heman deme de. Alîkarî bikin bi kerema xwe. [[Taybet:Beşdarî/2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2|2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2]] 09:01, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ::)) Ji hemî Wîkîpediyayê cîhanê hatiye astengkirin hatiye giliya min dike. Hemî cîhan ji te aciz e sûcê min çi ye. :[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:53, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ::„Hemî cîhan li tê aciz e“ ::* „Hemî cîhan“ kî ye heval? (Vebijarkên peyvên bi vî rengî yên wî ne) ::* Heman kes ji wîkîpediya inglîzî ku ji min aciz bûnê ji tê jî aciz bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-03-23 |sernav=User talk:Penaber49 |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/User_talk:Penaber49 |kovar=Wikipedia |ziman=en}}</ref> (Binerê gotûbêjên wî, ku em dibînin ku Penaber nedixwaze li ser rewşeke bealî û mantiq bixebitê, lê têne bi îdeolojiya xwe dixwazê derbas bibe. ::* Li vir jî, Penaber agahiyên bê çavkanî û çêker jibo gotareke jê dike bi argumana ku ew agahiyên bê çêker in, lê çima an çawa, kes heya îro nizanî û admînîstratorên ingilîzî li ser wê yekê hişyar jî nebûn:<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Mazloum_Abdi&diff=prev&oldid=1263041981 |sernav=Mazloum Abdi: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Mazloum_Abdi&diff=prev&oldid=1263038783 |sernav=Mazloum Abdi: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref> ::* Herwiha, Penaber karên siyasî û îdeolojiya xwe di wîkîpediyayên weke ê îngilîzî de daxwaz ku bike, lê bikarhênerên din 2 cara hewce bûn ku guhertinên wî restore bikin, ji ber ku jibo Penaber agahiyên bi çavkanî ne rast in heya ku bi îdeolojiya xwe yek nabe (Ev jêbirin bi „Propaganda“ bi nav dike li vir).<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=2022_Paris_shooting&diff=prev&oldid=1131462007 |sernav=2022 Paris shooting: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref> û li vir bê sedem anîn agahîyên bi çavkanî jê dike:<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=2022_Paris_shooting&diff=prev&oldid=1131482834 |sernav=2022 Paris shooting: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref> ::[[Taybet:Beşdarî/2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2|2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2]] 10:12, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) :Silav birêz @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] mixabin hûn jî hinek berpirsyarin ku me bi kesên wiha re rû bi rû dihêlin. Min hêj jî fêm nekiriye kesên ku bi sedan car bûne sedema pirsgirêkên mezin û heya niha bi dehan car hatine astengkirin çima nayên asteng kirin ku em neçar dimînin diçin alîkariyê ji wîkîmetayê dixwazin. Niha gotara Berxwedana Kobanê xirab kiriye em sê çar kes didin nadin sererast nabe. Ji kerema xwe kî dibe bila bibe dema civaka Wîkîpediyayê jê aciz bû û guh neda hişyarî û gotinên civakê asteng bikin.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:14, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ::Min {{b|GMerosh}} asteng kir ji ber ku guh nade hişyariyan. {{r|Penaber49}} Dema ku tu gotaran diguherinî peyvên wekî "[https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Berxwedana_Kobaniy%C3%AA&diff=prev&oldid=1916719 derew]" bi kar meyîne (sedemên nerastiyan wan binivîse). [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:34, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) :::Belê rast e peyva derew peyvek argo ye ji vir pê ve ha jê hebim. Spas ji bo bersiv û alîkariya te. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:52, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ;çavkanî {{çavkanî}} == Ji bo babîl == Silav, çima dema ez di babîla xwe de Qamişlo dinvîsim xûya nake? [[Bikarhêner:Elend Silêman|Elend Silêman]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Elend Silêman|gotûbêj]]) 02:35, 18 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Elend Silêman|Elend Silêman]] ev şablon nehatibû çêkirin ji ber vê yekê ne dixuya. Min çêkir li ser û li ser profîla te zêdekir. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 02:55, 18 tebax 2025 (UTC) ::{{r|Penaber49}} Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:14, 18 tebax 2025 (UTC) :::Gelek spas ji bo we! [[Bikarhêner:Elend Silêman|Elend Silêman]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Elend Silêman|gotûbêj]]) 19:45, 18 tebax 2025 (UTC) == Daxwaza alîkariyê == بابەت: داخوازا هاریکاریێ بۆ دروستکرنا بابەتەکێ گرنگ سلاڤ و رێز، جەنابێ کارگێر هیڤیدارم د باشترین رەوش دا بی. ناڤێ من نهێل خەلیلە، دەرهێنەر و بەرپرسێ سوشیال میدیایا رادیۆیا دهۆکم، کو دامەزراوەیەکا فەرمی و کەڤنە ل هەرێما کوردستانێ. من بزاڤ کر بابەتەکێ زانستی لسەر رادیۆیا دهۆک ل ویکپیدیایێ دروست بکەم، لێ مخابن ژبەر کێم شارەزاییا من د یاسایێن ویکپیدیایێ دا، ئەکاونتێ من "Radiofmduhok" ژبەر "ناکۆکیا بەرژەوەندیان" هاتە گرتن. من ب هەلەتی ئەکاونتەکێ دی ژی دروست کر و نوکە من زانی کو ئەڤە ژی کارەکێ نە دروستە. ئەز داخوازا لێبۆرینێ دکەم لسەر ڤان هەلەتیان. ژبەرکو رادیۆیا دهۆک جهەکێ گرنگ و شایستەیە کو ل ڤێ ئینسایکڵۆپیدیایێ هەبیت، من دڤێت داخوازا هاریکاریێ ژ جەنابێ تە یان هەر ئیدیتۆرەکێ دی یێ خودان ئەزموون بکەم کو ئەرکێ دروستکرنا ڤی بابەتی بگرنە ستۆیێ خۆ. ئەز یێ ئامادەمە هەمی ژێدەرێن فەرمی، بەلگەنامە، و لینکێن باوەرپێکری یێن پێدڤی بۆ ڤی بابەتی پێشکێش بکەم. گەلەک سوپاس بۆ دەم و تێگەهشتنا تە. دگەل رێزێ نهێل خەلیل کەمال [[Taybet:Beşdarî/185.187.78.56|185.187.78.56]] 16:28, 19 tebax 2025 (UTC) :Silav, ji bo ku zelaltir be, ez daxwaza xwe bi Kurmanciya standard jî pêşkêş dikim: :'''Mijar: Daxwaza alîkariyê ji bo çêkirina gotareke girîng''' :Silav û rêz, rêzdar rêveber :Hêvîdar im hûn di rewşeke baş de bin. :Navê min Nhel Xelîl e, derhêner û berpirsê medyaya civakî yê Radyoya Duhokê me, ku saziyeke fermî û kevn e li Herêma Kurdistanê. :Min hewl da ku gotareke zanistî li ser Radyoya Duhokê li Wîkîpediyayê çêbikim, lê mixabin ji ber kêmzanîna min di derbarê zagonên Wîkîpediyayê de, hesabê min "Radiofmduhok" ji ber "nakokiya berjewendiyan" hat girtin. Min bi şaşîtî hesabekî din jî çêkir û niha ez dizanim ku ev jî karekî ne durist e. Ez ji bo van şaşîtiyan lêborînê dixwazim. :Ji ber ku Radyoya Duhokê cihekî girîng û hêja ye ku di vê ensîklopediyê de hebe, ez dixwazim daxwaza alîkariyê ji cenabê we yan ji her edîtorekî din ê bi tecrûbe bikim ku erka çêkirina vê gotarê bigirin ser milê xwe. :Ez amade me ku hemû çavkaniyên fermî, belge, û lînkên pêbawer ên ji bo vê gotarê pêwîst in, pêşkêş bikim. :Gelek spas ji bo dema we û têgihiştina we. :Bi rêzdarî :Nhel Xelîl Kemal [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 17:27, 19 tebax 2025 (UTC) ::Silav Nehl Xelîl Kemal, @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] Radyoya Dihokê radyoyeke gelek kevn e di vê mijarê de ez dikarim ji te re bibim alîkar. Ez dixwazim vê fêr bibin gelo di derbarê radyoya Dihokê lînkên nûçeyan heye an na. Ger ku hebin ji kerema xwe li vir zêde bike. Navê fermî ya radyoyê Dihok Radyo ye an Radyoya Dihokê ye? Yanî di belgeyan fermî de kîjan nav derbas dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:36, 19 tebax 2025 (UTC) :::Silav û rêz, @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] :::Gelek spas ji bo bersiv û amadehiya te ya ji bo alîkariyê. Ez gelek kêfxweş bûm. :::Di derbarê pirsên te de: :::# '''Li jêr çend lînkên nûçeyan hene ku behsa Radio Duhok dikin:''' :::#* [ https://www.radioduhok.com/ ] :::#* [ https://navendaxani.com/radioduhok/ ] :::# '''Di derbarê navê fermî de, li gor belgeyên Wezareta Rewşenbîrî, navê rast " Radio Duhok " e.''' :::Heger pêdiviya te bi tiştekî din hebe, ez amade me. Dîsan gelek spas ji bo hevkariya te. :::Bi rêzdarî, :::Aras2025 [[Taybet:Beşdarî/185.187.78.56|185.187.78.56]] 20:29, 19 tebax 2025 (UTC) ::::Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] di çavkaniyan behsa sala damezirandina radyoyê nake. Radyo kîjan sal dest bi weşanê kiriye? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:01, 19 tebax 2025 (UTC) :::::Silav û rêz, @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] :::::Spas ji bo pirsa te. Li gor belgeyên fermî yên Wezareta Rewşenbîrî, Radyoya Duhok di '''14ê çiriya pêşîn a sala 1992an''' de hatiye damezrandin. :::::Ez dikarim wêneyê belgeya fermî jî ji bo we bişînim eger pêwîst be. :::::<nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:05, 19 tebax 2025 (UTC) ::::::Silav, Çavkaniyên wekî rojname, kovar û malper hewce ne... Ne yên ku girêdayî Radyoya Dihokê ne. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:15, 19 tebax 2025 (UTC) :::::::Silav û rêz, @Penaber49 û @Ghybu: :::::::Ez bi dîtina gotara Radyoya Duhokê gelek gelek kêfxweş bûm! Ji dil spasiya hevkariya we ya profesyonel û bilez dikim. We karekî hêja kir. :::::::Ji bo ku gotar hîn dewlemendtir bibe, min du çavkaniyên din ên serbixwe jî dîtin. Hûn dikarin li gorî kêrhatiya wan bi kar bînin: :::::::* <code><nowiki>https://www.xaniagency.com/2021/03/23/%d8%b1%d8%a7%da%af%db%95%d9%87%d8-a7%d9-86%d8-af%d9-83%d8-a7%d8%b1-%d8-b3%d8-a7%d8-a8%d8-b1-%d9-85%d8-b3%d8-aa%db%95%d9-81%d8-a7-%d9-88%db%95%d8-ba%db%95%d8-b1%d8-a7-%d8-af%d9-88%d9-88%d9-85%d8-a7/</nowiki></code> :::::::* <code><nowiki>https://navendaxani.com/radioduhok/</nowiki></code> :::::::Dîsan, ji kûrahiya dilê min, spas ji bo we. Hûn hêmayê xebata Wîkîpediyayê ne. :::::::<nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:27, 19 tebax 2025 (UTC) :::::: Spas xweş. Ez niha gotarê didim despêkirin. Çend çavkaniyên din ên ji xeynî malpera radyoyê hebûya gelek baştir dibûya lê ji ber ku radyo niha li bajarê Dihokê di weşanê de ye li û ji girseyeke gel tê zanîn polîtîkaya Qaîdeya navdarî ya ku ji aliyê girseyeke gel ve tê zanîn tîne cih. Dema ku min li daxuyaniya radyoyê nihêrî gelek bi nêrîneke polîtîk hatiye nivîsandin. Li gorî polîtîkaya bêalî ya Wîkîpediyayê divê bi ti awayê di naveroka gotaran de pesnên partî û sazîyan neyên dayîn. Ji ber ku ev gotara saziyeke cudaye mirov dikare di naveroka vê gotarê de têna carek an du car behsa partiya sîyasî bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:23, 19 tebax 2025 (UTC) :::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], min jî ferq kir ku çavkanî kêm in. Lê difikirim ji ber ku radyo li bajareke wekê Dihokê bi salan e weşanan dike li gorî polîtîkaya navdarî ya Wîkîpediyayê mirov dikare binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:36, 19 tebax 2025 (UTC) ::::::::Gelek spas ji bo rêberiya we ya hêja. ::::::::Li ser daxwaza we ya ji bo çavkaniyên serbixwe, min ev sê lînkên vîdyoyê ji YouTube dîtin ku bi awayekî berfireh behsa Radyoya Duhokê û girîngiya wê dikin. Hêvîdar im ev yek bibin alîkar ji bo nivîsandina gotarê: ::::::::* <code><nowiki>https://youtu.be/lHLHHL3_aEg?si=2F7UymE7WrovK-QT</nowiki></code> ::::::::* <code><nowiki>https://youtu.be/QRmxQHWHK9s?si=qeAglK95tfY2Wyxg</nowiki></code> ::::::::* <code><nowiki>https://youtu.be/JY3P4H19Prc?si=ULIc53JkitfCoje6</nowiki></code> ::::::::Ez ji bo her hevkariyeke din amade me. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 22:29, 19 tebax 2025 (UTC) == Silav û rêz, @Ghybu û @panebaer49 == Gelek spas ji bo rêberiya we ya hêja. Li ser daxwaza we ya ji bo çavkaniyên serbixwe, min ev sê lînkên vîdyoyê ji YouTube dîtin ku bi awayekî berfireh behsa Radyoya Duhokê û girîngiya wê dikin. Hêvîdar im ev yek bibin alîkar ji bo nivîsandina gotarê: * <code><nowiki>https://youtu.be/lHLHHL3_aEg?si=2F7UymE7WrovK-QT</nowiki></code> * <code><nowiki>https://youtu.be/QRmxQHWHK9s?si=qeAglK95tfY2Wyxg</nowiki></code> * <code><nowiki>https://youtu.be/JY3P4H19Prc?si=ULIc53JkitfCoje6</nowiki></code> Ez ji bo her hevkariyeke din amade me. <nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 22:08, 19 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] li gel kêmasiya çavkaniyan min dîsa gotarê da destpêkirin. Ji kerema xwe ger we guhertin û naverokan li gotarê zêdekir agahiyên bê çavkanî û alîgir li gotarê zêde nekin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:39, 19 tebax 2025 (UTC) ::{{r|Aras2025}} Pirsek: [https://www.radioduhok.com/ malpera fermî] bi soranî an jî bi kurmancî hatiye nivîsandin? Herwiha li Dihokê navê radyoyê: "Radyoya Dihokê" an "Radyoya Duhokê" an jî navekî din tê bilêvkirin? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:07, 20 tebax 2025 (UTC) :::Silav û rêz, @Penaber49 û @Ghybu: :::Gelek spas ji bo destpêkirina gotarê û pirsên we yên girîng. Ez ê bi ti awayî destwerdanê di naveroka gotarê de nekim û li benda rêberiya we me. :::Di derbarê pirsên we de, birêz Ghybu: :::# Malpera me ya fermî bi tîpên erebî hatiye nivîsandin, lê zimanê wê bi zaravayê '''Kurmancî (Badînî)''' ye. :::# Li Duhokê, navê rast û belavbûyî '''" Radio Duhok"''' ye. :::Ez ji bo her hevkariyeke din amade me. :::<nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 08:34, 20 tebax 2025 (UTC) ::::'''Slav û rêz, hevalan.''' ::::'''Erê tiştek maye ez bo hewe bikem derbarê Radyoya Duhok?''' ::::'''Eger tiştek lazim bît, ez di xizmetê da me''' [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:22, 20 tebax 2025 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], zimanê malpera Radyoya Dihokê kurmancî (badînî) ye bi tîpên erebî. Ne zaravaya soranî ye. Bi soranî Radyoy Dihok (ڕادیۆی دهۆك) e. Bi kurmancî/badînî "Dihok" (دهۆك) e, ne Duhok (دوهۆك). [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 21:41, 20 tebax 2025 (UTC) ::::'''Slav, em xelkê bajêrê Duhok (Duhok) bi zimanê badînî diaxivîn, ne bi soranî.''' ::::'''Navê Radyoya Duhok vî şêwazî ye (Radio Duhok) yan badînî ( رادیۆیا دهۆک )?''' ::::'''Eger zehmet nebît, vî şêwazê diyarkirî bo me danin.''' [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:47, 20 tebax 2025 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] tu çawan î, baş î? Bi giştî di zaravaya kurmancî da em Dihok (دهۆك) dinivîsin, ne Duhok (دوهۆك). Bimînit di xêr û xoşiyê da. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 21:55, 20 tebax 2025 (UTC) ::::::Başe bubure min baş zmanê kurmancî nzanim ::::::Dyare ez îy xeletim bubure dûbare ::::::Dest xoş hevalê hêjay [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:57, 20 tebax 2025 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]], bira, tu ji min baştir bi kurdî dizanî. Tu her hebî. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:02, 20 tebax 2025 (UTC) ::::::::Gelek subas hevalê pir hêja ::::::::Ez dê subas darbim di babetê (Radio Duhok - رادیۆیا دهۆک ) da hun harîkarya min vket jbu zêdekirna babetî ::::::::Dûbare hun hêjane zor subas [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 22:06, 20 tebax 2025 (UTC) == Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê == {{Infobox organization|name=Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê|image=<!-- Wêneyê logoyê li vir zêde bike -->|founded=[[1991]] (wek Nivîsîngeha Rewşenbîrî) <br> [[28 Adar]] [[2000]] (wek Dezgeha Xani)|location=[[Duhok]], [[Herêma Kurdistanê]]|affiliation=[[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]|website=[http://www.navendaxani.com/ www.navendaxani.com]}} '''Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' dezgeheke medyayî, rewşenbîrî û ragihandinê ye ku bingeha wê li bajarê [[Duhok]]ê ye û ser bi [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] ve ye. Ev navend çendîn sazî û dezgehên medyayî yên girîng ên wekî [[Têlezyona Duhok]], [[Rojnama Evro]] û [[Çapxaneya Xani]] bi xwe ve digire. == Dîrok == Bingeha vê navendê vedigere sala [[1991]]ê, ku wê demê wekî berdewamiya "Nivîsîngeha Rewşenbîrî û Ragihandinê" ya ser bi Lقی 1 ê ya PDKê ve li serdema Şoreşa Gulanê dest bi karê xwe kiribû.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> Di sala [[2000]]î de, ev nivîsîngeh bû "Dezgeha Xani" û ser bi Mekteba Navendî ya Rewşenbîrî û Ragihandina PDKê ve hate girêdan.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> Di sala [[2019]]an de, navê Dezgeha Xani hate guhertin û bû "Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê".<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> == Rêveberên Navendê == Ji destpêka damezrandinê heta niha, ev kesayetî berpirsiyariya navendê kirine: * '''Dr. Rizgar''': 1991-1992 * '''Hemîd Sûrî''': 1992-1994 * '''Karwan Akreyî''': 1994-2000 * '''Fehîm Ebdula''': 2000-2014 * '''Mehfûz Mayî''': 2014-2019 * '''Îhsan Amêdî''': 2019 – heta niha<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> == Dam û Dezgehên Sereke == Navenda Xani ji van sazî û dezgehên medyayî û rewşenbîrî pêk tê: * '''[[Têlezyona Duhok]]''': Di roja [[12 Adar]] [[1992]]an de dest bi weşana xwe ya ezmûnî kir û di [[3 Gulan]] [[1992]]an de bi fermî hate vekirin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''[[Radyoya Duhok]]''': Di sala [[1991]]ê de hatiye damezrandin û di [[14 Cotmeh]] [[1992]]an de bi fermî dest bi weşanê kir. Frekansa wê 88.9MHz û 88.50MHz e.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''[[Rojnama Evro]]''': Rojnameyeke rojane ya bi [[Zimanê kurdî|Kurdî (Kurmancî)]] ye, ku di [[13 Tîrmeh]] [[2005]]an de hejmara xwe ya yekem weşand.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Çapxaneya Xani''': Di [[5 Tebax]] [[1996]]an de hatiye damezrandin û di sala [[2016]]an de hatiye nûjenkirin. Heta niha zêdetirî 80 pirtûkan çap kirine.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Kovara Sivore''': Kovareke mehane ya zarokan e û di [[22 Nîsan]] [[1998]]an de hatiye damezrandin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Ajansa Xani''': Di [[16 Tebax]] [[2021]]ê de ji bo belavkirina nûçe û raporan hatiye damezrandin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Kovara Metîn''': Kovareke rewşenbîrî ya giştî û mehane ye.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Têlezyona Duhok – Werzişî''': Kenalekî werzişî ye ku di [[22 Gulan]] [[2022]]an de hatiye damezrandin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> == Çalakiyên din == Ji bilî kar û birêvebirina van saziyan, baregeha navendê bi lidarxistina kor û semîneran û çapkirina pirtûkan jî radibe. Di navendê de beşên wekî beşa rewşenbîrî, pirtûkxane, beşa rahênan û geşepêdanê, û dokyûmentkirinê jî hene. == Çavkanî == {{Reflist}}== Girêdanên derve == * [http://www.navendaxani.com/ Malpera Fermî ya Navenda Xani] [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 17:16, 23 tebax 2025 (UTC) == Nhel Khalil Kamal == '''Nhel Khalil Kamal''' derhêner, berpirsê medyaya civakî û damezrînerê yekemîn radyoya online ya folklorî li Herêma Kurdistanê ye.<ref>Rojnameya Evro, Hejmar 2645, "Di Dîya Bême Sê Riyareke Bi Rê Ze", nivîskar: Newzad Hemdî. [https://www.calameo.com/read/000139418190493ef609a Girêdan].</ref> == Jînenîgarî == Nhel Khalil li devera Nêhelê ji dayik bûye. Wî beşa Zanistên Komputerê xwendiye û wek pisporê IT kar dike. == Kar û Xebat == Ew wek derhêner û berpirsê medyaya civakî li Radyoya Duhokê kar dike. Yek ji karên wî yên herî berçav damezrandina '''Nhel Radio''' ye, ku wek yekem radyoya online ya taybet bi folklorê Kurdî li deverê tê naskirin. Ev radyo bi taybetî girîngiyê dide folklor û çanda devera Nêheliyan.<ref>Rojnameya Evro, Hejmar 2645, "Di Dîya Bême Sê Riyareke Bi Rê Ze", nivîskar: Newzad Hemdî. [https://www.calameo.com/read/000139418190493ef609a Girêdan].</ref> Herwiha, wî çendîn malperên fermî jî sêwirandine, wek: * www.navendaxani.com * www.radioduhok.com * www.govarametin.com * www.nhelradio.site == Çavkanî =={{Çavkanî}}[[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|Nhel Kahlil Kamal]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|gotûbêj]]) 21:51, 25 tebax 2025 (UTC) == Daxwaza veguhestina rûpelê == Silav heval, Tu dikarî ji kerema xwe vê rûpela min a li jêr bikî gotareke fermî da ku di lêgerînê de derkeve? [[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal]] Gelek spas. [[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|Nhel Kahlil Kamal]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|gotûbêj]]) 23:03, 25 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|Nhel Kahlil Kamal]] li gorî Qaîdeya navdarî yên Wîkîpediyayê gotara her kesê nayên nivîsandin. Qaîde (polîtîka) Wîkîpediya kurdî di derbarê nivîsandina gotaran de wiha dibêje: ''Wîkîpediyaya kurdî destûrê nade reklamên şirketan, sazî û danasîna kesên ne ensîklopedîk. Nivîsandina gotarên bûyeran, kes, sazî û şirketan divê ev sazî, kes û şirket di girîngî ya nivîsandina li ser wîkîpediyayê de bin. Wek mînak dema ku gotarên kesên naskirî (hunermend, nivîskar, stranbêj û hwd.) hate nivîsandin divê ew kes ji aliyê girseyeke girîng ve bêne naskirin, jînenîgarî û xebatên wan ji aliyê saziyên medyayê yên bêalî ku eleqeya wan bi wan kesan re tinene bêne nivîsandin.'' Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 04:23, 26 tebax 2025 (UTC) == Translation request == Hello, Ghybu. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Taybet:Beşdarî/&#126;2025-28854-63|&#126;2025-28854-63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2025-28854-63|talk]]) 13:21, 17 çiriya pêşîn 2025 (UTC) == Translation request 2 == Hello, Ghybu. Can you translate and upload the articles [[:en:1668 Shandong earthquake]] (the deadliest earthquake in the 17th century and the most powerful earthquake in East China) and [[:en:1976 Tangshan earthquake]] (the second deadliest earthquake in history and the deadliest earthquake in the 20th century) in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Taybet:Beşdarî/&#126;2025-28854-63|&#126;2025-28854-63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2025-28854-63|talk]]) 13:21, 17 çiriya pêşîn 2025 (UTC) == Belgekirina şablonan çavkanîya == Silav û rêz, parametreyên şablonên([[Şablon:Jêder malper|Jêder malper]], [[Şablon:Jêder-kitêb|Jêder-kiteb]] hwd) çavkaniyan çiqas ji bo serastkirinê pê bilî bûm jî Wikipediayê parametreyên şablonên nas nake. Çawa ev xeletî serast be dizanî? Min dizanim kû bê belgekirin jî şablonan tê bikaranîn lê gelek hesan dibe vextê ku vê xete serast be. Ez difikirim kû ev xeletî ji ber kêmasiyê TemplateData tê. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 12:06, 3 adar 2026 (UTC) :{{silav|VikiAzad}}! Tu dikarî mînakek bidî ? Li vira problem çî ye: [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%87em%C3%AA_Sor_(%C3%A7em)&diff=prev&oldid=1987003] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:21, 5 adar 2026 (UTC) ::Dema ku guhartinê dîtbarî(visual editor)ye li beşa 'çavkanî lê zêde bike' de vê problema tê dîtin, parametreyên şablonê dernakevin. ::Vexta ku li guhartina çavkanî (beşa ku koda dinivisin) de ger koda şablonê dinivîsim (mînak <nowiki>{{Jêder-malper}}</nowiki>) şunda li beşa guhartinê dîtbarî de pêlê çavkaniya(<nowiki>[[1]]</nowiki>) dikim parametreyên şablonê derdikeve. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 17:06, 5 adar 2026 (UTC) == Alîkarî derbarê Wîkîpediya Sindî de == Silav, ez Siddharth Talreja me ji Wîkîpediya Sindî. Mîna zimanê Kurdî ku bi gelek alfabeyan tê nivîsandin, zimanê Sindî jî bi gelek alfabeyan tê nivîsandin. Lêbelê, em plan dikin ku ji yekê zêdetir alfabeyan bidin nasîn. Min berî vê yekê bi bikarhênerên Wîkîpediya Keşmîrî û Kazakî re têkilî danîbû. Lê ji ber ku Wîkîpediya we yek ji wan çend Wîkîpediyayan e ku veguherîna otomatîk çalak û zindî heye, ez ê pir spasdar bim ger hûn bikaribin alîkariyê bikin û rêberiya xwe bikin ka meriv çawa bi vê yekê re pêşve diçe. Bibore heke di peyama min de xeletî hebin ji ber ku ev guhertoyek wergerandî ji Google Translate ye. Ez bi Kurdî nizanim û her weha ez nizanim hûn bi Îngilîzî dizanin an na, ji ber vê yekê min werger bikar aniye. Spas dikim [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 17:09, 6 adar 2026 (UTC) :{{silav|Siddhu Talreja}}, you first need to create a conversion table. For example, for the Kurdish Wikipedia, we defined the rules for converting from the Latin alphabet to the Arabic alphabet (in PHPn, [https://gerrit.wikimedia.org/r/plugins/gitiles/mediawiki/core/+/refs/changes/73/1119073/5/includes/language/converters/KuConverter.php '''here''']): and [https://gerrit.wikimedia.org/r/plugins/gitiles/mediawiki/core/+/refs/changes/73/1119073/5/includes/language/converters '''here'''] are other conversion examples in other languages ​​to help you. This isn't mandatory; you can simply create your own conversion table. Then, go to the [https://phabricator.wikimedia.org/ '''Phabricator'''] website and submit a request with a link to your project and the conversion construction rules: after discussion, they will take care of it. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 15:50, 7 adar 2026 (UTC) ::Spas ji bo bersivdayînê. Çend pirsên min hene. ::1) Gelo navrû jî hatiye guhertin? ::2) Hûn çawa bi mijara ku tîpên erebî dengdêran bikar naynin re mijûl dibin? ::3) Ger tenê dîtinek demkî bi tîpek din were afirandin, mirovên ku tîpên din bikar tînin çawa dikarin bigerin an binivîsin? [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 16:19, 7 adar 2026 (UTC) :::1) No (the conversion happens automatically) :::2) The Kurdish Arabic alphabet uses the [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_alphabets#Kurdo-Arabic_alphabet Kurdo-Arabic_alphabet]; therefore, there are no diacritics for vowels. :::3) Once the conversion table is set up, you can search in either the Latin or Arabic alphabet; the conversion is automatic and redirects you to the appropriate page. For example: [[دیجلە]] or [[Dîcle]] gives the same result. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:49, 7 adar 2026 (UTC) ::::So the options like edit, view contributions, etc always appear in latin only even when i view in kurdo-arabic? ::::And what can I do if my script is like the traditional arabic without vowel diacritics half of the time? [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 16:57, 7 adar 2026 (UTC) :::::I misspoke :) Everything is converted into Arabic alphabet (the entire interface) using the conversion table. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:04, 7 adar 2026 (UTC) ::::::gelo vebijêrka veguherînê li ser mobîlan jî heye? [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 17:51, 7 adar 2026 (UTC) :::::::Yes: on mobile, you need to click on the language icon [[Wêne:OOjs_UI_icon_language-ltr-progressive.svg|20px]] at the top of the page and choose Arabic, Latin, or another alphabet for which you created the conversion. For example, for Arabic Kurdish you need to click on "تیپێن عەرەبی"; and to return to Latin, you must click on "Kurdî/کوردی". [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:24, 7 adar 2026 (UTC) ::::::::PS: The name translated here is the one that appears in the interface: '''[https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Variantname-ku/ku-latn]''' [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:37, 7 adar 2026 (UTC) == Asteng == silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], gelo tû dikarî vî @[[Bikarhêner:CaliphofJerusalem|CaliphofJerusalem]] bikarhênera asteng bikî. Li wir [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%AAwas&curid=1101&diff=1987649&oldid=1987648] heqeret dike û wir [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bakur%C3%AA_Kurdistan%C3%AA&curid=1105&diff=1987651&oldid=1984520] jî vandalîzm. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 22:53, 7 adar 2026 (UTC) :Silav, {{çêbû}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:15, 7 adar 2026 (UTC) ::Spas 🙏🏻 [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 23:20, 7 adar 2026 (UTC) == Neutrality == The bias and double standards in [[Nîjadkujiya Şirîta Xezeyê|this]] article are unacceptable. Compare this article to the Holocaust; don't you see the difference? Israel is committing genocide! This is what international organizations have confirmed. [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 16:51, 16 adar 2026 (UTC) == Çalakbûna wê == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], hûn bi salan êdî ne çalak in. Baştir e ku kesekî din mafê astengkirine bistîne. Ez Erdal im. Tev bi hev li vir bixebitin û pêşbixin wîkîpediya kurdî. Lê di çalakiya dawîn ji ber ne çalakbûna te, bikarhênerekî xwe kiriye xwedî vê derê. [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16769-27|&#126;2026-16769-27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16769-27|talk]]) 12:05, 17 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:~2026-16769-27|~2026-16769-27]] kekê Erdal ji bo min her kedek ji bo zimanê kurdî gelek pîroz e. Ji bo ku te vê projeyê daye destpêkirin ji bo ked û hewlên te ji te re gelek spas dikim. Ez dikarim bi nirxa herî pîroz sond bixwim ku du sê bikarhênerên çalakên ku niha li vir in, ji ber ku mane bi tenê nekarîne terk a vir bidin. Tenê armanca wan ên "xwe kirina xwedî vê derê" ev bû. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 14:23, 17 adar 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:06, 28 nîsan 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == Têxistina guhartinên botê di îstatîstîkên Wîkîpediya de == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], di îstatîstîkên wîkîpediyaya kurdî de di ''Hejmara guhartinên rûpelan ji avabûna Wîkîpediya heta niha'' guhartina bot-an naye hejmartin. Di hemî wîkîpediyayên din de ew tê hejmartin. Bi kerema xwe wê biguherîn. Aniha zêdetirî 2 milyon guhartinan ji avabûna wîkîpediyaya kurdî heta îro çêbûne, lê bi bot-an dibe ku hejmar ji 3 milyon zêdetir ra dibe. Mala ve ava! [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-33942-16|&#126;2026-33942-16]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-33942-16|talk]]) 18:14, 9 hezîran 2026 (UTC) :Silav! Kîjan statîstîk? [[Taybet:Statîstîk]]? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:08, 10 hezîran 2026 (UTC) ::Erê, statîstîkên taybet de. [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-34130-08|&#126;2026-34130-08]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-34130-08|talk]]) 05:48, 10 hezîran 2026 (UTC) == Xerabkirinê Şablonan == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], [[Bikarhêner:Memwelat|ev bikarhêner]] gelek modul û şablon guhertiye gelek şablon ji ber vê xirab buye. Ji kerema xwe binêre. {{ping|Ghybu}}[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 11:50, 28 hezîran 2026 (UTC) == Bot == <p>Hello @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], hope you're doing well, <p>as you know i use sakura bot to do article category maintenance here on ku.wikipediae. <p>i plan to introduce a new project. such as active_track.py, it maintains a weekly automated "Active Users Tracker" dashboard. The bot updates a weekly list of the top 10 most active users on ku.wiki, <p>The bot already maintans the project on several wikis: ([[:ckb:بەکارھێنەر:Sakura emad/بەکارھێنەرە-چالاکەکان|ckbwiki]], [[:simple:User:Sakura emad/Active-Users|SimpleWiki]], [[:ks:رُکُن:Sakura emad/Active users|ksWiki]], [[:mni:ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯔꯤꯕ:Sakura_emad/Active-Users|MNI Wiki]]) : So my question would be, i wonder if it is ok to create the project and run it immediately?, since i have a bot flag here? or i should seek community consensus first? the project will be under my username space btw. [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 22:22, 20 tîrmeh 2026 (UTC) :Silav {{=)}} I don't see any problem with that kind of task, and I think that's something desired here. But next time, it's better to ask that sort of question here: [[WP:DTH]]. ping {{ping|MikaelF|Penaber49|Avestaboy|Wikihez}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:42, 20 tîrmeh 2026 (UTC) ::Hello @[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]] I think it's possible. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:33, 20 tîrmeh 2026 (UTC) ::: @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] : ) i do apologize! [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 23:57, 20 tîrmeh 2026 (UTC) ::::I was waiting for your response. If you had said that it requires community consensus, I would have moved it to [[WP:DTH]]. If no consensus was needed, I would have deployed the script right away. [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 00:00, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :::::No need to apologize :) It's just that I'm not as active anymore, so it may take me some time to reply. Other users on the Dîwan can also answer you. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:46, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]], ji bo min jî baş e. Sakura emad, when you created this project what was your purpose? Thank you! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:10, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Maintaining a dedicated project to track top 10 active users on a wiki, people like this? and it is popular now? [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 09:17, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]], fine, thank you. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:22, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Do you guys want the language to be localized or in English, if you want it localized i need your help with the translation since i am not a native speaker. [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 23:08, 23 tîrmeh 2026 (UTC) == Slav Ghybu == Min naveroka gotara "Nhêl Xelîl Kemal" di rûpela xwe ya ceribandinê de bi temamî amade kir. Naverok bi awayekî bêalî hat nivîsandin û hemû çavkaniyên nûçeyan ên serbixwe (Rojnameya Evro û Xani Agency) lê hatine zêdekirin. Ji kerema xwe berê xwe bide vî lînkî û heke guncan be kilîta rûpelê veke da ku em rûpela fermî nû bikin: [[Bikarhênêr:Nhelxelilkemal/ceribandin]] Bi rêz, [[Bikarhêner:Nhelxelilkemal|Nhelxelilkemal]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nhelxelilkemal|gotûbêj]]) 19:55, 9 îlon 2026 (UTC) 0auq3gxmpm5x8cbt4x02g1zt8qc8pj2 0 47147 2093555 1119990 2026-09-10T00:10:53Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Kanala Swêşê]] hat sererastkirin 2093555 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Kanala Swêşê]] 02s88njitl3tw05175k60kli552dr29 0 48711 2093516 2088993 2026-09-09T17:55:53Z MikaelF 935 2093516 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | sernavê_wêne = Biroyê Heskî Têlî, fermendarê hêzên kurdan li Agiriyê<ref>[[Rohat Alakom]] (2020). "Wêneyekî ku gelek tiştan vedibêje. Biroyê Heskê Têlî.", Xwebûn, 9:2020, r. 12.</ref> | nav = Biroyê Heskî Telî | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kurdistana Bakur]] | roja_mirinê = {{Mirin|25|tîrmeh|1931}} | cihê_mirinê = Reş a Çaldiranê | esil = [[Kurd]] | pîşe = Fermandarê şoreşgerê Ararat û Makûyê | salên_çalak = 1914 - 1931 }} '''Biroyê Heskî Têlî''', '''Brahîm Paşayê pêşawa''', '''Pilingê Celaliyan''', '''Kirrê Celaliyan''', '''Heskîzade Brahîm''', '''Biro''', '''Biroyê Çargurçik'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/arsivabere/rojanu/nivisen-r.1/roman_biro.htm |sernav=Biro |malper=www.dengekurdistan.nu |tarîxa-gihiştinê=2023-03-18 |roja-arşîvê=2023-03-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230318112929/http://www.dengekurdistan.nu/arsivabere/rojanu/nivisen-r.1/roman_biro.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (jdb. ? - m. {{Mirin|25|tîrmeh|1931}} li Kaniya Reş a Çaldiranê, [[rojhilatê Kurdistanê]]) yek ji siyasetmedar, şervan û fermandarên doza azadiyê ya [[kurd]]an bû.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=LWBtAAAAMAAJ&q=%22Ibrahim+Pasha+Haski+Tello%22&redir_esc=y |sernav=Journey Among Brave Men |paşnav=Schmidt |pêşnav=Dana Adams |tarîx=1964 |weşanger=Little, Brown |ziman=en }} </ref> Ji êla [[Celaliyan]] e. Di dîroka nêzîk a kurdan de wekî lehengekî cihê xwe girtiye.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=W78I4hK0JLQC&dq=%22Ibrahim+Pasha+Haski+Tello%22&pg=PA55&redir_esc=y |sernav=A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan |paşnav=Chaliand |pêşnav=Gérard |tarîx=1993 |weşanger=Zed Books |isbn=978-1-85649-193-8 |ziman=en }}</ref> == Jiyan == Kurê ''Hesk'' û ''Têliyê'' ye. Di [[Şerê cîhanê yê I]] de li dijî dagirkirina [[rûs]]an têdikoşe.<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=BjBtAAAAMAAJ&q=%22Ibrahim+Pasha+Haski+Tello%22&redir_esc=y |sernav=Kurden und Kurdentum: Zeitgeschichte eines Volkes und seiner Nationalbewegungen |paşnav=Franz |pêşnav=Erhard |tarîx=1986 |weşanger=Deutsches Orient-Institut |isbn=978-3-89173-006-5 |ziman=de }}</ref> Dema şer bidawî dibe li [[Bazîd]]ê dijî û bo debara malbata xwe bazirganiyê dike. Heya dawiya jiyana xwe bi rizgarkirina [[Kurdistan]]ê û azadiya kurdan ve mijûl dibe. == Serhildan == Dema [[Şêx Seîd]] serî hildide, Biro jî tevlî dibe (1925). Bi têkçûna serhildanê re xwe dispêre [[Çiyayê Agiriyê]]. Êlên [[Hesenan]] û Celaliyan ji bo serhildana nû birêxistin dike. Yekemîn serhildana Agiriyê lidardixe ([[16ê gulanê]] heya {{Dîrok|17|hezîran|1926}}). Li dijî henga 28.<ref> White, Paul J. (2000). Primitive rebels or revolutionary modernizers?: the Kurdish national movement in Turkey. Zed Books. p. 77. ISBN 978-1-85649-822-7. (bi inglîzî)</ref> a Romê ([[Tirkiye]]) şereke mezin lidardixe. Şer û fermandariya wê di nava kurdan de gelek deng vedide, li ser navê wî gelek stran tên çêkirin.<ref> Rohat Alakom, Hoybûn örgütü ve Ağrı ayaklanması, Avesta, 1998, ISBN 975-7112-45-3, p. 82. (bi tirkî)</ref> Bi alikariya [[Îran]], [[YKSS]], [[Brîtanya]]yê serhildana Agiriyê têk diçe. Bi hezaran pêşmergeyên kurd ji bo ji nû ve xwe amade bikin, derbasê rojhilatê Kurdistanê dibin. Li rojhilatê jî şer gurr dibe. Di {{Dîrok|28|çiriya pêşîn|1927}} de kurd ji nû ve serhildanekê dikin ku [[Xoybûn]]ê jî alîkarî dida. Xoybûn [[Îhsan Nûrî Paşa]] dişîne cem Biro bo alîkarî û serokatiyê. Pêşmergeyên Kurd [[Komara Agiriyê]] dadimezirînin. Brahîm Paşa dibe serokwezîr. Lawên Biro Heskî Têlî, Emer, Dawûd, Êlhamî û birayên wî Ehmed û Eyûb jî di nava pêşmergeyan de ne. Şerên giran rûdidin. Carelê din Îran, YKSS û Brîtanya li cem Tirkiyeyê cih digirin. Diya Biro, [[Têlî Xanima Agiriyê]], birayên wî, zarokên wî şehîd dikevin. Serhildan têk diçe. Biro xwe dispêre nav kurdên rojhilatê. Li wir bi alîkariya kurdên rojhilatê li devedora [[Mako]]yê, sala [[1931]]ê de li dijî artêşa Îranê şerên gerîlayî û carnan jî sengerî lidardixin. Pêşmergeyên kurd fermandarê artêşa Îranê [[Kelb Elîxan Nexşîwan]] dikujin. Ji kurdan pirranî sîvîl, jin û zarokên xwe ji komkujiyên Tirkiyeyê filitandibûn û dixwestin xwe bispêrin kurdên rojhilatê, gelek kes jiyana xwe jidest didin. Li gel [[Ferzende Beg]], Biro jî şehîd dikeve.<ref> Great Britain Foreign Office, British documents on foreign affairs: reports and papers from the foreign office confidential print. From the first to the second world war. Turkey, Iran, and the Middle-East, 1918-1939. The Allies take control, 1920-1921, University Publications of America, 1985, ISBN 978-0-89093-603-0, p. 180. (bi inglîzî)</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Biroye Heski Teli}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]] [[Kategorî:Kesên ji Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Kuştiyên cengê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1931]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Serhildana Şêx Seîd]] [[Kategorî:Serhildanên Agiriyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1877]] 1xm2lehwhiapmkvnrnpzt06kgvfs1iy 0 52043 2093552 467871 2026-09-10T00:10:38Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Kendava Swêşê]] hat sererastkirin 2093552 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Kendava Swêşê]] a040tpwh0mp0ypqqrjltk7n0vggdxa4 0 52044 2093553 467757 2026-09-10T00:10:43Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Kendava Swêşê]] hat sererastkirin 2093553 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Kendava Swêşê]] a040tpwh0mp0ypqqrjltk7n0vggdxa4 0 63284 2093701 2093179 2026-09-10T11:18:41Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2093701 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pargîdanî | nav = SpaceX | logo = [[Wêne:SpaceX-Logo.svg|200px]] | binnivîs = SpaceX | dema damezirandinê = [[2002]] | dema ji hev ketine = | dedema ji hev ketinê = | navend = {{sembola alayê|DYA}} Hawthorne | serkêş = Gwynne Shotwell | hejmara karkera = 2.000 kes ([[2012]]) | malper = {{URL|http://www.spacex.com}} }} '''Space Exploration Technologies Corporation''', ku bi navê bazirganî '''SpaceX''' jî tê naskirin, pargîdaniyeke taybet a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]] ye ku di warê firokariya [[Feza|fezayê]] û teknolojiyên fezayî de dixebite. Pargîdanî ji aliyê Elon Musk ve di 14ê Adara 2002an de bi armanca kêmkirina lêçûnên firînên fezayî û vekirina rêya avakirina koloniya taybet li ser gerstêrka [[Behram (gerstêrk)|Behramê]] hat damezrandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.businessinsider.com/elon-musks-started-spacex-because-he-wanted-to-put-life-on-another-planet-2013-3 |sernav= |roja-gihiştinê=2026-09-08 |archive-date=2019-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401003404/https://www.businessinsider.com/elon-musks-started-spacex-because-he-wanted-to-put-life-on-another-planet-2013-3 |url-status=bot: unknown }}</ref> SpaceX di çarçoveya projeya [[Starlink|Starlinkê]] de gelek [[Peyk|peykên]] destkirî avêtiye fezayê, da ku karûbarê [[Înternet|înternetê]] bi rêya peykan pêşkêş bike. Pargîdanî gelek kapsûl û keştiyên fezayî pêş xistine, di nav wan de kapsûla taybet û nûjen a Dragonê ya SpaceXê jî heye. Herwiha, pargîdanî bi kapsûla Dragon 2 ya SpaceXê gelek kes ber bi [[Îstgeha Valagehê ya Navneteweyî|Îstgeha Fezayê ya Navneteweyî]] ve biriye.<ref>{{Cite web |url=https://blogs.nasa.gov/spacestation/2019/03/03/spacex-crew-dragon-successfully-docks-to-station/ |sernav= |roja-gihiştinê=2026-09-08 |archive-date=2019-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304111321/https://blogs.nasa.gov/spacestation/2019/03/03/spacex-crew-dragon-successfully-docks-to-station/ |url-status=bot: unknown }}</ref> SpaceX yekemîn pargîdaniya taybet bû ku karîbû keştiyeke fezayî bigihîne orbîtê û paşê wê vegerîne [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]]. Herwiha, SpaceX yekemîn pargîdaniya taybet bû ku mîsyoneke bi tenê ji sivîlan pêkhatî bi keştiya fezayî ya xwe bigihîne orbîtê. Pargîdanî di warê avêtina rokêtên orbîtalî û dakêşandina wan a vertîkal de jî bû yek ji pêşengên vê teknolojiyê. Bi hevkariya bi [[NASA|NASAyê]] re, SpaceX heta wê demê 20 mîsyonên ji bo Îstgeha Fezayê ya Navneteweyî pêk anîbû.<ref>{{Cite web |url=http://www.nasaspaceflight.com/2015/04/spacex-falcon-9-crs-6-dragon-stage-return/ |sernav= |roja-gihiştinê=2026-09-08 |archive-date=2015-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511012909/http://www.nasaspaceflight.com/2015/04/spacex-falcon-9-crs-6-dragon-stage-return/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Di Çileya 2023an de, nirxê bazarê ya SpaceXê nêzî 180 milyar dolarên Amerîkayî hat texmînkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.cnbc.com/2023/12/13/spacex-value-climbs-to-180-billion-higher-than-boeing-verizon.html |sernav=}}</ref> == Galerî == <gallery> Wêne:Entrance to SpaceX headquarters.jpg|Pargîdanî </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|SpaceX}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elon Musk]] [[Kategorî:SpaceX| ]] [[Kategorî:Şirket]] j3zbdkiu92z5wt318fp8oi7rycwkakg 3 64931 2093442 1515621 2026-09-09T13:19:05Z Nhelxelilkemal 180351 /* Pirsek ji Nhelxelilkemal (13:19, 9 îlon 2026) */ beşeke nû 2093442 wikitext text/x-wiki {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 1 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }} <!-- Template:Setup auto archiving --> {{Xêrhatin|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:45, 14 reşemî 2015 (UTC)}} == Guhertinên peyvan û sernavan == Silav! {{Ragihandin|MikaelF}} , {{Ragihandin|Ghybu}}, {{Ragihandin|Xwedêda}}, {{Ragihandin|Mehk63}} {{Ragihandin|Gomada}} {{Ragihandin|Penaber49}} {{Ragihandin|Bablekan}} Belkî hûn dizanin ku hevalê {{Ragihandin|Bikarhêner}} roj bi roj min rexne kir ji ber ku min çend peyv û sernav guherand. Carînan min xwe sûcdar kir . Lê ez niha dibînim ku ew hevalê Bikarhêner him derewkar e him jî bi du rû ye . Yaw tu ji me re henek dikî ? Te min zor rexne kir ku min peyvan guherand. Aniha tu eynî kar xwe dikî ? De do serî de sernavê gotara pirtûk wek kitêb guherand. Paşê te bi wê berdewam kir û sernavên hevalê {{Ragihandin|MikaelF}} guherand. Yaw tu xwe çi dihesibînî ? Peyva pirtûk ji aliyê [[Celadet Alî Bedirxan]] hatibû bikaranîn .Nûsazî û reformên wî ji aliyê gelek rewşenbîran hate berdewam kirin . Ma tu niha karê wan mezinan paşguh dikî? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:20, 4 tîrmeh 2022 (UTC) :: {{Ragihandin|Avestaboy}} Islûba te ya xeberdanê nexweş e. Ez jî dikarim sifatên nexweş li te bikim, min heya vêga ji te re wekî sifat tenê "cahil" û "nezan" bi kar anî. Lewma biedeb xeber bide. Tu ne mixatabê min î. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner#top|gotûbêj]]) 20:39, 4 tîrmeh 2022 (UTC) ::: {{r|Bikarhêner}} tu çawan î? Li vir hindek li ser rêz û rêzikên edebê li Wîkîpediyê bisekine: [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Assume_good_faith] / [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Etiquette]. Xwezîka ev rûpêl bi kurdî (latînî) jî hebûna. Silav û rêz. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 12:49, 5 tîrmeh 2022 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ew ne tenê cara yekem e ku Bikarhêner ji bo zimanê xwe yê tûj hat rexne kirin . Li ser kontoya min jî ew ji aliyê hevalê @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] û çend bikarhênerên din ji bo zimanê xwe yê tûj jî hatibû rexne kirin. Ew dersê hê hîn ne bûye . Min li ser gotara [[Mekteba şevînî]] dengdanek li dar xist . Temam ew dikare dengê xwe normal bide. Lê ew berdewam dike ku nîqaşê bi kar bîn e da ku bi tiştê çewt li ser min belav bike . Mixabin, ne hemî bikarhêner û nivîskar her gav çalak in. Lewma ew jî her tim bi şans bû. Ew ji başbûna nivîskar û bikarhêneran bi kar tîn e da ku daxwaza xwe tade bike .Dema ku ez tiştek normal pêşniyar dikim ew bi êrişkarî reaksiyon dike. Bikarhêner ne [[Jimmy Wales]] e. Ew ne xwediyê Wîkîpediyayê ye, ne xwedê ye û ne jî xwediyê zimanê kurdî ye. Gotûbêj ji bo me normal e, lê êdî ez nahêlim ew êriş min bike û devê min qedexe bike. Ew êrişkar dipeyve û paşê xwe wekî bêguneh nîşan dide. Êvar baş [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:52, 13 kanûna pêşîn 2023 (UTC) == Question from [[User:Mehmet Yakut21|Mehmet Yakut21]] on [[Gotûbêj:Friedrich II yê Mezin]] (19:08, 4 kanûna paşîn 2023) == Silav ji we û hezkirîyên we re. Ez dixwazim çavkanîya nivîsê pê ve bikim lê mixabin ez nizanim çawa? Navê Çavkanîyê : Friedrich der Große Werke und Schriften Albert Ritter (Hg.) Ausgabe Weltbild Verlag GmbH, Augsburg 1998 --[[Bikarhêner:Mehmet Yakut21|Mehmet Yakut21]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mehmet Yakut21|gotûbêj]]) 19:08, 4 kanûna paşîn 2023 (UTC) :[[Wêne:Auto-citing a source using VisualEditor.gif|thumb|450px|Lêzêdekirina çavkanîyê]] Silav [[Bikarhêner:Mehmet Yakut21|Mehmet Yakut21]] Min sererast kir [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Friedrich_II_y%C3%AA_Mezin&diff=1139132&oldid=1138810&diffmode=source]. Gelo rast bû? Herwiha bnr wêneyê li aliyê rastê. Tu dikarî ISBNya kitêbekê jî lê zêde bikî da ku çavkanî lê zêde bikî. Niha divê rûpelê binivîsî bi vî şiklî: <code><nowiki>{{Sfn|Ritter|1998|p=105}}</nowiki></code> [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Friedrich_II_y%C3%AA_Mezin&oldid=1139137#cite_ref-FOOTNOTERitter1998105_1-0 nimûne]--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:53, 6 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Wêneyê Adem Geverî == Silav @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] û @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] Ez dixwazim wêneyê [[Adem Geverî]] ji malpera [[Voice of America]] (Dengê Amerîka) bar bikim . Li ser wêneyê logaya Voice of Amerika ye .Gelo etîket rast e û wêne derbasdar e ? https://www.dengeamerika.com/a/1812225.html [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 22:52, 16 nîsan 2023 (UTC) == Çalakbûna te == Silav @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], çalakbûna te li ser Wîkîpediyayê pir kêm e. Gorî min rasta atengkirina bikarhêner bila kesekî çalak be. [[Taybet:Beşdarî/2001:871:210:85B3:2051:54DF:D4E5:C527|2001:871:210:85B3:2051:54DF:D4E5:C527]] 10:54, 23 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Arşîvkirin == Silav bira. Dixwazî gotûbêja te otomatîk were arşîvkirin? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 21:52, 8 sibat 2024 (UTC) : {{r|Balyozxane}} Merheba, belê. Wê baş be. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner#top|gotûbêj]]) 23:01, 8 sibat 2024 (UTC) == Pirsek ji [[User:Nhelxelilkemal|Nhelxelilkemal]] (13:19, 9 îlon 2026) == == Daxwaza vekirina kîlîta rûpela Nhêl Xelîl Kemal == Slav Ghybu, Min naveroka gotara "Nhêl Xelîl Kemal" di rûpela xwe ya ceribandinê de bi temamî amade kir. Naverok bi awayekî bêalî hat nivîsandin û hemû çavkaniyên nûçeyan ên serbixwe (Rojnameya Evro û Xani Agency) lê hatine zêdekirin. Ji kerema xwe berê xwe bide vî lînkî û heke guncan be kilîta rûpelê veke da ku em rûpela fermî nû bikin: [[Bikarhênêr:Nhelxelilkemal/ceribandin]] Bi rêz, --[[Bikarhêner:Nhelxelilkemal|Nhelxelilkemal]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nhelxelilkemal|gotûbêj]]) 13:19, 9 îlon 2026 (UTC) 0zu9maqxyvcr80mxcj5kqzf0pjpyih2 0 65759 2093650 1715152 2026-09-10T09:23:36Z Avestaboy 34898 2093650 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = | çînaser = nivîskar }} '''Zekeriya Qezwînî''' ({{bi-fa|'''أبو يحيئ زكريا بن محمد القزويني'''}}; Navê wî yê dirêj ''Ebû Yehya Zekeriya bîn Muhemmed el-Qezwînî''. jdb. 1202 - m. 1283), [[matematîknas]], [[fizîknas]] û [[Erdnîgarî|erdnasekî]] [[misilman]] yê sedsala 13an e.<ref>http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830903549.html</ref> Ji ber ku li [[Qazwên]]ê hatiye dinyayê jê re gotine ''Qezwînî''. <br> Li Welatên [[Ewropa]]yê weke [[Gaius Plinius Secundus]]ê misilmanan tê naskirin.Bi koka xwe digihîje [[Enes bin Malik]].Di ciwantiya xwe de çûye [[Şam]]ê perwerdeya xwe girtiye. Berhema wî a navdar ''Asar-ul Bilad we Ahbar-ul İbad'', (Athar al-bilad wa-akhbar al-‘ibad), (واخبار العباد) e ku li ser [[erdnîgarî|erdnîgariyê]] ye. Zekeriya Qezwînî evî pirtûka xwe di sala 1275an de nivîsiye. Qezwînî li ser çêbûna [[çiya]]yan u [[jeolojî|jeolojiyê]] dixebite,  Li gorî wî 36.000 (sî û şeş hezar) salan de carek [[stêrk]] gerên xwe bi dawî dikin û ji ber wî li rûyê erdê pir guhertinên mezin çêdibe wek mîna cîhên zaha dibe şilekî û wek behr, cîhên şil û behr jî bidin cîhên zaha.<ref>TDV İslam Ansiklopedisi cilt: 25; r. 160</ref> [[Wêne:Kazvini1.jpg|thumb|çep|150px]] [[Wêne:Kozmografya.jpg|thumb|rast|200px|kozmografyaya ji pirta Z. Qezwînî]] [[Wêne:Tile al-Qazwini Louvre MAO1194.jpg|200px|thumb|Ji pirtûka wî]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Zanyar-şitil}} [[Kategorî:Ajalnasên cîhana îslamî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Faris]] [[Kategorî:Fîlozofên faris]] [[Kategorî:Fîlozofên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1202]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1203]] [[Kategorî:Kesên sedsala 13an]] [[Kategorî:Mirin 1283]] [[Kategorî:Zanyarên misilman]] au7e9n28cpmw1lfkah8vx61n1uneril 0 65773 2093649 1867363 2026-09-10T09:22:56Z Avestaboy 34898 2093649 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} [[Wêne:Al-Jahiz - pages from Kitaab al Hayawaan 4.jpg|thumb|rast|250px|Rûpelek ji pirtûka Elcahiz]] '''Cahiz''' (bi [[erebî]]: الجاحظ), '''Ebû Osman Emr bin Behr el-Kinanî el-Fuqeymî el-Besrî'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} (jdb. 781 [[Besre]] - m. 868) zanyarekî [[ereb]] bû.<ref>http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830902162.html</ref> Di zanistiya xwe de li ser [[biyolojî]], [[zoolojî]], [[dîrok]] û 'îlmê Îslamê xebitiye. Wî xebatên xwe yê zanistî bi pirranî li [[Bexda]]yê ditiye. Cahiz li ser [[fîlolojî]] û [[civaknasî|sosyolojiyê]] ji xwedî 'îlm bû. Tê gotin ku Cahiz nêzikê dûsed pirtûk nivîsandine. == Berhem == * [[Kitab el-Heyewan]] * Kitab el-Buhala * Kitab el-Beyan we el-Tebyîn (Kitabu-l-Beyan we't-Teybîn) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 781]] [[Kategorî:Jidayikbûn 776]] [[Kategorî:Ajalnasên cîhana îslamî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Kesên ji Besreyê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 8an]] [[Kategorî:Mirin 868]] [[Kategorî:Wêjeya erebî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Zanyarên ereb]] 5nt30s3du1jljrs7e7z1urrpdsyssts 0 65975 2093569 2087331 2026-09-10T05:11:35Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2093569 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Kurd}}Ew lîste eşîr û hozên [[kurd]]an li her çar parçe Kurdistanê û parêzgehên xwe nîşan dide.[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|[[Alaya Kurdistanê|Ala]] [[Kurd]]an]] == Kurdistan == [[Wêne:Kurdish-inhabited areas of the Middle East and the Soviet Union in 1986.jpg|thumb]] === Bakurê Kurdistanê === * [[Abdalan]] * [[Alan]] * [[Batkî]] * [[Eşira Brukîyan|Brukî]] * [[Celalî]] * [[Hesenî]] * [[Heyderî]] * [[Jîrkî]] * [[Mahmudî]] * [[Mamxurî]] * [[Reşvan]] * [[Sîpkî]] * [[Taqorî]] * [[Xelhesinî]] * [[Zektî]] === Başûrê Kurdistanê === ==== Dihok ==== Van hozên li [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] hene:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mohseni Sadjadi |sernav=La communauté des réfugiés kurdes irakiens en France Modes de vie et intégration |tarîx=1999 |rûpel=40 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/CLU8WG2VJR.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Berzanî]] * [[Berwarî (eşîr)|Berwarî]] * [[Nhêli (eşîr)|Nhêlî]] * [[Doskî (eşîr)|Doskî]] * [[Ertoşî]] * Gulî * Nerway * [[Mizûrî|Mizûrî]] * [[Rêkan (eşîr)|Rêkan]] * Sharafhan * [[Sindî]] * Akreyî * [[Surçî]] * [[Zêbarî]] ==== Diyale ==== Van hozên li [[Diyale (parêzgeh)|Parêzgeha Diyaleyê]] hene: * [[Bacelanî]]<ref name="Iranicaonline" /> * Biban<ref name="Iranicaonline" /> * [[Feylî (êl)|Feylî]]<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Adel Soheil |sernav=The Iraqi Ba'th Regime's Atrocities Against the Faylee Kurds: Nation-State Formation Distorted |tarîx=2018 |isbn=978-91-7785-892-8 }}</ref> * [[Caf]]<ref name="Soane">{{Jêder-kovar |nivîskar1=Edmonds |pêşnav=C. J. |lînka-nivîskar=Cecil J. Edmonds |tarîx=1936 |sernav=Soane at Halabja |kovar=Journal of the Royal Central Asian Society |weşanger=The Royal Central Asian Society |rûpel=622 |doi=10.1080/03068373608730766 }}</ref> * Kaganlu<ref name="Iranicaonline" /> * [[Kakêyî]]<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Two abducted Kurdish Kaka'i farmers found killed in Khanaqin |url=https://www.kurdistan24.net/en/news/6c738a40-82e3-4b34-aeae-520c0ca80228 |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |ajans=Kurdistan24 |tarîx=11 gulan 2020 }}</ref> * Kakevar<ref name="Iranicaonline" /> * [[Kelhûr]]<ref name="Khanaqin" >{{Jêder-malper |sernav=خانقین |url=https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |weşanger=دانشنامه جهان اسلام |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=2019-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191209163456/https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Leylanî]]<ref name="Iranicaonline" /> * Mamhajan<ref name="Khanaqin" /> * Palani<ref name="Iranicaonline" /> * Qarah Alush<ref name="Iranicaonline" /> * Surah Amiri<ref name="Khanaqin" /> * [[Şêxbizin]]<ref name="Iranicaonline" /> * Zargush<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraqi Kurdish tribe fights Islamic State alone in disputed area |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ajans=Ekurd |tarîx=21 îlon 2014 |roja-arşîvê=2020-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200728114522/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Zenda<ref name="Iranicaonline" /> ==== Helebce ==== Van hozên li [[Helebce (parêzgeh)|Parêzgeha Helebce]] hene: * [[Caf]]<ref name="Soane" /> ==== Hewlêr ==== Van hozên li [[Hewlêr (parêzgeh)|Parêzgeha Hewlêr]] hene:<ref>{{Jêder-malper |sernav=Refugee Review Tribunal - Australia |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1121798/1788_1293716355_irq35023.pdf |malper=ECOI |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |rûpel=2 }}</ref> * Balak<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Evan Mati |nivîskar2=Hugo de Boer |sernav=Contemporary Knowledge of Dye Plant Species and Natural Dye Use in Kurdish Autonomous Region, Iraq |url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_2010-06_64_2/page/139 |kovar=New York Botanical Garden Press |tarîx=2010 |cild=64 |hejmar=2 |rûpel=139 |doi=10.1007/s12231-010-9118-z |weşanger=Springer }}</ref> * [[Ako]]<ref name="usmap1944">{{Jêder-malper |nivîskar1=Archibald Roosevelt |sernav=Kurdish tribal map of Iraq : showing the Iraq portion of Kurdistan and the major Kurdish tribal divisions within Iraq. |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/4172047 |weşanger=Yale University |tarîx=1944 }}</ref> * [[Berzanî]] * [[Mizûrî|Mizûrî]] * Dolamari<ref name="usmap1944" /> * [[Berzincî]] * [[Bilbasî]] * [[Biradost (eşîr)|Biradost]] * [[Dizeyî]] * [[Gerdî]] * [[Herkî]] * Kawani * Khailani * [[Xoşnaw]] * Mantik * Nanakali * Siyan * [[Şiwan]] * [[Surçî]] * Siani * [[Zêbarî]] * Zirrari * Akreyî ==== Kerkûk ==== Van hozên li [[Kerkûk (parêzgeh)|Parêzgeha Kerkûkê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * Amarmel * [[Berzincî]] * [[Delo]] * Jebbarî * [[Kakêyî]]<ref name="Kaka'i">{{Jêder-malper |sernav=Kaka'i |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakai |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}</ref> * Salehi * [[Şerefbeyanî]] * [[Şiwan]] * [[Talebanî]] * [[Zengine]] ==== Neynewa ==== Van hozên li [[Neynewa (parêzgeh)|Parêzgeha Neynewayê]] hene:<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Henry Field |sernav=Anthropology of Iraq: The Northern Jazira |kovar=Peabody Museaum of American Archaeology and Ethnology |tarîx=1951 |cild=11 |hejmar=1 |rr=58–61 |weşanger=Harvard University }}</ref> * Aldîn * [[Bacelanî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Bajalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bajalan-kurdish- |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}</ref> * Bekiran * Dilkan * Duchi * [[Mizûrî|Mizûrî]] * Fuqarah * [[Gergerî]]<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=حه‌مىد گه‌ردى |sernav=هوزى گه‌ردى له کوردستان و جىهاندا : مىرئاوده‌لى، بابان، فه‌ىزووڵڵابه‌گى، گه‌رگه‌رى، عگێدات، گولى : له‌کۆڵىنه‌وه‌ىه‌کى مه‌ىدانى مێژووىىه |tarîx=2006 }}</ref> * Hababah * Hasenan * Heskan * [[Kakêyî]]<ref name="Kaka'i" /> * Kiran * Mendikan * Mehirkan * Simoqî * Reşkan ==== Silêmanî ==== Van hozên li [[Silêmanî (parêzgeh)|Parêzgeha Silêmanîyê]] hene:<ref>{{Jêder-kovar |sernav=Iraq: Sulaymaniyah Governorate assessment report |tarîx=31 tebax 2006 |url=https://reliefweb.int/report/iraq/iraq-sulaymaniyah-governnorate-assessment-report |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |weşanger=[[Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî|UNCHR]] }}</ref> * Erdelan<ref name="Camcamal" >{{Jêder-malper |sernav=Camcamal |url=http://iranicaonline.com/articles/camcamal-kurdish-cam-river-and-camal-jamal-personal-name-in-the-sources-also-written-jamjamal-a-fertile-dehesta |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}</ref> * [[Bacelanî]] * [[Berzincî]] * [[Çengînî]]<ref name="usmap1944" /> * [[Gûran (êl)|Gûran]] * [[Hemewend]] * [[Caf]] * Jebbarî * [[Kelhûr]]<ref name="Camcamal" /> * [[Bilbasî|Mangûr]]<ref name="usmap1944" /> * [[Şiwan]] * [[Zengine]] === Rojavaya Kurdistanê === ==== Heleb ==== Van hozên li [[Heleb (parêzgeh)|Parêzgeha Helebê]] hene:<ref name="Lescot">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Lescot |pêşnav1=Roger |sernav=Çiyayê Kurmênc û Tevgera Murûdan |tarîx=1990 |cih=[[Paris]] |rûpel=3 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/4UVB2YMZG3.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}</ref> * Amkan * [[Berazî]]<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Kren |pêşnav1=Karin |sernav=La culture matérielle des Kurdes syriens et turcs |tarîx=1994 |rûpel=98 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/5CR97JM6UK.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}</ref> * Biyan * Cûmiyan * [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]]<ref name="rumaf" /> * Heyştiyan * [[Reşwan]]<ref name="rumaf">{{Jêder-nûçe |sernav=أكراد مناطق الشهباء |url=http://rumaf.net/?p=722 |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 |ajans=rumaf |tarîx=17 kanûna pêşîn 2015 }}</ref> * Rûbariyan * [[Şêxan]] * Xastiyan * Xerzan ==== Hesîçe û Reqa ==== Van hozên li parêzgehên [[Reqa (parêzgeh)|Reqayê]] û [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçeyê]] hene:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Jawad Mella |sernav=Kurdistan and the Kurds Under the Syrian Occupation |tarîx=2015 |isbn=9781499096521 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mehmûd ê Sebrî |sernav=Nasnameya Kurdî li Sûriya |tarîx=2011 |cih=[[Bêrût]] |rr=253–254 }}</ref> * [[Abasan (eşîr)|Abasan]] * Aliyan * Aşitan * [[Berazî]] * Daqoran * [[Dazwanî]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://firatnews.com/rojava-surIye/rojavali-kuert-asiretleri-calistayda-bulustu-130229 |sernav=Rojavalı Kürt aşiretleri çalıştayda buluştu {{!}} ANF |tarîxa-gihiştinê=2022-05-02 |ziman=tr }}</ref> * Dorkan * Gabara * [[Hesenan (eşîr)|Hesenan]] * Hawna * Ketikan * [[Kîkan]] * Koçer * [[Hevêrkan]] * [[Mîlan (êl)|Milan]] * [[Mîran]] * Omerkan * [[Omerî (eşîr)|Omerî]] * Pinar * [[Şêxan]] === Rojhilata Kurdistanê === ==== Azerbaycana Rojava ==== Van hozên li [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Parêzgeha Azerbaycana Rojavayê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * Bagzâdah * [[Biradost (eşîr)|Biradost]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Baradust |url=http://www.iranicaonline.org/articles/baradust-kurdish-bradost-name-of-kurdish-tribe-region-mountain-range-river-and-amirate |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Celalî]] * [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Chahardoli"/> * Dehbokrî<ref>{{Jêder-malper |sernav=Deh-Bokri |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deh-bokri |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]] * Fêzilahbegî * [[Gewirk]] * [[Mizûrî|Mizûrî]] * Haydaran * [[Herkî]]<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Kahn |pêşnav=Margaret |sernav=Children of the jinn: in search of the Kurds and their country |url=https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn |gihiştina-urlyê=registration |weşanger=Seaview Books |sal=1980 |isbn=9780872235649 |cih= |rr=[https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn/page/48 48] }}</ref> * [[Kurhesinî]] * Malkari * [[Bilbasî|Mamaş]] * [[Bilbasî|Mangûr]]<ref name="Mangur" >{{Jêder-malper |sernav=(منگور (ایل |url=http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |weşanger=Portal.nlai.ir/ |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 |tarîxa-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726173011/http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Mîlan (êl)|Mîlan]] * [[Mukrî (êl)|Mukrî]] * Pîran * Suseni * [[Şikak]] * [[Zerza]] ==== Hemedan ==== Van hozên li [[Hemedan (parêzgeh)|Parêzgeha Hemedanê]] hene: * [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Chahardoli">{{Jêder-malper |sernav=پژوهشی در تاریخ و فرهنگ و ادبیات كُردهای چهاردولی |url=https://rekar.ir/thought/449-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D9%8F%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88%D9%84%DB%8C.html |malper=پایگاه خبری ریکار |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}</ref> * Falak al-Din (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna">{{Jêder-nûçe |sernav=نگاهی به تغییرات زیستی و اسمی قوم لک به گواهی قدمت تاریخ |url=https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2020 |weşanger=ILNA |tarîxa-arşîvê=6 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200706144329/https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Ghiasvand (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * Musawend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Tirkeşvend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Zend (eşîr)|Zend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * Zola (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> ==== Îlam ==== Van hozên li [[Îlam (parêzgeh)|Parêzgeha Îlamê]] hene:<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Ghasemi Pirbalouti |paşnav2=Momeni |paşnav3=Bahmani |sernav=Ethnobotanical Study of Medicinal Plants Used by Kurd Tribe in Dehloran and Abdanan Districts, Ilam Province, Iran |kovar=African Journal of Traditional, Complementary and Alternative Medicines |tarîx=31 kanûna pêşîn 2012 |cild=10 |hejmar=2 |rr=368–385 |doi=10.4314/ajtcam.v10i2.24 |pmid=24146463 |pmc=3746586 |issn=0189-6016 }}</ref> * [[Alîşerwanî]] (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Bedre<ref name="Ilam">{{Jêder-malper |sernav=ايلها وطوايف مستقل استان |url=http://ashayer-ilam.ir/index.aspx?pageid=580 |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}</ref> * Belewen (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Ilam" /> * Dehbalai<ref name="Ilam" /> * [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Dilfan" >{{Jêder-kovar |sernav=دلفان |kovar=Encyclopedia of the World of Islam |url=https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2021-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211202133222/https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Erkewazî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Eywan<ref name="Ilam" /> * [[Kelhûr]]<ref name="Ilam2">{{Jêder-kovar |paşnav1=Aliakbari |pêşnav1=Mohammad |paşnav2=Gheitasi |pêşnav2=Mojtaba |paşnav3=Anonby |pêşnav3=Erik |sernav=On Language Distribution in Ilam Province, Iran |kovar=Iranian Studies |tarîx=26 hezîran 2014 |cild=48 |hejmar=6 |rr=835–850 |doi=10.1080/00210862.2014.913423 }}</ref> * [[Lîsteya eşîrên Luristanê#Kuliwen|Kuliwen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Ilam" /> * Melekşahî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Rizwen<ref name="Ilamtoday">{{Jêder-malper |sernav=(ایل ریزه وند (ریزوند |url=https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |weşanger=ilamtoday.com |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200725145149/https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Shuhan (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Xezel (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) ==== Kirmaşan ==== Van hozên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|Parêzgeha Kirmaşanê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Bacelanî]] * [[Caf]]<ref name="Jaff">{{Jêder-kovar |sernav=جاف |kovar=Great Islamic Encyclopedia |cild=17 |rûpel=6358 |url=http://lib.eshia.ir/23022/17/6358/%D8%A7%DB%8C%D9%84_%D8%AC%D8%A7%D9%81 |tarîxa-gihiştinê=27 nîsan 2020 }}</ref> * [[Gûran (êl)|Gûran]] * [[Hûlîlan]] * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Kakavand" /> * [[Kelhûr]] * Kerindi * [[Korûnî]]<ref name="Kuruni" /> * Nanakuli * [[Sencabî]] * [[Şerefbeyanî]] * [[Zengene]] ==== Kurdistan ==== Van hozên li [[Kurdistan (parêzgeh)|Parêzgeha Kurdistanê]] hene: * Erdelan<ref>{{Jêder-malper |sernav=Bani Ardalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bani-ardalan-a-kurdish-tribe-of-northwestern-iran-now-dispersed-in-sanandaj-senna-and-surrounding-villages |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}</ref> * Kabudvand<ref>{{Jêder-malper |nivîskar1=ناهيد کشتمند |sernav=(عمارت امیر نظام (موزه قاجار - تبریز |url=http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726184137/http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Caf]]<ref name="Jaff" /> * [[Mukrî (êl)|Mukri]]<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Oskar Mann |sernav=Die Mundart der Mukri-Kurden |tarîx=1906 |cild=1 |rr=xviii-xix |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/PY3JGW72U5.pdf |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |weşanger=Verlag Georg Reimer |cih=[[Berlin]] }}</ref> * Sarshiv<ref name="Iranicaonline" /> * Tilaku'i<ref name="Iranicaonline" /> * [[Xecevend]]<ref name="Khajevand">{{Jêder-malper |sernav=Kvajavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kvajavand-tribe |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}</ref> * Zarrin-Kafsh<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=ايازي، برهان |sernav=آئينۀ سنندج: مصور |tarîx=1992 |weşanger=ب. ايازى، |rûpel=31 }}</ref> ==== Luristan ==== Van hozên li [[Luristan (parêzgeh)|Parêzgeha Luristanê]] hene: * [[Bêranwenî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Beiranvand" >{{Jêder-kovar |nivîskar1=Soraya Kornokar |nivîskar2=Zarife Kazemi |sernav=مبارزات ایالت لرستان در برابر سیاستهای ضد ایلی رضاشاه با تکیه بر ایل بیرانوند |kovar=پژوهشنامه تاریخهای محلی ایران |tarîx=2016 |rûpel=160 (۱۶۰) |url=http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726140654/http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Jalilavand">{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Jalilavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/jalilavand-2 |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 }}</ref> * [[Çengînî]]<ref>{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Cegini |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cegini-or-cegani-a-tribe-that-originated-in-northwestern-persia-but-is-now-scattered-in-luristan-the-qazvin-region-and-fa |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |tarîx=1990 }}</ref> * [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Dilfan"/> * Hesenwend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Hasanvand" >{{Jêder-kovar |sernav=سیمای عشایر استان لرستان |rûpel=3 |url=http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |tarîxa-gihiştinê=26 nîsan 2020 |weşanger=تهیه وتنظیم : اداره مطالعات وبرنامه ریزی |kovar= |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210420200718/http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Kakavand" >{{Jêder-malper |sernav=Kakavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakavand |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 }}</ref> == Azerbaycan == Van hozên li [[Azerbaycan]]ê hene:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Гейбуллаев, Гиясаддин Аскер оглы |sernav=Топонимия Азербайджана |url=https://archive.org/details/libgen_00609589 |tarîx=1986 |rûpel=[https://archive.org/details/libgen_00609589/page/n101 102] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Budagov B.A., Geybullayev |sernav=Explanatory Dictionary of Azerbaijani Origin Places' Names in Armenia |tarîx=2009 |cih=[[Baku]] |rûpel=141 |url=http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-gihiştinê=19 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170617160847/http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-arşîvê=17 hezîran 2017 }}</ref> * Alihan * Aliyan * [[Babalî]] * Bargushat * Bozlu * [[Farixkanlî]] * Gajisam * Gulukchi * Hasenan * Karachorlu * Kelani * Kulekan * Kulpucci * [[Mîlan (êl)|Mîlan]] * Pugian * Pusian * Shadmanli * [[Şeylanlî]] * Sisiyan * Sultan * Tahmas * Terter == Ermenistan û Gurcistan == Van hozên li [[Ermenistan]] û [[Gurcistan]]ê hene:<ref name="Anqosi" >{{Jêder-kovar |nivîskar1=Kereme Anqosi |sernav=The Yezidi Kurds' tribes & clans of south Caucasus |kovar=International Journal of Kurdish Studies |tarîx=January 2005 |cild=19 |hejmar=1 |url=https://go.gale.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA135732897&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=fulltext&issn=10736697&p=AONE&sw=w |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 }}</ref> [[Xaltî|'''Êla Xaltan''']] * Mûsêsanî * Xaltî * Recevî * Pîvazî * Gerdenzerî * Axalerî '''[[Êla Zuqiriyan]]''' * Baravî * [[Bûtikan|Bûtikî]] * Divinî * Kurtikî * Mendesorî * [[Mendikan|Mendikî]] * [[Reşî]] * Reşkî * Şemsika * Sorî '''[[Mehemdiyan|Êla Mehemdiya]]''' * [[Mehemdiyan|Mehemdî]] * Memreşî '''[[Êla Hesiniyan]]''' * Bûdî * Bûvkî * Dawidî * Divinî * Dodkî * [[Gêloyî]] * Memîdokî * Mexsûdî * Mûskî * [[Mirangî|Mîrangî]] * Remoşî * Tûjikî * Ûdî '''[[Sipkî|Êla Sîpkan]]''' * Çîlî * Îsedizî * Karêyî * Kilêrî * Mixayîlî * Pîvazî * Stûrkî * [[Şemsîkan|Şemsikî]] * Ûtî '''Êlên cuda:''' * [[Anqosî]] * [[Belakerî]] * [[Dasnî|Dasinî]] * [[Masekî]] (Sahanî) * [[Kaşaxî]] * Belî (Korkitî) * [[Rojkî]] * [[Ortilî]] (Memtecî, Qazanî) * Bendûrî (Çildergûşî) * [[Çoxreşî]] * Memreşî (Kendalî) == Îraq == === Bexda === Van hozên li [[Bexda (parêzgeh)|Parêzgeha Bexdayê]] hene: * [[Feylî (êl)|Feylî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Iraq: Information on the Kurdish Feyli (Faily/Falli) families, including their main area of residence and their relationship with other Kurdish groups and the Iraqi regime |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6ac008.html |malper=Refworld |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |tarîx=1996 }}</ref> === Wasit === Van hozên li [[Wasit (parêzgeh)|Parêzgeha Wasitê]] hene: * [[Feylî (êl)|Feylî]]<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Feyli Kurds pay the price for their ethnicity and sect |url=http://kirkuknow.com/en/news/62229 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |xebat=Kirkuknow |tarîx=15 gulan 2020 }}</ref> == Îran == === Azerbaycana Rojhilat === Van hozên li [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilatê]] hene: * Ahmadlû<ref name="Iranicaonline" /> * Çalabianlû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oberling |pêşnav=Pierre |tarîx=1964-12-31 |sernav=The Tribes of Qaraca Dag: A Brief History |kovar=Oriens |cild=17 |rr=60–95 |doi=10.2307/1580019 |issn=0078-6527 |jstor=1580019 }}</ref> * [[Dêlikanlû]]<ref name="Iranicaonline" /> * Mamanlû<ref name="Iranicaonline" /> * Mohammad Kanlû<ref name="Iranicaonline" /> * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]<ref name="Iranicaonline" /> * [[Şadlû]]<ref name="Iranicaonline" /> * [[Şeqaqî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Shahsevan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/shahsevan |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref> === Erdebîl === Van hozên li [[Erdebîl (parêzgeh)|Parêzgeha Erdabilê]] hene:<ref>{{Jêder-malper |sernav=Delikanlu |url=http://iranicaonline.org/articles/delikanlu |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref> * [[Dêlikanlû]] * Shatran * Qolugjan === Gîlan === Van hozên li [[Gîlan (parêzgeh)|Parêzgeha Gîlanê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Amerlû]] * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]] === Fars === Van hozên li [[Fars (parêzgeh)|Parêzgeha Farsê]] hene: * [[Çengînî]]<ref name="Fars" /> * [[Korûnî]]<ref name="Kuruni">{{Jêder-malper |sernav=Kuruni |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kuruni |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 }}</ref> * [[Kurdşûlî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Fars">{{Jêder-malper |sernav=Fars vii. Ethnography |url=http://iranicaonline.org/articles/fars-vii |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref> * Uriad<ref name="Fars" /> * [[Zengine]]<ref name="Fars" /> === Îsfehan === Van hozên li [[Îsfehan (parêzgeh)|Parêzgeha Îsfehanê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Bazincan]] === Mazenderan === Van hozên li [[Mazenderan (parêzgeh)|Parêzgeha Mazanaranê]] hene:<ref name="Iranicaonline">{{Jêder-malper |sernav=Kurdish tribes |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Cîhanbeglû]] * [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Dilfan" /> * [[Modanlû]] * [[Xecevend]] === Qazwên === Van hozên li [[Qazwên (parêzgeh)|Parêzgeha Qazwênê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Amerlû]] * [[Çengînî]] * [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Jalilavand"/> * Giatvand * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]]) * [[Mafî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]]) * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]] === Tehran === Van hozên li [[Tehran (parêzgeh)|Parêzgeha Tehranê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Bêskan]] (Pazuki) * Burbur * Hedavand * [[Kelhûr]] * Kordbaca * Nanakuli * [[Qereçorlû]] * Uriad * Zerger === Xorasan === {{Div col|colwidth=30em}} Van hozên li [[Xorasan]]ê hene:<ref>{{Jêder-kovar |sernav=The Kurds of Khorasan |kovar=Iran & the Caucasus |tarîx=2007 |cild=11 |hejmar=1 |rûpel=17 |nivîskar=Abbas-'Ali Madih }}</ref> * [[Amerlû]] * Baçvan * Badlan * Berivan * Çapeş * Davan * Hamazkan * Izan * [[Kawanlû]] * Mamyan * Mastyan * Mozdegan * Palokan * Qaçkan * Qarabas * [[Qereçorlû]] * Qaraman * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]] * Rudkan * Sevkan * Silsepuran * [[Şadlû]] * Şeyhkan * Şirvan * Torosan * Tukan * [[Zaferanlû]] * Zangalan * Zaraqkan * Zardkan * Zeydan {{Div col end}} == Tirkiye == === Herêma Anatolya Navîn === {{Gotara bingehîn|Kurdên Anatolyê}} Van hozên li Herêma Anatolya Navînê hene: * Erdalan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" /> * [[Etmankî (eşîr)|Etmankî]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Berazî (eşîr)|Berazî]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Biliki (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Canbegî]] (li parêzgehên Enqereyê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Ankara" /><ref name="Konya" >{{Jêder-malper |sernav=Gundên Konyayê |url=http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=29 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160129004612/http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Celikan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Konya" /> * [[Cûdîkan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Konya" /> * Ekecik (li parêzgeha Axserê)<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Necmettin Aygün |sernav=Nüfus defterleri'ne göre boynuincelü aşireti (1830-1845) |tarîx=2018 |rûpel=932 |url=https://www.ttk.gov.tr/Dergiler/Belleten/295-Belleten/05-NecmettinAYGUN.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ziman=tr }}</ref> * Kawi (Konya Province) * Kikan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Klavsuz (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" >{{Jêder-malper |sernav=Köyümüz |url=https://ozgurlerkoyu.tr.gg/ |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=tr }}</ref> * [[Koçgirî (eşîr)|Koçgirî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Koçgiri Kültür Derneği'nden tüm dostlara… |url=https://www.alevihaberagi.com/7922-kocgiri-kultur-derneginden-tum-dostlara.html |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |xebat=Alevi Haber Ağı |tarîx=25 çiriya paşîn 2019 |ziman=tr |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423144709/https://www.alevihaberagi.com/7922-kocgiri-kultur-derneginden-tum-dostlara.html |url-status=dead }}</ref> * Kuliki (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Lolan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" /> * Maskan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" /> * [[Mifkî]] (li parêzgeha Qîrşehirê)<ref name="Kırşehir" /> * Mikaîlî (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" >{{Jêder-malper |sernav=Gundên Ankara |url=http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194542/http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Mirdesan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Modan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Pisiyan (li parêzgeha Qîrşehirê)<ref name="Kırşehir" /> * [[Reşwan]] (li parêzgehên Qîrşehirê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Kırşehir" >{{Jêder-malper |sernav=Gundên Kirşehîrê |url=http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194547/http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Konya" /> * Sawiki (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Sewedi (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Konya" /> * [[Sînemilî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=[[Nuri Dersimi]] |nivîskar2=Mehmet Bayrak |sernav=Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine dair hatıratım |tarîx=334 |rûpel=1992 |ziman=tr }}</ref> * Şeyhkan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Enqereyê, Çankiriyê û Qonyeyê)<ref name="Ankara" /><ref name="Konya" /><ref name="Blacksea1" /> * [[Têrikan]] (li parêzgehên Enqereyê û Eskişehirê)<ref name="Ankara" /><ref name="Eskişehir">{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr. Mikaîlî |sernav=Orta Anadolu Kürtlerinin Tarihteki izleri |kovar=Birnebun |tarîx=2013 |cild=56 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=ku, tr |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201229190533/https://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Xanedana Hecbaniyan]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Zirkan]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> === Herêmên Deryaya Reş û Marmara === Van hozên li Herêmên Deryaya Reşê û Marmarayê hene: * [[Canbegî]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê û Toqadye)<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=İmam Rıza Ocağı ve Canbek Aşireti |url=https://kulseyyid.com/imam-riza-ocagi-ve-canbek-asireti/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=tr }}</ref> * [[Kawî]] (li parêzgeha Çorimê)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=480 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Reşwan]] (li parêzgeha Çorimê)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=404 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê, Düzceyê, Samsunê, Sînopê û Toqadyê)<ref name="Blacksea1">{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdên li dinyayê belavbûyî Şêxbizinî / Lek |url=https://yeniozgurpolitika.net/kurden-li-dinyaye-belavbuyi-thexbizini-lek/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=ku |tarîx=17 sibat 2016 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr Mikaîlî |sernav=Îskana kurdên şêxbezenî (şêxbizin) li Anatolîyê |kovar=Bîrnebûn |tarîx=2020 |hejmar=76 |rr=6–22 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |tarîxa-gihiştinê=24 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=27 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627215544/http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê| ]] omvvqi256uhaipmqklj0wwjzqu4fx7y 0 68537 2093645 1917933 2026-09-10T09:18:19Z Avestaboy 34898 2093645 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = zanyar }} '''Ebdulmelik Esmeî''' ([[erebî]]: '''أبو سعيد عبد الملك ابن قريب الأصمعي''', lat. Abd al-Malik ibn Quraib al-Aṣmaʿī ; z. 740 [[Besra]] - m. 828) Zanyarê bi eslê xwe ereb yê [[zoolojî]] û [[fîlolojî|fîlolojiyê]] ye. <ref>Asma i, al-" in Merriam-Webster's Encyclopedia Of Literature, r. 78</ref> Esmaî perwerdehîkî baş li cem 'Ebû Amr bin el-Ala' hilda. Piştî demekî diçe  [[Bexda]]yê xebatên xwe berdewam kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Zanyar-şitil}} [[Kategorî:Ajalnasên cîhana îslamî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Jidayikbûn 740]] [[Kategorî:Mirin sedsala 9an]] [[Kategorî:Mirin 828]] [[Kategorî:Zanyarên ereb]] [[Kategorî:Zimannasên ereb]] 9o8xmz60nlh1crmj26ryimgl1lql1m4 0 71480 2093695 2052479 2026-09-10T10:48:53Z Avestaboy 34898 2093695 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}}{{Agahîdank pirtûk | sernav = | sernavê xwemalî = | wergêr = | wêne = | mezinahiyawêne = | binwêne = | nivîskar = | pêşgotin = [[Mehrdad Izady]] | şêwe = | welat = | cîh = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | sererastkirin = | ziman = | dîrok = <!-- Çapa yekem --> | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | ISBN = | pirtûk = }} '''''The Kurds: A Concise Handbook''''', bi wateya "Kurd: Rêbernameyeke kurt", pirtûka dîroknasê kurd-belçîkayî [[Mehrdad Izady]] ye. Pirtûk li ser dîrok, çand û dînên kurdan e.<ref>Mehrdad Izady, The Kurds: A Concise Handbook, r. 41 û 265, ISBN 9756876409</ref> Pirtûk ji 268 rûpelan pêk tê û di sala 1992an de ji nav çapên [[Taylor & Francis]] ve hate der. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên li ser dîroka kurdan]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 20an]] gd7bvpqpisqkmb65oql2c1wy2bb94go 0 74402 2093566 2085593 2026-09-10T02:42:27Z Ziv 59628 ([[c:GR|GR]]) [[File:Bharrison.gif]] → [[File:Eastman Johnson - Benjamin Harrison - Google Art Project.jpg]] File replacement. 2093566 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank postên siyasî | post = Serokdewlet | gewde = Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê | navê rasti = | ala = Flag of the President of the United States.svg | ala mezinahî = 125px | ala sînor = | ala sernûçe = [[Ala Serokatiya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Ala Serokatiyê]] | sembol = Seal Of The President Of The United States Of America.svg | sembol mezinahî = 125px | sembol sernûçe = [[Sembola Serokatiya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Sembola Serokatiyê]] | wêne = Donald Trump official portrait.jpg | wêne mezinahî = 200px | binwêne = | wezîfedar = [[Donald Trump]] | wezîfedar sal = {{Destpêka dem|2025|1|20}} | cure = | rewş = | departement = [[Rêveberiya Hikûmeta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]<br />[[Rêvebirê Karmendê Serokatiyê]] | awa = [[Birêz Serok (sernav)|Birêz Serok]]<br />{{Re-mezinayî|80%|(nefermî)}}<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9D06E3D9143AE533A25751C0A96E9C94609ED7CF |sernav=How To Address The President; He Is Not Your Excellency Or Your Honor, But Mr. President |tarîx=2 tebax 1891 |xebat=The New York Times }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usgs.gov/usgs-manual/handbook/hb/431-2-h/chap4.html |sernav=USGS Correspondence Handbook – Chapter 4 |weşanger=Usgs.gov |tarîx=18 tîrmeh 2007 |tarîxa-gihiştinê=15 çiriya paşîn 2012 |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120926000950/http://www.usgs.gov/usgs-manual/handbook/hb/431-2-h/chap4.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><br />[[Lêborîn#Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Lêborîn]]<br />{{Re-mezinayî|80%|(şiklî)}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ita.doc.gov/ita_sec/Address%20and%20Salutation.htm |sernav=Models of Address and Salutation |weşanger=Ita.doc.gov |tarîxa-gihiştinê=4 îlon 2010 |tarîxa-arşîvê=25 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181225203123/http://www.ita.doc.gov/ita_sec/Address%20and%20Salutation.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><br />[[Ekselans#Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Ekselansê wî]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131019094902/http://www.un.int/protocol/documents/Hspmfm.pdf HEADS OF STATE, HEADS OF GOVERNMENT, MINISTERS FOR FOREIGN AFFAIRS], Protocol and Liaison Service, [[United Nations]]. Retrieved November 1, 2012.</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Remarks by President Obama, President Mubarak, His Majesty King Abdullah, Prime Minister Netanyahu and President Abbas Before Working Dinner |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2010/09/01/remarks-president-obama-president-mubarak-his-majesty-king-abdullah-prim |weşanger=obamawhitehouse.archives.gov |tarîxa-gihiştinê=19 tîrmeh 2011 |nivîskar=The White House Office of the Press Secretary |tarîx=1 îlon 2010 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Exchange of Letters |url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120117200611/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12020 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-arşîvê=2012-01-17 |weşanger=Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations |tarîxa-gihiştinê=19 tîrmeh 2011 |tarîx=September 1978 }}</ref><br />{{Re-mezinayî|80%|(di nameyên navneteweyî)}} | endam = [[Kabîneya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Kabîne]]<br />[[Encûmena Siyaseta Hundir a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Encûmena Siyaseta Hundir]]<br />[[Encûmena Niştimanî ya Aborî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Encûmena Niştimanî ya Aborî]]<br />[[Konseya Ewlekariya Netewî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Konseya Ewlekariya Netewî]] | rapor = | avahî = [[Qesra Spî]] | rûniştek = [[Washington, D.C.]] | tayînkirin = | peywirdar = [[Lijneya Hilbijartinê (Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê)|Lijneya Hilbijartinê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | peywirdarê wesfdar = | dirêjahiya serdemê = Çar salan | dirêjahiya serdemê wesfdar = Careke din dikare bên nûkirin | navgînên zagonsaz = [[Makezagona Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | pêşrew = | damezrandin = {{Destpêka dem û temen|1788|6|21|p=1|br=1}} | xwediyê ewl = [[George Washington]] | xwediyê dawiyê = | herifandin = | domdar = | kurte = | navê nenas = | cîgir = | lêçûn = $400,000 salane<ref group="note">Donald Trump has announced he will take a salary of only 1 dollar per annum.</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How common is Trump's $1 salary? |url=http://www.bbc.com/news/election-us-2016-37977433 |tarîxa-gihiştinê=22 kanûna paşîn 2017 |ajans=BBC World Service |tarîx=14 çiriya paşîn 2016 }}</ref> | malper = {{URL|whitehouse.gov|WhiteHouse.gov}} }} '''Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' ({{bi-en|''President of the United States''}}, nefermî ji bo wekî "'''SDYA'''")<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Safire |pêşnav=William |url=https://www.nytimes.com/1997/10/12/magazine/on-language-potus-and-flotus.html?pagewanted=all&src=pm |sernav=On language: POTUS and FLOTUS |xebat=The New York Times |cih=New York |tarîx=12 çiriya pêşîn 1997 |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2014 }}</ref><ref>The terms POTUS (and [[Supreme Court of the United States|SCOTUS]]) originated in the [[Phillips Code]], a shorthand method created in 1879 by [[Walter P. Phillips]] for the rapid transmission of press reports by telegraph.</ref> [[serokê dewletê]] û [[serokê hikûmetê]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. Birêvebirina serokê [[Rêvebir (hikûmet)|rêvebirê]] [[Hikûmeta Federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|hikûmeta federal]] û [[Fermandarê Giştî#Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|fermandarê giştî]] yê [[Hêzên Çekdar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. Hêza serokatiya Dewletên Yekbûyî bi serokê yekem [[George Washington]] ku di 1789an de dest bi kar kiriye gelek zêde ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/18/420/#422 |sernav=Owings v. Speed, 18 U.S. 420 (1820) |malper=Justia Law |roja-gihiştinê=2024-11-08 |ziman=en }}</ref> Bi kêm bûna hêza serokatiyê re ku bi demê re kêm bûye serokatiya Dewletên Yekbûyî ji destpêka sedsala 20an vir ve di jiyana siyasî ya amerîkî de roleke girîng lîstiye. Di serdema serokatiyên [[Franklin D. Roosevelt]] û [[George W. Bush]] de di sedsala 21an de berfirehkirinên hêzeke berbiçav pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/6096903/september-11-legal-history/ |sernav=How 9/11 Radically Expanded The Power of the U.S. Government |malper=TIME |tarîx=2021-09-11 |roja-gihiştinê=2024-11-08 |ziman=en |paşnav=Carlisle |pêşnav=Madeleine |roja-arşîvê=2023-09-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230915052926/https://time.com/6096903/september-11-legal-history/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://hls.harvard.edu/today/presidential-power-surges/ |sernav=Presidential Power Surges |malper=Harvard Law School |roja-gihiştinê=2024-11-08 |ziman=en-us |paşnav=Peterson |pêşnav=Erin }}</ref> Di serdemên nûjen de serokên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yek ji hêzdartirîn kesayetên siyasî yên cîhanê ye û rêberê yekane ya xwedî hêza mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/4657665/steve-bannon-donald-trump/ |sernav=Is Steve Bannon the Second Most Powerful Man in the World? |malper=TIME |tarîx=2017-02-02 |roja-gihiştinê=2024-11-08 |ziman=en |paşnav=Drehle |pêşnav=David Von |roja-arşîvê=2018-12-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181224084144/http://time.com/4657665/steve-bannon-donald-trump/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ash |pêşnav=Timothy Garton |tarîx=2008-01-03 |sernav=Who should be the world's most powerful person? |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2008/jan/03/uselections2008.world |roja-gihiştinê=2024-11-08 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> == Lîsteya Serokên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê == ;Partî {{Legend2|#EEEEEE|[[Bêpartî]]|border=1px solid #AAAAAA}} (1) {{Legend2|#e6e6aa|[[Federalîst]]|border=1px solid #AAAAAA}} (1) {{Legend2|#aacc99|[[‌‌Demokrat-Komarî]]|border=1px solid #AAAAAA}} (4) {{Legend2|#b0ceff|[[Demokrat]]|border=1px solid #AAAAAA}} (16) {{Legend2|#ffffcc|[[Wîg]]|border=1px solid #AAAAAA}}(4) {{Legend2|#ffb6b6|[[Komarî]]|border=1px solid #AAAAAA}} (18) {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#c8ccd1" ! Hejmar ! colspan=2 | Serok ! Destpêka Serdemê ! Dawiya Serdemê ! Partî ! Cîgirê/a Serok/ê ! Demajo |- {{Party shading/Bêpartî}} | rowspan=2 | '''[[George Washington|1]]''' | rowspan=2 | [[George Washington]]{{-}}{{Mezin|(1732–1799)}} | rowspan=2 | [[Wêne:Gilbert Stuart, George Washington (Lansdowne portrait, 1796).jpg|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|30|4|1789}} | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1797}} | rowspan=2 | [[Bêpartî]] | rowspan=2 | [[John Adams]] | align=center | 1 |- {{Party shading/Bêpartî}} | align=center | 2 |- {{Party shading/Federalîst}} | '''[[John Adams|2]]''' | [[John Adams]]{{-}}{{Mezin|(1826–1735)}} | [[Wêne:Adamstrumbull.jpg|100px]] | {{Dîrok|4|3|1797}} | {{Dîrok|4|3|1801}} | [[Federalîst]] | [[Thomas Jefferson]] | align=center | 3 |- {{Party shading/Democratic-Republican}} |- {{Party shading/Democratic-Republican}} | rowspan=2 | '''[[Thomas Jefferson|3]]''' | rowspan=2 | [[Thomas Jefferson]]{{-}}{{Mezin|(1826–1747)}} | rowspan=2 | [[Wêne:Thomas Jefferson by Rembrandt Peale, 1800.jpg|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1801}} | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1809}} | rowspan=2 | [[Demokrat-Komarî]] | [[Aaron Burr]] | align=center | 4 |- {{Party shading/Democratic-Republican}} | rowspan=2 | [[George Clinton]]<ref name="D">درگذشته در دوران خدمت به دلایل طبیعی</ref> | align=center | 5 |- {{Party shading/Democratic-Republican}} | rowspan=2 | '''4''' | rowspan=2 | [[James Madison]]{{-}}{{Mezin|(1835–1751)}} | rowspan=2 | [[Wêne:James Madison (cropped 3x4 close).jpg|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1809}} | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1817}} | rowspan=2 | [[Demokrat -Komarî]] | align=center | 6 |- {{Party shading/Democratic-Republican}} |[[Elbridge Gerry]]<ref name="D" /> | align=center | 7 |- {{Party shading/Democratic-Republican}} | rowspan=2 | '''5''' | rowspan=2 | [[James Monroe]]{{-}}{{Mezin|(1831–1758)}} | rowspan=2 | [[Wêne:jm5.gif|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1817}} | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1825}} | rowspan=2 | [[Demokrat-Komarî]] | rowspan=2 | [[Daniel D. Tompkins]] | align=center | 8 |- {{Party shading/Democratic-Republican}} | align=center | 9 |- {{Party shading/Democratic-Republican}} | '''[[John Quincy Adams|6]]''' | [[John Quincy Adams]]{{-}}{{Mezin|(1848–1767)}} | [[Wêne:John Quincy Adams by GPA Healy, 1858.jpg|100px]] | {{Dîrok|4|3|1825}} | {{Dîrok|4|3|1829}} | [[Demokrat-Komarî]],[[Komarî]] | [[John C. Calhoun]] | align=center | 10 |- {{Party shading/Democratic}} | rowspan=2 | '''7''' | rowspan=2 | [[Andrew Jackson]]{{-}}{{Mezin|(1845–1767)}} | rowspan=2 | [[Wêne:Andrew jackson head.jpg|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1829}} | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1837}} | rowspan=2 | [[Demokrat]] | [[John C. Calhoun]]<ref name="R">مستعفی.</ref> | align=center | 11 |- {{Party shading/Democratic}} | [[Martin Van Buren]] | align=center | 12 |- {{Party shading/Democratic}} | '''8''' | [[Martin Van Buren]]{{-}}{{Mezin|(1862–1782)}} | [[Wêne:mb8.gif|100px]] | {{Dîrok|4|3|1837}} | {{Dîrok|4|3|1841}} | [[Demokrat]] | [[Richard M. Johnson]] | align=center | 13 |- {{Party shading/Whig}} | '''9''' | [[William Henry Harrison]]{{-}}{{Mezin|(1841–1773)}} | [[Wêne:William Henry Harrison by James Reid Lambdin, 1835.jpg|100px]] | {{Dîrok|4|3|1841}} | {{Dîrok|4|4|1841}}<ref name="D" /> | [[Wîg]] | [[John Tyler]] | rowspan=2 align=center | 14 |- {{Party shading/Whig}} | '''10''' | [[John Tyler]]{{-}}{{Mezin|(1862–1790)}} | [[Wêne:WHOportTyler.jpg|100px]] | {{Dîrok|4|4|1841}} | {{Dîrok|4|3|1845}} | [[Wîg]]<ref>Former Democrat who ran for Vice President on Whig ticket. Clashed with Whig congressional leaders and was expelled from the Whig party in 1841.</ref> | |- {{Party shading/Democratic}} | '''11''' | [[James K. Polk]]{{-}}{{Mezin|(1849–1795)}} | [[Wêne:James Knox Polk by GPA Healy, 1858.jpg|100px]] | {{Dîrok|4|3|1845}} | {{Dîrok|4|3|1849}} | [[Demokrat]] | [[George M. Dallas]] | align=center | 15 |- {{Party shading/Whig}} | '''12''' | [[Zachary Taylor]]{{-}}{{Mezin|(1850–1784)}} | [[Wêne:Zachary Taylor by Joseph Henry Bush, c1848.jpg|100px]] | {{Dîrok|4|3|1849}} | {{Dîrok|9|1|1850}}<ref name="D" /> | [[Wîg]] | [[Millard Fillmore]] | rowspan=2 align=center | 16 |- {{Party shading/Whig}} | '''13''' | [[Millard Fillmore]]{{-}}{{Mezin|(1874–1800)}} | [[Wêne:Millard Fillmore-Edit1.jpg|100px]] | {{Dîrok|9|1|1850}} | {{Dîrok|4|3|1853}} | [[Wîg]] | |- {{Party shading/Democratic}} | '''[[Franklin Pierce|14]]''' | [[Franklin Pierce]]{{-}}{{Mezin|(1869–1804)}} | [[Wêne:Franklin Pierce by GPA Healy, 1858.jpg|100px]] | {{Dîrok|4|3|1853}} | {{Dîrok|4|3|1857}} | [[Demokrat]] | [[William R. King]]<ref name="D" /> | align=center | 17 |- {{Party shading/Democratic}} | '''15''' | [[James Buchanan]]{{-}}{{Mezin|(1868–1791)}} | [[Wêne:Jb15.gif|100px]] | {{Dîrok|4|3|1857}} | {{Dîrok|4|3|1861}} | [[Dêmokrat]] | [[John C. Breckinridge]] | align=center | 18 |- {{Party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''[[Abraham Lincoln|16]]''' | rowspan=2 | [[Abraham Lincoln]]{{-}}{{Mezin|(1865–1809)}} | rowspan=2 | [[Wêne:Abraham Lincoln by George Peter Alexander Healy.jpg|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1861}} | rowspan=2 | {{Dîrok|15|4|1865}}<ref name="A">ترور شده.</ref> | rowspan=2 | [[Komarî]]{{سخ}}[[Yekîtiya Neteweyî]]<ref name="U">Abraham Lincoln and Andrew Johnson were, respectively, a Republican and a Democrat who ran on the National Union ticket in 1864.</ref> | [[Hannibal Hamlin]] | align=center | [[انتخابات ریاست‌جمهوری ایالات متحده آمریکا (1860)|19]] |- {{Party shading/Democratic}} | [[Andrew Johnson]] | rowspan=2 align=center | 20 |- {{Party shading/Democratic}} | '''17''' | [[Andrew Johnson]]{{-}}{{Mezin|(1875–1808)}} | [[Wêne:aj17.gif|100px]] | {{Dîrok|15|4|1865}} | {{Dîrok|4|3|1869}} | [[حزب دموکرات ایالات متحده آمریکا|حزب دموکرات]][[حزب متحد ملی (آمریکا)|حزب متحد ملی]]<ref name="U" /> | |- {{Party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''[[Ulysses S. Grant|18]]''' | rowspan=2 | [[Ulysses S. Grant]]{{-}}{{Mezin|(1885–1822)}} | rowspan=2 | [[Wêne:Ugrant.jpeg|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1869}} | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1877}} | rowspan=2 | [[حزب جمهوری‌خواه ایالات متحده آمریکا|حزب جمهوری‌خواه]] | [[Schuyler Colfax]] | align=center | 21 |- {{Party shading/Republican}} | [[Henry Wilson]]<ref name="D" /> | align=center | 22 |- {{Party shading/Republican}} | '''19''' | [[Rutherford B. Hayes]]{{-}}{{Mezin|(1893–1822)}} | [[Wêne:Daniel Huntington - Rutherford Birchard Hayes - Google Art Project.jpg|100px]] | {{Dîrok|4|3|1877}} | {{Dîrok|4|3|1881}} | [[Komarî]] | [[William A. Wheeler]] | align=center | 23 |- {{Party shading/Republican}} | '''20''' |'''<big>[[James A. Garfield]]</big>'''{{-}}{{Mezin|(1881–1831)}} | [[Wêne:James Garfield portrait.jpg|100px]] | {{Dîrok|4|3|1881}} | {{Dîrok|19|9|1881}}<ref name="A" /> | [[حزب جمهوری‌خواه ایالات متحده آمریکا|حزب جمهوری‌خواه]] | [[Chester A. Arthur]] | rowspan=2 align=center | 24 |- {{Party shading/Republican}} | '''21''' | [[Chester A. Arthur]]{{-}}{{Mezin|(1886–1829)}} | [[Wêne:Chester A Arthur by Daniel Huntington.jpeg|100px]] | {{Dîrok|19|9|1881}} | {{Dîrok|4|3|1885}} | [[حزب جمهوری‌خواه ایالات متحده آمریکا|حزب جمهوری‌خواه]] | |- {{Party shading/Democratic}} | '''[[Grover Cleveland|22]]''' |'''<big>[[Grover Cleveland]]</big>'''{{-}}{{Mezin|(1908–1837)}} | [[Wêne:Grover Cleveland portrait2.jpg|100px]] | {{Dîrok|4|3|1885}} | {{Dîrok|4|3|1889}} | [[Deomkratîk]] | [[Thomas A. Hendricks]]<ref name="D" /> | align=center | 25 |- {{Party shading/Republican}} | '''23''' | [[Benjamin Harrison|'''<big>Benjamin Harrison</big>''']]{{-}}{{Mezin|(1901–1833)}} | [[Wêne:Eastman Johnson - Benjamin Harrison - Google Art Project.jpg|100px]] | {{Dîrok|4|3|1889}} | {{Dîrok|4|3|1893}} | [[حزب جمهوری‌خواه ایالات متحده آمریکا|حزب جمهوری‌خواه]] | [[Levi P. Morton]] | align=center | 26 |- {{Party shading/Democratic}} | '''[[Grover Cleveland|24]]''' |'''<big>[[Grover Cleveland]]</big>'''{{-}}{{Mezin|(1908–1837)}} | [[Wêne:Grover Cleveland, painting by Anders Zorn.jpg|100px]] | {{Dîrok|4|3|1893}} | {{Dîrok|4|3|1897}} | [[Demokrat]] | [[Adlai Stevenson]] | align=center | 27 |- {{Party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''25''' | rowspan=2 | [[William McKinley]]{{-}}{{Mezin|(1901–1843)}} | rowspan=2 | [[Wêne:Official White House portrait of William McKinley.jpg|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1897}} | rowspan=2 | {{Dîrok|14|9|1901}}<ref name="A" /> | rowspan=2 | [[Komarî]] | [[Garret Hobart]]<ref name="D" /> | align=center | 28 |- {{Party shading/Republican}} | [[Theodore Roosevelt]] | rowspan=2 align=center | 29 |- style="background:#ffc2e1" |- {{Party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''[[Theodore Roosevelt|26]]''' | rowspan=2 | [[Theodore Roosevelt]]{{-}}{{Mezin|(1919–1858)}} | rowspan=2 | [[Wêne:John Singer Sargent - Theodore Roosevelt - Google Art Project.jpg|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|14|9|1901}} | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1909}} | rowspan=2 | [[حزب جمهوری‌خواه ایالات متحده آمریکا|حزب جمهوری‌خواه]] | |- {{Party shading/Republican}} | [[Charles W. Fairbanks]] | align=center | 30 |- {{Party shading/Republican}} | '''27''' | [[William Howard Taft]]{{-}}{{Mezin|(1930–1857)}} | [[Wêne:Anders Zorn - Portrait of William Howard Taft (1911).jpg|100px]] | {{Dîrok|4|3|1909}} | {{Dîrok|4|3|1913}} | [[حزب جمهوری‌خواه ایالات متحده آمریکا|حزب جمهوری‌خواه]] | [[James S. Sherman]]<ref name="D" /> | align=center | 31 |- {{Party shading/Democratic}} | rowspan=2 | '''28''' | rowspan=2 | [[Woodrow Wilson]]{{-}}{{Mezin|(1926–1856)}} | rowspan=2 | [[Wêne:Ww28.jpg|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1913}} | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1921}} | rowspan=2 | [[حزب دموکرات ایالات متحده آمریکا|حزب دموکرات]] | rowspan=2 | [[Thomas R. Marshall]] | align=center | 32 |- {{Party shading/Democratic}} | align=center | 33 |- {{Party shading/Republican}} | '''29''' | [[Warren G. Harding]]{{-}}{{Mezin|(1923–1865)}} | [[Wêne:wh29.gif|100px]] | {{Dîrok|4|3|1921}} | [[2 اوت]] [[1923 (میلادی)|1923]]<ref name="D" /> | [[حزب جمهوری‌خواه ایالات متحده آمریکا|حزب جمهوری‌خواه]] | [[Calvin Coolidge]] | rowspan=2 align=center | 34 |- {{Party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''30''' | rowspan=2 | [[Calvin Coolidge]]{{-}}{{Mezin|(1933–1872)}} | rowspan=2 | [[Wêne:Calvin Coolidge.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[2 اوت]] [[1923 (میلادی)|1923]] | rowspan=2 | {{Dîrok|4|3|1929}} | rowspan=2 | [[حزب جمهوری‌خواه ایالات متحده آمریکا|حزب جمهوری‌خواه]] | |- {{Party shading/Republican}} | [[Charles Dawes]] | align=center | 35 |- {{Party shading/Republican}} | '''31''' | [[Herbert C. Hoover]]{{-}}{{Mezin|(1964–1874)}} | [[Wêne:Herbert Clark Hoover by Greene, 1956.jpg|100px]] | {{Dîrok|4|3|1929}} | {{Dîrok|4|3|1933}} | [[حزب جمهوری‌خواه ایالات متحده آمریکا|حزب جمهوری‌خواه]] | [[Charles Curtis]] | align=center | 36 |- {{Party shading/Democratic}} | rowspan=4 | '''[[Franklin D. Roosevelt|32]]''' | rowspan=4 | [[Franklin D. Roosevelt]]{{-}}{{Mezin|(1945–1882)}} | rowspan=4 | [[Wêne:FDR in 1933.jpg|100px]] | rowspan=4 | {{Dîrok|4|3|1933}} | rowspan=4 | {{Dîrok|12|4|1945}}<ref name="D" /> | rowspan=4 | [[حزب دموکرات ایالات متحده آمریکا|حزب دموکرات]] | rowspan=2 | [[John Garner]] | align=center | 37 |- {{Party shading/Democratic}} | align=center | 38 |- {{Party shading/Democratic}} | [[Henry Wallace]] | align=center |39 |- {{Party shading/Democratic}} | [[Harry S. Truman]] | rowspan=2 align=center | 40 |- {{Party shading/Democratic}} | rowspan=2 | '''33''' | rowspan=2 | [[Harry S. Truman]]{{-}}{{Mezin|(1972–1884)}} | rowspan=2 | [[Wêne:HarryTruman.jpg|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|12|4|1945}} | rowspan=2 | {{Dîrok|20|1|1953}} | rowspan=2 | [[حزب دموکرات ایالات متحده آمریکا|حزب دموکرات]] | |- {{Party shading/Democratic}} | [[Alben Barkley]] | align=center | 41 |- {{Party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''[[Dwight D. Eisenhower|34]]''' | rowspan=2 | [[Dwight D. Eisenhower]]{{-}}{{Mezin|(1969–1890)}} | rowspan=2 | [[Wêne:Dwight D. Eisenhower, official Presidential portrait.jpg|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|20|1|1953}} | rowspan=2 | {{Dîrok|20|1|1961}} | rowspan=2 | [[حزب جمهوری‌خواه ایالات متحده آمریکا|حزب جمهوری‌خواه]] | rowspan=2 | [[Richard Nixon]] | align=center | 42 |- {{Party shading/Republican}} | align=center | 43 |- {{Party shading/Democratic}} | '''[[John F Kennedy|35]]''' | [[John F Kennedy]]{{-}}{{Mezin|(1963–1917)}} | [[Wêne:John F Kennedy Official Portrait.jpg|100px]] | [[20 ژانویه]] [[1961 (میلادی)|1961]] | [[22 نوامبر]] [[1963 (میلادی)|1963]]<ref name="A" /> | [[حزب دموکرات ایالات متحده آمریکا|حزب دموکرات]] | [[Lyndon B. Johnson]] | align=center | 44 |- {{Party shading/Democratic}} | '''36''' | [[Lyndon B. Johnson]]{{-}}{{Mezin|(1973–1908)}} | [[Wêne:Lbj2.jpg|100px]] |[[22 نوامبر]] [[1963 (میلادی)|1963]] | {{Dîrok|20|1|1969}} | [[حزب دموکرات ایالات متحده آمریکا|حزب دموکرات]] |[[Hubert Humphrey]] | align=center | 45 |- {{Party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''37''' | rowspan=2 | [[Richard Nixon]]{{-}}{{Mezin|(1994–1913)}} | rowspan=2 | [[Wêne:Richard Nixon.jpg|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|20|1|1969}} | rowspan=2 | [[9 اوت]] [[1974 (میلادی)|1974]]<ref name="R" /> | rowspan=2 | [[حزب جمهوری‌خواه ایالات متحده آمریکا|حزب جمهوری‌خواه]] | [[Spiro Agnew]] | align=center | 46 |- {{Party shading/Republican}} | [[اسپیرو اگنیو]]<ref name="R" />[[Gerald Ford]] | rowspan=2 align=center | 47 |- {{Party shading/Republican}} | '''[[Gerald Ford|38]]''' | [[Gerald Ford]]{{-}}{{Mezin|(2006–1913)}} | [[Wêne:Gerald Ford.jpg|100px]] | [[9 اوت]] [[1974 (میلادی)|1974]] | {{Dîrok|20|1|1977}} | [[حزب جمهوری‌خواه ایالات متحده آمریکا|حزب جمهوری‌خواه]] |[[Nelson Rockefeller]] |- {{Party shading/Democratic}} | '''[[Jimmy Carter|39]]''' | [[Jimmy Carter]]{{-}}{{Mezin|(1924)}} | [[Wêne:Jimmy Carter.jpg|100px]] | {{Dîrok|20|1|1977}} | {{Dîrok|20|1|1981}} | [[حزب دموکرات ایالات متحده آمریکا|حزب دموکرات]] | [[Walter Mondale]] | align=center | 48 |- {{Party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''40''' | rowspan=2 | [[Ronald Reagan]]{{-}}{{Mezin|(2004–1911)}} | rowspan=2 | [[Wêne:Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|20|1|1981}} | rowspan=2 | {{Dîrok|20|1|1989}} | rowspan=2 | [[حزب جمهوری‌خواه ایالات متحده آمریکا|حزب جمهوری‌خواه]] | rowspan=2 | [[George H. W. Bush]] | align=center | 49 |- {{Party shading/Republican}} | align=center | 50 |- {{Party shading/Republican}} | '''[[George H. W. Bush|41]]''' | [[George H. W. Bush]]{{-}}{{Mezin|(1924)}} | | {{Dîrok|20|1|1989}} | {{Dîrok|20|1|1993}} | [[حزب جمهوری‌خواه ایالات متحده آمریکا|حزب جمهوری‌خواه]] | [[Dan Quayle]] | align=center | 51 |- {{Party shading/Democratic}} | rowspan=2 | '''[[Bill Clinton|42]]''' | rowspan=2 | [[Bill Clinton]]{{-}}{{Ş|(1946)}} | rowspan=2 | [[Wêne:Bill Clinton.jpg|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|20|1|1993}} | rowspan=2 | {{Dîrok|20|1|2001}} | rowspan=2 | [[حزب دموکرات ایالات متحده آمریکا|حزب دموکرات]] | rowspan=2 | [[Al Gore]] | align=center | [[انتخابات ریاست‌جمهوری ایالات متحده آمریکا (1992)|52]] |- {{Party shading/Democratic}} | align=center | [[انتخابات ریاست‌جمهوری ایالات متحده آمریکا (1996)|53]] |- {{Party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''[[George W. Bush|43]]''' | rowspan=2 | [[George W. Bush]]{{-}}{{Mezin|(1946)}} | rowspan=2 | [[Wêne:George-W-Bush.jpeg|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|20|1|2001}} | rowspan=2 |{{Dîrok|20|1|2009}} | rowspan=2 | [[حزب جمهوری‌خواه ایالات متحده آمریکا|حزب جمهوری‌خواه]] | rowspan=2 | [[Dick Cheney]] | align=center | [[انتخابات ریاست‌جمهوری ایالات متحده آمریکا (2000)|54]] |- {{Party shading/Republican}} | align=center | [[انتخابات ریاست‌جمهوری ایالات متحده آمریکا (2004)|55]] |- {{Party shading/Democratic}} | rowspan=2 | '''[[Barack Obama|44]]''' | rowspan=2 | [[Barack Obama]]{{-}}{{Mezin|(1961)}} | rowspan=2 | [[Wêne:Official portrait of Barack Obama.jpg|100px]] | rowspan=2 |{{Dîrok|20|1|2009}} | rowspan=2 |{{Dîrok|20|1|2017}} | rowspan=2 | [[حزب دموکرات ایالات متحده آمریکا|حزب دموکرات]] | rowspan=2 | [[Joe Biden]] | align=center | [[انتخابات ریاست‌جمهوری ایالات متحده آمریکا (2008)|56]] |- {{Party shading/Democratic}} | align=center | [[انتخابات ریاست‌جمهوری ایالات متحده آمریکا (2012)|57]] |- {{Party shading/Republican}} | rowspan=2 | '''[[Donald Trump|45]]''' | rowspan=2 | [[Donald Trump]]{{-}}{{Mezin|(1946)}} | rowspan=2 | [[Wêne:Donald Trump Pentagon 2017.jpg|100px]] | rowspan=2 | {{Dîrok|20|1|2017}} | rowspan=2 |{{Dîrok|20|1|2021}} | rowspan=2 |[[حزب جمهوری‌خواه ایالات متحده آمریکا|حزب جمهوری‌خواه]] | rowspan=2 | [[Mike Pence]] | align=center | [[انتخابات ریاست‌جمهوری ایالات متحده آمریکا (2016)|58]] |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1789an li DYAyê]] [[Kategorî:Serokdewletên DYAyê| ]] ga5ej2uzgyur5n87x74j3pf5d7wawum 0 83047 2093573 2058633 2026-09-10T05:47:50Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2093573 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} Va ye lîsteya kesên navdar ên ku di 2020an de çûn ber dilovaniya Xwedê. Lîste bi vî awayî tê çêkirin: Meh û roja mehê ya mirinê (an jî roja ragihandina mirinê), nav, temen, etnosîte yan hemwelatî, sebeba navdarbûna wê/wî li gorî rêbazên Wîkîpediya kurdî, sebeba mirinê û çavkanî-serçavk. {{TOC rast}} == Kanûna pêşîn (meha 12an) == === 25ê kanûna pêşîn === * [[Engin Nurşani]] ([[Engin Ayhan]]), 36 salî, dengbêjê tirk û alman, bi sedema şêrpenceyê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/halk-muzigi-sanatcisi-engin-nursani-36-yasinda-hayatini-kaybetti-327949 |sernav=Halk müziği sanatçısı Engin Nurşani 36 yaşında hayatını kaybetti |pêşnav= |tarîx= |malper=/www.birgun.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-26 }}</ref> === 24ê kanûna pêşîn === * [[Mihemed Elî Şakir]], 74 salî, hunermend û ûdjenê kurd, bi egera nexweşiya [[Vîrusa Koronayê]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/culture-art/241220201 |sernav=Hunermendê Kurd Mihemed Elî Şakir bi Coronayê koça dawî kir |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-24 }}</ref> === 2ê kanûna pêşîn === * [[Seydayê Gurdilî]] ([[Mela Îmadedîn]]), 85 salî, mela û siyasetmedar û helbestvanê kurd, bi sedema nexweşiya [[vîrusa Koronayê]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/031220204 |sernav=Seydayê Mele Îmadeddîn koça dawî kir |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> === 1ê kanûna pêşîn === == Çiriya paşîn (meha 11an) == === 27ê çiriya paşîn === * [[Hemîd Kılıçaslan]] ([[Hemîdê Smayilaxa]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/281120204 |sernav=Termê Hemîdê Smayilaxa li Mêrdînê bi axê hat spartin |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref>), 72 salî, siyasetmedar û endamê [[Koma Zimanê Kurmancî]], ji ber nexweşiya [[Covid-19]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://avestakurd.net/blog/2020/11/27/siyasetmedar-u-zimanzane-kurd-hemid-kilicaslan-wefat-kir/ |sernav=Siyasetmedar û zimanzanê Kurd Hemîd Kilicaslan wefat kir {{!}} www.avestakurd.net |paşnav=Dara |pêşnav=Dilbixwin |tarîx= |malper= |ziman=ku |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> === 18ê çiriya paşîn === * [[Ferset Sofî]], 42 salî, siyasetmedar û 41emîn [[parêzgar]]ê [[Hewlêr]]ê, bi egera nexweşiya [[vîrusa Koronayê]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/191120208 |sernav=Termê Firset Sofî li Hewlêrê hat veşartin |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> === 9ê çiriya paşîn === * [[Mehmet Çetin]], 65 salî, helbestvan û nivîskarê [[dêrsim]]î, bi sedema nexweşiya [[şêrpence]]yê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/101120206 |sernav=Nivîskarê Kurd ê ji Dêrsimê Mehmet Çetîn koça dawî kir |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> === 1ê çiriya paşîn === == Çiriya pêşîn (meha 10an) == === 31ê çiriya pêşîn === * [[Celal Melekşa]], 69 salî, helbestvan, nivîskar û rojnamevanekî kurd ê [[Rojhilata Kurdistanê]], bi egera [[Mirina masûlkeyên dil]] <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/culture/31102020 |sernav=Helbestvan Celal Melekşa bi celta dil koça dawî kir |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref>. === 30ê çiriya pêşîn === * [[Necmedîn Kerîm]], 71 salî, siyasetmedarê kurd û parêzgarê berê yê Kerkûkê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/311020203 |sernav=Necmedîn Kerîm koça dawî kir |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://evronews.net/ku/%d8%af-%d9%86%d9%87%e2%80%8c%d8%ac%d9%85%d9%87%e2%80%8c%d8%af%d8%af%db%8c%d9%86-%d9%83%d9%87%e2%80%8c%d8%b1%db%8c%d9%85-%d9%88%d9%87%e2%80%8c%d8%ba%d9%87%e2%80%8c%d8%b1%d8%a7-%d8%af%d8%a7%d9%88%db%8c/186752/ |sernav=د. نه‌جمه‌دین كه‌ریمی وه‌غه‌ر كر {{!}} Evro News |paşnav=bedel |pêşnav=naci |tarîx= |malper= |ziman=ckb |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2021 }}</ref>. === 25ê çiriya pêşîn === * [[Kakemem Botanî]], 83 salî, nivîskar û serokê Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Kurdistanê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/251020202 |sernav=Nivîskarê navdar ê Kurd Kakemem Botanî koça dawî kir |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> === 10ê çiriya pêşîn === * [[Fatime Seyid Menaf Hisênî]] ([[Seyidzade Fatime Ehmedîn]], [[Dayika Ala Kurdistanê]]), çêkera alaya pêşîn a [[Komara Kurdistanê]] (1946)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/101020205 |sernav=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/101020205 |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref>. === 7ê çiriya pêşîn === * [[Esmera Serdêr]] ([[Dayê Esmer]]), [[micêwir]]a [[Kaniya Spî]] ya [[Laliş]]a Nûranî, îro ji aliyê [[Salihê Kevirbirî]] ve hate ragihandin<ref>Salihê Kevirbirî, Facebook, 07.10.2020</ref>. === 1ê çiriya pêşîn === * [[Babê Şêx]] ([[Hurto Hecî Îsmaîl]]), 87 salî, rêberê ruhanî yê êzdiyan<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0110202012 |sernav=Babe Şêx koça dawî kir |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref>. == Îlon (meha 9an) == === 30ê îlonê === * [[Kamîran Merî]], 44 salî, [[medyakar]]ê bernas ê kurd ê [[Dihok]]ê, bi egera [[Vîrusa Koronayê]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://avestakurd.net/blog/2020/09/30/medyakar-kamiran-meri-bi-korona-wefat-kir/ |sernav=Medyakar Kamîran Merî bi korona wefat kir {{!}} www.avestakurd.net |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> === 24ê îlonê === * [[Ali Boçnak]], 76 salî, [[mela]] û [[mewlûdxwîn]]ekî kurd, ji ber sedema xwendina [[mewlûd]]ê bi kurdî ji 2017an ve li [[zîndan]]a [[Panos]]ê girtî bû, bi egera nexweşiyeke [[gurçik]]an<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2409202016 |sernav=Melayê ji ber mewlûda Kurdî hatibû girtin li zindanê koça dawî kir |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> === 2ê îlonê === * [[David Graeber]], 59 salî, nivîskar, mirovnas û çalakvanê anarşîst ê amerîkî, yek ji rêberên tevgera "[[Occupy Wall Street]]" û hevalê kurdan, ji ber [[xwînrêjî|xwînrêjiya navê]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article54648 |sernav=In loving memory of our friend, comrade, and mentor…David Graeber - Europe Solidaire Sans Frontières |malper=www.europe-solidaire.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}{{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === 1ê îlonê === == Tebax (meha 8an) == === 27ê tebaxê === * [[Ebru Temtek|Ebrû Tîmtîk]] ([[Ebru Timtik]]), 42 salî, [[parêzer]]a kurd, ji ber çalakiya rojiya mirinê<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rupelanu.com/parezer-ebru-timtik-jiyana-xwe-ji-dest-da-12644h.htm |sernav=Parêzer Ebru Timtik jîyana xwe ji dest da |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2020-08-28 |malper=Rûpela nû |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> === 5ê tebaxê === * [[Mihemed Xelîl Xazî]] ([[Hemedê Dûman]]), 91 salî, hunermend û kemanjenê kurd<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://kurmanci.ozgurpolitika.com/nuceya-hemede-duman-wefat-kir-3257/ |sernav=Hemedê Dûman wefat kir |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=Yeniozgurpolitika.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044029/https://kurmanci.ozgurpolitika.com/nuceya-hemede-duman-wefat-kir-3257/ |tarîxa-arşîvê=2022-07-28 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> === 1ê tebaxê === == Tîrmeh (meha 7an) == === 6ê tîrmehê === * [[Hişam Elhaşimî]] (Hisham al-Hashimi), 47 salî, [[dîroknas]]ê îraqî, [[şirovekar]]ê siyasî û [[lêkolîner]]ê karên ewlehiyê û stratejîk, ji aliyê grûpeke tundrewên îslamî ve hatiye kuştin li [[Bexda]]yê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/060720209 |sernav=Rûdaw terorkirina Huşam Haşimî şermezar dike |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> === 5ê tîrmehê === * [[Seyidxanê Boyaxçî]] (Seydo Şîmşek), 87 salî, dengbêjê kurd<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/050720206 |sernav=Dengbêj Seyîdxanê Boyaxçî wefat kir |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> === 1ê tîrmehê === == Hezîran (meha 6an) == === 15ê hezîranê === * [[Qulîxanê Mihemed Javoêv]], 72 salî, hunermend û wênekêşê kurd li [[Moskow]]ê (Rûsya)<ref>Rûpela Facebookê ya [[Bella Sturki]], 17.06.2020</ref>. === 7ê hezîranê === * [[Melek Nebî Xelîl Cuma]] (Malak Jumaa), 16 salî, keçeke kurd a sivîl, di 23ê gulanê de ji aliyê grûpa [[Siltan Mirad]] ve hatiye revandin û kuştin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0706202014 |sernav=Cenazeyê keçeke 16 salî ya Efrînî hat dîtin |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> === 1ê hezîranê === == Gulan (meha 5an) == === 7ê gulanê === * [[Îbrahîm Gokçek]] (İbrahim Gökçek), 40 salî, endamê koma muzîkî [[Grup Yorum]], ji ber çalakiya [[rojiya mirinê]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/turkey/07052020 |sernav=Endamê Grup Yorum Îbrahîm Gokçek koça dawî kir |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> === 4ê gulanê === * [[Seîd Gabarî]], 64 salî, hunermendê kurd, nexweşiya [[penceşêr]]a [[pişik]]ê ([[şêrpence]]ya pişikê)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0405202014 |sernav=Seîd Gabarî beşdarî Şoreşa Gulanê bûbû |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=www.rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> === 1ê gulanê === == Nîsan (meha 4an) == === 3ê nîsanê === * [[Hêlîn Bolek]] (Helin Bölek), 28 salî, endama koma muzîkî [[Grup Yorum]], ji ber çalakiya [[rojiya mirinê]]<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/culture/03042020</ref> === 1ê nîsanê === == Adar (meha 3an) == === 26ê adarê === * [[Keyo Hesen Cegerxwîn]], 84 salî, kurê helbestvanê kurd Seydayê [[Cegerxwîn]] û yek ji rêvebirên [[Partiya Dîmoqratî ya Pêşverû ya Kurdî li Sûriyê|Partiya Pêşverû ya Kurdî li Sûriyê]], ji ber vîrusa koronayê [[Covid-19]]<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/world/260320202</ref> === 15ê adarê === * [[Miryem Qazî]], 75 salî, zaroka herî biçûk a pêşewa [[Qazî Mihemed]] û [[Mîna Qazî]]<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1503202016</ref> === 1ê adarê === == Sibat (meha 2an) == === 26ê sibatê === * [[Seîd Yûsiv]] "Mîrê Bizqê", 73 salî, hunermendê kurd <ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/culture-art/260220201</ref> === 25ê sibatê === * {{Girêdan|Muzaffer İlhan Erdost|tr|Muzaffer Erdost}}, 87 salî, helbestvan, nivîskar û weşînerê tirk<ref>{{Tr}} https://t24.com.tr/haber/muzaffer-ilhan-erdost-yasamini-yitirdi,863090</ref> * [[Zeynel Abidîn Han]], 59 salî, nivîskar û siyasetmedarê kurd<ref>{{Tr}} https://www.rudaw.net/turkish/world/260220202</ref> === 16ê sibatê === * [[Berîvan Alp]], 50 salî, stranbêja kurd, nexweşiya penceşêrê<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/culture-art/16022020</ref> === 1ê sibatê === == Kanûna paşîn (çile, meha 1ê) == === 1ê kanûna paşîn === == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mirin 2020| ]] 18ygmz2g4yl4cgae5y2xr8ib98zd1lj 0 83519 2093608 2051963 2026-09-10T08:35:09Z Avestaboy 34898 2093608 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = | weşanxane = | dîrok = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = | sererastkirin = | cîh = | sernavê xwemalî = | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = <!-- + Berhevkirin & Verisandin --> | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Syrischer Maler um 1335 001.jpg | wergêr = | pirtûk = }} '''Kitab el-Heyewan''' ([[kurdî]]: ''Pirtûka heywanan'', [[Îngilîzî]]: ''Book of Animals'', [[erebî]] كتاب الحيوان;) pirtûka [[Cahiz]] a herî giring e ku li ser [[heywan]]an e. Ji 7 cîldan pêk tê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Tarîxa biyolojiyê]] qazy4ohk3m9dwh90f414nxdtrb31tyr 2093610 2093608 2026-09-10T08:37:04Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2093610 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = | weşanxane = | dîrok = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = | sererastkirin = | cîh = | sernavê xwemalî = | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = <!-- + Berhevkirin & Verisandin --> | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Syrischer Maler um 1335 001.jpg | wergêr = | pirtûk = }} '''Kitab el-Heyewan''' ([[kurdî]]: ''Pirtûka heywanan'', [[Îngilîzî]]: ''Book of Animals'', [[erebî]] كتاب الحيوان;) pirtûka [[Cahiz]] a herî giring e ku li ser [[heywan]]an e. Ji 7 cîldan pêk tê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Tarîxa biyolojiyê]] [[Kategorî:Wêjeya felsefî ya cîhana îslamî ya serdema navîn]] bptuhm8ko2rz73d8tr2tzdtlhhhi9mq 2093642 2093610 2026-09-10T09:11:56Z Avestaboy 34898 2093642 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = | weşanxane = | dîrok = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = | sererastkirin = | cîh = | sernavê xwemalî = | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = <!-- + Berhevkirin & Verisandin --> | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Syrischer Maler um 1335 001.jpg | wergêr = | pirtûk = }} '''Kitab el-Heyewan''' ([[kurdî]]: ''Pirtûka heywanan'', [[Îngilîzî]]: ''Book of Animals'', [[erebî]] كتاب الحيوان;) pirtûka [[Cahiz]] a herî giring e ku li ser [[heywan]]an e. Ji 7 cîldan pêk tê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Ajalên li cîhana îslamî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Tarîxa biyolojiyê]] [[Kategorî:Wêjeya felsefî ya cîhana îslamî ya serdema navîn]] glldcuboof8mzpjm48uo89gbn50w57m 2093651 2093642 2026-09-10T09:27:15Z Avestaboy 34898 2093651 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = | weşanxane = | dîrok = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = | sererastkirin = | cîh = | sernavê xwemalî = | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = <!-- + Berhevkirin & Verisandin --> | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Syrischer Maler um 1335 001.jpg | wergêr = | pirtûk = }} '''Kitab el-Heyewan''' ([[kurdî]]: ''Pirtûka heywanan'', [[Îngilîzî]]: ''Book of Animals'', [[erebî]] كتاب الحيوان;) pirtûka [[Cahiz]] a herî giring e ku li ser [[heywan]]an e. Ji 7 cîldan pêk tê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Ajalên li cîhana îslamî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Berhemên li ser Arîstotelês]] [[Kategorî:Tarîxa biyolojiyê]] [[Kategorî:Wêjeya felsefî ya cîhana îslamî ya serdema navîn]] cuki1n3tap8uaptyahp1ekdsf6h0sze 0 85349 2093648 1684011 2026-09-10T09:22:22Z Avestaboy 34898 2093648 wikitext text/x-wiki '''Îbn Sikît''' an jî '''Ebû Yûsif Yaqûb bin Îshaq es-Sikkît''' (jdb. 802 - m. 858) [[zimannas]]ê [[erebî]] û [[wêje]]vanê [[ereb]] e.<ref>Îbn Xelikan, Wefatûl Eyan (Mirina Zedegan)</ref> Di derdorê sala 802an de li [[Bexda]]yê ji dayik bûye. Navê wî yê rastî Yûsif e, lê ji ber leqeba bavê wî jê re gotine Îbn Sikît peyva "Sikît" tê wateya "Pir Sukût, Baş, Bêdeng". Zanistvanê kurd [[Dînewerî]] li cem Îbn Sikît xwendiye. Bavê Îbn Sikît ji zimannas bû û hevalê Hemze Elkîsaî bû ku li Bexdayê ders dida xwendinkaran. == Pirtûkên wî == * 1. Îslahû’l maniq * 2. el-Elfaz * 3. el-Ezdad == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 802]] [[Kategorî:Ajalnasên cîhana îslamî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Kesên ji Bexdayê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 9an]] [[Kategorî:Mirin sedsala 9an]] [[Kategorî:Mirin 858]] [[Kategorî:Nivîskarên ereb]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê erebî]] [[Kategorî:Wêjevanên ereb]] [[Kategorî:Zimannasên ereb]] 5h19dopue4msw2830z5c5y4d1a03eyo 3 92841 2093519 2087639 2026-09-09T18:56:05Z Guherto 41494 /* Merheba */ Bersiv 2093519 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Xêrhatin|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:37, 28 îlon 2020 (UTC)}} == Wîkîpediya Meha Asyayê/2020 == <div style="margink-和right:1em; float:right;">[[Wêne:Wikipedia Asian Month Logo.svg|150px|center]]</div> :Silav hêja Guherto, : : Em te vedixwînin ji bo beşdarîkirina wîkîmaratona Meha Asyayê. : :'''Wîkîpediya Meha Asyayê''' pêşbaziyeke Wîkîpediyayê yê salane ye ku pêşdederxistina naverokên asyayê bi zimanên curbicur armanc digire. Her civateke beşdar li ser wîkîpediya xwe û bi zimanê xwe di meha çiriya paşîn de maratoneke wîkiyê (edit-a-thon) bi rê ve dibe. Meqseda vê wîkîmaratonê ji xeynî welatê xwe, çêkirin û pêşxistina gotarên nû ên derbarê mijarên Asyayê de ye. Kurdistan û zimanê kurdî jî yek ji welatên Asyayê tê qebûlkirin. Lewma di wîkiyên kurdî de gotarên derbarê Kurdistanê de ji bo vê wîkîmaratonê nayên hejmartin. Beşdarî ne tenê bi welatên Asyayê sînordar e, welatên ne li Asyayê jî dikarin vê maratonê li ser wîkiya xwe li dar bixin û bi vî awayî naverokên di derbarê Asyayê de çêkin an bi pêş bixin. : :''Ka were û em di vê maratonê de pevre ala Wîkîpediyayê bilind bikin û gotarên bi zimanê xwe bi pêş bixin.'' -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 17:46, 12 çiriya paşîn 2020 (UTC) : <div style="text-align:center;"> <!-- please edit the "url" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{clickable button 2|Vêga qeyd bibe|url=https://ku.wikipedia.org/wiki/w%c3%aek%c3%aepediya:w%c3%aek%c3%aepediya_meha_asyay%c3%aa/2020/be%c5%9fdar |class=mw-ui-progressive}} {{clickable button 2|Beşdariyan bişîne|url=https://tools.wmflabs.org/fountain/editathons/asian-month-2020-ku|class=mw-ui-progressive}} {{clickable button 2|Qaîdeyan bixwîne|url=https://ku.wikipedia.org/wiki/w%c3%aek%c3%aepediya:w%c3%aek%c3%aepediya_meha_asyay%c3%aa/2020#qa%c3%aede|class=mw-ui-progressive}} </div> == 🤣 == Heval te go tirkê oxiz🤣🤣👏👏👏 [[Bikarhêner:Muş korkutt|Muş korkutt]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Muş korkutt|gotûbêj]]) 12:42, 19 kanûna paşîn 2021 (UTC) :{{r|Muş korkutt}} Merheba, oxiz çi ye? -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 12:55, 19 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Guhertina peyvan == Silav {{Ragihandin|Guherto}} Tu dikarî guhertinên min li ser gotarên ku min nenivîsandiye betal bikî. Lê gotara [[Jules Verne]] dema ku ez nû di Wîkîpediya de bûm ji hêla min ve hat nivîsandin .Wekî gotara J.K.Rowling, navê min li wir nehatiye nivîsandin, lê her du gotar jî ji aliyê min ve hatine nivîsandin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:26, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) :Merḧeba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: Mi destê xwe nedaye nivîsarên ko te çêkiriye, li ya Arkadiy Gaydar min bêḧemdî kir lê mi guhertina xwe vegerand. Te nivîsara Jules Verne wextê ko tu ne têketî bûyî çêkiriye ji ber wê mi nizanîbû ma kê çêkiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 09:32, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) ::{{Ragihandin|Guherto}}Ew ne sûcê te ye e. Ma tu dizanî ez çawa dikarim navê xwe wekî rûpêlçekerê her du gotaran binivîsim? Ez ti pirsgirêk bi bikarhênerên din re naxwazim. Naxwazim ku bibêjin min gotara kesekî din guhertiye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:40, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) :::Piştî ko te rûpelê çêkiriye tu nikarî wî tiştî biguherê. Ez ê li cem xwe nivîsênim deqena ez wan rûpelan neguherim. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 09:55, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: Jixwe ez neketime pey guhertina gotinan. Serê mi pê naêşê ma kesek gotiye edebiyat yan wêje. Tiştê ko ez diguherim ew in ko pêşîka digotin ji bo nimûne "edebiyat" û dûvre te guhertiye tiştekî dî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 10:04, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) :::::{{Ragihandin|Guherto}} Ez zimanê tûj hez nakim . Ji bo min ne tesaduf e. Tu tenê guhertinên min betal dikî. Gotara [[Misirnasî]] ji aliyê min ve hatiye nivîsandin. Hûn dikarin wê jî kontrol bikin. Pirsgirêka te tune ku gotarên ku min nivîsand ji hêla bikarhênerên din ve têne guhertin. Ez naxwazim şer bikim. Dest ji vê provokasyonê berde. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:15, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: Qerar heye ko gotina ol newê bikaranîn. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 15:22, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: Erê ez tenê guhertinên te betal dikim, ev gava pêşî ye. Te ẍeletî kiriye, te dijmintî li ser gotinên zimanê me kiriye û ez vê ẍeletiyê di'edilênim. Serê mi pê naêşê ma tu çi binivîsênê di nav nivîsaran de lê wextê ko tu nivîsên însanên dî diguherê ez nikarim wî tiştî qebûl bikim. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 15:24, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) {{Ragihandin|Guherto}} Qerar a çi ? Peyva ol peyveke derbasdar e . Ez dikarim sed çavkanî bidim te . Te pir caran min ji bo guhertina peyvan rexne kir .Niha tu bi xwe dikî, ma ew ne durûtî ye? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:27, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) :Ez gotinan naguherim. Ez guhertinên te yî beredayî betal dikim. Ferqeke mezin heye di neqeba van meselan de. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 15:29, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) ::{{Ragihandin|Guherto}} Tu dikarî guhertinên li ser gotarên din betal bikî. Lê dev ji guhertina gotarên min berde. Te bi xwe di 10ê nîsana 2022an de gotara [[pirtûk]] kir kitêb. Ji ber vê yekê li vir xwe wekî polîsê zimanê kurdî nîşan ne de. Ez ne li vir im ku bi yên din re şer bikim. Ger tu vê provokasyonê ber nedî ez ê astengkirina te pêşniyar bikim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:44, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: Oho tu divegerê berî 1 salî. Mi carek yan di car wilo kir dûvre mi dev jê qera. Nizanim te wê ji kû derxist. Vaye gotûbêja li ser ko "ol" newê bikaranîn: https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Wîkîpediya:Dîwan_(pêşniyaz)#Forma_Gishti_ya_Wikipediya_Kurdi. Mi destê xwe neda nivîsarên ko te çêkiriye ji ẍeynî ên bi "ol". [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 15:59, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) ::::{{Ragihandin|Guherto}} Pirsgirêka te bi peyvên wek kitêb û çax (Mongolî) re tune? Lê gelo peyva ol ji bo we pirsgirêkek e? Bêjenasiya peyva dîn jî bi tevahî ne diyar e, ji bo peyvê bêjenasiyên cuda hene. Ji ber wê jî dibe peyv ji zimanê erebî tê. Her wiha dîn jî bi kurdî tê wateya stupid. Ayin di heman demê de tê wateya rîtûel. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:26, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: Naxwazim bikevime mesela etîmolojiyê, û çi 'eleqe me'na dîn "stupid" jî heye, ev tiştekî gelekî normal e gelek gotin bi bêhtir ji 1 me'ne hene. Ez dixwazim guhertinên te yî pûç betal bikim. Ewqas. Mi gotiye ez ê rûpelên ko te çêkiriye weke xwe hêlim û heke tu bixwazê guhertinên ol ên li ser rûpelên ko te çêkiriye betal bikê, betal bike. :::::Tiştekî dî, li ser wîkiyê tiştekî weke "gotarên min" nîne. Nivîsar ên wîkiyê ne, di lîsansê de derbas dibê, tu ne xwediyê nivîsaran î. Dîse jî ez destê xwe nadime nivîsarên ko te çêkiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 16:34, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) {{Ragihandin|Guherto}}Bi gelemperî xwediyê gotaran tune. Pirsgirêk ew e ku ez tiştekî biguherim wê demê ez têm rexnekirin. Her kes xwedî nêrînek cuda ye. Ji ber vê yekê her tim nîqaş tê kirin. Mixabin, ne hemî bêalî ne. Hevalê {{Ragihandin|MikaelF}} carekê pêşniyar kir ku nivîskarek dikare peyvekê hilbijêre. Ev jî ne bê problem e. Dibe ku ev tenê bi gotûbêjan çareser bibe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:50, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Kurdiya Akademîk == Ev dema te xweş be birêz {{r|Guherto}} tu çawan î, baş î? Mamoste, gelo tu dikarî gotareke li ser [[Kurdiya Akademîk]] bi hin çavkaniyên pêbawer binivîsînî? Gelek spas, bimîne di xweşiyê de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:22, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) Êvar baş hevalê {{Ragihandin|MikaelF}} te girêdanên balkêş belav kir, yek ji malperan got: Kurdiya akademîk tune, tenê Kurdiya rast heye. Ez heman difikirim.Li Îrlendayê,zimanê îngilîzî ji [[zimanê îrlendî]] zêdetir tê axaftin. Gelo îrlendî dibêje ez îrlendiya akademîk nizanim? [[Tirkmancî]] ne pêşketineke normal e, encama dîktatoriya kemalîstî ye. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:50, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], tu çawa yî, baş î şale? Min ji eserên te pir hez kir û lixwe pirs kir ku îhtîmal heye ku tu li vir çalaktir dibî? Ezê pir kêfxweş biya ma. Ez li her derê bikarhênerên nû ji bo pêşketina wîkîpediyaya me digerim, lê zor e ku meriv însanan kom bike ku bi dilxwazî, zaman û enerjiya xwe li ser wê platformê bişuxilin. Tu hatiye bîrê min, keseke ku bi salan li vir qeyd e. Sewa cewabekî ez kêfxweş im. Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:05, 27 tebax 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mala te ava ji bo xeberên te yî xweş. Ev hinek roj e bi tiştên dî re mijûl bûm ji ber wê min zû cewab neda. Ez li ser zimên dişuxilim lê ne zêde li vir, lê dixwazim hinekî bêhtir bişuxilim. Kêfa min hat ko tu jî qedr dide kurmanciya fesîh û rehet ko bi kelîmên ecêb ne dagirtî ye. Tu dixwazî werî komeke me yî civatê, civata li ser şuxilên zimên? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 18:56, 9 îlon 2026 (UTC) lkgerjx91663x80pbut2n70v50pn8ul 2093520 2093519 2026-09-09T18:58:42Z Guherto 41494 Kevn. 2093520 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], tu çawa yî, baş î şale? Min ji eserên te pir hez kir û lixwe pirs kir ku îhtîmal heye ku tu li vir çalaktir dibî? Ezê pir kêfxweş biya ma. Ez li her derê bikarhênerên nû ji bo pêşketina wîkîpediyaya me digerim, lê zor e ku meriv însanan kom bike ku bi dilxwazî, zaman û enerjiya xwe li ser wê platformê bişuxilin. Tu hatiye bîrê min, keseke ku bi salan li vir qeyd e. Sewa cewabekî ez kêfxweş im. Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:05, 27 tebax 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mala te ava ji bo xeberên te yî xweş. Ev hinek roj e bi tiştên dî re mijûl bûm ji ber wê min zû cewab neda. Ez li ser zimên dişuxilim lê ne zêde li vir, lê dixwazim hinekî bêhtir bişuxilim. Kêfa min hat ko tu jî qedr dide kurmanciya fesîh û rehet ko bi kelîmên ecêb ne dagirtî ye. Tu dixwazî werî komeke me yî civatê, civata li ser şuxilên zimên? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 18:56, 9 îlon 2026 (UTC) awde3d96aq1385mf0jug2bu54mvvkpx 2093687 2093520 2026-09-10T10:26:44Z Kurê Acemî 105128 /* Merheba */ Bersiv 2093687 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], tu çawa yî, baş î şale? Min ji eserên te pir hez kir û lixwe pirs kir ku îhtîmal heye ku tu li vir çalaktir dibî? Ezê pir kêfxweş biya ma. Ez li her derê bikarhênerên nû ji bo pêşketina wîkîpediyaya me digerim, lê zor e ku meriv însanan kom bike ku bi dilxwazî, zaman û enerjiya xwe li ser wê platformê bişuxilin. Tu hatiye bîrê min, keseke ku bi salan li vir qeyd e. Sewa cewabekî ez kêfxweş im. Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:05, 27 tebax 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mala te ava ji bo xeberên te yî xweş. Ev hinek roj e bi tiştên dî re mijûl bûm ji ber wê min zû cewab neda. Ez li ser zimên dişuxilim lê ne zêde li vir, lê dixwazim hinekî bêhtir bişuxilim. Kêfa min hat ko tu jî qedr dide kurmanciya fesîh û rehet ko bi kelîmên ecêb ne dagirtî ye. Tu dixwazî werî komeke me yî civatê, civata li ser şuxilên zimên? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 18:56, 9 îlon 2026 (UTC) ::Sipas ji bo cewaba te @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]]. Ez jî bi kurmanciya rehet li vir xizmet dikim, lê ku ti kesek ne wê dîtinê ye, ew jî ji min re temam e. Gelek sipas ji bo cewaba te yê xweş. Tecruba min pir li ser şuxilên zimên tune ye û aniha ez bi giranî ji bo nivîsandina gotaran û pêşxistina wîkîpediyaya kurdî bo asteke bilind pir eleqedar im, gelek sipas ji bo pirsê te, ew ji min re pir biqîmet e. Ku tu ji bo nivîsandina gotaran pirtir plan dikî ez û bikarhênerên din jî pir şah biya ne. Min berê jî got ku min gotarên te dîtî û fikra ku tu bêtir çêbikî li vir pêşxistineke mezin biya. Gelek sipas dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:26, 10 îlon 2026 (UTC) m0dn6gf3tk7psy4olry00fas4omgqte 2093688 2093687 2026-09-10T10:27:07Z Kurê Acemî 105128 /* Merheba */ 2093688 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], tu çawa yî, baş î şale? Min ji eserên te pir hez kir û lixwe pirs kir ku îhtîmal heye ku tu li vir çalaktir dibî? Ezê pir kêfxweş biya ma. Ez li her derê bikarhênerên nû ji bo pêşketina wîkîpediyaya me digerim, lê zor e ku meriv însanan kom bike ku bi dilxwazî, zaman û enerjiya xwe li ser wê platformê bişuxilin. Tu hatiye bîrê min, keseke ku bi salan li vir qeyd e. Sewa cewabekî ez kêfxweş im. Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:05, 27 tebax 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mala te ava ji bo xeberên te yî xweş. Ev hinek roj e bi tiştên dî re mijûl bûm ji ber wê min zû cewab neda. Ez li ser zimên dişuxilim lê ne zêde li vir, lê dixwazim hinekî bêhtir bişuxilim. Kêfa min hat ko tu jî qedr dide kurmanciya fesîh û rehet ko bi kelîmên ecêb ne dagirtî ye. Tu dixwazî werî komeke me yî civatê, civata li ser şuxilên zimên? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 18:56, 9 îlon 2026 (UTC) ::Sipas ji bo cewaba te @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]]. Ez jî bi kurmanciya rehet li vir xizmet dikim, lê ku ti kesek ne wê dîtinê ye, ew jî ji min re temam e. Gelek sipas ji bo cewaba te yê xweş. Tecrubeya min pir li ser şuxilên zimên tune ye û aniha ez bi giranî ji bo nivîsandina gotaran û pêşxistina wîkîpediyaya kurdî bo asteke bilind pir eleqedar im, gelek sipas ji bo pirsê te, ew ji min re pir biqîmet e. Ku tu ji bo nivîsandina gotaran pirtir plan dikî ez û bikarhênerên din jî pir şah biya ne. Min berê jî got ku min gotarên te dîtî û fikra ku tu bêtir çêbikî li vir pêşxistineke mezin biya. Gelek sipas dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:26, 10 îlon 2026 (UTC) egcrrlpt33iwd00tsk3g2milbk09z7v 2093689 2093688 2026-09-10T10:29:31Z Kurê Acemî 105128 /* Merheba */ Bersiv 2093689 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], tu çawa yî, baş î şale? Min ji eserên te pir hez kir û lixwe pirs kir ku îhtîmal heye ku tu li vir çalaktir dibî? Ezê pir kêfxweş biya ma. Ez li her derê bikarhênerên nû ji bo pêşketina wîkîpediyaya me digerim, lê zor e ku meriv însanan kom bike ku bi dilxwazî, zaman û enerjiya xwe li ser wê platformê bişuxilin. Tu hatiye bîrê min, keseke ku bi salan li vir qeyd e. Sewa cewabekî ez kêfxweş im. Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:05, 27 tebax 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mala te ava ji bo xeberên te yî xweş. Ev hinek roj e bi tiştên dî re mijûl bûm ji ber wê min zû cewab neda. Ez li ser zimên dişuxilim lê ne zêde li vir, lê dixwazim hinekî bêhtir bişuxilim. Kêfa min hat ko tu jî qedr dide kurmanciya fesîh û rehet ko bi kelîmên ecêb ne dagirtî ye. Tu dixwazî werî komeke me yî civatê, civata li ser şuxilên zimên? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 18:56, 9 îlon 2026 (UTC) ::Sipas ji bo cewaba te @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]]. Ez jî bi kurmanciya rehet li vir xizmet dikim, lê ku ti kesek ne wê dîtinê ye, ew jî ji min re temam e. Gelek sipas ji bo cewaba te yê xweş. Tecrubeya min pir li ser şuxilên zimên tune ye û aniha ez bi giranî ji bo nivîsandina gotaran û pêşxistina wîkîpediyaya kurdî bo asteke bilind pir eleqedar im, gelek sipas ji bo pirsê te, ew ji min re pir biqîmet e. Ku tu ji bo nivîsandina gotaran pirtir plan dikî ez û bikarhênerên din jî pir şah biya ne. Min berê jî got ku min gotarên te dîtî û fikra ku tu bêtir çêbikî li vir pêşxistineke mezin biya. Gelek sipas dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:26, 10 îlon 2026 (UTC) ::P.S: Mîna ku tu zanî jî, li vir pir bikarhênerên çalak tune ne, ji ber wê jî her tişt hinek yawaş pêşvê diçe. Bikarhênerekî çalak, têne yek pirtir, ê tesîreke mezin li vir bike. Dibe ku em karibin ku gelek gotarên şitil li ser rewşeke baş bikin, û 100.000 gotaran li vir jî bigihînin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:29, 10 îlon 2026 (UTC) b3vthejr0hco3fy4djzz55jrf3y2tb6 0 97232 2093517 1986420 2026-09-09T18:07:41Z MikaelF 935 /* Jînenîgarî */ 2093517 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo | nav = Eléonore Fourniau | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = Eléonore Fourniau.jpg | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = Eléonore Fourniau | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = [[1987]] | cihê_jidayikbûnê = [[Parîs]], [[Fransa]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Oksîtanî]] | pîşe = [[Stranbêj]] | amûr = | salên_çalak = 2010–niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://eleonorefourniau.com/ eleonorefourniau.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = Folklorîk }} '''Eléonore Fourniau''' (jdb. [[1987]] li [[Bordeaux]], [[Fransa]]), [[stranbêj]] û [[muzîkvan]]eke oksîtanî-[[fransayî|fransî]] ye ku bi gelemperî muzîka xwe bi zimanê [[Zimanê kurdî|kurdî]] çêdike. Eléonore Fourniau bi taybetî bi karê muzîka xwe yê bi kurdî hatiye naskirin û di adara sala 2024an de albûma xwe ya yekem a bi navê ''Neynik'' derxistiye. == Jînenîgarî == Eléonore Fourniau wekê keça dê û bavek akademîsyenê [[Occitanie (herêm)|oksîtanî]] li Bordeauxê jidayîk bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kürtler.com/eleonore-fourniau-kimdir-nerelidir.html |sernav=Eléonore Fourniau Kimdir? Nerelidir? }}</ref><ref>[[Încîl Selçûk]] (2020). "Haya min ji xezîneya stranbêjiya kurdî tunebû. Ziman her tişt e..", Xwebûn, 10:2020, r. 4.</ref> Hem dê û hem jî bavê wî li ser [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] lêkolîn kirine. Fourniau ji 11 heta 14 saliya xwe li Taşkent, Ûzbêkistanê jiyan dike û li wir fêrê pîyanoya klasîk dibe.<ref name="sinfonie-interkulturell.de">{{Jêder-malper |url=https://www.sinfonie-interkulturell.de/von-der-grossen-vielfalt-der-sprachen-und-der-musik/ |sernav=Von der großen Vielfalt der Musik |paşnav=Sevi |pêşnav=Selahattin |tarîx=2020-12-26 |malper=Sinfonie |ziman=de-DE |tarîxa-gihiştinê=2023-05-08 |roja-arşîvê=2021-04-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210422223630/https://www.sinfonie-interkulturell.de/von-der-grossen-vielfalt-der-sprachen-und-der-musik/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di salên 1980î de malbata wê li Tirkiyeyê dijîya. Eléonore Fourniau li École Normale Supérieure de Lyon zimanê rûsî û dîrok xwendiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://centredesmusiciensdumonde.com/en/concerts-and-events/anatolian-music-workshop/ |sernav=Anatolian music workshop |malper=Centre des musiciens du monde |ziman=en-CA |tarîxa-gihiştinê=2023-05-08 |roja-arşîvê=2023-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230507120925/https://centredesmusiciensdumonde.com/en/concerts-and-events/anatolian-music-workshop/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî qedandina vê perwerdeyê, di sala 2010an tê Tirkiyeyê û li [[Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê]] perwerdeya xwe berdewam dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.xn--krtler-3ya.com/eleonore-fourniau-kimdir-nerelidir.html |sernav=Eléonore Fourniau Kimdir? Nerelidir? |tarîx=2021-03-28 |malper=kürtler.com |ziman=tr |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2022-04-28 }}</ref> Dema ku fêrî jenbûna enstrûmentayê rojhilatî dibe, dersên piyanê dide xwendevanan. Li Konservatuara Stembolê xwendekarên kurd nas dike û bi wan re komek muzîkê bi navê Koma Esman ava dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/culture/23012021 |sernav=Muzîkjena Fransî: Ez bi Kurdî, Kurd bi Tirkî diaxivin |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-05-08 }}</ref> Xwestekên wê ji bo ji muzîka kurdî çêdibe û li gorî vê meraqê ji gelek muzîkvanan perwerde werdigire û beşdarî kursa muzîkê ya [[Erdal Erzincan]] dibe.<ref name="sinfonie-interkulturell.de"/> Di salên paşerojê de bi muzîka gelên Anatolyayê re eleqedar bûye. Di repertuwara wê de stranên ji xeynî stranên [[Zimanê kurdî|kurdî]] stranên bi zimanên din jî hene. Bi muzîkjenên [[Luna Silva]] û [[Noémie Naël]] re, Eléonore Fourniau koma Trio Samaïa ava kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://luna-silva.com/trio-samaia/ |sernav=Trio Samaïa |ziman=fr-FR |tarîxa-gihiştinê=2023-05-08 }}</ref> Navê vê kome navê ji navê danseke kevneşopî ya gurcî tê. Kome Samaïa bi çend zimanan stran dibêjin ku di nav van zimanan de kurdî, lazî, swêdî, spanî, ladîno û bulgarî hene. Eléonore Fourniau bi muzîkjen û hunermendên wekê [[Erdal Erzincan]], Merdal Erzincan, [[Mikaîl Aslan]], Birol Topaloğlu, Keyvan Çemirani, [[Gülseven Medar]], [[Dengbêj Xalîde]] û [[Petra Nachtmanova]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://renk-magazin.de/events/eleonore-fourniau-petra-nachtmanova/ |sernav=Eléonore Fourniau & Petra Nachtmanova |tarîx=2019-09-26 |malper=renk. |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-05-08 }}</ref> konseran lidarxistiye. Di sala 2019an de li bajarê [[Montreal]]ê bi muzîkvanên [[Rojhilata Kurdistanê]] re stranên [[kurmancî]] û [[soranî]] pêşkêş kirine. Fourniau bi van muzîkvanan re li Festîvala Ruhê Pîroz a Cîhanê (World Sacred Spirit Festival) li Hindistanê konser lidarxistiye. Di heman demê de Fourniau li [[Fransa]], [[Almanya]], [[Belçîka]], [[Swîsre]], [[Swêd]], [[Fînlenda]], [[Spanya]], [[Tirkiye]], [[Mexrib]]ê, [[Hindistan]], [[Qirgizistan]], [[Kanada]] û [[Awistralya|Awistiralyayê]] konseran lidarxistiye. Eléonore Fourniau di sala 2022an de beşdarî şahiya [[Newroz]]a sala 2022an a [[Amed]]ê bûye û li [[Newroza Amedê]] stranên xwe gotiye. == Dîskografî == === Albûm === * ''Neynik (mirror)'' === Single === * ''Esmer eman'' * ''Qumrukê'' * ''Selvê kerazê'' * ''Arix'' * ''Lawo'' * ''Xwezî min te nasnekiri ba'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://youtube.com/channel/UCiCtgkXIA97rLUlkclxVb-g Eléonore Fourniau li ser Youtube] * [https://www.instagram.com/eleonorefourniau?igsh=MWx6NTUyYWd2dHIxYg== Eléonore Fourniau li ser Instagramê] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1987]] [[Kategorî:Jinên fransî]] [[Kategorî:Kesên ji Parîsê]] [[Kategorî:Stranbêjên ji Parîsê]] 6bnm9242awi71d9zauggir2zegc79zw 0 100842 2093556 1119989 2026-09-10T00:10:58Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Kanala Swêşê]] hat sererastkirin 2093556 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Kanala Swêşê]] 02s88njitl3tw05175k60kli552dr29 0 104300 2093570 1976439 2026-09-10T05:22:24Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2093570 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|2|9|1999|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Silêmanî]], [[Herêma Kurdistanê]], [[Îraq]] | netewe = | hevwelatî = }} '''Jiyar Elî''', bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: '''Zhiar Ali''' (jdb. 2 [[îlon]] 1999), [[muzîkvan]], çalakdarê [[mafên mirovan]] û [[mafên heywanan]] û [[rojnamevan]]ekî kurd e ku li [[Silêmanî|Silêmaniyê]] ([[Başûrê Kurdistanê]], [[Iraq]]) dijî, bi têkariyên xwe yên di derheqê mafên kesên [[LGBT]] li Herêma Kurdistanê ya Iraqê de tê naskirin. Ew çalakdarekî [[gey]] jî ye ku eşkere doza mafên LGBT li herêmê dike. Ew berpirsê medyaya berê û berpirsê ragihandina ''Rasan'' bû û damezrênerê ''[[Yeksani|Yeksanî]]'' ku destpêşxeriyeke nû ye ku balê dikişîne ser parastina mafên kesên LGBT li ser asta herêmî. Wî berê serbixwe ji saziyên nûçeyan re nivîsandibû û bi giranî li ser rojnamevaniya muzîkê û her weha pirsgirêkên siyasî û civakî sekinîbû. Jiyar di sala 2020an de, li dijî civata LGBTê, ya ku [[Sûcê nefretê|tawanên nefretê]] wekî tehdîta kuştinê û zirara li dijî wî pêş dixe, bû hedefek xuya ya rêze êrişên propagandaya medyayê. Wî bi rêkûpêk [[tweet]] dikir li ser gefên ku werdigirt, ku tê de gefên serjêkirin, şewitandin, û êrişên xwekujî hebû.<ref name="threat1"/><ref name="threat2"/><ref name="threat3"/> Piştî ku Jiyar di [[GlobalPride]] de di 27ê hezîrana 2020an de axaftinek pêşkêş kir, ku ji hêla [[InterPride]] ve hatibû pêkanîn, ev êriş bi tundî zêde bûn.<ref name="rasan"/> Jiyar yek ji wan kesên herî berbiçav bû ku Asayiş û Hikûmeta Herêma Kurdistanê rexne dikir ku ji bo operasyona binçavkirina kesên LGBT+ li Silêmaniyê pêk hat. Kampanya piştî ku Asayiş bi xeletî difikirîn ku hemî mirovên gey fahîşe ne, pêk hat û Jiyar di hevpeyivînek digel ''[[Middle East Eye]]'' de hewl da ku vê tevliheviyê çareser bike; Jiyar got ku endamên civata LGBTQ+ li Herêma Kurdistanê ne "karkerên seksê" ne û heke hinekan ew kar hilbijartiba jî ew sûcê [[KRG]] ye ji ber ku "fuhuş tercîha dawîn e ku debara xwe bike”. == Jiyana wî == Jiyar di 2 îlonê 1999an de hatiye dinê û endamê herî piçûk ê malbata xwe ye. Çar xwişk û birayên wî yên din hene. Di hevpeyivînek bi [[Makanati]] re, Jiyar diyar kir ku ew çawa di 2017an de xwe eşkereyî dayik û xwişka xwe ya mezin kir û di heman demê de ku wî [[Weqfa Lava]], rêxistineke nehikumî (NGO) ku li ser hişyarkirina pirsgirêkên LGBT dixebitî, dît.<ref name="makanati" /> Jiyar xwedî jiyanek nebatî ye û damezrînerê yekem rêxistina alîgir-vegan a li Iraqê ya bi navê ''[[Kurdistan Vegans]]'' bû. Ew pênc salan [[vegan]] bû. Wî zehmetiyên ku tên niqaş dikir li ser şêwaza jiyanê Iraqê, kêmbûna û dijwarbûna hilberên vegan û çawa gelek caran bihanin.<ref name="tvr" /> Jiyar ji ber sextekarî û rişwet berî dev ji dibistanê berde wî li Zanîngeha Cihan Beşa Karsaziyê xwend.<ref name="corruption"/> == Pêşveçûnî == === Çalakvan === Jiyar di 2017an de dema ku Weqfa Lava xilas bû çalakiya xwe 2019an de li ser Rasan bi riya Weqfa Lava dest pê kir,<ref name="makanati" /> Piştî zêdeyî salekê xebata bi Rasan re, Jiyar ji rêxistinê derket û destpêşxeriya xwe ya bi navê Yeksani kir.<ref name="rudaw1" /> Çalakiya Jiyar wisa xuya ye ku li ser hişyarkirina mijarên li pêş civaka LGBT li herêmê ne û balê dikişîne ser fikarên raya giştî û aktorên navneteweyî ji bo normalîzekirina civakê di civaka kurdan de û hem jî teşwîqkirina çalakiyê.<ref name="tna" /> <blockquote> "Pêdivî ye ku mirovên hevzayend bi qanûnê bêne parastin û cûdahî li wan neyê kirin, [hevzayendîtî] xwesteka mirovî ya xwezayî ye ne nexweşî ye. Divê her cîh bi zagonî were neçarkirin ku kesên LGBT ji karûbarên kar dernexe û heta hêzên ewlehiyê yên herêmî hewce ne ku wan baştir nîşan bikin." -Peregrafek di hevpeyivînekê bi Jiyar re.<ref name="paragraf1" /> </blockquote> Çalakiya xebata wî medyaya civakî bi giranî bikar tîne û xwe dispêre wê.<ref name="tna" /> Jiyar Elî di hevpeyvînek bi BBCya bi zimanê farisî re “bi rêkûpêk haya xwe ji valahiyên qanûnî yên ku ji bo binçavkirina LGBT têne bikaranîn raber dike û destnîşan dike ku gotarên wekî 393, 394, 400 û 401 têne bikaranîn ku bi neheqî mirovên LGBT binçav dikin.<ref name="bbcfarsidoc" /><ref name="mm3029" /> Li ser xebata mafên mirovan, Jiyar di heman demê de çalakvanek mafên ajalan û berpirsyarê berê yê projeya Kurdistan Vegans bû, ku wî du sal li pey hev ew çalakiya [[Roja Cîhanî ya Veganan]] saz kir û hevahengî kir berî ku ew biçe û rêxistin di paşiya paşîn de xilas bû.<ref name="rojnews"/><ref name="anirits" /> ==== Operasonya Asayîşê ==== Di 1ê nîsana 2021ê de,<ref name="grns123" /> nûçe derket ku [[Asayîş]] (Hêzên Ewlekariya Herêma Kurdistanê) dest bi danîna nuqteyên kontrolê kir û gelek kesên ku wekî beşek ji civaka LGBT têne hesibandin binçav kirin.<ref name="ik30291" /> Gava ku hejmarek mezin ji mirovan ji medyaya civakî derketin û hêrsa xwe ji wê biryarê anîn ziman, hivdeh endamên meclîsa [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] daxwaznameyek piştgirî dan girtin.<ref name="rudaw2" /> Jiyar Elî bi navgîniya Yeksani kampanyayek bi dirûşma “gav bavêjin” çalak kir, ku li seranserê cîhanê piştgiriyeke berfireh peyda kir û bû alîkar ku pirsgirêk derkeve pêşberî Efûya Navneteweyî, Konsolosxaneya Dewletên Yekbûyî li Hewlêrê,<ref name="paragraf2" /><ref name="voa" /><ref name="voatr" /> [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Human Rights Watch]],<ref name="knes3729" /> ILGA Asyayê û yên din ên navneteweyî, neteweyî û aktorên herêma Kurdistanê. Biryara pêkanîna operasyonek bi vî rengî ji hêla komên kevneperest ên li herêmê ve hate bandorkirin. Li gorî Jiyar, di encama operasyonê de 15 kes, ku ji wan ciwanan û kesên temenbiçûk in, hatine destgîr kirin û nuqteyên kontrolê ji hêla hêzên ewlehiyê ve hatine danîn li cihên ku dihat fikirîn ku di nav LGBT de navdar be.<ref name="rudaw2" /><ref name="knes3729" /> Jiyar Elî îdîa kir ku yan Asayîş cûdahî naxe navbera karkerên seksê yên kesên LGBT û yên din ên ku beşek civakê ne lê ew ne pîşeyê wan e, an jî wan paşê armanca operasyona ber bi fahîşetiyê ve kişand da ku ji bertekên navneteweyî dûr bikeve.<ref name="ik30291" /><ref name="tetu" /><ref name="esta" /><ref name="balkesh" /><ref name="jungle" /><ref name="rudaw3" /><ref name="grns123" /><ref name="ip3810" /> Wî her weha diyar kir ku hêzên ewlehiyê dê çawa "ceribandinan" li ser wan kesên ku gumanlêkirî bûn destnîşan bikin ka têkiliya wan a cinsî heye berî girtina wan, ew wekî tawanek binav kir û şermezar kir.<ref name="rudaw2" /><ref name="auis" /> Jiyar di hevpeyivîna xwe de ji Middle East Eye re got ku "heke mirov serî li karê seksê bidin jî, ew sûcê hikûmetê ye ku ev tercîha xwe ya dawîn e ji bo jiyana wan."<ref name="ik30291" /><ref name="esta" /><ref name="paragraf2" /><ref name="balkesh" /><ref name="jungle" /><ref name="rudaw5" /><ref name="rudaw1" /> Di vê demê de, Jiyar Elî gelek caran ji çapemeniyê re got ku jiyana civatê di xeterê de ye û ew ditirse ku derkeve, ji tirsa ku li yek ji nuqteyên kontrolê were girtin ji ber ku ew eşkere gey bû.<ref name="tests" /> Asayiş, ku ji ber zextên herêmî û navneteweyî yên rêxistinên mafên sivîl û çalakvanan neçar ma ku operasyonê rawestîne, hemî girtî serbest berdan, û her weha daxuyaniyek weşand û diyar kir ku ew nûçeyên aloziya li herêmê lêpirsîn tenê ji ber ku fuhûşê dikin û ku ew jî bûne sedema bûyerek û wan komek taybetî ya civakê nekir hedef.<ref name="grns123" /><ref name="MEE"/> Jiyar ragihand ku gelek kesên LGBT, bi xwe jî, ji civaka cûrbecûr a ku operasyonê dişopîne hest dikin ku ji civaka kurd dûr in.<ref name="voa" /><ref name="voatr" /><ref name="alhurra"/> Hinekên din jî rabûn ser xwe û operasyonê wekî dijmirovahî û sûc binav kirin.<ref name="sk0129" /> ==== Parastina Rasan ==== Di 22ê sibata 2021ê de hat ragihandin ku dozek li dijî Rasan ji hêla parlamenterê fraksiyoneke îslamparêzên siyasî ya bi navê [[Komal]] ve bi herêmî ve hate vekirin. Li gorî vî parlamenterî rêxistina Rasan piştgirî mafên kesên LGBT+ yên Herêmê dike û angaşt dike ku çalakên Rasanê "dijî nirxên çanda kurdî ne.”<ref name="lawsuit1"/><ref name="lawsuit2"/> Di bersiva tawanbarkirinên xwe de, Rasan got ku ew ê li dadgehê parastina xwe li dijî dozê bikin û ew ji bo hemî mirovahiyê dixebitin. Jiyar Elî di hevpeyivîneke zindî de ji Rûdawê re got li dijî parastina parlamenter, parastina civaka LGBT+ ku şîroveyên parlamenter "bêbingeh û li gorî zanistî ti delîl tune.<ref name="rudaw5" /> Di bersiva gefên ku dê rêxistin were girtin de, Jiyar li ser destpêşxeriya Yeksani daxwaznameyeke [[change.org]] da destpêkirin, ku ji hêla bêtirî 1000 kesan ve hat îmzekirin, di nav wan de hem çalakdarên neteweyî û hem jî yên Herêma Kurdistanê ne.<ref name="tweet"/> "Rêxistina Rasan, saziyek sivîl a piçûk a herêmî ku li Silêmaniyê li Kurdistana Iraqê ye, di 22ê sibata 2021ê de, ji hêla parlamenterekî [[homofobîk]] ve hate dadgehkirin ji ber ku ew doza mafên LGBT+ bi eşkere dikin. Ji xeynî dozê, parlamenter dest bi mizgîniya tawanên nefretê kir û li ser televîzyona herêmî û neteweyî derbarê civaka LGBT+ de [[dezînformasyon]] belav kir. Van dezînformasyonan bû sedema hêrsbûnê û bû sedema ku çalakvanên ''queer'' bibin armancên tundrewan. Jiyar Elî di vegotina daxwaznameyê de diyar kir. Parlamenter îmze berhev kiribûn ku wî şandibû digel doza xwe ya ku dixwest ofîsa Rasan were girtin û destûra wan were betalkirin." == Yên din == Wekî din, Jiyar Elî muzikvan e û muzîka grûpa [[Evanescence]] li ser wî bandordar bû. Wî li ser ‘ReverbNation,’ ji nav wan ''cover'' (qebax) û stranên xweser, perçên muzîkê ji xwe re weşand.<ref name="reverbnation"/> Ew ne di tomarek tomarkirî de hatî îmzekirin û muzîka xwe bi xwe çêdike. Li kêleka xebatên xwe yên muzîkê, Jiyar bi profesyonelî ji bo [[Spee Media]] wekî rojnamevan xebitiye û ji bo wekî [[blog]]a [[Medium]] nivîs nivîsandiye. Wî taybetî li ser rojnamevaniya muzîkê sekinî û pirraniya xebata wî de ’Wild fire’ hebû.<ref name="medium"/><ref name="speemedia"/> Jiyar her wiha li ser nakokiya siyasî ya li Rojhilata Navîn, mafên LGBT+ li Iraqê, û pirsgirêkên civakî û sivîl nivîsand. Wî kariyera xwe ya rojnamevaniyê di sala 2020an de rawestand da ku li ser projeyên din bisekine. == Çavkanî == {{Çavkanî|30em|refs= <ref name="alhurra">{{Jêder-malper |sernav="أخاف الموت كلما أخرج من المنزل".. مجتمع الميم في العراق يواجه تهديدات مستمرة {{!}} الحرة |url=https://www.alhurra.com/iraq/2021/04/10/أخاف-الموت-كلما-أخرج-المنزل-مجتمع-الميم-في-العراق-يواجه-تهديدات-مستمرة |malper=www.alhurra.com |tarîxa-gihiştinê=9 tîrmeh 2021 |ziman=ar |tarîxa-arşîvê=18 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210418080958/https://www.alhurra.com/iraq/2021/04/10/%D8%A3%D8%AE%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA-%D9%83%D9%84%D9%85%D8%A7-%D8%A3%D8%AE%D8%B1%D8%AC-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%B2%D9%84-%D9%85%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%85-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%B1%D8%A9 }}</ref> <ref name="rojnews">{{Jêder-malper |sernav=چالاکییەک بۆ ڕۆژی جیھانیی ڕوەکخواردن ئەنجامدرا |url=https://rojnews.news/ژینگە/چالاکییەک-بۆ-ڕۆژی-جیھانیی-ڕوەکخواردن-ئەنجامدرا-32456 |malper=ROJ News |tarîxa-gihiştinê=2 nîsan 2019 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=2 nîsan 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190402124455/https://rojnews.news/%25DA%2598%25DB%258C%25D9%2586%25DA%25AF%25DB%2595/%25DA%2586%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A7%25DA%25A9%25DB%258C%25DB%258C%25DB%2595%25DA%25A9-%25D8%25A8%25DB%2586-%25DA%2595%25DB%2586%25DA%2598%25DB%258C-%25D8%25AC%25DB%258C%25DA%25BE%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C%25DB%258C-%25DA%2595%25D9%2588%25DB%2595%25DA%25A9%25D8%25AE%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%25B1%25D8%25AF%25D9%2586-%25D8%25A6%25DB%2595%25D9%2586%25D8%25AC%25D8%25A7%25D9%2585%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7-32456 }}</ref> <ref name="tweet">{{Jêder-malper |paşnav1=Ali |pêşnav1=Zhiar |sernav=Hello guys! The MP who filed a lawsuit against Rasan collected hundreds of signatures to close the organization! We need to speak up and sign this petition so they will NOT close the organization! Details and explanations in the link: |url=https://twitter.com/zhiarofficial/status/1370006724892110849 |malper=Twitter |tarîxa-gihiştinê=4 gulan 2021 |ziman=en |tarîxa-arşîvê=28 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210428001000/https://twitter.com/zhiarofficial/status/1370006724892110849 }}</ref> <ref name="lawsuit1">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/220220212 |sernav=LGBT+ activists slam ‘immoral’ lawsuit against Sulaimani organization |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=1 adar 2021 |tarîxa-arşîvê=27 sibat 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210227045628/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/220220212 }}</ref> <ref name="lawsuit2">{{Jêder-malper |sernav=Kurdistan Parliament MP files lawsuit against group advocating for women’s, LGBTIQ rights |url=https://www.nrttv.com/En/News.aspx?id=26499&MapID=1 |malper=www.nrttv.com |weşanger=Nalia Corporation |tarîxa-gihiştinê=1 adar 2021 |tarîxa-arşîvê=24 sibat 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210224134500/https://www.nrttv.com/en/News.aspx?id=26499&MapID=1 }}</ref> <!--<ref name="xendan">{{cite web |url=https://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=123751&babet=1&relat=1024 |title=پەرلەمانتارێک: گروپ‌و كه‌سانێك خۆیان مه‌ڵاس داوه‌ بۆ دزینی‌ ره‌وشت‌و به‌ها باڵاكانی‌ كۆمه‌ڵگه‌ |access-date=March 1, 2021 |language=Kurdish}}</ref>--> <ref name="anirits">{{Jêder-malper |sernav=دووەم بۆنەی ڕۆژی جیهانیی ڤیگن لە کوردستان بەڕێووە دەچێت |url=http://www.speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=83012&Jor=1 |malper=speemedia.com |tarîxa-gihiştinê=11 hezîran 2021 |tarîxa-arşîvê=11 hezîran 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210611220716/http://www.speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=83012&Jor=1 }}</ref> <ref name="reverbnation">{{Jêder-malper |sernav=Zhiar Ali {{!}} Alternative from Sulaymaniyah, IQ |url=https://www.reverbnation.com/zhiarali |malper=ReverbNation |tarîxa-gihiştinê=11 hezîran 2021 |ziman=en |tarîxa-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201184419/https://www.reverbnation.com/zhiarali }}</ref> <ref name="medium">{{Jêder-malper |sernav=Zhiar Ali |url=https://medium.com/@zhiarali |malper=Medium |tarîxa-gihiştinê=11 hezîran 2021 |ziman=en |tarîxa-arşîvê=11 hezîran 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210611202530/https://medium.com/@zhiarali }}</ref> <ref name="speemedia">{{Jêder-malper |paşnav1=Ali |pêşnav1=Zhiar |sernav=لەبەر ئەم هۆکارە هەرگیز ناتوانین لەبەر جینۆسایدکردنی ئەرمەنییەکان لە تورکیا ببوورین |url=http://speemedia.com/drejaWtar.aspx?NusarID=611&Jmare=7019 |malper=speemedia.com |tarîxa-gihiştinê=11 hezîran 2021 |tarîxa-arşîvê=11 hezîran 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210611202515/http://speemedia.com/drejaWtar.aspx?NusarID=611&Jmare=7019 }}</ref> <ref name="threat1">{{Jêder-malper |sernav=That’s it, I’m not censoring names anymore. This is too much. THESE are the real threat on our security and well-being. Why isn’t Asaiysh doing anything about this ISIS mindset? Comments on my interview with @VOAKurdish. #StopHomophobia |url=https://twitter.com/zhiarofficial/status/1380629129402404874/photo/1 |malper=Twitter |tarîxa-gihiştinê=9 tîrmeh 2021 |ziman=en |tarîxa-arşîvê=10 tîrmeh 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210710140824/https://twitter.com/zhiarofficial/status/1380629129402404874/photo/1 }}</ref> <ref name="threat2">{{Jêder-malper |sernav="Burn them, behead them, execute them, they’re all prostitutes, kill them, faggots..." etc. Comments on my most recent interview with @RudawKurdi. Imagine thinking people should be punished so brutally for loving someone of the same sex. |url=https://twitter.com/zhiarofficial/status/1379120898070953985/photo/1 |malper=Twitter |tarîxa-gihiştinê=9 tîrmeh 2021 |ziman=en |tarîxa-arşîvê=10 tîrmeh 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210710142606/https://twitter.com/zhiarofficial/status/1379120898070953985/photo/1 }}</ref> <ref name="threat3">{{Jêder-malper |sernav=Would you like a pinch of extremism? Have a look at the mindset of MP Omer Gulpi’s followers/supporters. Death threats, harassment, degradation, he really have taken a step to "protect people in our society"! |url=https://twitter.com/zhiarofficial/status/1363900822405406721/photo/1 |malper=Twitter |tarîxa-gihiştinê=9 tîrmeh 2021 |ziman=en |tarîxa-arşîvê=10 tîrmeh 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210710142528/https://twitter.com/zhiarofficial/status/1363900822405406721/photo/1 }}</ref> <ref name="rudaw1">{{Jêder-malper |paşnav1=Sirwan |pêşnav1=Dilan |sernav=Queer in Kurdistan: LGBT+ community weighed down by societal pressure |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/030520212 |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 |tarîxa-arşîvê=3 gulan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210503133130/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/030520212 }}</ref> <ref name="MEE">{{Jêder-malper |sernav=Iraq: Arrests among LGBTQ+ community in Kurdish city sparks fierce debate |url=https://www.middleeasteye.net/news/iraq-lgbtq-kurdish-city-arrests-spark-debate |malper=Middle East Eye |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 |ziman=en |tarîxa-arşîvê=10 gulan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210510211330/https://www.middleeasteye.net/news/iraq-lgbtq-kurdish-city-arrests-spark-debate }}</ref> <ref name="rudaw2">{{Jêder-malper |paşnav1=Jangiz |pêşnav1=Khazan |sernav=Kurdish parliamentarian slams Sulaimani LGBT+ arrests as possible ‘crime’ |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/05042021 |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 |tarîxa-arşîvê=17 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210417151315/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/05042021 }}</ref> <ref name="rudaw3">{{Jêder-malper |paşnav1=Sirwan |pêşnav1=Dilan |sernav=Sulaimani’s LGBT+ community ‘terrified’ after security forces launch crackdown |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/02042021 |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 |tarîxa-arşîvê=24 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210424015513/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/02042021 }}</ref> <ref name="grns123">{{Jêder-malper |sernav=Verhaftete LGBTIQ im Nordirak offenbar wieder frei |url=https://mannschaft.com/verhaftete-lgbtiq-im-nordirak-offenbar-wieder-frei/ |malper=Mannschaft |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 |ziman=de-DE |tarîx=8 nîsan 2021 |tarîxa-arşîvê=10 gulan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210510211310/https://mannschaft.com/verhaftete-lgbtiq-im-nordirak-offenbar-wieder-frei/ }}</ref> <ref name="ik30291">{{Jêder-malper |sernav=Irakisch-Kurdistan: Sicherheitskräfte gehen gegen Homosexuelle vor |url=https://www.mena-watch.com/irakisch-kurdistan-sicherheitskraefte-gehen-gegen-homosexuelle-in-sulaimaniyya-vor/ |malper=www.mena-watch.com |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 |ziman=de-DE |tarîxa-arşîvê=10 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210410011911/https://www.mena-watch.com/irakisch-kurdistan-sicherheitskraefte-gehen-gegen-homosexuelle-in-sulaimaniyya-vor/ }}</ref> <ref name="tetu">{{Jêder-malper |sernav=Au Kurdistan irakien, les assos sonnent l'alarme après des arrestations de personnes LGBTQI+ |url=https://tetu.com/2021/04/06/au-kurdistan-irakien-les-assos-sonnent-lalarme-apres-des-arrestations-de-personnes-lgbtqi/ |malper=TÊTU |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 |ziman=fr-FR |tarîx=6 nîsan 2021 |tarîxa-arşîvê=10 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210410143912/https://tetu.com/2021/04/06/au-kurdistan-irakien-les-assos-sonnent-lalarme-apres-des-arrestations-de-personnes-lgbtqi/ }}</ref> <ref name="esta">{{Jêder-malper |sernav=Hbtq-personer i Sulaymaniyya utsatta för häxjakt av beväpnade styrkor |url=https://www.qx.se/samhalle/210035/hbtq-personer-i-sulaymaniyya-utsatta-for-haxjakt-av-bevapnade-styrkor/ |malper=Esta |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 |ziman=sv-SE |tarîxa-arşîvê=10 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210410115211/https://www.qx.se/samhalle/210035/hbtq-personer-i-sulaymaniyya-utsatta-for-haxjakt-av-bevapnade-styrkor/ }}</ref> <ref name="paragraf1">{{Jêder-malper |sernav=هاوڕەگەزخوازیی لە كوردستان؛ حەزێكی سروشتیی بێ پشت و پەنا |url=http://www.peregraf.com/ku/report/2186/%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%95%DB%95%DA%AF%DB%95%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%9B-%D8%AD%DB%95%D8%B2%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%B4%D8%AA%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%DB%8E-%D9%BE%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D9%BE%DB%95%D9%86%D8%A7 |malper=پەرەگراف |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 |ziman=ku |archive-date=2021-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510210106/http://www.peregraf.com/ku/report/2186/%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%95%DB%95%DA%AF%DB%95%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%9B-%D8%AD%DB%95%D8%B2%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%B4%D8%AA%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%DB%8E-%D9%BE%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D9%BE%DB%95%D9%86%D8%A7 |url-status=dead }}</ref> <ref name="balkesh">{{Jêder-malper |sernav=روونکردنەوەی ئاسایش لەبارەی ھاوڕەگەزخوازەکانی سلێمانی |url=https://balkesh.com/slide/15685/ |malper=Balkesh |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 |tarîx=2 nîsan 2021 |tarîxa-arşîvê=10 gulan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210510211310/https://balkesh.com/slide/15685/ }}</ref> <ref name="paragraf2">{{Jêder-malper |sernav=Arrests highlight lack of protections for LGBTQ+ community in Kurdistan Region |url=http://www.peregraf.com/en/content/3081-Arrests-highlight-lack-of-protections-for-LGBTQ-community-in-Kurdistan-Region |malper=پەرەگراف |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 |ziman=en |roja-arşîvê=2021-05-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210510202854/http://www.peregraf.com/en/content/3081-Arrests-highlight-lack-of-protections-for-LGBTQ-community-in-Kurdistan-Region |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <ref name="jungle">{{Jêder-malper |paşnav1=Netz |pêşnav1=Aus dem |sernav=Repressionen gegen LGBT-Community in Irakisch-Kurdistan |url=https://jungle.world/blog/von-tunis-nach-teheran/2021/04/repressionen-gegen-lgbt-community-irakisch-kurdistan |malper=jungle.world |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 |ziman=de |tarîx=4 nîsan 2021 |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210404210950/https://jungle.world/blog/von-tunis-nach-teheran/2021/04/repressionen-gegen-lgbt-community-irakisch-kurdistan }}</ref> <ref name="voa">{{Jêder-malper |paşnav1=Majid |pêşnav1=Rebaz |paşnav2=Abdulla |pêşnav2=Name |sernav=LGBTQ Members Face Threats in Iraqi Kurdistan {{!}} Voice of America – English |url=https://www.voanews.com/extremism-watch/lgbtq-members-face-threats-iraqi-kurdistan |malper=www.voanews.com |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 |ziman=en |tarîxa-arşîvê=9 gulan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210509204746/https://www.voanews.com/extremism-watch/lgbtq-members-face-threats-iraqi-kurdistan }}</ref> <ref name="knes3729">{{Jêder-malper |paşnav1=Staff |pêşnav1=Editorial |sernav=Kurdish police arrest LGBT+ individuals in Sulaimani, Iraqi Kurdistan |url=https://ekurd.net/kurdish-police-arrest-lgbt-2021-04-02 |malper=Kurd Net – Ekurd.net Daily News |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 |tarîx=2 nîsan 2021 |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210419071009/https://ekurd.net/kurdish-police-arrest-lgbt-2021-04-02 }}</ref> <ref name="ip3810">{{Jêder-malper |paşnav1=Palestina |pêşnav1=Invicta |sernav=Iraq: gli arresti tra la comunità LGBTQ + nella città curda scatenano un acceso dibattito |url=https://www.invictapalestina.org/archives/42351 |malper=Invictapalestina |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 |ziman=it-IT |tarîx=11 nîsan 2021 |tarîxa-arşîvê=10 gulan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210510211313/https://www.invictapalestina.org/archives/42351 }}</ref> <ref name="rudaw5">{{Jêder-malper |sernav=ئاسایشی سلێمانی: ئەوانەی دەستگیرکراون لەشفرۆش بوون |url=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/020420219 |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 |tarîxa-arşîvê=2 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210402170028/https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/020420219 }}</ref> <ref name="bbcfarsidoc">{{Jêder-malper |sernav=مشکلات اقلیت‌های جنسی و جنسیتی در اقلیم کردستان عراق |url=https://www.bbc.com/persian/world-57151641 |malper=BBC News فارسی |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2021 |ziman=fa |tarîx=17 gulan 2021 |tarîxa-arşîvê=17 gulan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210517211033/https://www.bbc.com/persian/world-57151641 }}</ref> <ref name="tna">{{Jêder-malper |paşnav1=Al-Rubaie |pêşnav1=Azhar |sernav=Incognito mode: Iraq's LGBTQ+ community celebrates Pride Month virtually in fear of becoming a 'target' |url=https://english.alaraby.co.uk/features/iraqs-lgbtq-community-celebrates-pride-month-discreetly |malper=The New Arab |tarîxa-gihiştinê=1 tîrmeh 2021 |tarîxa-arşîvê=22 hezîran 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210622143247/https://english.alaraby.co.uk/features/iraqs-lgbtq-community-celebrates-pride-month-discreetly |ziman=en }}</ref> <ref name="tests">{{Jêder-malper |sernav=ژیار عەلی، چالاکڤانی مافی مرۆڤ: پشکنینی جەستەیی بۆ هاوڕەگەزخوازەکان دەکرێت |url=https://www.youtube.com/watch?v=6IXCGkMG03M |weşanger=Rudaw |tarîxa-gihiştinê=1 tîrmeh 2021 |ziman=en |tarîxa-arşîvê=8 tîrmeh 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210708213623/https://www.youtube.com/watch?v=6IXCGkMG03M }}</ref> <ref name="makanati">{{Jêder-malper |paşnav1=Ahmed Zardasht |pêşnav1=Paryan |sernav=المثلية .. وخطاب الكراهية الموجه ضدهم |url=https://www.makanati.net/post/المثلية-وخطاب-الكراهية-الموجه-ضدهم |malper=www.makanati.net |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2021 |tarîxa-arşîvê=8 tîrmeh 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210708213522/https://www.makanati.net/post/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AB%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AC%D9%87-%D8%B6%D8%AF%D9%87%D9%85 }}</ref> <ref name="voatr">{{Jêder-malper |paşnav1=Majeed |pêşnav1=Rebaz |sernav=Irak Kürt Bölgesi Yönetiminde LGBTQ Bireyler Tehdit Altında |url=https://www.amerikaninsesi.com/a/irak-kurt-bolgesi-yonetiminde-lgbtq-bireyler-tehdit-altinda-/5848295.html |malper=Amerika'nin Sesi {{!}} Voice of America – Turkish |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2021 |ziman=tr |tarîxa-arşîvê=10 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210410191332/https://www.amerikaninsesi.com/a/irak-kurt-bolgesi-yonetiminde-lgbtq-bireyler-tehdit-altinda-/5848295.html }}</ref> <ref name="rasan">{{Jêder-malper |sernav=Introducing Iraqi LGBT+ community to the world on Global Pride |url=https://rasanorg.com/2020/06/24/introducing-iraqi-lgbt-community-to-the-world-on-global-pride/ |malper=Rasan Organization |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2021 |ziman=en |tarîx=24 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=28 sibat 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210228065423/https://rasanorg.com/2020/06/24/introducing-iraqi-lgbt-community-to-the-world-on-global-pride/ }}</ref> <ref name="tvr">{{Jêder-malper |sernav=World Vegan Month: Being plant-based in Iraq |url=https://theveganreview.com/world-vegan-month-being-plant-based-in-iraq/ |malper=The Vegan Review |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2021 |tarîx=16 çiriya paşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=4 adar 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210304215351/https://theveganreview.com/world-vegan-month-being-plant-based-in-iraq/ }}</ref> <ref name="auis">{{Jêder-malper |paşnav1=Bazzaz |pêşnav1=Zheera |sernav=Reign of Terror Against LGBT+ Members in Slemani |url=https://theauisvoice.wordpress.com/2021/04/06/reign-of-terror-against-lgbt-members-in-slemani/ |malper=The AUIS Voice |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2021 |ziman=en |tarîx=6 nîsan 2021 |tarîxa-arşîvê=7 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210407061100/https://theauisvoice.wordpress.com/2021/04/06/reign-of-terror-against-lgbt-members-in-slemani/ }}</ref> <ref name="sk0129">{{Jêder-malper |sernav=Sulaimani’s LGBT+ community ‘terrified’ after security forces launch crackdown |url=https://shkoi-kurdistan.com/en/post/2180 |malper=Shkoi Kurdistan |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2021 |tarîxa-arşîvê=8 tîrmeh 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210708213523/https://shkoi-kurdistan.com/en/post/2180 }}</ref> <ref name="mm3029">{{Jêder-malper |sernav=لە هەولێر دوو کچی هاوڕەگەزخواز بەیەکەوە هاوسەرگیریان کردووە |url=https://mewdamedia.com/articles/16185 |malper=Mewda Media |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2021 |tarîxa-arşîvê=8 tîrmeh 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210708213524/https://mewdamedia.com/articles/16185 }}</ref> <ref name="corruption">{{Jêder-malper |sernav=I left #CihanUniversity because of corruption. They randomly graded students, did not look at the appeals, and some individuals from the examination board gave answers to certain students. Do yourself a favor and don’t waste your time and resources, go to a real university. |url=https://twitter.com/zhiarofficial/status/1413326616986628096 |malper=Twitter |tarîxa-gihiştinê=9 tîrmeh 2021 |ziman=en |tarîxa-arşîvê=9 tîrmeh 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210709023820/https://twitter.com/zhiarofficial/status/1413326616986628096 }}</ref> }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Awazsazên kurd]] [[Kategorî:Çalakvanên kurd]] [[Kategorî:Çalakvanên LGBT]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 4j78ql4remq38ybt7o8zjcpqcgf1k4i 0 124402 2093563 2081769 2026-09-10T00:43:33Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2093563 wikitext text/x-wiki Pirtûka '''Asoyên Çareseriyê'''<ref name=":0">{{Jêder |sernav=بولات جان مؤلف كتاب "آفاق الحل" الذي صدرت طبعته الثانية مؤخراً |url=https://www.youtube.com/watch?v=w0DLUkaZIgE |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-02-14 }}</ref> (''Gotûbêjên li gel [[Mezlûm Kobanî|Mezlûm Abdî]]'') ji aliyê nivîskar [[Polat Can]] ve hatiye amadekirin. Asoyên Çareseriyê cara yekem bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] di payîza sala 2011 de hatiye nivîsin û weşandin. Pirtûk wek hevpeyvînên dirêj û birfereh di navbera [[Polat Can]] û [[Mezlûm Kobanî|Mezlûm Ebdî]] de ye. Di derbarê şoreşa suriyê, rewşa siyasî û civakî ya [[Rojavaya Kurdistanê|Kurdên Rojava]], helwesta Kurdan li hember rejîma Suriyê û Îxwanên Muslimîn, projeyên pêwîst yên misogerkirina pêşeroja [[Kurd]]an û gelek mijarên din di nava pirtûkê de bersîv dibînin. == Beşên Pirtûkê == Asoyên Çareseriyê ji 200 rûpelan pêk tê. Pirtûk ji sê beşan pêk tê, ew jî: * Beşa yekemîn: têgeha [[şoreş]] û pêkanîna wê ya pratîkî * Beşa duyemîn: li [[Sûrî]] şoreş, û helwestên [[tevgera Kurdî]] * Beşa sêyemîn: Projeyên Siyasî == Çapên Pirtûkê == Pirtûka Asoyên Çareseriyê di [[27'ê cotmehê|27ê]] [[Cotmeh]]a sala [[2011]] de hatiye nivîsîn û çapkirin. - Çapa yekemîn: Çapa yekemîn ya pirtûkê di kutahiya sala 2011 de bi zimanên Erebî hatiye çapkirin û bi awayekî teng û nehênî hatiye belav kirin. - Çapa duyemîn: [[Sibat|Şibata]] sala [[2021]] li [[Qamişlo|Qamîşlo]] ji [[weşanxaneya Şilêr]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://shiler.info/?p=1609 |sernav=آفاق الحل – حوارات مع مظلوم عبدي |malper=Şilêr |ziman=ar |roja-gihiştinê=2022-02-14 |archive-date=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214160854/https://shiler.info/?p=1609 |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://shiler.info/ku/?p=1692 |sernav=Asoyên Çareseriyê – Hevpevînên li gel Mazlûm Ebdî |malper=Şilêr |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-02-14 |archive-date=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214160849/https://shiler.info/ku/?p=1692 |url-status=dead }}</ref> bi zimanê Erebî û Kurdî çap û belav bûye. - Çapa sêyemîn: Di meha [[Adar]]ê sala [[2021]] de, ji [[Navenda Xezelnûs]]<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://politicpress.com/34543/ |sernav=غەزەلنووس کتێبی (ئاسۆکانی چارەسەر) بە چوار زمان و دوو دیالێکتیکی کوردی بڵاو دەکاتەوە |malper=Politic Press |roja-gihiştinê=2022-02-14 }}</ref> ya çap û weşanê ve bi 5 ziman û zaravayan hatiye çapkirin û belav kirin. == Wergerên Pirtûkê == Pirtûk cara yekem bi [[zimanê erebî]] bi navê (آفاق الحل) di sala 2011 de hatiye nivîsîn û belav kirin. Di sala 2021 de bi zimanên [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]], kurdî ([[kurmancî]]) û kurdî ([[soranî]]) hatiye çapkirin. - erebî: '''آفاق الحل'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://npasyria.com/62294/ |sernav=‘‘آفاق الحل’’.. حول رؤية الجنرال مظلوم عبدي للحل في سوريا |tarîx=2021-03-27 |malper=North press agency {{!}} وكالة نورث برس |ziman=ar |roja-gihiştinê=2022-02-14 |roja-arşîvê=2021-11-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211116174821/https://npasyria.com/62294/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>- ''حديث البدايات في الثورة والقضية الكردية'' - kurdî (kurmancî): '''Asoyên Çareseriyê'''<ref name=":0"/><ref name=":1"/>- ''Gotûbêjên li gel Mezlûm Ebdî'' - kurdî (soranî): <ref name=":2"/>ئاسۆکانی چارەسەر - İngilîzî: Solution Prospects - farisî: چشم انداز راه حل == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} jpozgh9soxad7qewlvhhn88l1bv2gki 0 128814 2093568 1913512 2026-09-10T04:48:51Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2093568 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank zanîngeh | logo = HEC Paris.svg | mezinahiyaLogo = | binnivîs = Crimson | nav = HEC Paris | slogan = | zimanê_perwerdehiyê = | dîrok = | cure = | personelên_akademîk = | hejmar = | derawa = [[Jouy-en-Josas]] | malper = [https://www.hec.edu/ www.hec.edu] | rektor = }} '''HEC Paris''' zanîngeheke şexsî ye ku li [[Jouy-en-Josas]], [[Île-de-France]], [[Fransa]]yê ye. HEC di [[1881]]ê de dest bi karê xwe kir. Ji aliyê gelek kesan ve weke yek ji baştirîn zanîngehên cîhanê tê naskirin.<ref>[https://poetsandquants.com/2022/06/13/french-schools-dominate-new-financial-times-ranking/ French Schools Dominate New Financial Times Ranking]</ref> == Mirovên navdar == * [[François Hollande]] == Galerî == <gallery> Wêne:Chateau, HEC Paris, Jouy-en-Josas, South view 20160501 1.jpg </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên deranî == * [https://www.hec.edu/ Malpera Zanîngehê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201015854/http://www.hec.edu/ |date=2019-02-01 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1881ê li Fransayê]] [[Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] falvnbipzsezwu7u8q3tpmhuaum2toe 0 134467 2093460 1975288 2026-09-09T15:12:53Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093460 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerê Şeş Rojan | perçeyekî = | wêne = [[Wêne: 6DayWarEnglish.png|300px]] | binnivîs = Nexşeya tevgerên leşkerî yên di dema şer de; Îsraîl bi rengê şînê qralî tê nîşandan û deverên ku ji hêla Îsraîl ve hatine girtin bi rengên cûda yên kesk têne xuyang kirin | dîrok = 5–10 hezîran 1967 (6 roj) | herêm = [[Rojhilata Navîn]] | koordînat = <!-- {{Koord|-|-|-|N|-|-|-|E|type:event}} --> | sedem = Serketina Îsraêlê | encam = Îsraêl ji Sûriyê Girên Golanê, ji Urdunê Şerîaya Rojava (Qudsa Rojhilat jî tê de) û ji Misirê jî Şirîta Xezeyê û Nîvgirava Sînayê digire û dagir dike<ref> Weill, Sharon (2007). "The judicial arm of the occupation: the Israeli military courts in the occupied territories". International Review of the Red Cross. 89 (866): 401. doi:10.1017/s1816383107001142. ISSN 1816-3831. S2CID 55988443. On 7 June 1967, the day the occupation started, Military Proclamation No. 2 was issued, endowing the area commander with full legislative, executive, and judicial authorities over the West Bank and declaring that the law in force prior to the occupation remained in force as long as it did not contradict new military orders.</ref><ref> Milestones: 1961–1968". Office of the Historian. Archived from the original on 23 October 2018. Retrieved 30 November 2018. Between June 5 and June 10, Israel defeated Egypt, Jordan, and Syria and occupied the Sinai Peninsula, the Gaza Strip, the West Bank, East Jerusalem, and the Golan Heights</ref> | rewş = | şervan1 = {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] | şervan2 = {{Sembola alayê|Misir}} [[Misir]]<br />{{Sembola alayê|Sûrî}} [[Sûrî]]<ref name=":0"> Saudi Arabian Military Activity Against Israel". CMU. May 1978. Archived from the original on 20 November 2021. Retrieved 19 November 2021.</ref> <br />{{Sembola alayê|Urdun}} [[Urdun]]<ref> Neil Partrick (2016). Saudi Arabian Foreign Policy: Conflict and Cooperation. Bloomsbury Publishing. p. 183. ISBN 978-0-85772-793-0.</ref><ref> "بطولات السعوديين حاضرة.. في الحروب العربية". Okaz. 17 November 2019. Archived from the original on 16 February 2021. Retrieved 13 August 2021.</ref> <br />{{Sembola alayê|Iraq}} [[Iraq]]<ref> Krauthammer, Charles (18 May 2007). "Prelude to the Six Days". The Washington Post. p. A23. ISSN 0740-5421. Retrieved 20 June 2008. </ref><ref> 20,000 troops stationed in Jordanian territory for a period of ten years</ref> | şervan3 = | fermandar1 = {{Sembola alayê|Îsraêl}} Levi Eshkol<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Moshe Dayan<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Yitzhak Rabin<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} David Elazar<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Uzi Narkiss<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Yeshayahu Gavish<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Israel Tal<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Mordechai Hod<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Shlomo Erell<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Aharon Yariv<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Ezer Weizman<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Rehavam Ze'evi | fermandar2 = {{Sembola alayê|Sûrî}} Gamal Abdel Nasser<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Abdel Hakim Amer<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Mohamed Fawzi<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Abdul Munim Riad<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Nureddin al-Atassi<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Hafez al-Assad<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Ahmed Suidani<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Hûseyînê Urdunê<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Zaid ibn Shaker<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Asad Ghanma<br>{{Sembola alayê|Iraq}} Abdul Rahman Arif<br>{{Sembola alayê|Iraq}} Shakir Mahmud Shukri | fermandar3 = | hêz1 = 50.000 leşker<br>214.000 rezervan<br>250<ref> Oren (2002), p. 171. </ref>-300 balafirên şer<ref> Tucker (2015), pp. 540–541.</ref><br>800 tank<ref> Tucker (2004), p. 176.</ref> Bi tevahî leşker: 264.000<br>100,000 hatine bicihkirin | hêz2 = Misir: 240.000<br>Sûriye, Urdun û Iraq: 307,000<br>957 balafirên şer<br>2,504 tank (bi piranî ji hêla Sovyetê hatine çêkirin)<br>Erebistana Siûdî: 20,000 (Yek lîwaya piyade, yek şirketek tank, du bataryayên topan, yek pargîdaniya hawanên giran, yek yekîneyek lênihêrîn û piştgirî)<ref name=":0"/><br>Lubnan: 2 balafirên şer[navnîşana pêwîst] Bi tevahî leşker: 567.000 240,000 hatine bicihkirin | hêz3 = | winda1 = 776–983 hatine kuştin<br>4517 birîndar<br>15 hatin girtin<br>400 tank hatin rûxandin<br>46 balafir hatin rûxandin | winda2 = Misir: 9,800–15,000 kuştî an winda 4,338 hatin girtin<br>Urdun: 696–700 kuştî 2500 birîndar 533 hatin girtin<br>Sûriye: 1,000–2,500 kuştî 367–591 hatiye girtin<br>Iraq: 10 kuştî 30 birîndar<br>Libnan: 1 balafir winda bû[navnîşana pêwîst] Bi sedan tank hatin rûxandin 452+ balafir hatin rûxandin | winda3 = | nîşe = 15 aştîparêzên Neteweyên Yekbûyî hatin kuştin (14 Hindî, 1 Brezîlî)<br>Orşelîm: 1000+ sîvîlên Îsraîlî birîndar bûn, 20 sîvîlên Îsraîlî hatin kuştin<br>34 personelên deryayî, deryayî û NSA yên Amerîkî hatin kuştin<br>17 Marînên Sovyetê hatin kuştin (bi îdîaya) }} '''Şerê Şeş Rojan''' ({{bi-he|מִלְחֶמֶת שֵׁשֶׁת הַיָּמִים|Miḥemet Šešet HaYamim}}, {{bi-ar|حرب الأيام الستة|ḥarb al-ayyām as-sitta}}, herba [[1967]], an şerê [[Hezîran]]ê) [[şerê ereb-îsraêlî]] yê 1967an e ku di navbera [[Îsraêl]] û [[koalîsyon]]eke [[dewletên ereb]]an de (di serî de [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Iraq]] û [[Urdun]])<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.history.com/.amp/topics/middle-east/six-day-war |sernav=Six-Day War {{!}} HISTORY |malper=www.history.com |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> ji 5 heta 10 hezîran 1967 de qewimî.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-39960461 |sernav=1967 war: Six days that changed the Middle East |tarîx=2017-06-04 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Piştî [[Peyman]]ên [[Agirbest]]ê yên 1949, ku di dawiya [[Şerê Yekem Ereb-Îsraêlî]] de hatibûn îmzekirin, dijminatiyên di navbera têkiliyên xirab ên Îsraêl û cîranên wê yên ereb de zêde bûbûn.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Six-Day-War |sernav=Six-Day War {{!}} Definition, Causes, History, Summary, Outcomes, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Di sala 1956an de, aloziyên herêmî yên li ser [[tengava Tîranê]] ku bi navê [[Qeyrana Suezê]] tê zanîn, zêde bûn. Îsraêl ji ber girtina [[rêyên deryayî]] yên Misirê ji [[Keştî|keştiyên]] Îsraêlê re bi awayê êrîsî Misirê kir, di encamê de [[Tengava Tîran]]ê ji nû ve ji Îsraêlê re hat vekirin û her wiha [[Hêzên Lezgîn ên Neteweyên Yekbûyî]] (UNEF) li ser [[sînor]]ê Misir-Îsraêlê hatin bicihkirin.<ref name="Rikhye2013">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=teHWAQAAQBAJ&pg=PR8 |sernav=The Sinai Blunder: Withdrawal of the United Nations Emergency Force Leading.... |nivîskar=Major General Indar Jit Rikhye |tarîx=28 çiriya pêşîn 2013 |weşanger=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-136-27985-0 |rr=8– }}</ref> Di mehên beriya destpêkirina Şerê Şeş Rojan a hezîrana 1967an de, alozî dîsa bi awayekî xeternak zêde bûn: Îsraêl helwesta xwe ya piştî 1956an dubare kir ku girtina din a Misirê ya Tengava Tîranê ji keştiyên îsraêlî re dê bibe sedemek [[casus belli]]. Di [[gulan]]a 1967an de serokê Misirê [[Cemal Ebdul Nasir]] ragihand ku tengava Tîranê dê dîsa ji keştiyên Îsraêlê re were girtin.<ref> https://www.michaelraska.de/research/Six_Day_War_M%20Raska_RSIS.pdf </ref> Dûv re wî leşkerê Misirê li ser sînorê bi Îsraêlê re seferber kir û her weha ferman da ku tavilê hemî personelên [[UNEF]] vekişin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |sernav=Six Day War Comprehensive Timeline |roja-gihiştinê=22 kanûna paşîn 2021 |roja-arşîvê=2007-05-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070518044748/http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://israelforever.org/history/six_day_war/ |sernav=Six-Day War: Israel History |malper=Israel Forever Foundation |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> == Êrîşên esmanî yên Îsraêlê == Di 5ê hezîrana 1967an de, dema ku UNEF di pêvajoya derketina ji herêmê de bû, Îsraêl rêzek [[Êrîşa esmanî|êrîşên esmanî]] yên pêşîlêgirtinê li dijî [[balafirgeh]]ên Misirê û tesîsên din pêk anî û dest bi xebata xwe ya şer kir. Hêzên Misirî bi vê yekê surprîz bûn, û hema hema tevahiya asmanî yên leşkerî yên Misirê hatin rûxandin. Ev bû sedema avantaja Îsraêlê di serweriya hewayî de.  Di heman demê de, artêşa Îsraêlê dest bi [[êrîşa bejayî]] bo ser [[nîvgirava Sîna]] ya Misirê, û her wiha [[Zîvala Gazayê]] ya di bin dagirkeriya Misrê de, kir.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/background-and-overview-six-day-war |sernav=Background & Overview - Six-Day War |malper=www.jewishvirtuallibrary.org |roja-gihiştinê=2022-12-12 }} </ref> Piştî hin berxwedanên destpêkê, Nasir fermana valakirina nîvgirava Sînayê da;  di roja şeşemîn a pevçûnê de Îsraêl tevahiya Nîvgirava Sînayê dagir kiribû. Urdun, ku beriya destpêkirina şer bi tenê hefteyekê bi Misirê re ketibû peymana parastinê, li dijî Îsraêlê xebitî. Urduniyan êrîş li dijî hêzên Îsraêlî pêk anîn da ku pêşveçûna Îsraêl sist bikin. Di roja pêncan de Sûriye bi topbarankirina çeperên Îsraêlî li bakur tevlî [[şer]] bû.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/hijacked-wars-threats-responses/ |sernav=The Six Day War {{!}} American Experience {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://thejewishnews.com/2022/06/10/looking-back-remembering-the-six-day-war/ |sernav=Looking Back: Remembering the Six-Day War — Detroit Jewish News |paşnav=Smith |pêşnav=Mike |malper=https://thejewishnews.com/ |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Misir û Urdun di 8ê hezîranê de, Sûriye jî di 9ê hezîranê de li ser agirbestê li hev kirin û di 11ê hezîranê de fermana agirbesta bi Îsraêlê re hate îmzekirin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967 |sernav=Milestones: 1961–1968 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> == Encam == Şerê Şeş Rojan bû sedema zêdetir ji 20,000 [[Qurbanî|qurbaniyên]] Ereb û ji 1,000 kêmtir windahiyên îsraêlî.<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Shemesh |pêşnav=Moshe |tarîx=2004 |sernav=Prelude to the Six-Day War: The Arab-Israeli Struggle over Water Resources |url=https://www.jstor.org/stable/30245638 |kovar=Israel Studies |cild=9 |hejmar=3 |rr=1–45 |issn=1084-9513 }}</ref>  Di dema rawestandina şer de, Îsraêlê [[Girên Golan]]ê yên Sûriyê, [[Şerîeya Rojava]] ya ji aliyê Urdunê ve hatiye girêdan ([[Qudsa Rojhilat]] jî tê de) û nîvgirava Sîna ya Misrê û herwiha Zîvala Gazayê ya ji aliyê Misrê ve hatiye dagirkirin, bi dest xistibû.<ref>https://voi.id/en/memori/56843/the-six-day-israeli-arab-war-that-underlyed-the-occupation-of-palestine-in-todays-history-june-5-1867{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Jicîhûwarkirina xelkê sivîl di encama Şerê Şeş Rojan de dê encamên demdirêj hebe, ji ber ku derdora 280,000 heta 325,000 [[Filistîn (herêm)|filistînî]] û 100,000 sûrî ji Şerîeya Rojava û Girên Golanê reviyan an jî hatin derxistin. Nasir piştî serketina Îsraêlê ji şermê îstifa kir, lê piştî çend [[xwepêşandan]]ên li seranserê Misirê ji nû ve hat vegerandin.  Piştî şer û pevçûnan, Misirê heta sala [[1975]]an [[Kanala Suezê]] girt, ku ev yek bû sedem ji bo [[krîza enerjiyê]] ya [[1970]]an û [[krîza neftê]] ya [[1973]]an, ji ber ku bandorek li ser şandina nefta ku ji [[Rojhilata Navîn]] bi rêya Kanala Suezê diçû [[Ewropa]]yê hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/topics/africa/suez-canal |sernav=Suez Canal }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thegamming.org/2014/08/31/how-the-closure-of-the-suez-canal-changed-the-world/ |sernav=How the (Closure of the) Suez Canal changed the world |tarîx=31 tebax 2014 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Şerê Ereb-Îsraêlî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pevçûna ereb-îsraêlî]] [[Kategorî:Şer|Şeş Rojan]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Sûriyê]] [[Kategorî:Şerên Urdunê]] [[Kategorî:Şerê Şeş Rojan| ]] [[Kategorî:1967 li Îsraêlê]] [[Kategorî:1967 li Sûriyê]] [[Kategorî:1967 li Urdunê]] o089lqfpul3gaiazrctjb5wp2ztvenl 2093461 2093460 2026-09-09T15:14:30Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093461 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerê Şeş Rojan | perçeyekî = | wêne = [[Wêne: 6DayWarEnglish.png|300px]] | binnivîs = Nexşeya tevgerên leşkerî yên di dema şer de; Îsraîl bi rengê şînê qralî tê nîşandan û deverên ku ji hêla Îsraîl ve hatine girtin bi rengên cûda yên kesk têne xuyang kirin | dîrok = 5–10 hezîran 1967 (6 roj) | herêm = [[Rojhilata Navîn]] | koordînat = <!-- {{Koord|-|-|-|N|-|-|-|E|type:event}} --> | sedem = Serketina Îsraêlê | encam = Îsraêl ji Sûriyê Girên Golanê, ji Urdunê Şerîaya Rojava (Qudsa Rojhilat jî tê de) û ji Misirê jî Şirîta Xezeyê û Nîvgirava Sînayê digire û dagir dike<ref> Weill, Sharon (2007). "The judicial arm of the occupation: the Israeli military courts in the occupied territories". International Review of the Red Cross. 89 (866): 401. doi:10.1017/s1816383107001142. ISSN 1816-3831. S2CID 55988443. On 7 June 1967, the day the occupation started, Military Proclamation No. 2 was issued, endowing the area commander with full legislative, executive, and judicial authorities over the West Bank and declaring that the law in force prior to the occupation remained in force as long as it did not contradict new military orders.</ref><ref> Milestones: 1961–1968". Office of the Historian. Archived from the original on 23 October 2018. Retrieved 30 November 2018. Between June 5 and June 10, Israel defeated Egypt, Jordan, and Syria and occupied the Sinai Peninsula, the Gaza Strip, the West Bank, East Jerusalem, and the Golan Heights</ref> | rewş = | şervan1 = {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] | şervan2 = {{Sembola alayê|Misir}} [[Misir]]<br />{{Sembola alayê|Sûrî}} [[Sûrî]]<ref name=":0"> Saudi Arabian Military Activity Against Israel". CMU. May 1978. Archived from the original on 20 November 2021. Retrieved 19 November 2021.</ref> <br />{{Sembola alayê|Urdun}} [[Urdun]]<ref> Neil Partrick (2016). Saudi Arabian Foreign Policy: Conflict and Cooperation. Bloomsbury Publishing. p. 183. ISBN 978-0-85772-793-0.</ref><ref> "بطولات السعوديين حاضرة.. في الحروب العربية". Okaz. 17 November 2019. Archived from the original on 16 February 2021. Retrieved 13 August 2021.</ref> <br />{{Sembola alayê|Iraq}} [[Iraq]]<ref> Krauthammer, Charles (18 May 2007). "Prelude to the Six Days". The Washington Post. p. A23. ISSN 0740-5421. Retrieved 20 June 2008. </ref><ref> 20,000 troops stationed in Jordanian territory for a period of ten years</ref> | şervan3 = | fermandar1 = {{Sembola alayê|Îsraêl}} Levi Eshkol<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Moshe Dayan<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Yitzhak Rabin<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} David Elazar<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Uzi Narkiss<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Yeshayahu Gavish<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Israel Tal<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Mordechai Hod<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Shlomo Erell<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Aharon Yariv<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Ezer Weizman<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Rehavam Ze'evi | fermandar2 = {{Sembola alayê|Sûrî}} Gamal Abdel Nasser<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Abdel Hakim Amer<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Mohamed Fawzi<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Abdul Munim Riad<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Nureddin al-Atassi<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Hafez al-Assad<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Ahmed Suidani<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Hûseyînê Urdunê<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Zaid ibn Shaker<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Asad Ghanma<br>{{Sembola alayê|Iraq}} Abdul Rahman Arif<br>{{Sembola alayê|Iraq}} Shakir Mahmud Shukri | fermandar3 = | hêz1 = 50.000 leşker<br>214.000 rezervan<br>250<ref> Oren (2002), p. 171. </ref>-300 balafirên şer<ref> Tucker (2015), pp. 540–541.</ref><br>800 tank<ref> Tucker (2004), p. 176.</ref> Bi tevahî leşker: 264.000<br>100,000 hatine bicihkirin | hêz2 = Misir: 240.000<br>Sûriye, Urdun û Iraq: 307,000<br>957 balafirên şer<br>2,504 tank (bi piranî ji hêla Sovyetê hatine çêkirin)<br>Erebistana Siûdî: 20,000 (Yek lîwaya piyade, yek şirketek tank, du bataryayên topan, yek pargîdaniya hawanên giran, yek yekîneyek lênihêrîn û piştgirî)<ref name=":0"/><br>Lubnan: 2 balafirên şer[navnîşana pêwîst] Bi tevahî leşker: 567.000 240,000 hatine bicihkirin | hêz3 = | winda1 = 776–983 hatine kuştin<br>4517 birîndar<br>15 hatin girtin<br>400 tank hatin rûxandin<br>46 balafir hatin rûxandin | winda2 = Misir: 9,800–15,000 kuştî an winda 4,338 hatin girtin<br>Urdun: 696–700 kuştî 2500 birîndar 533 hatin girtin<br>Sûriye: 1,000–2,500 kuştî 367–591 hatiye girtin<br>Iraq: 10 kuştî 30 birîndar<br>Libnan: 1 balafir winda bû[navnîşana pêwîst] Bi sedan tank hatin rûxandin 452+ balafir hatin rûxandin | winda3 = | nîşe = 15 aştîparêzên Neteweyên Yekbûyî hatin kuştin (14 Hindî, 1 Brezîlî)<br>Orşelîm: 1000+ sîvîlên Îsraîlî birîndar bûn, 20 sîvîlên Îsraîlî hatin kuştin<br>34 personelên deryayî, deryayî û NSA yên Amerîkî hatin kuştin<br>17 Marînên Sovyetê hatin kuştin (bi îdîaya) }} '''Şerê Şeş Rojan''' ({{bi-he|מִלְחֶמֶת שֵׁשֶׁת הַיָּמִים|Miḥemet Šešet HaYamim}}, {{bi-ar|حرب الأيام الستة|ḥarb al-ayyām as-sitta}}, herba [[1967]], an şerê [[Hezîran]]ê) [[şerê ereb-îsraêlî]] yê 1967an e ku di navbera [[Îsraêl]] û [[koalîsyon]]eke [[dewletên ereb]]an de (di serî de [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Iraq]] û [[Urdun]])<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.history.com/.amp/topics/middle-east/six-day-war |sernav=Six-Day War {{!}} HISTORY |malper=www.history.com |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> ji 5 heta 10 hezîran 1967 de qewimî.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-39960461 |sernav=1967 war: Six days that changed the Middle East |tarîx=2017-06-04 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Piştî [[Peyman]]ên [[Agirbest]]ê yên 1949, ku di dawiya [[Şerê Yekem Ereb-Îsraêlî]] de hatibûn îmzekirin, dijminatiyên di navbera têkiliyên xirab ên Îsraêl û cîranên wê yên ereb de zêde bûbûn.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Six-Day-War |sernav=Six-Day War {{!}} Definition, Causes, History, Summary, Outcomes, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Di sala 1956an de, aloziyên herêmî yên li ser [[tengava Tîranê]] ku bi navê [[Qeyrana Swêşê]] tê zanîn, zêde bûn. Îsraêl ji ber girtina [[rêyên deryayî]] yên Misirê ji [[Keştî|keştiyên]] Îsraêlê re bi awayê êrîsî Misirê kir, di encamê de [[Tengava Tîran]]ê ji nû ve ji Îsraêlê re hat vekirin û her wiha [[Hêzên Lezgîn ên Neteweyên Yekbûyî]] (UNEF) li ser [[sînor]]ê Misir-Îsraêlê hatin bicihkirin.<ref name="Rikhye2013">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=teHWAQAAQBAJ&pg=PR8 |sernav=The Sinai Blunder: Withdrawal of the United Nations Emergency Force Leading.... |nivîskar=Major General Indar Jit Rikhye |tarîx=28 çiriya pêşîn 2013 |weşanger=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-136-27985-0 |rr=8– }}</ref> Di mehên beriya destpêkirina Şerê Şeş Rojan a hezîrana 1967an de, alozî dîsa bi awayekî xeternak zêde bûn: Îsraêl helwesta xwe ya piştî 1956an dubare kir ku girtina din a Misirê ya Tengava Tîranê ji keştiyên îsraêlî re dê bibe sedemek [[casus belli]]. Di [[gulan]]a 1967an de serokê Misirê [[Cemal Ebdul Nasir]] ragihand ku tengava Tîranê dê dîsa ji keştiyên Îsraêlê re were girtin.<ref> https://www.michaelraska.de/research/Six_Day_War_M%20Raska_RSIS.pdf </ref> Dûv re wî leşkerê Misirê li ser sînorê bi Îsraêlê re seferber kir û her weha ferman da ku tavilê hemî personelên [[UNEF]] vekişin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |sernav=Six Day War Comprehensive Timeline |roja-gihiştinê=22 kanûna paşîn 2021 |roja-arşîvê=2007-05-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070518044748/http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://israelforever.org/history/six_day_war/ |sernav=Six-Day War: Israel History |malper=Israel Forever Foundation |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> == Êrîşên esmanî yên Îsraêlê == Di 5ê hezîrana 1967an de, dema ku UNEF di pêvajoya derketina ji herêmê de bû, Îsraêl rêzek [[Êrîşa esmanî|êrîşên esmanî]] yên pêşîlêgirtinê li dijî [[balafirgeh]]ên Misirê û tesîsên din pêk anî û dest bi xebata xwe ya şer kir. Hêzên Misirî bi vê yekê surprîz bûn, û hema hema tevahiya asmanî yên leşkerî yên Misirê hatin rûxandin. Ev bû sedema avantaja Îsraêlê di serweriya hewayî de.  Di heman demê de, artêşa Îsraêlê dest bi [[êrîşa bejayî]] bo ser [[nîvgirava Sîna]] ya Misirê, û her wiha [[Zîvala Gazayê]] ya di bin dagirkeriya Misrê de, kir.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/background-and-overview-six-day-war |sernav=Background & Overview - Six-Day War |malper=www.jewishvirtuallibrary.org |roja-gihiştinê=2022-12-12 }} </ref> Piştî hin berxwedanên destpêkê, Nasir fermana valakirina nîvgirava Sînayê da;  di roja şeşemîn a pevçûnê de Îsraêl tevahiya Nîvgirava Sînayê dagir kiribû. Urdun, ku beriya destpêkirina şer bi tenê hefteyekê bi Misirê re ketibû peymana parastinê, li dijî Îsraêlê xebitî. Urduniyan êrîş li dijî hêzên Îsraêlî pêk anîn da ku pêşveçûna Îsraêl sist bikin. Di roja pêncan de Sûriye bi topbarankirina çeperên Îsraêlî li bakur tevlî [[şer]] bû.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/hijacked-wars-threats-responses/ |sernav=The Six Day War {{!}} American Experience {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://thejewishnews.com/2022/06/10/looking-back-remembering-the-six-day-war/ |sernav=Looking Back: Remembering the Six-Day War — Detroit Jewish News |paşnav=Smith |pêşnav=Mike |malper=https://thejewishnews.com/ |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Misir û Urdun di 8ê hezîranê de, Sûriye jî di 9ê hezîranê de li ser agirbestê li hev kirin û di 11ê hezîranê de fermana agirbesta bi Îsraêlê re hate îmzekirin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967 |sernav=Milestones: 1961–1968 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> == Encam == Şerê Şeş Rojan bû sedema zêdetir ji 20,000 [[Qurbanî|qurbaniyên]] Ereb û ji 1,000 kêmtir windahiyên îsraêlî.<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Shemesh |pêşnav=Moshe |tarîx=2004 |sernav=Prelude to the Six-Day War: The Arab-Israeli Struggle over Water Resources |url=https://www.jstor.org/stable/30245638 |kovar=Israel Studies |cild=9 |hejmar=3 |rr=1–45 |issn=1084-9513 }}</ref>  Di dema rawestandina şer de, Îsraêlê [[Girên Golan]]ê yên Sûriyê, [[Şerîeya Rojava]] ya ji aliyê Urdunê ve hatiye girêdan ([[Qudsa Rojhilat]] jî tê de) û nîvgirava Sîna ya Misrê û herwiha Zîvala Gazayê ya ji aliyê Misrê ve hatiye dagirkirin, bi dest xistibû.<ref>https://voi.id/en/memori/56843/the-six-day-israeli-arab-war-that-underlyed-the-occupation-of-palestine-in-todays-history-june-5-1867{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Jicîhûwarkirina xelkê sivîl di encama Şerê Şeş Rojan de dê encamên demdirêj hebe, ji ber ku derdora 280,000 heta 325,000 [[Filistîn (herêm)|filistînî]] û 100,000 sûrî ji Şerîeya Rojava û Girên Golanê reviyan an jî hatin derxistin. Nasir piştî serketina Îsraêlê ji şermê îstifa kir, lê piştî çend [[xwepêşandan]]ên li seranserê Misirê ji nû ve hat vegerandin.  Piştî şer û pevçûnan, Misirê heta sala [[1975]]an [[Kanala Suezê]] girt, ku ev yek bû sedem ji bo [[krîza enerjiyê]] ya [[1970]]an û [[krîza neftê]] ya [[1973]]an, ji ber ku bandorek li ser şandina nefta ku ji [[Rojhilata Navîn]] bi rêya Kanala Suezê diçû [[Ewropa]]yê hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/topics/africa/suez-canal |sernav=Suez Canal }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thegamming.org/2014/08/31/how-the-closure-of-the-suez-canal-changed-the-world/ |sernav=How the (Closure of the) Suez Canal changed the world |tarîx=31 tebax 2014 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Şerê Ereb-Îsraêlî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pevçûna ereb-îsraêlî]] [[Kategorî:Şer|Şeş Rojan]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Sûriyê]] [[Kategorî:Şerên Urdunê]] [[Kategorî:Şerê Şeş Rojan| ]] [[Kategorî:1967 li Îsraêlê]] [[Kategorî:1967 li Sûriyê]] [[Kategorî:1967 li Urdunê]] r8fuyrtpa4dazc4es6jhru7cdqk75tk 2093462 2093461 2026-09-09T15:15:42Z Avestaboy 34898 /* Encam */ Rastnivîs 2093462 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerê Şeş Rojan | perçeyekî = | wêne = [[Wêne: 6DayWarEnglish.png|300px]] | binnivîs = Nexşeya tevgerên leşkerî yên di dema şer de; Îsraîl bi rengê şînê qralî tê nîşandan û deverên ku ji hêla Îsraîl ve hatine girtin bi rengên cûda yên kesk têne xuyang kirin | dîrok = 5–10 hezîran 1967 (6 roj) | herêm = [[Rojhilata Navîn]] | koordînat = <!-- {{Koord|-|-|-|N|-|-|-|E|type:event}} --> | sedem = Serketina Îsraêlê | encam = Îsraêl ji Sûriyê Girên Golanê, ji Urdunê Şerîaya Rojava (Qudsa Rojhilat jî tê de) û ji Misirê jî Şirîta Xezeyê û Nîvgirava Sînayê digire û dagir dike<ref> Weill, Sharon (2007). "The judicial arm of the occupation: the Israeli military courts in the occupied territories". International Review of the Red Cross. 89 (866): 401. doi:10.1017/s1816383107001142. ISSN 1816-3831. S2CID 55988443. On 7 June 1967, the day the occupation started, Military Proclamation No. 2 was issued, endowing the area commander with full legislative, executive, and judicial authorities over the West Bank and declaring that the law in force prior to the occupation remained in force as long as it did not contradict new military orders.</ref><ref> Milestones: 1961–1968". Office of the Historian. Archived from the original on 23 October 2018. Retrieved 30 November 2018. Between June 5 and June 10, Israel defeated Egypt, Jordan, and Syria and occupied the Sinai Peninsula, the Gaza Strip, the West Bank, East Jerusalem, and the Golan Heights</ref> | rewş = | şervan1 = {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] | şervan2 = {{Sembola alayê|Misir}} [[Misir]]<br />{{Sembola alayê|Sûrî}} [[Sûrî]]<ref name=":0"> Saudi Arabian Military Activity Against Israel". CMU. May 1978. Archived from the original on 20 November 2021. Retrieved 19 November 2021.</ref> <br />{{Sembola alayê|Urdun}} [[Urdun]]<ref> Neil Partrick (2016). Saudi Arabian Foreign Policy: Conflict and Cooperation. Bloomsbury Publishing. p. 183. ISBN 978-0-85772-793-0.</ref><ref> "بطولات السعوديين حاضرة.. في الحروب العربية". Okaz. 17 November 2019. Archived from the original on 16 February 2021. Retrieved 13 August 2021.</ref> <br />{{Sembola alayê|Iraq}} [[Iraq]]<ref> Krauthammer, Charles (18 May 2007). "Prelude to the Six Days". The Washington Post. p. A23. ISSN 0740-5421. Retrieved 20 June 2008. </ref><ref> 20,000 troops stationed in Jordanian territory for a period of ten years</ref> | şervan3 = | fermandar1 = {{Sembola alayê|Îsraêl}} Levi Eshkol<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Moshe Dayan<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Yitzhak Rabin<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} David Elazar<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Uzi Narkiss<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Yeshayahu Gavish<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Israel Tal<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Mordechai Hod<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Shlomo Erell<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Aharon Yariv<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Ezer Weizman<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Rehavam Ze'evi | fermandar2 = {{Sembola alayê|Sûrî}} Gamal Abdel Nasser<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Abdel Hakim Amer<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Mohamed Fawzi<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Abdul Munim Riad<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Nureddin al-Atassi<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Hafez al-Assad<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Ahmed Suidani<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Hûseyînê Urdunê<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Zaid ibn Shaker<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Asad Ghanma<br>{{Sembola alayê|Iraq}} Abdul Rahman Arif<br>{{Sembola alayê|Iraq}} Shakir Mahmud Shukri | fermandar3 = | hêz1 = 50.000 leşker<br>214.000 rezervan<br>250<ref> Oren (2002), p. 171. </ref>-300 balafirên şer<ref> Tucker (2015), pp. 540–541.</ref><br>800 tank<ref> Tucker (2004), p. 176.</ref> Bi tevahî leşker: 264.000<br>100,000 hatine bicihkirin | hêz2 = Misir: 240.000<br>Sûriye, Urdun û Iraq: 307,000<br>957 balafirên şer<br>2,504 tank (bi piranî ji hêla Sovyetê hatine çêkirin)<br>Erebistana Siûdî: 20,000 (Yek lîwaya piyade, yek şirketek tank, du bataryayên topan, yek pargîdaniya hawanên giran, yek yekîneyek lênihêrîn û piştgirî)<ref name=":0"/><br>Lubnan: 2 balafirên şer[navnîşana pêwîst] Bi tevahî leşker: 567.000 240,000 hatine bicihkirin | hêz3 = | winda1 = 776–983 hatine kuştin<br>4517 birîndar<br>15 hatin girtin<br>400 tank hatin rûxandin<br>46 balafir hatin rûxandin | winda2 = Misir: 9,800–15,000 kuştî an winda 4,338 hatin girtin<br>Urdun: 696–700 kuştî 2500 birîndar 533 hatin girtin<br>Sûriye: 1,000–2,500 kuştî 367–591 hatiye girtin<br>Iraq: 10 kuştî 30 birîndar<br>Libnan: 1 balafir winda bû[navnîşana pêwîst] Bi sedan tank hatin rûxandin 452+ balafir hatin rûxandin | winda3 = | nîşe = 15 aştîparêzên Neteweyên Yekbûyî hatin kuştin (14 Hindî, 1 Brezîlî)<br>Orşelîm: 1000+ sîvîlên Îsraîlî birîndar bûn, 20 sîvîlên Îsraîlî hatin kuştin<br>34 personelên deryayî, deryayî û NSA yên Amerîkî hatin kuştin<br>17 Marînên Sovyetê hatin kuştin (bi îdîaya) }} '''Şerê Şeş Rojan''' ({{bi-he|מִלְחֶמֶת שֵׁשֶׁת הַיָּמִים|Miḥemet Šešet HaYamim}}, {{bi-ar|حرب الأيام الستة|ḥarb al-ayyām as-sitta}}, herba [[1967]], an şerê [[Hezîran]]ê) [[şerê ereb-îsraêlî]] yê 1967an e ku di navbera [[Îsraêl]] û [[koalîsyon]]eke [[dewletên ereb]]an de (di serî de [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Iraq]] û [[Urdun]])<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.history.com/.amp/topics/middle-east/six-day-war |sernav=Six-Day War {{!}} HISTORY |malper=www.history.com |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> ji 5 heta 10 hezîran 1967 de qewimî.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-39960461 |sernav=1967 war: Six days that changed the Middle East |tarîx=2017-06-04 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Piştî [[Peyman]]ên [[Agirbest]]ê yên 1949, ku di dawiya [[Şerê Yekem Ereb-Îsraêlî]] de hatibûn îmzekirin, dijminatiyên di navbera têkiliyên xirab ên Îsraêl û cîranên wê yên ereb de zêde bûbûn.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Six-Day-War |sernav=Six-Day War {{!}} Definition, Causes, History, Summary, Outcomes, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Di sala 1956an de, aloziyên herêmî yên li ser [[tengava Tîranê]] ku bi navê [[Qeyrana Swêşê]] tê zanîn, zêde bûn. Îsraêl ji ber girtina [[rêyên deryayî]] yên Misirê ji [[Keştî|keştiyên]] Îsraêlê re bi awayê êrîsî Misirê kir, di encamê de [[Tengava Tîran]]ê ji nû ve ji Îsraêlê re hat vekirin û her wiha [[Hêzên Lezgîn ên Neteweyên Yekbûyî]] (UNEF) li ser [[sînor]]ê Misir-Îsraêlê hatin bicihkirin.<ref name="Rikhye2013">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=teHWAQAAQBAJ&pg=PR8 |sernav=The Sinai Blunder: Withdrawal of the United Nations Emergency Force Leading.... |nivîskar=Major General Indar Jit Rikhye |tarîx=28 çiriya pêşîn 2013 |weşanger=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-136-27985-0 |rr=8– }}</ref> Di mehên beriya destpêkirina Şerê Şeş Rojan a hezîrana 1967an de, alozî dîsa bi awayekî xeternak zêde bûn: Îsraêl helwesta xwe ya piştî 1956an dubare kir ku girtina din a Misirê ya Tengava Tîranê ji keştiyên îsraêlî re dê bibe sedemek [[casus belli]]. Di [[gulan]]a 1967an de serokê Misirê [[Cemal Ebdul Nasir]] ragihand ku tengava Tîranê dê dîsa ji keştiyên Îsraêlê re were girtin.<ref> https://www.michaelraska.de/research/Six_Day_War_M%20Raska_RSIS.pdf </ref> Dûv re wî leşkerê Misirê li ser sînorê bi Îsraêlê re seferber kir û her weha ferman da ku tavilê hemî personelên [[UNEF]] vekişin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |sernav=Six Day War Comprehensive Timeline |roja-gihiştinê=22 kanûna paşîn 2021 |roja-arşîvê=2007-05-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070518044748/http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://israelforever.org/history/six_day_war/ |sernav=Six-Day War: Israel History |malper=Israel Forever Foundation |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> == Êrîşên esmanî yên Îsraêlê == Di 5ê hezîrana 1967an de, dema ku UNEF di pêvajoya derketina ji herêmê de bû, Îsraêl rêzek [[Êrîşa esmanî|êrîşên esmanî]] yên pêşîlêgirtinê li dijî [[balafirgeh]]ên Misirê û tesîsên din pêk anî û dest bi xebata xwe ya şer kir. Hêzên Misirî bi vê yekê surprîz bûn, û hema hema tevahiya asmanî yên leşkerî yên Misirê hatin rûxandin. Ev bû sedema avantaja Îsraêlê di serweriya hewayî de.  Di heman demê de, artêşa Îsraêlê dest bi [[êrîşa bejayî]] bo ser [[nîvgirava Sîna]] ya Misirê, û her wiha [[Zîvala Gazayê]] ya di bin dagirkeriya Misrê de, kir.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/background-and-overview-six-day-war |sernav=Background & Overview - Six-Day War |malper=www.jewishvirtuallibrary.org |roja-gihiştinê=2022-12-12 }} </ref> Piştî hin berxwedanên destpêkê, Nasir fermana valakirina nîvgirava Sînayê da;  di roja şeşemîn a pevçûnê de Îsraêl tevahiya Nîvgirava Sînayê dagir kiribû. Urdun, ku beriya destpêkirina şer bi tenê hefteyekê bi Misirê re ketibû peymana parastinê, li dijî Îsraêlê xebitî. Urduniyan êrîş li dijî hêzên Îsraêlî pêk anîn da ku pêşveçûna Îsraêl sist bikin. Di roja pêncan de Sûriye bi topbarankirina çeperên Îsraêlî li bakur tevlî [[şer]] bû.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/hijacked-wars-threats-responses/ |sernav=The Six Day War {{!}} American Experience {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://thejewishnews.com/2022/06/10/looking-back-remembering-the-six-day-war/ |sernav=Looking Back: Remembering the Six-Day War — Detroit Jewish News |paşnav=Smith |pêşnav=Mike |malper=https://thejewishnews.com/ |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Misir û Urdun di 8ê hezîranê de, Sûriye jî di 9ê hezîranê de li ser agirbestê li hev kirin û di 11ê hezîranê de fermana agirbesta bi Îsraêlê re hate îmzekirin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967 |sernav=Milestones: 1961–1968 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> == Encam == Şerê Şeş Rojan bû sedema zêdetir ji 20,000 [[Qurbanî|qurbaniyên]] Ereb û ji 1,000 kêmtir windahiyên îsraêlî.<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Shemesh |pêşnav=Moshe |tarîx=2004 |sernav=Prelude to the Six-Day War: The Arab-Israeli Struggle over Water Resources |url=https://www.jstor.org/stable/30245638 |kovar=Israel Studies |cild=9 |hejmar=3 |rr=1–45 |issn=1084-9513 }}</ref>  Di dema rawestandina şer de, Îsraêlê [[Girên Golan]]ê yên Sûriyê, [[Şerîeya Rojava]] ya ji aliyê Urdunê ve hatiye girêdan ([[Qudsa Rojhilat]] jî tê de) û nîvgirava Sîna ya Misrê û herwiha Zîvala Gazayê ya ji aliyê Misrê ve hatiye dagirkirin, bi dest xistibû.<ref>https://voi.id/en/memori/56843/the-six-day-israeli-arab-war-that-underlyed-the-occupation-of-palestine-in-todays-history-june-5-1867{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Jicîhûwarkirina xelkê sivîl di encama Şerê Şeş Rojan de dê encamên demdirêj hebe, ji ber ku derdora 280,000 heta 325,000 [[Filistîn (herêm)|filistînî]] û 100,000 sûrî ji Şerîeya Rojava û Girên Golanê reviyan an jî hatin derxistin. Nasir piştî serketina Îsraêlê ji şermê îstifa kir, lê piştî çend [[xwepêşandan]]ên li seranserê Misirê ji nû ve hat vegerandin.Piştî şer û pevçûnan, Misirê heta sala [[1975]]an [[Kanala Swêşê]] girt, ku ev yek bû sedem ji bo [[krîza enerjiyê]] ya [[1970]]an û [[krîza neftê]] ya [[1973]]an, ji ber ku bandorek li ser şandina nefta ku ji [[Rojhilata Navîn]] bi rêya Kanala Swêşê diçû [[Ewropa]]yê hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/topics/africa/suez-canal |sernav=Suez Canal }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thegamming.org/2014/08/31/how-the-closure-of-the-suez-canal-changed-the-world/ |sernav=How the (Closure of the) Suez Canal changed the world |tarîx=31 tebax 2014 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Şerê Ereb-Îsraêlî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pevçûna ereb-îsraêlî]] [[Kategorî:Şer|Şeş Rojan]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Sûriyê]] [[Kategorî:Şerên Urdunê]] [[Kategorî:Şerê Şeş Rojan| ]] [[Kategorî:1967 li Îsraêlê]] [[Kategorî:1967 li Sûriyê]] [[Kategorî:1967 li Urdunê]] 0h087346duo2c4jfy6vhrqdwv6du49s 2093463 2093462 2026-09-09T15:19:16Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093463 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerê Şeş Rojan | perçeyekî = | wêne = [[Wêne: 6DayWarEnglish.png|300px]] | binnivîs = Nexşeya tevgerên leşkerî yên di dema şer de; Îsraîl bi rengê şînê qralî tê nîşandan û deverên ku ji hêla Îsraîl ve hatine girtin bi rengên cûda yên kesk têne xuyang kirin | dîrok = 5–10 hezîran 1967 (6 roj) | herêm = [[Rojhilata Navîn]] | koordînat = <!-- {{Koord|-|-|-|N|-|-|-|E|type:event}} --> | sedem = Serketina Îsraêlê | encam = Îsraêl ji Sûriyê Girên Golanê, ji Urdunê Şerîaya Rojava (Qudsa Rojhilat jî tê de) û ji Misirê jî Şirîta Xezeyê û Nîvgirava Sînayê digire û dagir dike<ref> Weill, Sharon (2007). "The judicial arm of the occupation: the Israeli military courts in the occupied territories". International Review of the Red Cross. 89 (866): 401. doi:10.1017/s1816383107001142. ISSN 1816-3831. S2CID 55988443. On 7 June 1967, the day the occupation started, Military Proclamation No. 2 was issued, endowing the area commander with full legislative, executive, and judicial authorities over the West Bank and declaring that the law in force prior to the occupation remained in force as long as it did not contradict new military orders.</ref><ref> Milestones: 1961–1968". Office of the Historian. Archived from the original on 23 October 2018. Retrieved 30 November 2018. Between June 5 and June 10, Israel defeated Egypt, Jordan, and Syria and occupied the Sinai Peninsula, the Gaza Strip, the West Bank, East Jerusalem, and the Golan Heights</ref> | rewş = | şervan1 = {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] | şervan2 = {{Sembola alayê|Misir}} [[Misir]]<br />{{Sembola alayê|Sûrî}} [[Sûrî]]<ref name=":0"> Saudi Arabian Military Activity Against Israel". CMU. May 1978. Archived from the original on 20 November 2021. Retrieved 19 November 2021.</ref> <br />{{Sembola alayê|Urdun}} [[Urdun]]<ref> Neil Partrick (2016). Saudi Arabian Foreign Policy: Conflict and Cooperation. Bloomsbury Publishing. p. 183. ISBN 978-0-85772-793-0.</ref><ref> "بطولات السعوديين حاضرة.. في الحروب العربية". Okaz. 17 November 2019. Archived from the original on 16 February 2021. Retrieved 13 August 2021.</ref> <br />{{Sembola alayê|Iraq}} [[Iraq]]<ref> Krauthammer, Charles (18 May 2007). "Prelude to the Six Days". The Washington Post. p. A23. ISSN 0740-5421. Retrieved 20 June 2008. </ref><ref> 20,000 troops stationed in Jordanian territory for a period of ten years</ref> | şervan3 = | fermandar1 = {{Sembola alayê|Îsraêl}} Levi Eshkol<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Moshe Dayan<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Yitzhak Rabin<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} David Elazar<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Uzi Narkiss<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Yeshayahu Gavish<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Israel Tal<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Mordechai Hod<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Shlomo Erell<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Aharon Yariv<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Ezer Weizman<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Rehavam Ze'evi | fermandar2 = {{Sembola alayê|Sûrî}} Gamal Abdel Nasser<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Abdel Hakim Amer<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Mohamed Fawzi<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Abdul Munim Riad<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Nureddin al-Atassi<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Hafez al-Assad<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Ahmed Suidani<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Hûseyînê Urdunê<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Zaid ibn Shaker<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Asad Ghanma<br>{{Sembola alayê|Iraq}} Abdul Rahman Arif<br>{{Sembola alayê|Iraq}} Shakir Mahmud Shukri | fermandar3 = | hêz1 = 50.000 leşker<br>214.000 rezervan<br>250<ref> Oren (2002), p. 171. </ref>-300 balafirên şer<ref> Tucker (2015), pp. 540–541.</ref><br>800 tank<ref> Tucker (2004), p. 176.</ref> Bi tevahî leşker: 264.000<br>100,000 hatine bicihkirin | hêz2 = Misir: 240.000<br>Sûriye, Urdun û Iraq: 307,000<br>957 balafirên şer<br>2,504 tank (bi piranî ji hêla Sovyetê hatine çêkirin)<br>Erebistana Siûdî: 20,000 (Yek lîwaya piyade, yek şirketek tank, du bataryayên topan, yek pargîdaniya hawanên giran, yek yekîneyek lênihêrîn û piştgirî)<ref name=":0"/><br>Lubnan: 2 balafirên şer[navnîşana pêwîst] Bi tevahî leşker: 567.000 240,000 hatine bicihkirin | hêz3 = | winda1 = 776–983 hatine kuştin<br>4517 birîndar<br>15 hatin girtin<br>400 tank hatin rûxandin<br>46 balafir hatin rûxandin | winda2 = Misir: 9,800–15,000 kuştî an winda 4,338 hatin girtin<br>Urdun: 696–700 kuştî 2500 birîndar 533 hatin girtin<br>Sûriye: 1,000–2,500 kuştî 367–591 hatiye girtin<br>Iraq: 10 kuştî 30 birîndar<br>Libnan: 1 balafir winda bû[navnîşana pêwîst] Bi sedan tank hatin rûxandin 452+ balafir hatin rûxandin | winda3 = | nîşe = 15 aştîparêzên Neteweyên Yekbûyî hatin kuştin (14 Hindî, 1 Brezîlî)<br>Orşelîm: 1000+ sîvîlên îsraêlî birîndar bûn, 20 sîvîlên îsraêlî hatin kuştin<br>34 personelên deryayî, deryayî û NSA yên Amerîkî hatin kuştin<br>17 Marînên Sovyetê hatin kuştin (bi îdîaya) }} '''Şerê Şeş Rojan''' ({{bi-he|מִלְחֶמֶת שֵׁשֶׁת הַיָּמִים|Miḥemet Šešet HaYamim}}, {{bi-ar|حرب الأيام الستة|ḥarb al-ayyām as-sitta}}, herba [[1967]], an şerê [[Hezîran]]ê) [[şerê ereb-îsraêlî]] yê 1967an e ku di navbera [[Îsraêl]] û [[koalîsyon]]eke [[dewletên ereb]]an de (di serî de [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Iraq]] û [[Urdun]])<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.history.com/.amp/topics/middle-east/six-day-war |sernav=Six-Day War {{!}} HISTORY |malper=www.history.com |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> ji 5 heta 10 hezîran 1967 de qewimî.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-39960461 |sernav=1967 war: Six days that changed the Middle East |tarîx=2017-06-04 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Piştî [[Peyman]]ên [[Agirbest]]ê yên 1949, ku di dawiya [[Şerê Yekem Ereb-Îsraêlî]] de hatibûn îmzekirin, dijminatiyên di navbera têkiliyên xirab ên Îsraêl û cîranên wê yên ereb de zêde bûbûn.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Six-Day-War |sernav=Six-Day War {{!}} Definition, Causes, History, Summary, Outcomes, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Di sala 1956an de, aloziyên herêmî yên li ser [[tengava Tîranê]] ku bi navê [[Qeyrana Swêşê]] tê zanîn, zêde bûn. Îsraêl ji ber girtina [[rêyên deryayî]] yên Misirê ji [[Keştî|keştiyên]] Îsraêlê re bi awayê êrîsî Misirê kir, di encamê de [[Tengava Tîran]]ê ji nû ve ji Îsraêlê re hat vekirin û her wiha [[Hêzên Lezgîn ên Neteweyên Yekbûyî]] (UNEF) li ser [[sînor]]ê Misir-Îsraêlê hatin bicihkirin.<ref name="Rikhye2013">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=teHWAQAAQBAJ&pg=PR8 |sernav=The Sinai Blunder: Withdrawal of the United Nations Emergency Force Leading.... |nivîskar=Major General Indar Jit Rikhye |tarîx=28 çiriya pêşîn 2013 |weşanger=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-136-27985-0 |rr=8– }}</ref> Di mehên beriya destpêkirina Şerê Şeş Rojan a hezîrana 1967an de, alozî dîsa bi awayekî xeternak zêde bûn: Îsraêl helwesta xwe ya piştî 1956an dubare kir ku girtina din a Misirê ya Tengava Tîranê ji keştiyên îsraêlî re dê bibe sedemek [[casus belli]]. Di [[gulan]]a 1967an de serokê Misirê [[Cemal Ebdul Nasir]] ragihand ku tengava Tîranê dê dîsa ji keştiyên Îsraêlê re were girtin.<ref> https://www.michaelraska.de/research/Six_Day_War_M%20Raska_RSIS.pdf </ref> Dûv re wî leşkerê Misirê li ser sînorê bi Îsraêlê re seferber kir û her weha ferman da ku tavilê hemî personelên [[UNEF]] vekişin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |sernav=Six Day War Comprehensive Timeline |roja-gihiştinê=22 kanûna paşîn 2021 |roja-arşîvê=2007-05-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070518044748/http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://israelforever.org/history/six_day_war/ |sernav=Six-Day War: Israel History |malper=Israel Forever Foundation |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> == Êrîşên esmanî yên Îsraêlê == Di 5ê hezîrana 1967an de, dema ku UNEF di pêvajoya derketina ji herêmê de bû, Îsraêl rêzek [[Êrîşa esmanî|êrîşên esmanî]] yên pêşîlêgirtinê li dijî [[balafirgeh]]ên Misirê û tesîsên din pêk anî û dest bi xebata xwe ya şer kir. Hêzên Misirî bi vê yekê surprîz bûn, û hema hema tevahiya asmanî yên leşkerî yên Misirê hatin rûxandin. Ev bû sedema avantaja Îsraêlê di serweriya hewayî de.  Di heman demê de, artêşa Îsraêlê dest bi [[êrîşa bejayî]] bo ser [[nîvgirava Sîna]] ya Misirê, û her wiha [[Zîvala Gazayê]] ya di bin dagirkeriya Misrê de, kir.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/background-and-overview-six-day-war |sernav=Background & Overview - Six-Day War |malper=www.jewishvirtuallibrary.org |roja-gihiştinê=2022-12-12 }} </ref> Piştî hin berxwedanên destpêkê, Nasir fermana valakirina nîvgirava Sînayê da;  di roja şeşemîn a pevçûnê de Îsraêl tevahiya Nîvgirava Sînayê dagir kiribû. Urdun, ku beriya destpêkirina şer bi tenê hefteyekê bi Misirê re ketibû peymana parastinê, li dijî Îsraêlê xebitî. Urduniyan êrîş li dijî hêzên Îsraêlî pêk anîn da ku pêşveçûna Îsraêl sist bikin. Di roja pêncan de Sûriye bi topbarankirina çeperên Îsraêlî li bakur tevlî [[şer]] bû.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/hijacked-wars-threats-responses/ |sernav=The Six Day War {{!}} American Experience {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://thejewishnews.com/2022/06/10/looking-back-remembering-the-six-day-war/ |sernav=Looking Back: Remembering the Six-Day War — Detroit Jewish News |paşnav=Smith |pêşnav=Mike |malper=https://thejewishnews.com/ |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Misir û Urdun di 8ê hezîranê de, Sûriye jî di 9ê hezîranê de li ser agirbestê li hev kirin û di 11ê hezîranê de fermana agirbesta bi Îsraêlê re hate îmzekirin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967 |sernav=Milestones: 1961–1968 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> == Encam == Şerê Şeş Rojan bû sedema zêdetir ji 20,000 [[Qurbanî|qurbaniyên]] Ereb û ji 1,000 kêmtir windahiyên îsraêlî.<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Shemesh |pêşnav=Moshe |tarîx=2004 |sernav=Prelude to the Six-Day War: The Arab-Israeli Struggle over Water Resources |url=https://www.jstor.org/stable/30245638 |kovar=Israel Studies |cild=9 |hejmar=3 |rr=1–45 |issn=1084-9513 }}</ref>  Di dema rawestandina şer de, Îsraêlê [[Girên Golan]]ê yên Sûriyê, [[Şerîeya Rojava]] ya ji aliyê Urdunê ve hatiye girêdan ([[Qudsa Rojhilat]] jî tê de) û nîvgirava Sîna ya Misrê û herwiha Zîvala Gazayê ya ji aliyê Misrê ve hatiye dagirkirin, bi dest xistibû.<ref>https://voi.id/en/memori/56843/the-six-day-israeli-arab-war-that-underlyed-the-occupation-of-palestine-in-todays-history-june-5-1867{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Jicîhûwarkirina xelkê sivîl di encama Şerê Şeş Rojan de dê encamên demdirêj hebe, ji ber ku derdora 280,000 heta 325,000 [[Filistîn (herêm)|filistînî]] û 100,000 sûrî ji Şerîeya Rojava û Girên Golanê reviyan an jî hatin derxistin. Nasir piştî serketina Îsraêlê ji şermê îstifa kir, lê piştî çend [[xwepêşandan]]ên li seranserê Misirê ji nû ve hat vegerandin.Piştî şer û pevçûnan, Misirê heta sala [[1975]]an [[Kanala Swêşê]] girt, ku ev yek bû sedem ji bo [[krîza enerjiyê]] ya [[1970]]an û [[krîza neftê]] ya [[1973]]an, ji ber ku bandorek li ser şandina nefta ku ji [[Rojhilata Navîn]] bi rêya Kanala Swêşê diçû [[Ewropa]]yê hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/topics/africa/suez-canal |sernav=Suez Canal }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thegamming.org/2014/08/31/how-the-closure-of-the-suez-canal-changed-the-world/ |sernav=How the (Closure of the) Suez Canal changed the world |tarîx=31 tebax 2014 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Şerê Ereb-Îsraêlî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pevçûna ereb-îsraêlî]] [[Kategorî:Şer|Şeş Rojan]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Sûriyê]] [[Kategorî:Şerên Urdunê]] [[Kategorî:Şerê Şeş Rojan| ]] [[Kategorî:1967 li Îsraêlê]] [[Kategorî:1967 li Sûriyê]] [[Kategorî:1967 li Urdunê]] p1wtq2idb7edaelkhtzlwaajgtxx29b 2093464 2093463 2026-09-09T15:20:16Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093464 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerê Şeş Rojan | perçeyekî = | wêne = [[Wêne: 6DayWarEnglish.png|300px]] | binnivîs = Nexşeya tevgerên leşkerî yên di dema şer de; Îsraîl bi rengê şînê qralî tê nîşandan û deverên ku ji hêla Îsraîl ve hatine girtin bi rengên cûda yên kesk têne xuyang kirin | dîrok = 5–10 hezîran 1967 (6 roj) | herêm = [[Rojhilata Navîn]] | koordînat = <!-- {{Koord|-|-|-|N|-|-|-|E|type:event}} --> | sedem = Serketina Îsraêlê | encam = Îsraêl ji Sûriyê Girên Golanê, ji Urdunê Şerîaya Rojava (Qudsa Rojhilat jî tê de) û ji Misirê jî Şirîta Xezeyê û Nîvgirava Sînayê digire û dagir dike<ref> Weill, Sharon (2007). "The judicial arm of the occupation: the Israeli military courts in the occupied territories". International Review of the Red Cross. 89 (866): 401. doi:10.1017/s1816383107001142. ISSN 1816-3831. S2CID 55988443. On 7 June 1967, the day the occupation started, Military Proclamation No. 2 was issued, endowing the area commander with full legislative, executive, and judicial authorities over the West Bank and declaring that the law in force prior to the occupation remained in force as long as it did not contradict new military orders.</ref><ref> Milestones: 1961–1968". Office of the Historian. Archived from the original on 23 October 2018. Retrieved 30 November 2018. Between June 5 and June 10, Israel defeated Egypt, Jordan, and Syria and occupied the Sinai Peninsula, the Gaza Strip, the West Bank, East Jerusalem, and the Golan Heights</ref> | rewş = | şervan1 = {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] | şervan2 = {{Sembola alayê|Misir}} [[Misir]]<br />{{Sembola alayê|Sûrî}} [[Sûrî]]<ref name=":0"> Saudi Arabian Military Activity Against Israel". CMU. May 1978. Archived from the original on 20 November 2021. Retrieved 19 November 2021.</ref> <br />{{Sembola alayê|Urdun}} [[Urdun]]<ref> Neil Partrick (2016). Saudi Arabian Foreign Policy: Conflict and Cooperation. Bloomsbury Publishing. p. 183. ISBN 978-0-85772-793-0.</ref><ref> "بطولات السعوديين حاضرة.. في الحروب العربية". Okaz. 17 November 2019. Archived from the original on 16 February 2021. Retrieved 13 August 2021.</ref> <br />{{Sembola alayê|Iraq}} [[Iraq]]<ref> Krauthammer, Charles (18 May 2007). "Prelude to the Six Days". The Washington Post. p. A23. ISSN 0740-5421. Retrieved 20 June 2008. </ref><ref> 20,000 troops stationed in Jordanian territory for a period of ten years</ref> | şervan3 = | fermandar1 = {{Sembola alayê|Îsraêl}} Levi Eshkol<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Moshe Dayan<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Yitzhak Rabin<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} David Elazar<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Uzi Narkiss<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Yeshayahu Gavish<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Israel Tal<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Mordechai Hod<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Shlomo Erell<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Aharon Yariv<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Ezer Weizman<br>{{Sembola alayê|Îsraêl}} Rehavam Ze'evi | fermandar2 = {{Sembola alayê|Sûrî}} Gamal Abdel Nasser<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Abdel Hakim Amer<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Mohamed Fawzi<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Abdul Munim Riad<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Nureddin al-Atassi<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Hafez al-Assad<br>{{Sembola alayê|Sûrî}} Ahmed Suidani<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Hûseyînê Urdunê<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Zaid ibn Shaker<br>{{Sembola alayê|Urdun}} Asad Ghanma<br>{{Sembola alayê|Iraq}} Abdul Rahman Arif<br>{{Sembola alayê|Iraq}} Shakir Mahmud Shukri | fermandar3 = | hêz1 = 50.000 leşker<br>214.000 rezervan<br>250<ref> Oren (2002), p. 171. </ref>-300 balafirên şer<ref> Tucker (2015), pp. 540–541.</ref><br>800 tank<ref> Tucker (2004), p. 176.</ref> Bi tevahî leşker: 264.000<br>100,000 hatine bicihkirin | hêz2 = Misir: 240.000<br>Sûriye, Urdun û Iraq: 307,000<br>957 balafirên şer<br>2,504 tank (bi piranî ji hêla Sovyetê hatine çêkirin)<br>Erebistana Siûdî: 20,000 (Yek lîwaya piyade, yek şirketek tank, du bataryayên topan, yek pargîdaniya hawanên giran, yek yekîneyek lênihêrîn û piştgirî)<ref name=":0"/><br>Libnan: 2 balafirên şer[navnîşana pêwîst] Bi tevahî leşker: 567.000 240,000 hatine bicihkirin | hêz3 = | winda1 = 776–983 hatine kuştin<br>4517 birîndar<br>15 hatin girtin<br>400 tank hatin rûxandin<br>46 balafir hatin rûxandin | winda2 = Misir: 9,800–15,000 kuştî an winda 4,338 hatin girtin<br>Urdun: 696–700 kuştî 2500 birîndar 533 hatin girtin<br>Sûriye: 1,000–2,500 kuştî 367–591 hatiye girtin<br>Iraq: 10 kuştî 30 birîndar<br>Libnan: 1 balafir winda bû[navnîşana pêwîst] Bi sedan tank hatin rûxandin 452+ balafir hatin rûxandin | winda3 = | nîşe = 15 aştîparêzên Neteweyên Yekbûyî hatin kuştin (14 Hindî, 1 Brezîlî)<br>Orşelîm: 1000+ sîvîlên îsraêlî birîndar bûn, 20 sîvîlên îsraêlî hatin kuştin<br>34 personelên deryayî, deryayî û NSA yên Amerîkî hatin kuştin<br>17 Marînên Sovyetê hatin kuştin (bi îdîaya) }} '''Şerê Şeş Rojan''' ({{bi-he|מִלְחֶמֶת שֵׁשֶׁת הַיָּמִים|Miḥemet Šešet HaYamim}}, {{bi-ar|حرب الأيام الستة|ḥarb al-ayyām as-sitta}}, herba [[1967]], an şerê [[Hezîran]]ê) [[şerê ereb-îsraêlî]] yê 1967an e ku di navbera [[Îsraêl]] û [[koalîsyon]]eke [[dewletên ereb]]an de (di serî de [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Iraq]] û [[Urdun]])<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.history.com/.amp/topics/middle-east/six-day-war |sernav=Six-Day War {{!}} HISTORY |malper=www.history.com |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> ji 5 heta 10 hezîran 1967 de qewimî.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-39960461 |sernav=1967 war: Six days that changed the Middle East |tarîx=2017-06-04 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Piştî [[Peyman]]ên [[Agirbest]]ê yên 1949, ku di dawiya [[Şerê Yekem Ereb-Îsraêlî]] de hatibûn îmzekirin, dijminatiyên di navbera têkiliyên xirab ên Îsraêl û cîranên wê yên ereb de zêde bûbûn.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Six-Day-War |sernav=Six-Day War {{!}} Definition, Causes, History, Summary, Outcomes, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Di sala 1956an de, aloziyên herêmî yên li ser [[tengava Tîranê]] ku bi navê [[Qeyrana Swêşê]] tê zanîn, zêde bûn. Îsraêl ji ber girtina [[rêyên deryayî]] yên Misirê ji [[Keştî|keştiyên]] Îsraêlê re bi awayê êrîsî Misirê kir, di encamê de [[Tengava Tîran]]ê ji nû ve ji Îsraêlê re hat vekirin û her wiha [[Hêzên Lezgîn ên Neteweyên Yekbûyî]] (UNEF) li ser [[sînor]]ê Misir-Îsraêlê hatin bicihkirin.<ref name="Rikhye2013">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=teHWAQAAQBAJ&pg=PR8 |sernav=The Sinai Blunder: Withdrawal of the United Nations Emergency Force Leading.... |nivîskar=Major General Indar Jit Rikhye |tarîx=28 çiriya pêşîn 2013 |weşanger=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-136-27985-0 |rr=8– }}</ref> Di mehên beriya destpêkirina Şerê Şeş Rojan a hezîrana 1967an de, alozî dîsa bi awayekî xeternak zêde bûn: Îsraêl helwesta xwe ya piştî 1956an dubare kir ku girtina din a Misirê ya Tengava Tîranê ji keştiyên îsraêlî re dê bibe sedemek [[casus belli]]. Di [[gulan]]a 1967an de serokê Misirê [[Cemal Ebdul Nasir]] ragihand ku tengava Tîranê dê dîsa ji keştiyên Îsraêlê re were girtin.<ref> https://www.michaelraska.de/research/Six_Day_War_M%20Raska_RSIS.pdf </ref> Dûv re wî leşkerê Misirê li ser sînorê bi Îsraêlê re seferber kir û her weha ferman da ku tavilê hemî personelên [[UNEF]] vekişin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |sernav=Six Day War Comprehensive Timeline |roja-gihiştinê=22 kanûna paşîn 2021 |roja-arşîvê=2007-05-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070518044748/http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://israelforever.org/history/six_day_war/ |sernav=Six-Day War: Israel History |malper=Israel Forever Foundation |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> == Êrîşên esmanî yên Îsraêlê == Di 5ê hezîrana 1967an de, dema ku UNEF di pêvajoya derketina ji herêmê de bû, Îsraêl rêzek [[Êrîşa esmanî|êrîşên esmanî]] yên pêşîlêgirtinê li dijî [[balafirgeh]]ên Misirê û tesîsên din pêk anî û dest bi xebata xwe ya şer kir. Hêzên Misirî bi vê yekê surprîz bûn, û hema hema tevahiya asmanî yên leşkerî yên Misirê hatin rûxandin. Ev bû sedema avantaja Îsraêlê di serweriya hewayî de.  Di heman demê de, artêşa Îsraêlê dest bi [[êrîşa bejayî]] bo ser [[nîvgirava Sîna]] ya Misirê, û her wiha [[Zîvala Gazayê]] ya di bin dagirkeriya Misrê de, kir.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/background-and-overview-six-day-war |sernav=Background & Overview - Six-Day War |malper=www.jewishvirtuallibrary.org |roja-gihiştinê=2022-12-12 }} </ref> Piştî hin berxwedanên destpêkê, Nasir fermana valakirina nîvgirava Sînayê da;  di roja şeşemîn a pevçûnê de Îsraêl tevahiya Nîvgirava Sînayê dagir kiribû. Urdun, ku beriya destpêkirina şer bi tenê hefteyekê bi Misirê re ketibû peymana parastinê, li dijî Îsraêlê xebitî. Urduniyan êrîş li dijî hêzên Îsraêlî pêk anîn da ku pêşveçûna Îsraêl sist bikin. Di roja pêncan de Sûriye bi topbarankirina çeperên Îsraêlî li bakur tevlî [[şer]] bû.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/hijacked-wars-threats-responses/ |sernav=The Six Day War {{!}} American Experience {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://thejewishnews.com/2022/06/10/looking-back-remembering-the-six-day-war/ |sernav=Looking Back: Remembering the Six-Day War — Detroit Jewish News |paşnav=Smith |pêşnav=Mike |malper=https://thejewishnews.com/ |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Misir û Urdun di 8ê hezîranê de, Sûriye jî di 9ê hezîranê de li ser agirbestê li hev kirin û di 11ê hezîranê de fermana agirbesta bi Îsraêlê re hate îmzekirin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967 |sernav=Milestones: 1961–1968 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> == Encam == Şerê Şeş Rojan bû sedema zêdetir ji 20,000 [[Qurbanî|qurbaniyên]] Ereb û ji 1,000 kêmtir windahiyên îsraêlî.<ref> {{Jêder-kovar |paşnav=Shemesh |pêşnav=Moshe |tarîx=2004 |sernav=Prelude to the Six-Day War: The Arab-Israeli Struggle over Water Resources |url=https://www.jstor.org/stable/30245638 |kovar=Israel Studies |cild=9 |hejmar=3 |rr=1–45 |issn=1084-9513 }}</ref>  Di dema rawestandina şer de, Îsraêlê [[Girên Golan]]ê yên Sûriyê, [[Şerîeya Rojava]] ya ji aliyê Urdunê ve hatiye girêdan ([[Qudsa Rojhilat]] jî tê de) û nîvgirava Sîna ya Misrê û herwiha Zîvala Gazayê ya ji aliyê Misrê ve hatiye dagirkirin, bi dest xistibû.<ref>https://voi.id/en/memori/56843/the-six-day-israeli-arab-war-that-underlyed-the-occupation-of-palestine-in-todays-history-june-5-1867{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Jicîhûwarkirina xelkê sivîl di encama Şerê Şeş Rojan de dê encamên demdirêj hebe, ji ber ku derdora 280,000 heta 325,000 [[Filistîn (herêm)|filistînî]] û 100,000 sûrî ji Şerîeya Rojava û Girên Golanê reviyan an jî hatin derxistin. Nasir piştî serketina Îsraêlê ji şermê îstifa kir, lê piştî çend [[xwepêşandan]]ên li seranserê Misirê ji nû ve hat vegerandin.Piştî şer û pevçûnan, Misirê heta sala [[1975]]an [[Kanala Swêşê]] girt, ku ev yek bû sedem ji bo [[krîza enerjiyê]] ya [[1970]]an û [[krîza neftê]] ya [[1973]]an, ji ber ku bandorek li ser şandina nefta ku ji [[Rojhilata Navîn]] bi rêya Kanala Swêşê diçû [[Ewropa]]yê hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/topics/africa/suez-canal |sernav=Suez Canal }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thegamming.org/2014/08/31/how-the-closure-of-the-suez-canal-changed-the-world/ |sernav=How the (Closure of the) Suez Canal changed the world |tarîx=31 tebax 2014 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Şerê Ereb-Îsraêlî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pevçûna ereb-îsraêlî]] [[Kategorî:Şer|Şeş Rojan]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Sûriyê]] [[Kategorî:Şerên Urdunê]] [[Kategorî:Şerê Şeş Rojan| ]] [[Kategorî:1967 li Îsraêlê]] [[Kategorî:1967 li Sûriyê]] [[Kategorî:1967 li Urdunê]] pewjbmb5mdf941f9o5ce6c6e4liof8x 0 134477 2093549 1119991 2026-09-10T00:10:23Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Qeyrana Swêşê]] hat sererastkirin 2093549 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Qeyrana Swêşê]] oz5qqgq1yl6d274mk144z4bcud3w4vc 0 134511 2093550 1116574 2026-09-10T00:10:28Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Qeyrana Swêşê]] hat sererastkirin 2093550 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Qeyrana Swêşê]] oz5qqgq1yl6d274mk144z4bcud3w4vc 0 134512 2093557 1116579 2026-09-10T00:11:03Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Kanala Swêşê]] hat sererastkirin 2093557 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Kanala Swêşê]] 02s88njitl3tw05175k60kli552dr29 0 134576 2093456 1576313 2026-09-09T15:03:21Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093456 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Cemal Ebdul Nasir | wêne = Nasser portrait2.jpg | sernavê_wêne = Cemal Ebdul Nasir, sal 1968 | roja_jidayikbûnê = 15 Çile 1918 | cihê_jidayikbûnê = Bakos, Alexandria, Siltanata Misirê | roja_mirinê = 28 Îlon 1970 | cihê_mirinê = Qahîre, Komara Erebî ya Yekbûyî | sedema_mirinê = Krîza dil | esil = Misirî, ereb | hevwelatî = Misir | pîşe = Serokê Misirê yê herî populer | salên_çalak = Ji 23 Hezîran 1956 heya 28ê Îlonê 1970 | xebatên_navdar = Pêşengiya şoreşa Misrê ya 1952an <br>Reformên axê <br>Pêşxistina yekîtiya pan-ereb <br>Avakerê projeya Bendava Aswan | partî = Pan-ereb, antî-emperiyalîst, sosyalîst }} '''Cemal Ebdul Nasir Hussein''' ({{Jidayikbûn|15|1|1918|j=1}} - {{Mirin|28|9|1970|m=1}}) siyasetmedarekî [[misir]]î bû ku ji sala 1954an heta mirina xwe di sala 1970an de weke serokê duyemîn ê Misirê kar kir. Nasir pêşengiya [[şoreşa Misrê]] ya 1952an kir û sala pêş de [[reformên axê]] yên berfireh da destpêkirin. Piştî ku di sala 1954an de ji aliyê endamekî [[Birayên Misilman]] ve li dijî wî hewl hat dayîn, rêxistinê şikand, Serok [[Mohamed Neguib]] xiste hepsa malê û dest bi wezîfeya rêveberiyê kir. Di hezîrana 1956an de bi fermî wek serok hat hilbijartin. Popularîteya Nasir li Misir û cîhana erebî piştî netewebûna wî ya Şirketa [[Kanala Swêşê]] û serkeftina wî ya siyasî di [[Qeyrana Swêşê|Krîza Swêşê]] ya paşerojê de, ku li Misirê bi navê Êrişa Sê alî tê zanîn, bilind bû. Bangên ji bo [[yekitiya pan-erebî]] di bin serokatiya wî de zêde bûn, ku bi avakirina [[Komara Erebî ya Yekbûyî]] ya bi [[Sûriyê]] re ji sala 1958an heta 1961ê bi dawî bû. Di 1962an de, Nasir dest bi rêze tedbîrên mezin ên [[Sosyalîzm|sosyalîst]] û reformên nûjenkirinê li Misrê kir. Tevî şikestinên ji bo doza wî ya pan-erebîst, di sala 1963an de alîgirên Nasir li gelek welatên erebî bûn desthilatdar, lê ew ket nav [[Şerê Navxweyî yê Bakurê Yemenê]], û di dawiyê de Şerê Sar ê Erebî jî. Wî di adara 1965an de piştî ku dijberên wî yên siyasî ji bernamzetiyê hatin qedexekirin dest bi gera xwe ya duyemîn a serokatiyê kir. Piştî têkçûna Misirê ji hêla [[Îsraêl]]ê di [[Şerê Şeş Rojan]] a 1967an de, Nasir îstifa kir, lê ew vegeriya ser kar piştî xwenîşandanên gel ku banga vegerandina wî kirin. Di sala 1968an de, Nasir xwe wek serokwezîr tayîn kir, ji bo vegerandina [[Nîvgirava Sîna]] ya ji hêla Îsraêlê ve hatî dagirkirin dest pê kir, dest bi pêvajoyek bêpolîtîzekirina artêşê kir, û komeke reformên [[Lîberalîzm|lîberalîzekirina]] siyasî derxist. Di sala 1970an de piştî bidawîbûna civîna [[Yekîtiya Ereban]], Nasir [[krîza dil]] derbas kir û mir. Cenazeyê wî li [[Qahîre]]yê pênc heta şeş mîlyon şînî kişand,<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1981/10/11/quiet-rites-show-stark-contrast-to-funeral-for-nasser/a3adbf97-c0e3-4f62-8d18-3ae5950f2372/ |sernav=Quiet Rites Show Stark Contrast to Funeral for Nasser |paşnav1=Jenkins |pêşnav1=Loren |paşnav2=article |pêşnav2=Washington Post Foreign Service; Washington Post correspondent Edward Cody contributed to this |tarîx=11 çiriya pêşîn 1981 |ziman=en-US |issn=0190-8286 |roja-gihiştinê=20 îlon 2021 |rojname=Washington Post }}</ref> û bû sedema derketina xemgîniyê li seranserê cîhana erebî. Nasir di cîhana erebî de kesayetek sembolîk dimîne, nemaze ji ber gavên wî yên ber bi dadmendiya civakî û yekitiya ereban, siyasetên wî yên nûjenkirinê, û hewildanên wî yên dijî [[Emperyalîzm|emperyalîstan]]. Serokatiya wî jî handan û hevdem bû bi geşbûna çandî ya Misrê re, û destpêkirina projeyên mezin ên [[pîşesazî|pîşesaziyê]], di nav de [[Bendava Aswan]], û bajarê [[Helwan]]. Dijberên Nasir [[otorîterîzm]]a wî, binpêkirinên wî yên [[mafên mirovan]], û serdestiya [[artêş]]ê li ser saziyên sivîl ên ku serdema wî diyar dikin, rexne dikin, li Misirê şêwazek serweriya leşkerî û [[dîktatorî]] saz kirin, ku heya roja îro, hema bêje bênavber berdewam kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Serokkomarên Misirê]] qteridnyly4zt1fugcc89ttawxsai4p 2093457 2093456 2026-09-09T15:03:55Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093457 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Cemal Ebdul Nasir | wêne = Nasser portrait2.jpg | sernavê_wêne = Cemal Ebdul Nasir, sal 1968 | roja_jidayikbûnê = 15 Çile 1918 | cihê_jidayikbûnê = Bakos, Alexandria, Siltanata Misirê | roja_mirinê = 28 Îlon 1970 | cihê_mirinê = Qahîre, Komara Erebî ya Yekbûyî | sedema_mirinê = Krîza dil | esil = Misirî, ereb | hevwelatî = Misir | pîşe = Serokê Misirê yê herî populer | salên_çalak = Ji 23 Hezîran 1956 heya 28ê Îlonê 1970 | xebatên_navdar = Pêşengiya şoreşa Misrê ya 1952an <br>Reformên axê <br>Pêşxistina yekîtiya pan-ereb <br>Avakerê projeya Bendava Aswan | partî = Pan-ereb, antî-emperiyalîst, sosyalîst }} '''Cemal Ebdul Nasir Hussein''' ({{Jidayikbûn|15|1|1918|j=1}} - {{Mirin|28|9|1970|m=1}}) siyasetmedarekî [[misir]]î bû ku ji sala 1954an heta mirina xwe di sala 1970an de weke serokê duyemîn ê Misirê kar kir. Nasir pêşengiya [[şoreşa Misirê]] ya 1952an kir û sala pêş de [[reformên axê]] yên berfireh da destpêkirin. Piştî ku di sala 1954an de ji aliyê endamekî [[Birayên Misilman]] ve li dijî wî hewl hat dayîn, rêxistinê şikand, Serok [[Mohamed Neguib]] xiste hepsa malê û dest bi wezîfeya rêveberiyê kir. Di hezîrana 1956an de bi fermî wek serok hat hilbijartin. Popularîteya Nasir li Misir û cîhana erebî piştî netewebûna wî ya Şirketa [[Kanala Swêşê]] û serkeftina wî ya siyasî di [[Qeyrana Swêşê|Krîza Swêşê]] ya paşerojê de, ku li Misirê bi navê Êrişa Sê alî tê zanîn, bilind bû. Bangên ji bo [[yekitiya pan-erebî]] di bin serokatiya wî de zêde bûn, ku bi avakirina [[Komara Erebî ya Yekbûyî]] ya bi [[Sûriyê]] re ji sala 1958an heta 1961ê bi dawî bû. Di 1962an de, Nasir dest bi rêze tedbîrên mezin ên [[Sosyalîzm|sosyalîst]] û reformên nûjenkirinê li Misrê kir. Tevî şikestinên ji bo doza wî ya pan-erebîst, di sala 1963an de alîgirên Nasir li gelek welatên erebî bûn desthilatdar, lê ew ket nav [[Şerê Navxweyî yê Bakurê Yemenê]], û di dawiyê de Şerê Sar ê Erebî jî. Wî di adara 1965an de piştî ku dijberên wî yên siyasî ji bernamzetiyê hatin qedexekirin dest bi gera xwe ya duyemîn a serokatiyê kir. Piştî têkçûna Misirê ji hêla [[Îsraêl]]ê di [[Şerê Şeş Rojan]] a 1967an de, Nasir îstifa kir, lê ew vegeriya ser kar piştî xwenîşandanên gel ku banga vegerandina wî kirin. Di sala 1968an de, Nasir xwe wek serokwezîr tayîn kir, ji bo vegerandina [[Nîvgirava Sîna]] ya ji hêla Îsraêlê ve hatî dagirkirin dest pê kir, dest bi pêvajoyek bêpolîtîzekirina artêşê kir, û komeke reformên [[Lîberalîzm|lîberalîzekirina]] siyasî derxist. Di sala 1970an de piştî bidawîbûna civîna [[Yekîtiya Ereban]], Nasir [[krîza dil]] derbas kir û mir. Cenazeyê wî li [[Qahîre]]yê pênc heta şeş mîlyon şînî kişand,<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1981/10/11/quiet-rites-show-stark-contrast-to-funeral-for-nasser/a3adbf97-c0e3-4f62-8d18-3ae5950f2372/ |sernav=Quiet Rites Show Stark Contrast to Funeral for Nasser |paşnav1=Jenkins |pêşnav1=Loren |paşnav2=article |pêşnav2=Washington Post Foreign Service; Washington Post correspondent Edward Cody contributed to this |tarîx=11 çiriya pêşîn 1981 |ziman=en-US |issn=0190-8286 |roja-gihiştinê=20 îlon 2021 |rojname=Washington Post }}</ref> û bû sedema derketina xemgîniyê li seranserê cîhana erebî. Nasir di cîhana erebî de kesayetek sembolîk dimîne, nemaze ji ber gavên wî yên ber bi dadmendiya civakî û yekitiya ereban, siyasetên wî yên nûjenkirinê, û hewildanên wî yên dijî [[Emperyalîzm|emperyalîstan]]. Serokatiya wî jî handan û hevdem bû bi geşbûna çandî ya Misrê re, û destpêkirina projeyên mezin ên [[pîşesazî|pîşesaziyê]], di nav de [[Bendava Aswan]], û bajarê [[Helwan]]. Dijberên Nasir [[otorîterîzm]]a wî, binpêkirinên wî yên [[mafên mirovan]], û serdestiya [[artêş]]ê li ser saziyên sivîl ên ku serdema wî diyar dikin, rexne dikin, li Misirê şêwazek serweriya leşkerî û [[dîktatorî]] saz kirin, ku heya roja îro, hema bêje bênavber berdewam kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Serokkomarên Misirê]] orcm724mjv7rkqt3ucb8kx70efta4xj 0 138277 2093558 1845737 2026-09-10T00:12:37Z Ehmedbeg 47517 2093558 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Amazzone ferita - Musei Capitolini.jpg | sernavê_wêne = Jineke amazon ya birîndar li Muzexaneyên Capitoline, Roma | wêneyê_nexşeyê = File:Produzione greca o magnogreca, sarcofago delle amazzoni, 350-325 a.C. ca, da tarquinia 05.JPG | sernavê_nexşeyê = Yewnanekî ku bi Amazonekê re şer dike. Detayên ji sarkofagê boyaxkirî yên ku li Îtalyayê, 350-325 BZ, hatine dîtin. }} '''Amazon''' (bi [[yewnaniya kevn]]: Ἀμαζόνες ''Amazónes'', yekjimar Ἀμαζών ''Amazōn'', bi [[Zimanê latînî|latînî]] ''Amāzon'', -''ŏnis''), di [[mîtolojiya yewnanî]] de û di gelek [[destan]] û [[efsane]]yên kevnar de derbas dibin, wekî Peywirên [[Hêraklês]], [[Argonautica]] û [[Îlyada]] têne xuyang kirin. Ew grûbek ji [[şervan]] û [[Nêçîrvan û komker|nêçîrvanên]] [[jin]] bûn, yên ku bi bedenî û hêza xwe, di [[tîr]]vanî, behreyên siwarbûnê û [[Hunera şer|hunerên şer]] de hin mêran derbas dikirin. Civaka wan ji [[mêr]]an re girtî bû û wan tenê [[keç]]ên xwe mezin dikirin û kurên xwe vedigerandin ba [[bav]]ên xwe. Ew bi mêran re tenê bi kurtî bi hev re diciviyan da ku zarok çêkin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://allthatsinteresting.com/amazon-women |sernav=The Amazon Warrior Women Of Ancient Times Were Real — And They Kicked Ass |paşnav=Silver |pêşnav=Carly |tarîx=2019-07-30 |malper=All That's Interesting |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-17 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/amazonsliveslege0000mayo |sernav=The Amazons : lives and legends of warrior women across the ancient world |paşnav=Mayor |pêşnav=Adrienne |tarîx=2014 |weşanger=Princeton : Princeton University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-691-14720-8 }}</ref> Jinên amazon pir wêrek û serbixwe bûn. Wan bi fermana [[key]]banûya xwe, bi rêkûpêk [[Sefera leşkerî|seferên leşkerî]] yên berfireh li deverên dûr ên [[cîhan]]ê dikirin, ji [[Sikîtyan|Sikîtya]] heta [[Trakya]], [[Asya biçûk|Asya Biçûk]] û [[Giravên Egeyê]], heta [[Erebistan]] û [[Misira kevnare|Misirê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.maicar.com/GML/AMAZONS.html |sernav=AMAZONS - Greek Mythology Link |malper=www.maicar.com |roja-gihiştinê=2023-03-17 }}</ref> Ji xeynî êrîşên [[Leşker (leşkerî)|leşkerî]], jinên Amazon bi damezrandina [[perestgeh]]an û damezrandina gelek [[bajar]]ên kevnar ên mîna [[Efesos]], [[Cyme]], [[Smyrna]], [[Sinope]], [[Myrina]], [[Magnesia]], [[Pygela]] û hwd re têkildar in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10432822?page=17 |sernav='Die Amazonen : ein Beitrag zur unbefangenen Prüfung und Würdigung der ältesten Überlieferungen' - Digitalisat {{!}} MDZ |malper=www.digitale-sammlungen.de |roja-gihiştinê=2023-03-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thevintagenews.com/2019/08/05/amazon-women/ |sernav=The Fierce Amazon Warrior Women - What's Real and What's Myth |tarîx=2019-08-05 |malper=thevintagenews |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-17 }}</ref> Nivîsarên efsaneyên orîjînal welatê jinên amazon li derûdora cîhana wê demê ya naskirî xeyal dikirin. Daxuyaniyên cûrbecûr yên li ser cîhê rastîn ji parêzgehên Asyaya Biçûk ([[Lîkya]], [[Karya]] hwd.) bigire heya deştên li dora [[Deryaya Reş]], an jî heta [[Lîbya]]yê. Lêbelê, [[nivîskar]]an pir caran [[Pontos]] li bakurê [[Anatolya]]yê, li peravên [[başûr]]ê Deryaya Reş, wekî keyaniya amazon ya serbixwe binav dikin û paytexta wê [[Themiscyra]], li qiraxa [[çem]]ê [[Thermodon]] lê rûdinişt, tînin ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/amazon/ |sernav=Amazon Women |paşnav=Cartwright |pêşnav=Mark |malper=World History Encyclopedia |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-17 }}</ref> [[Palaephatus]], ku bi xwe jî dibe ku [[karakter]]ek [[xeyal]]î bûya, di xebata xwe ya Li ser [[Çîrokên Bêbawer]] de hewl da ku efsaneyên yewnanî bi fahm bike. Wî guman kir ku jinên Amazon belkî zilam in ku ji hêla dijminên xwe ve bi jinan hatine şaş kirin, ji ber ku cil û bergên ku digihîje lingên wan li xwe dikirin, porê xwe di bendikên serê xwe de girêdidan û rihên xwe rîhên xwe [[tiraş]] kirin. Dibe ku ew yekem gumanbarê vê efsaneyê bû û lewma bingehek rastîn ji wan re red kir. Wî digot ku ji ber ku di dema wî de tunebûn, bi îhtîmaleke mezin ew di dema borî de jî tunebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.ch/books?id=t4EfiGQwgh4C&redir_esc=y |sernav=On Unbelievable Tales |paşnav=Stern |pêşnav=Jacob |tarîx=1996-01-01 |weşanger=Bolchazy-Carducci Publishers |isbn=978-0-86516-320-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.ch/books?id=a-NmaO-kM2UC&redir_esc=y |sernav=Classical Mythology: A Guide to the Mythical World of the Greeks and Romans |paşnav=Hansen |pêşnav=William F. |paşnav2=Hansen |pêşnav2=William |tarîx=2005 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530035-2 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.ch/books?id=XIVxAAAAIAAJ&redir_esc=y |sernav=Paradoxographoe |paşnav=Westermann |pêşnav=Anton |tarîx=1839 |weşanger=sumptum fecit G. Westermann |ziman=el }}</ref> Bi dehsalan vedîtinên arkeolojîk ên cîhên [[goristan]]a şervanên jin, di nav de mîrîtî, li deştên [[Ewrasya]]yê destnîşan dikin ku [[çand]]ên [[hesp]]an ên gelên [[Sikîtyan|Sikît]], [[Sarmatî]] û [[Hîtît]] îhtîmal e ku îlhama efsaneya jinên Amazon dane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2014/10/141029-amazons-scythians-hunger-games-herodotus-ice-princess-tattoo-cannabis/ |sernav=Amazon Warriors Did Indeed Fight and Die Like Men |tarîx=2016-09-20 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-03-17 |roja-arşîvê=2016-09-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160920203137/http://news.nationalgeographic.com/news/2014/10/141029-amazons-scythians-hunger-games-herodotus-ice-princess-tattoo-cannabis/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/history/amazon-women-there-any-truth-behind-myth-180950188/ |sernav=The Amazon Women: Is There Any Truth Behind the Myth? |paşnav=Magazine |pêşnav=Smithsonian |paşnav2=Foreman |pêşnav2=Amanda |malper=Smithsonian Magazine |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-17 }}</ref> Di sala [[2019]]an de, gorek bi gelek nifşên şervanên jin ên Îskîtan, çekdar û bi cil û bergên zêrîn, li nêzîkî [[Voronezh]] ya [[Rûsya]]yê hate dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.haaretz.com/archaeology/2020-01-02/ty-article-magazine/.premium/amazon-warrior-women-russia-archaeology-scythian-greece/0000017f-e253-d7b2-a77f-e35729de0000 |sernav=Tomb With Three Generations of ‘Amazon’ Warrior Women Found in Russia |malper=Haaretz |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-17 }}</ref> === Jinên amazon di mîtolojiyê da === Jinên amazon di mîtolojiya yewnanî û romayî de piranî di [[Şerê Troyayê]] re tên têkildar kirin. Xatûna amazonê û 12 şervanên wê yên bijartî qurbanê dawî yên leheng [[Axîleûs]] bûn.<ref>(243) [[Troades]] - [[Seneca]]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amazon (mîtolojî)| ]] [[Kategorî:Mîtolojiya Hêraklês]] [[Kategorî:Şervanên jin]] [[Kategorî:Zarokên Arês]] tu782ypj874x82b97y31pebiqk4nzu5 0 209043 2093537 1846580 2026-09-09T19:33:45Z Guherto 41494 2093537 wikitext text/x-wiki {{Nîşan|Ÿÿ}} '''Ÿ''' (bixwîne: ''ÿê'') nîşankeke ku ji bo dengê x yê cuda tê bikaranîn. Ev ne tîpeke serbixwe ye û di alfabeyê de cih nagirê. Sebeba vê ew e bê bêhtir di peyvên ji zimanên din de heye. Ev herf bo dengê /ʕ/ ku di [[alfabeya erebî]] da bi herfa <font size="5"> ع </font> (ÿeyn) tê nivîsandin, kare were bikaranîn. == Girdek û hûrdek == {| class="wikitable" cellpadding=3 style="width:350px;" |- ! Tîp !! Unicode !! Koda HTML'ê !! Tex |- | <big>Ÿ</big> (<small>tîpa girdek)</small> | U+1E8C | <code>&amp;#x0178;</code> | <code>\"{Y}</code> |- | <big>ÿ</big> <small>(tîpa hûrdek)</small> | U+1E8D | <code>&amp;#x00FF;</code> | <code>\"{y}</code> |} {{Alfabeya kurdî ya latînî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Tîpên latînî]] mhhgo1lg0n3hc5dlo6s7yvptytgm1b4 14 256281 2093596 1699483 2026-09-10T08:17:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2093596 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Dîroka stêrnasiyê]] 9pgdanzg0g6kjpbegtepcb03y35aq2p 3 262075 2093443 1767930 2026-09-09T14:14:17Z ~2026-48882-99 180372 /* A rTT. Xxx. Com */ beşeke nû 2093443 wikitext text/x-wiki {{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 04:22, 30 hezîran 2024 (UTC)}} == A rTT. Xxx. Com == আমার একটা xআইডি আছে তো আমি ওই xবানাবো😄😄 [[Taybet:Beşdarî/~2026-48882-99|~2026-48882-99]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-48882-99|talk]]) 14:14, 9 îlon 2026 (UTC) m25um8nb47tu5vxnsxk6q9fyqocbr7b 2093446 2093443 2026-09-09T14:20:51Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2093443|2093443]] yê [[Special:Contributions/~2026-48882-99|~2026-48882-99]] ([[User talk:~2026-48882-99|gotûbêj]]) şûnde kir 2093446 wikitext text/x-wiki {{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 04:22, 30 hezîran 2024 (UTC)}} ox5huc7msa9kiq05nx0t5v2cl4kvmfm 0 280254 2093451 1958772 2026-09-09T14:46:13Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093451 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Operaya Xedîvî''', ku bi navê '''Operaya Qiraliyetê''' jî tê nasîn, di 1ê [[çiriya paşîn]] a [[1869]]an de li [[Qahîre]]yê (Misir) hate vekirin. Ew ji hêla [[mîmar]]ê [[Swîsre|swîsrî]] [[Giacomo Lepori]] ve li ser fermana [[Îsmaîl Paşa]], xedîvê (cîgirê padîşahê) yê [[parêzgeh]]a [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] ya [[Misir|Misrê]], ji bo pîrozkirina vekirina [[Kanala Swêşê]] di heman salê de hate çêkirin. Yekem [[Opera (muzîk)|operaya]] ku hate kirin operaya [[Rigoletto]] ya [[Giuseppe Verdi]] bû. Operaya [[Aida]] jî di 24ê [[kanûna pêşîn]]a [[1871]]an de di bin rêberiya [[Giovanni Bottesini]] de [[premiyer]]a xwe kir. Di saetên serê sibê yên 28ê [[çiriya pêşîn]] a [[1971]]an de [[Opera (avahî)|avahî]] bi temamî ji ber [[şewat]]eke giran hilweşiya û di sala [[1988]]an de li Qahîreyê operayeke nû vebû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avahiyên li Qahîreyê]] [[Kategorî:Çand li Qahîreyê]] [[Kategorî:Dîroka Qahîreyê]] [[Kategorî:Hilweşînên 1971ê]] [[Kategorî:Opera]] cbcm135r4s4xvv9ae8nmnajhxr1m3ew 0 292318 2093565 1995070 2026-09-10T02:07:04Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2093565 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Wêne:Baptîzma êzidiyan.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji cejna Batîzmê, sal 2012 }} '''Cejna Batizmê''' ya [[Êzdî|êzdiyan]] [[Cejna dînî|cejneke dînî]] ya girîng e ku [[noqkirin]]a rîtuel û paqijkirina giyanî pîroz dike. Bi gelemperî ji [[yekşem]]a dawî ya [[sal]]ê heta yekşema destpêka sala nû berdewam dike û bi [[Mîtolojî|mîtolojiya]] [[Êzdîtî|êzditiyê]] û ramanên [[Gerdûnnasî|kozmolojîk]] ve girêdayî ye. Cejn ji bo bîranîn û rêzgirtina “Pîrê Alî” tê pîroz kirin. Li gorî kevneşopiya êzdiyan, “Pîrê Alî” berî sedsalan gundên êzdiyan ziyaret kiriye û li wir karên mucîze kirine. Sernavê "Pîr" tê wateya rûmetek giyanî û tê wateya "aqilmend û zana".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/040120258 |sernav=Kurdên Êzidî Cejna Batizmê pîroz dikin |malper=Rudaw.net }}</ref> Cejna Batizmê cejneke herêmî ye û bi taybetî ji aliyê beşek ji [[êzidiyên Torê]] ([[Tûrabdîn]]) ya herêma Mêrdînê ve ([[Çêlkiyan]]) tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ezipedia.de/batizmi/ |sernav=Batizmî – Êzîpedia |roja-gihiştinê=2025-01-04 |ziman=de }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Ew di dawiya meha [[kanûn]]ê ([[Çileya Pêşîn]]) de tê lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zentralrat-eziden.com/kalendarium |sernav=Kalendarium – Zentralrat der Êzîden |roja-gihiştinê=2025-01-04 |ziman=de |archive-date=2025-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121223423/https://zentralrat-eziden.com/kalendarium |url-status=dead }}</ref> Li cem êzdiyên Torê, Batizm yek ji cejnên dînî yên herî girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.religionen-entdecken.de/lexikon/b/batizmi |sernav=Batizmî |malper=www.religionen-entdecken.de |tarîx=2024-12-28 |roja-gihiştinê=2025-01-04 |ziman=de }}</ref> == Merasîma cejna Batizmê == Êzdî cejna Batizmê bi [[ayîn]], [[dia]] û kombûnên [[civak]]ê pîroz dikin. Parçeyek bingehîn a cejnê [[av]] e, ku wek hêmanek pîroz a paqijkirin û nûkirinê tê hesibandin. Ev ava bi bereket ji aliyê [[bawermend]]an ve tê bikar anîn, ji bo ku xwe bi awayekî [[Sembolîzm|sembolîk]] paqij bikin Pîrê Alî bînin bîr. Wekî din, di cejnê de mûm jî têne pêxistin, ku sembola [[Ronahî (fizîk)|ronahiya]] Xwedê ye, û armanc ew e ku girêdana giyanî ya bi Xwedê re xurt bikin. === Sembola cejnê === Pîr Alî ji êzdiyan re sembolek ji tûncê zêrandî bi şiklê beranekî hiştiye. Ev sembol di destê malbata Feqîr a bi navê “Zaro” de ye. Feqîr mizgînvanên gerok ên ola êzdî ne. Rûmeta wan bi asteke bilind a naskirinê ve girêdayî ye. === Cejna heft rojan === Cejna Batizmê heft roj diajo û bi rîtuelên taybet tê derbas kirin: * Yekşem roja yekem e. Roja paqijiyê ye ku cil û berg û xanî bi tevahî têne paqij kirin. * Ji duşemê heta Çarşemê rojî tê girtin. * Roja çarşemê roja pezguran e, ku tê de pezek tê serjêkirin. * Roja pêncşemê yekem roja cejnê ye. Di vê rojê de, êzdî heta şeva Înê, ku bi navê “Şevronk” an “Şevberat” (Şeva Lihevhatinê) tê naskirin, hişyar dimînin û ranazin. Têgîna yekem bêtir ji aliyê êzîdiyên bakurê Kurdistanê ve tê bikaranîn, êzdiyên Kurdistana Iraqê jî têgeha duyemîn bikar tînin. Vê êvarê êzîdî li hev kom dibin, dest bi pîrozbahiyan dikin û bi hev re govendê digerînin. Nimêj jî bi gelemperî têne xwendin. * Roja pêncşemê piştî nîvro “Xewra Pîralî” tê pijandin, ku naneke sembolîk e ji bo rûmeta Pîr Alî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://s-j-a.org/blog/eyda-belinde-und-batizmi/ |sernav=Der Festzyklus um Eyda Bêlinde und Batizmî |malper=SJA - DE |tarîx=2020-01-03 |roja-gihiştinê=2025-01-04 |ziman=de |paşnav=Admin }}</ref> Êzdiyên bakurê Kurdistanê jê re dibêjin “Sewik”. Pîrên ji koma Pîrê Pîr Al bi gelemperî hevîrtirşka bi bereket belav dikin, da ku ev nan pê were çêkirin. Herwiha, "Mehira Rehb" jî tê hilberandin, ku taybetmendiyek mastê ye: Xiristiyanê ku bi Pîr Elî re derbasî gundên êzdiyan bûye Mehira Rehb xwestiye. * Roja Înê roja serdana hev û pîrozkirina cejna Batizmê ye. Di vê rojê de amadekariyên bidawîbûna festîvalê jî pêk tên. * Şemiyê dawiya cejnê ye. Di vê rojê de ji nîvê rastê yê pezê qurbankirî heft perçeyên taybet têne derxistin, heft destikên tirî, heft mûmên pembû yên taybet yên ku bi rûnê heywanê qurbankirî hatine rijandin, û heft “Sewik” an “Xewra Pîralî”. Ev li ber doşeka ku bi awayekî sembolîk ji bo pîroz Pîr Alî hatiye rêxistin, têne danîn. Heft mûmên pembû têne pêxistin. Bawermend destê xwe diavêjin ser agir û daxwazekê dikin. Dayîk dema ku dua dixwînin, destên xwe di ser agir re derbas dikin û selametiyê ji zarokên xwe re dixwazin. === Wateya cejna Batizmê === Cejn hem di asta bedenî û hem jî di warê giyanî de girîngiya paqijiyê tîne ziman. Ji ber ku bawermend balê dikişînin ser têkiliya xwe ya bi Xwedê re, ev cejn wexta [[xweragirtin]], [[tobe]] û diakirinê ye. Êzdî beşdarî [[nimêj]]ên civatê dibin û guh didin sirûdên pîroz ên [[Qewal]]ê, dengbêjên ruhanî û parêzvanên [[Kevneşopî|kevneşopiya]] êzdî. Bi kevneşopî, di dema Batizmê de [[Rojî|rojiyek]] taybet jî tê girtin, da ku ji bo cejnê amade bibin û dilnizmî bikin. Rojên rojiyê paqijbûna ji gunehan û nûbûna giyanî nîşan dide. Kombûna civakê roleke navendî dilîze, ji ber ku [[malbat]] û [[cîran]] têne ba hev û cejnê bi hev re pîroz dikin, xwarinê parve dikin û piştgiriyê didin hev. Cejn ji ber ku hevgirtinê û yekitiya civakê xurt dike, xwedî girîngiyeke civakî ye jî. Endamên mezin û [[Ciwantî|ciwan]] têne ba hev, da ku kevneşopiyên xwe ragihînin û zanîna çanda êzdî biparêzin. Di şahiyan de gelek caran xwarinên kevneşopî jî têne amadekirin, ku xwedî wateya sembolîk in û girêdana bi xweza û hêmanan re tekez dikin. Wek mînak, [[nan]]eke taybet tê amadekirin, ku şiklê cîhanê û rojê li ser tê nexşandin. Cejna Batîzmê herwiha di [[salname]]ya êzdiyan de destpêka çerxeke nû ya manewî ye jî, û hêvî, destpêkên nû û hebûna xwedayî ya domdar di jiyana bawermendan de temsîl dike. Cejn tîne bîra êzdiyan, ku li nirxên xwe yên manewî xwedî derkevin û di jiyana xwe ya rojane de nîzama xwedayî biparêzin. Rêûresm û adetên cejna Batizmê li gorî [[herêm]] û kevneşopiyên herêmî diguhere, lê wateya xwe ya giyanî ya bingehîn diparêze. Wek mînak, dayikên kurd ên êzdî bi teşiyê deziyekî dirêsin, ku li gorî mîtolojiya Kurdên êzidî ew ne deziyekî asayî, deziyê Batizmê ye û li cem wan pîroz e. Ev dezî, nîşana vê cejnê ye û rengê wê sor û spî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/turkish/kurdistan/040120251 |sernav=Ezidilerde tek bir aşiretin kutladığı bayram: Batizmi |malper=Rudaw.net }}</ref> == Girêdanên têkildar == * [[Noqkirin]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Êzdîtî]] hvmskcsgfrsmysxs44glztc39c6pqoa 0 309140 2093609 1942304 2026-09-10T08:35:20Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093609 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Hîpokratês''' [[tîran]]ekî [[Atîna]]yê bû. Agahiyên derheqê wî de gelek ne diyar in. Tenê [[Solon]] û [[Hêrodotos]] li ser wî nivîsandiye. Herodotos gotiye ku Hîpakratês, qurbanek dida rastê mucizeyekê hat: sîlokan ku li ser agir bûn, bi xwe dest pê kirin ku bikelin. Lê agir ne dişewitiye. Di vê dema şaş de, [[Xîlon]]ê remilvan ew dît û got: "Heke tu jineke xwedî yî, jê bibe. Heke zarokekî heye, wî jê xwe bê. Ji ber ku ev nişan e ku zarokê te dê bibê tîran (rayedar) û dê xeterê bide." Tê gotin ku piştî vê bûyerê [[Pîsîstratos]] hatê dinê.<ref> 59-64 / Klio [[Dîroka Hêrodotos]]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Tîranên Atînayê]] 5kfustwirh9xq04xjv62ln0md97xu20 0 315005 2093472 1989810 2026-09-09T15:41:39Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093472 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Abd al-Karim Qasim & Abd al-Salam A'ref.jpg|thumb|[[Ebdulselam Erîf]] (çep) û [[Ebdulkerîm Qasîm]] (rast)]] '''Şoreşa 14ê Tîrmehê''', wekî '''derbeya leşkerî a Iraqê ya sala 1958an''' jî tê zanîn, [[Derbeya leşkerî|derbeyekê leşkerî]] ye ku di 14ê tîrmeha sala 1958an de li [[Iraq]]ê çêbûye ku di encamê de key [[Feysal II]] û [[Keyaniya Iraqê]] ya desthildariya [[Haşemî|haşemiyan]] hatibûn hilweşandin. [[Komara Iraqê]] ya nû yê [[Federasyona Erebî]] di navbera Iraq û [[Urdun|Keyaniya Urdunê]] de bû ku têne şeş mehan ber vê derbeyê hatibû damezrandin, bi dawî aniye. Keyaniya Iraqê ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] ve yek ji navenda neteweperestî ya erebî bû. Nerazîbûna civakê di nav rewşa nebaş a aborî û nerazîbûna berfireh a li hember bandora cîhana rojavayê de zêde bûye ku bi çêkirina [[Peymana Bexdayê]] ya di sala 1955an de û herwiha piştgiriya Feysal ji bo dagirkirina [[Misir]]ê ya bi pêşengiya [[Împeratoriya Brîtanî|Brîtanyayê]] di dema [[Qeyrana Swêşê]] de, zêdetir bûye. Siyasetên serokwezîrê vê demê, [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]], bi taybetî di nav refên leşkerî de ne populer bûn. Komên mixafeletê dest bi rêxistinkirinêm bi dizî kirin, xwe dişibînbadine tevgera efserên azad ên Misirê ku di sala 1952an de monarşiya Misirê hilweşandine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Ben Hammou |pêşnav1=Salah |paşnav2=Powell |pêşnav2=Jonathan |tarîx=2025-11-11 |sernav=Following the Free Officers: Explaining the Politics of Coup Contagion and Containment |url=https://academic.oup.com/isr/article/doi/10.1093/isr/viaf033/8402320 |kovar=International Studies Review |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |doi=10.1093/isr/viaf033 |issn=1521-9488 |doi-access=free |hejmara-gotarê=viaf033 }}</ref> Hestên pan-erebîzm li Iraqê bi damezrandina [[Komara Yekîtiya Erebî]] di sibata 1958an de di bin serokatiya [[Cemal Ebdul Nasir]] de ku alîgirê dilsoz ê dozên dij-împeriyalîst bû, hê zêdetir xurt bûn. Di tîrmeha 1958an de yekîneyên artêşa Keyaniya Iraqê ji bo piştgiriya [[Huseyîn, keyê Urdunê|Key Huseyîn]] şandine Urdunê. Komek ji efserên azad ya îraqî, bi serokatiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] û [[Ebdulselam Erîf]], ji vê derfetê sûd wergirtine û li cihê wê ber bi [[Bexda]]yê ve meşiyan. Di 14ê tîrmehê de, hêzên şoreşger kontrola paytextê bi dest xistin û komarek nû, bi serokatiya Encumena Şoreşê, ragihandine. Key Feysal II û prens [[Ebdulîleh]] li ber Qesra el-Rehabê hatibûn îdamkirin ku dawîbûna xanedana haşemiyan li Iraqê pêk aniye.<ref name="Tripp 2007 142">{{Harvnb|Tripp|2007|p=142}}.</ref> Serokwezîr Nûrî Seîd di destpêkê de hewl da ku bireve, lê rojek şûnda ew jî hatibû girtin û gulebarankirin. Piştî derbeya serketî, Qasîm bû serokwezîr û Wezîrê Parastinê û di heman demê de Erîf jî bû ye Cîgirê Serokwezîr û Wezîrê Karên Hundir. Di dawiya tîrmehê de destûrekê demkî hatiye pejirandin. Di adara 1959an de, hikûmeta nû ya Iraqê ji Peymana Bexdayê vekişiya û xwe bi [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] re li hev kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Derbeyên leşkerî]] [[Kategorî:Dîroka Iraqê]] [[Kategorî:Kuştinên siyasî]] [[Kategorî:Şoreşa 14ê Tîrmehê| ]] [[Kategorî:1958 di siyasetê de]] 128qkd6ipzfusfqfjyda8xa6f68ufp5 0 329126 2093567 2093278 2026-09-10T03:01:03Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2093567 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Ebrar Alya Demirbilek | navê_rastî = Ebrar Alya Demirbilek | zimanê_navê_rastî = tr | wêne = Ebrar Alya Demirbilek – Portrait.jpg | sernavê_wêne = Ebrar Alya Demirbilek | navê_din = Ebrar Demirbilek | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|2013|9|30}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stembol]], Tirkiye | pîşe = [[Lîstikvan]] | salên_çalak = 2014–niha | xebatên_navdar = ''[[Hercai]]'' | xelat = [[Xelatên Perperika Zêrîn|Xelata Perperika Zêrîn]] }} '''Ebrar Alya Demirbilek''' (jdb. 30 îlon 2013) lîstikvaneke zaroka tirk e. Ebrar Alya Demirbilek di temenê biçûktiya xwe de dest bi derketina li ser ekranên televîzyonê kiriye piştre jî wekê beşdareke bernameya televîzyonê ya zarokan ''Çocuktan Al Haberi'' hatiye naskirin. Demirbilek bi rola Şirin Çekilmez di rêzefîlma komedî ya ''Meleklerin Aşkı'', bi rola Gül Şadoğlu di rêzefîlma dramayê ya ''[[Hercai]]'' û bi rola Ömrüm Eser di ''Kahraman Babam'' de di rêzefîlmên cihêreng de rol wergirtiye. Ji bo performansa xwe ya di ''Hercai'' de, Demirbilek di 46em [[Xelatên Perperika Zêrîn|Xelatên Perperika Zêrîn]] a sala 2020an de xelata lîstikvana herî baş zarok wergirtiye. Xebatên wê yên paşê bi berhemên televîzyonê, fîlm û bi şanoyê berdewam kiriye. == Jiyana destpêkê == Demirbilek di 30ê îlona 2013an de li Stembol, Tirkiyeyê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/canonicalUrl |sernav=Ebrar Alya Demirbilek kimdir? Ebrar Alya Demirbilek nereli ve kaç yaşında? |malper=www.sozcu.com.tr |tarîx=2019-05-04 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=tr |paşnav=Merkezi |pêşnav=Haber |archive-date=2023-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203134916/https://www.sozcu.com.tr/canonicalUrl |url-status=dead }}</ref> Dema ew zarok bû dest bi kariyera xwe yê televîzyonê kiriye. Li gorî jiyannameyeke ku ji aliyê [[Show TV]]<nowiki/>yê ve hatiye weşandin, dema ku ew di temenê şeş mehî ya xwe de bû, di sêzdeh beşên rêzefîlma ''Yalan Dünya'' de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7339 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek Kimdir? - Şirin Çekilmez |malper=Show TV |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> Di heman demê de wê di rêzefîlma ''Sen Benimsin'' û di gelek reklaman de rol wergirtiye. == Kariyer == === Derketinên destpêkê yên televîzyonê === Demirbilek bi rêya ''Çocuktan Al Haberi'', bernameyeke televîzyonê ya zarokan ku zarok tê de bersiva pirsên rojane didin, ji aliyê temaşevanan ve hatiye naskirin. Wî bernameya xwe bi bernavkê "Kutu Bebek Ebrar" pêşkêş kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/program/haber/1564095-evrim-ablamiz-her-seyin-en-guzelini-yapar |sernav=‘Evrim Ablamız her şeyin en güzelini yapar’ |malper=www.showtv.com.tr |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> Di mijdara sala 2017an de Demirbilek û beşdareke din a bernameyê wekê lîstikvanên mêvan di beşeke rêzefîlma komedî ''Klavye Delikanlıları'' de rol wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/dizi/haber/1718250-klavye-delikanlilari-nin-minik-konuklari |sernav=Klavye Delikanlıları'nın minik konukları! |malper=www.showtv.com.tr |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> === ''Meleklerin Aşkı û Hercai'' === Di sala 2018an de Demirbilek bi rola Şirin Çekilmez di rêzefîlma komedî ya romantîk a Show TVyê ''Meleklerin Aşkı'' de lîstiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/dizi/oyuncular/meleklerin-aski/2278 |sernav=Meleklerin Aşkı Dizisi Oyuncuları ve Karakterleri |malper=www.showtv.com.tr |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> Di heman serdemê de ew di fîlma biyografîk ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' ku li ser jiyana firokevanê tirk [[Vecihi Hürkuş]] e, rol wergirtiye. Wê rola xwe yê herî serkevtî di 2019an de, dema ku ew tevlî kadroya rêzefîlma dramayê ya ATV ''[[Hercai]]'' bûye wergirtiye. Wê rola Gül Şadoğlu ku keça piçûk a Hazar û Zehra Şadoğlu ye û xwişka piçûk a karaktera sereke ya Reyyan, wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atv.com.tr/hercai/kadro/gul-sadoglu |sernav=Hercai {{!}} Kadro {{!}} Gül Şadoğlu |malper=www.atv.com.tr |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Rêzefîlm li ser asta navneteweyî hat belavkirin û vê yekê bala bînerên derveyî Tirkiyeyê kişand ser Demirbilek. Kovara bi zimanê spanî ''People en Español'' piştî weşana navneteweyî ya ''Hercai''yê jiyannameya wê belav kir.<ref>{{Cite web |url=https://peopleenespanol.com/telenovelas/ebrar-alya-gul-hercai-amor-y-venganza-telenovela-turca/ |sernav=Ebrar Alya, así es la carismática niña detrás de Gül en la telenovela Hercai: amor y venganza}}</ref> Di sala 2020an de Demirbilek ji bo performansa xwe ya di rêzefîlma ''Hercai'' de di 46em [[Xelatên Perperika Zêrîn|Xelatên Perperika Zêrîn]] de xelata lîstikvana zarok a herî baş wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek |sernav=Pantene Altın Kelebek Ödül Töreni - 2020 .Bölüm Full İzle |malper=Kanal D |tarîx=2020-07-06 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=tr |paşnav=D |pêşnav=Kanal}}</ref> Ew heta sala 2021ê di rêzefîlma ''Hercai'' de dimîne. Derketina wê ya dawî bi cudabûna karaktera Gül a ji bo çîroka malbata Şadoğlu re têkildar bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Mag |pêşnav=Redacción |tarîx=2022-05-05 |sernav=El regreso y despedida de Gül Sadoglu en “Hercai” |url=https://elcomercio.pe/mag/fama/hercai-el-regreso-y-despedida-de-gul-sadoglu-ebrar-alya-demirbilek-telenovelas-turcas-nnda-nnlt-noticia/ |roja-gihiştinê=2026-08-30 |xebat=El Comercio |ziman=es-PE |issn=1605-3052}}</ref> === Xebatên dawî yên televîzyon, fîlm û şanoyê === Di 2021an de, Demirbilek di rêzefîlma dramayê ''Kahraman Babam'' (ku di destpêkê de bi sernavê ''Kırmızı Kamyon'' derketibû) de rola Ömrüm Eser lîst. Ev karakter keça agirvemirîner Uğur Eser e û piştî mirina diya xwe bi xizmên xwe yên aliyê dayikê re dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7903 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek Kimdir? - Ömrüm |malper=Show TV |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> Piştre ew di rêzefîlma serdema dîrokî ya Netflixê ''[[Midnight at the Pera Palace]]'' de xuya bû û rola Leylayê di ciwaniya wê de lîst. Wê her wiha wekî mêvan di rêzefîlma dramayê ''Aziz'' de cih girt. Karên fîlmî yên Demirbilek di destpêka salên 2020an de ''Pilav Üstü Aşk'', ''Rüzgargülü'', ''Masal Zamanı: Melez Prenses'', ''Masal Zamanı 2: Sihirli Kapı'', ''Yaşam Koçu'' û ''Afacanlar Kampta'' digirin nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://boxofficeturkiye.com/kisi/ebrar-alya-demirbilek--18102 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek |malper=Box Office Türkiye |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=tr}}</ref> Di sala 2023an de, ew beşdarî kadroya ''1923'' bû; ev şanoyeke muzîkal bû ku ji bo sedsaliya [[Komara Tirkiyeyê]] hat afirandin. Berhem bûyerên wekî sefera keştiya ''[[SS Bandırma|Bandırma]]'', vekirina [[Meclîsa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê]] û daxuyandina Komarê radixe pêş çavan. Xebatên wê yên paşîn li ser ekranê fîlma malbatî ya ''ŞamPİYONlar'' di 2025an de û roleke mêvan wekî Yonca di rêzefîlma ''Eşref Rüya'' de ne.<ref>{{Cite web |url=https://boxofficeturkiye.com/film/sampiyonlar--2017372 |sernav=ŞamPİYONlar}}</ref> Di 2026an de, ew wekî Buket di fîlma macerayê ya malbatî ''Efes'in Sırrı'' de lîstiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isfdm.com/sinema-filmi/sf00009931/oyunculari/ |sernav=Efes'in Sırrı (2026) - Tüm Ekip ve Oyuncuları - iSFDm, Sinema Filmi, ekip ve oyuncular sinema filmleri data merkezi, film veri tabanı, iSFDm.com |malper=iSFDm |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=tr |paşnav=iSFDm}}</ref> == Fîlmnîgarî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Sernav ! Rol ! Nîşe |- | 2018 | ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' | Rola piştgir | Fîlma biyografîk |- | 2021 | ''Pilav Üstü Aşk'' | Duru | |- | 2022 | ''Rüzgargülü'' | | |- | 2023 | ''Masal Zamanı: Melez Prenses'' | | |- | 2023 | ''Masal Zamanı 2: Sihirli Kapı'' | | |- | 2024 | ''Yaşam Koçu'' | | |- | 2024 | ''Afacanlar Kampta'' | | |- | 2025 | ''ŞamPİYONlar'' | | |- | 2026 | ''Efes'in Sırrı'' | Buket | |} === Televîzyon === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Sernav ! Rol ! Nîşe |- | 2014 | ''Yalan Dünya'' | Pitik | 13 beş |- | 2015 | ''Sen Benimsin'' | Ebrar | |- | 2017 | ''Çocuktan Al Haberi'' | Xwe | |- | 2017 | ''Klavye Delikanlıları'' | Lîstikvana mêvan | |- | 2018 | ''Meleklerin Aşkı'' | Şirin Çekilmez | |- | 2019–2021 | ''[[Hercai]]'' | Gül Şadoğlu | |- | 2021 | ''Kahraman Babam'' | Ömrüm Eser | |- | 2021 | ''Aziz'' | Rola mêvan | |- | 2022 | ''[[Midnight at the Pera Palace]]'' | Leyla di ciwaniya xwe de | |- | 2025 | ''Eşref Rüya'' | Yonca | |} === Şano === {| class="wikitable" ! Sal ! Berhem ! Cure |- | 2023–2025 | ''1923'' | Muzîkal |} == Xelat û berendamî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Xelat ! Kategorî ! Berhem ! Encam ! {{abbr|Çavkanî|Çavkanî}} |- | 2017 | 44emîn [[Xelatên Perperika Zêrîn]] | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Çocuktan Al Haberi'' | Berendam | {{cite web |url=https://www.ranini.tv/ozel/27404/1/44-altin-kelebek-odulleri-icin-finalistler-belli-oldu |title=44. Altın Kelebek Ödülleri için finalistler belli oldu |trans-title=Finalists announced for the 44th Golden Butterfly Awards |website=Ranini.tv |date=20 October 2017 |access-date=30 July 2026 |language=tr |archive-date=22 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260422141308/http://www.ranini.tv/ozel/27404/1/44-altin-kelebek-odulleri-icin-finalistler-belli-oldu |url-status=dead }} |- | 2018 | 45emîn [[Xelatên Perperika Zêrîn]] | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Meleklerin Aşkı'' | Berendam | {{cite web |url=https://www.ranini.tv/ozel/33713/1/45-pantene-altin-kelebekte-final-turu-basladi |title=45. Pantene Altın Kelebek'te final turu başladı |trans-title=Final voting begins for the 45th Pantene Golden Butterfly Awards |website=Ranini.tv |date=18 October 2018 |access-date=30 July 2026 |language=tr |archive-date=6 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106122611/http://www.ranini.tv/ozel/33713/1/45-pantene-altin-kelebekte-final-turu-basladi |url-status=dead }} |- | 2020 | 46emîn [[Xelatên Perperika Zêrîn]] | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''[[Hercai]]'' | Wergirt | {{cite web |url=https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek |title=En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek |trans-title=Best Child Actor – Ebrar Demirbilek |website=[[Kanal D]] |date=6 July 2020 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |- | 2020 | Xelatên Kanalên Dramayê yên Tirkî | Lîstikvana Ciwan a Herî Baş | ''Hercai'' | Wergirt | {{cite web |url=https://www.atv.com.tr/haberler/2021/01/04/hercai-2020nin-en-iyileri-arasinda-yer-aldi |title=Hercai 2020'nin en iyileri arasında yer aldı |trans-title=Hercai was named among the best of 2020 |website=ATV |date=4 January 2021 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |- | 2021 | 2yemîn Premios Nova Más | Performansa Zarok a Herî Baş | ''Hercai'' | Wergirt | {{cite web |url=https://nova.atresmedia.com/especiales/premios-nova-mas/conoce-a-los-ganadores-de-la-2-edicion-de-los-premios-nova-mas_20210129601407364bf2df0001a68906.html |title='Hercai' se convierte en la gran triunfadora de la 2ª Edición de los Premios Nova Más |trans-title=Hercai becomes the major winner of the second Premios Nova Más |website=Nova |publisher=[[Atresmedia]] |date=29 January 2021 |access-date=30 July 2026 |language=es }}{{cite web |url=https://www.atv.com.tr/haberler/2021/02/01/ispanyadan-hercaiye-odul-yagmuru |title=İspanya'dan Hercai'ye ödül yağmuru |trans-title=Multiple awards for Hercai in Spain |website=ATV |date=1 February 2021 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |- | 2021 | 2yemîn Xelatên Tûfirenga Zêrîn a Mêrsînê | Lîstikvana Zarok a Salê | ''Hercai'' | Wergirt | {{cite web |url=https://klassmagazin.com/mersin-altin-cilek-odulleri-2-kez-sahiplerini-buldu |title=Mersin Altın Çilek Ödülleri 2. kez sahiplerini buldu |trans-title=The second Mersin Golden Strawberry Awards announced its recipients |website=Klass Magazin |date=15 October 2021 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |} == Çavkanî == {{Reflist}} == Girêdanên derve == * [https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 Ebrar Alya Demirbilek] li Unique Management * {{IMDb name|9641105}} * [https://www.instagram.com/ebrardemirbilekresmi/ Ebrar Alya Demirbilek] li ser Instagramê {{DEFAULTSORT:Demirbilek, Ebrar Alya}} [[Kategorî:Jidayikbûn 2013]] [[Kategorî:Kesên zindî]] [[Kategorî:Lîstikvanên jin ên ji Stembolê]] [[Kategorî:Lîstikvanên zarok ên tirk]] [[Kategorî:Lîstikvanên sînemayê yên jin ên tirk]] [[Kategorî:Lîstikvanên televîzyonê yên jin ên tirk]] [[Kategorî:Lîstikvanên jin ên tirk ên sedsala 21ê]] 1mhjqext3im5h9uhwjadkzms1ymba46 0 329183 2093675 2086662 2026-09-10T10:05:57Z Kurdistanov 175167 2093675 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Naruto''' (bi japonî: ナルト) [[manga]] ya [[japonî]] ye ku ji aliyê [[Masashi Kishimoto]] ve hatiye nivîsandin û wênekêşîkirin. Çîrok li ser [[ninja]]yek ciwan bi navê Naruto Uzumaki ye, ku hewl dide rêz û pejirandina heval û niştecihên gundê xwe bistîne. Herwiha xewn dibîne ku bigihîje pileya herî bilind a gundê xwe, ku navê wê Hokage ye. Çîrok di du beşan de hatî dabeşkirin: beşa yekem li ser jiyana Naruto ya di temenê zarokatiya dawî de ye, û beşa duyem li ser jiyana wî ya ciwaniyê ye. Kishimoto çîrok li ser bingeha mangayeke din a xwe ya ku di sala 1995an de belav kiribû ava kir, û ev kar bû sedem ku sala paşîn di xelata manga ya Shueisha de were rûmetkirin. Kovara [[Shōnen Jump]] di sala 1999an de dest bi belavkirina Naruto kir û heta sala 2014an bi awayê heftane berdewam kir. Hemû çîrok di 72 cildên tankōbon de hat çapkirin. Di sala 2002an de [[Studio Pierrot]] ligel [[Aniplex]] dest bi çêkirina [[anime]]ya yekem ya Naruto kir; ev rêzefîlm di sala 2007an de piştî 220 beşan bi dawî bû. Di navbera salên 2005 û 2009an de jî ji aliyê [[Cartoon Network]] ve bi [[îngilîzî]] hate dublekirin. Animeya duyem, ku berdewamkirina beşa yekem e û bi navê [[Naruto: Shippūden]] tê zanîn, di sala 2007an de li [[Japonya]]yê dest pê kir û piştî 500 beşan di sala 2017an de bi dawî bû. Dublaja îngilîzî ya Shippūden di navbera 2009 û 2011ê de li ser [[Disney XD]] hate weşandin, lê di kanûna duyem a 2014an de Cartoon Network mafê weşanê vegerand û li bloka [[Toonami]] weşand. Studio Pierrot ji bo Naruto 11 fîlm û 11 OVA çêkirine. Herwiha gelek berhemên têkildarî Naruto, wek kartên lîstikê, lîstikên vîdyoyî û romanên kurt jî hatine çêkirin. [[Viz Media]] mafê belavkirina manga û animeya Naruto li [[Amerîkaya Bakur]] wergirtiye. Animeya Naruto di sala 2005an de li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], di 2006an de li [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 2007an de li [[Awistralya]]yê hate weşandin. Li [[Rojhilata Navîn]], Navenda Zuhra 130 beşên destpêkê yên rêzefîlmê bi [[erebî]] duble kirin û li ser kanalan [[Spacetoon]] û [[Space Power]] weşandin. Ev weşan heta sala 2012an berdewam bû, lê şerê navxweyî yê Sûriyeyê û krîza aborî bûn sedema rawestandina wê. Çîroka Naruto Uzumaki bi riya kurê wî Boruto Uzumaki berdewam dike di mangaya [[Boruto: Naruto Next Generations]] de. Di vê çîrokê de Boruto dixwaze rêya xwe ya taybet a ninja bibe û ne tenê di bin siya bavê xwe de bimîne. Naruto sêyem manga ya herî zêde firotiye di dîrokê de ye, piştî [[One Piece]] û [[Dragon Ball]], bi zêdeyî 235 milyon kopiyan li cîhanê hatine firotin. Ew yek ji manga herî serkeftî yên Viz Media ye. Wergerên îngilîzî yên wê gelek caran di lîsteyên firotina herî zêde yên [[The New York Times]] û [[USA Today]] de derketine. Cilda heftem di sala 2006an de xelata [[Quill Award]] jî wergirtiye. Rexnegir gelek aliyên mangayê pesn didin, ji wan avakirina karakteran, dîmenên şer ên balkêş û çîrokeke zexm û balkêş. Lê hin rexnegiran dibêjin ku gelek dîmenên şerê rêça çîrokê hinekî hêdî dikin. Gelek rexnegiran bawer dikin ku mijara bingehîn ya Naruto mezinbûn û gihîştina pêgihîştinê ye. Herwiha bandora mitolojiya japonî û ramana [[Konfuçyûs]]îzmê li ser çîrokê jî diyar e. == Çîrok == '''Beşê yekem''' Roviyekî efsanewî ya bi neh dûvikan ku navê wî Kurama ye, êrîşî Konoha, gundê ku di Welatê Agirê de wekî gundê veşartî yê pelan tê nasîn, dike. Ev gund yek ji pênc welatên mezin ên Shinobiyan di Cîhana Nînjayan de ye. Ji bo bersivdanê, serokê gundê Pelan, Hokageya Çaremîn Minato Namikaze, jiyana xwe feda dike û rovî li du beşan dabeş dike. Paşê yek ji wan parçeyan di nav xwe de û parçeya din di laşê kurê xwe yê nûzayî, Naruto Uzumaki, de mohr dike. Bi vî awayî Naruto dibe mêvandarek (jinchūriki) a wê heywanê. Hokageya sêyemîn, Hiruzen Sarutobi, ji teqawidbûnê vedigere da ku careke din bibe serokê Konoha. Naruto ji aliyê gelek gundiyên Konohayê ve tê bêhurmetkirin û dûr xistin, ji ber ku ew mêvandarê cinê Neh Dûvik e. Ji ber biryara Hiruzen Sarutobi ku qadaxe dikir ku kes behsa van bûyeran bike, Naruto heta diwanzdeh salan ti agahiyek li ser buyerê nizanibû. Dema ku Mizuki, ninjaekî xiyanetkar, rastiyê ji wî re dibêje, Naruto yekem car fêm dike ku çi di nav wî de hatiye mohrkirin. Piştî ku Naruto di şer de Mizuki têk dibe, ew rêz û baweriya mamosteyê xwe Iruka Umino bi dest dixe. Piştî demek kin, Naruto dibe ninjayek û tevlî Sasuke Uchiha û Sakura Haruno Tîma 7 ava dike. Rêberiya tîmê ji aliyê Kakashi Hatake ve, ku ninjayekî ezmûndar û mamoste ye, tê kirin. Wekî hemû tîmên ninja yên gundan, Tîma 7 jî erkên ku ji aliyê gundiyan ve têne daxwazkirin pêk tîne. Ev erkan ji karên rojane û alîkariya mirovên sivîl bigire heta parastina kesan wekî zêrevan. Piştî ku çend erk û wezîfeyan bi cih tînin, ku yek ji wan li “Welatê Pêlan” pêk tê, Kakashî destûrê dide Tîma Heftê ku beşdarî ezmûna ninja ya ku bi navê “Ezmûna Chûnîn” tê naskirin bikin, da ku pileya wan bilind bibe û bikaribin erk û daxwazên zehmettir bi cih bînin. Di dema van ezmûnan de, sûcdarekî mezin bi navê Oroçimaru êrîşî Konoha dike. Hokageya sêyemîn jiyana xwe feda dike da ku Orochimaru nema karibe jutsu bi kar bîne. Jîraya (yek ji sê ninjayên efsaneyî) ji bo ku bibe Hokageya Pêncemîn tê hilbijartin, lê ew qebûl nake û hevala xwe ya kevn Tsunade pêşniyar dike. Naruto û Jîraya ji Konoha derdikevin da ku li Tsunade bigerin. Di dema lêgerîna Tsunade de tê eşkerekirin ku Orochimaru dixwaze Sasuke perwerde bike, ji ber mîrata wî ya genetîkî ya bihêz (Sharingan). Piştî ku Sasuke hewl dide birayê xwe yê mezin, Itachi Uchiha, bikuje û di vê hewlê de sernekeve, ew berê xwe dide Orochimaru. Itachi berê hatibû Konoha da ku Naruto birevîne. Sasuke hêvî dike ku bi alîkariya Orochimaru hêza ku ji bo kuştina Itachi pêwîst e bi dest bixe. Çîrok veguhêzekegirîng distîne dema ku Sasuke ji gund derdikeve. Tsunade komek ninja, ku Naruto jî di nav de ye, dişîne da ku Sasuke vegerînin. Lê Naruto nikare ne bi axaftinê û ne jî bi hêzê Sasuke razî bike ku vegere Konoha. Naruto û Sakura hêviya xwe ji bo Sasuke nabirin. Ji bo ku xwe ji bo rûberûbûna din bi Sasuke re amade bike, Naruto ji Konoha derdikeve da ku di bin perwerdehiya Jiraiya de rahênanên xwe bidomîne, di heman demê de Sakura dibe şagirtê Tsunade. '''Beşê duyem''' Piştî du sal û nîvan, Naruto ji rahênanên xwe bi Jiraiya re vedigere Konoha. Di vê demê de, rêxistina Akatsuki, ku komeke sûcdar û xeter e û Itachi Uchiha jî endamekî wê ye, dest bi şopandin û revandina wan kesên ku mêvandarên (jinchūriki) ên heywanên efsanewî yên bi dûvikan in dike. Tîma 7 û gelek ninja yên din ên Konoha li dijî Akatsuki radibin û di heman demê de hewl didin Sasuke Uchiha bibînin û vegerînin. Akatsuki di girtin û derxistina heywanên dûvikdar de pir serkeftî dibe û gelek mêvandarên wan heywanan tên kuştin. Tenê Gaara ji wan xilas dibe. Gaara, ku di beşê yekem de dijberê Naruto bû, lê piştre ew bû hevalê Naruto. Ew mêvandarê Shukaku, heywanê efsanewî yê yek-duvikî, ye. Lê Akatsuki Shukaku jê derdixe. Di vê demê de Gaara Kazekage ye, ango serokê Sunagakure. Di heman demê de, Sasuke ji Orochimaru vediqete û di dawiyê de bi birayê xwe Itachi Uchiha re rûbirû dibe. Piştî ku Itachi di şer de ji ber nexweşiyekê dimire, Tobi, endamê ku rêxistina Akatsuki ava kiriye, rastiyê ji Sasuke re eşkere dike. Ew jê re dibêje ku Itachi ferman ji serhozên Konoha standibû da ku hemû eşîr û malbata Uchiha tune bike, ji bo ku rê li ber serhildan û derbeyekê li dijî Konoha were girtin. Ji bo qebûlkirina vê wezîfeyê mercek Itachi hebû. Mercê wî ew bû ku ti zirar neghîje birayê wî yê biçûk, Sasuke. Piştî ku Sasuke vê rastiyê nas dike, ew ji ber ku bi xem û poşmaniyeke mezin tije dibe, biryar dide ku beşdarî rêxistina Akatsuki bibe, da ku tola birayê xwe ji Konoha bistîne. Her çend ninjayên Konoha hin endamên Akatsuki têk dibin, Nagato, ku serokê Akatsuki ye, Jiraiya dikuje. Dûv re Naruto di şerekî girîng de Nagato têk dibe. Lê şûna ku wî bikuje, Naruto bi axaftin û têgihiştinê karî wî razî bike. Nagato ji kiryarên xwe yên berê poşman dibe û Naruto wî dibexşîne. Bi vî awayî, Naruto rêz û pesnê gelek kesên Konoha bi dest dixe û wek qehremanekî gundê xwe tê naskirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mangayên 1999an]] [[Kategorî:Mîtolojiya çînî di anîme û mangayan de]] [[Kategorî:Mîtolojiya japonî di anîme û mangayan de]] 3nd9sd992xpqtpbya8pvef18nwx8h82 0 329393 2093509 2090999 2026-09-09T17:26:37Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2093509 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di hemî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekş [[prensîba relatîvîteyî]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin, di [[Vakum|vakumê]] de ji bo hemî çavdêran yek e. Ew yek wekê prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji aliyê [[Galileo Galilei]] ve hatiye danîn. == Xulase == Relatîvîte teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Relatîvîte fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên relatîvîteya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya relatîvîteya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di relatîvîteya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên relatîvîteya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir <math>c</math> [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên relatîvîteya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya relatîvîteya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyî ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî relatîvîteya galileyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya relatîvîteya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba galileyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a relatîvîteyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku relatîvîteya galileyî wekî nêzîkatiyek relatîvîteya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentzê == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya relatîvîteya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya relatîvîtiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentzê û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentzê === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula relatîvîteyî ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |url=https://archive.org/details/essentialrelativ0000rind_n4k0_2ed |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya relatîvîteyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a relatîvîteyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |url=https://archive.org/details/dopplereffectint00gill |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=[https://archive.org/details/dopplereffectint00gill/page/6 6]–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza relatîvîteyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a relatîvîteyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a relatîvîteyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Relatîvîteya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physics_1961-05_29_5/page/283 |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |url=https://archive.org/details/superluminalradi0000unse_1987 |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=[https://archive.org/details/superluminalradi0000unse_1987/page/3 3] |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Têkiliya bi teoriyên din re == === Relatîvîteya giştî === Berevajî teoriya relatîvîteya taybet, di teoriya relatîvîteya giştî de şûn-wext xwar e; loma pêwîst e ew teorî bi awayekî bi temamî herêmî were formulekirin. Di encamê de, li ser mesafeyên mezin dibe ku ferqahî ji pêşbîniyên relatîvîteya taybet derkevin holê. Ji ber tevlêkirina [[Rakêş|gravîtasyonê]] bi taybetî nêzîkî girseyên mezin an jî, bi awayekî giştî, nêzîkî şûnên ku enerjiya wan pir zêde ye, relatîvîteya taybet tenê li ser mesafeyên kurt derbasdar dimîne. Ew sinorê derbasdariya relatîvîteya taybet bi rêya [[derengmayîna Shapiro]] (''Shapiro delay'') tê nîşandan. === Yekxistina elektromanyetîzmê === Lêkolîna teorîk a di warê [[elektromanyetîzma klasîk]] de bû sebeba vedîtina belavbûna pêlan. Di encama wan hevkêşeyên ku tesîrên elektromanyetîk giştî dikirin de, derket holê ku leza sinorkirî ya belavbûna zeviyên '''E''' û '''B''', pêdivî bi hin tevgerên taybet di zarreyên bar-hilgir de heye. Lêkolîna giştî ya li ser barên (barkirinên) di tevgerê de, dibe bingeha avakirina [[potansiyela Liénard–Wiechert]] ku ew yek gaveke ber bi teoriya relatîvîteya taybet ve ye. Veguherîna Lorentz a [[qada elektrîkê]] ya barekî tevgerbar bo çarçoveyeke referansê ya çavdêrekî ne-tevger dibe sebeba derketina holê ya termeke matematîkî ku bi gelemperî jê re [[Qada manyetîk|qada manyetîkî]] tê gotin. Berevajî vê, qada manyetîkî ya ku ji hêla barekî tevgerbar ve tê çêkirin winda dibe û di çarçoveyeke referansê ya hev-tevger de dibe qadeke bi tevahî elektrostatîk. Ji ber wê yekê [[hevkêşeyên Maxwell]] tenê lihevhatineke empîrîk in ji bo tesîrên relatîvîstîk ên taybet di modeleke klasîk a Gerdûnê de. Ji ber ku qadên elektrîkî û manyetîk girêdayî çarçoveyeke referansê ne û bi wî rengî bi hev ve girêdayî ne, însan behsa qadên elektromanyetîk dike. Relatîvîteya taybet qaîdeyên veguherînê peyda dike ji bo ka çawa qadeke elektromanyetîk di çarçoveyeke inertîyal de di çarçoveyeke din a inertîyal de xuya dike. Hevkêşeyên Maxwell yên bi şêwaza 3D jixwe bi naveroka fizîkî ya relatîvîteya taybet re li hev tên, herçend hêsantir e ku însan wan di şêwazeke bi awayekî eşkere kovaryant de, ango bi zimanê hesabê [[tensor]], bikarbîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Formal Structure of Electromagnetics: General Covariance and Electromagnetics |paşnav=Post |pêşnav=E. J. |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-486-65427-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486654270&redir_esc=y}}</ref> === Mekanîka kuantûmê === Relatîvîteya taybet dikare bi [[mekanîka kuantûmê]] re were hevgirtin da ku [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] û [[elektrodînamîka kuantûmê]] pêk bînin. Mayro çawa dikare [[relatîvîteya giştî]] û mekanîka kuantûmê bike yek, yek ji pirsgirêkên çaresernebûyî yên fizîkê ye; gravîtasyona kuantûmê û "teoriya her tiştî" ku hevgirtinekê dihewînin û divê tê de relatîvîteya giştî jî cih bigire, di warê lêkolînên teorîk de qadên çalak û berdewam in. Modela atomî a destpêkê ya [[Modela Bohr|Bohr-Sommerfeld]], bi bikaranîna hem relatîvîteya taybet û hem jî zanina destpêkê ya wê wextê di derbarê mekanîka kuantûmê de, pêkhateya hûr a atomên [[Metala alkalî|metalên alkalî]] rave dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei, and particles |paşnav=Eisberg |pêşnav=Robert Martin |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1985 |rr=114-116 |isbn=978-0-471-87373-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb |paşnav2=Resnick |pêşnav2=Robert}}</ref> Di sala 1928an de, [[Paul Dirac]] hevkêşeyeke pêlê ya bitesîr û têkildarî teoriya relatîvîteyê hazir kir ku îro bi navê "[[hevkêşeya Dirac]]" tê zanin û ev hevkêşe hem bi relatîvîteya taybet û hem jî bi guhertoya dawî ya teoriya kuantûmê a piştî sala 1926an re bi temamî li hev dihat. Ew hevkêşe ne tenê behsa hêza zivirînê ya hundirîn a [[Elektron|elektronan]] (ku wekî [[Spîn (fizîk)|''spîn'']] tê zanin) dikir, lê di eynî çaxê de rê li ber pêşbînîkirina [[Dijparçik|dijparçikê]] elektronê ([[pozîtron]]) jî avakir; herwiha, [[pêkhateya hûrgilî]] tenê bi rêya relatîvîteya taybet dikaribû bi temamî were ravekirin. Ew yek bingeha ewil a [[mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk]] bû. Ji aliyekî din ve, hebûna dijparçikan dibe sebeba wê encamê ku mekanîka kuantûmê ya relatîvîstîk ji bo teoriyeke rastir û temam a têkiliyên parçikan têrê nake. Li şûna wê, pêdivî bi teoriyeke parçikan çêdibe ku wekî zeviyên kuantîzekirî (''quantized fields'') tên şirovekirin, yanî [[teoriya qada kuantûmê]] ku tê de parçik dikarin li seranserê mekan û wextê bên [[Annîhîlasyon|afirandin û jinavbirin]]. == Binêre == * [[Relatîvîteya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === === Nivîsên Einstein û nivîsek li ser tarîxa relatîvîteya taybet === {{Refbegin}} * Einstein, Albert (1920). ''[[s:Relativity (1931)|Relativity: The Special and General Theory]]''. * Einstein, Albert (1923). ''[https://gutenberg.org/ebooks/36276 The Meaning of Relativity]''. Princeton University Press. * Logunov, Anatoly A. (2005). ''[https://arxiv.org/abs/physics/0408077 Henri Poincaré and the Relativity Theory]'' (transl. from Russian by G. Pontocorvo and V. O. Soloviev, edited by V. A. Petrov). Nauka, Moscow. {{Refend}} === Kitêbên dersê === {{Refbegin}} * {{cite book |last1=Mudde |first1=Robert |last2=Rieger |first2=Bernd |title=Classical Mechanics and Special Relativity |year=2026 |publisher=TU Delft OPEN Books |url=https://doi.org/10.59490/mt.242}} * Timon Idema, (2018). ''[https://books.open.tudelft.nl/home/catalog/book/198 Mechanics and Relativity]'', TU Delft OPEN Publishing. * Harvey R. Brown (2005). Physical relativity: space–time structure from a dynamical perspective, Oxford University Press. * {{cite book |title=Space, Time and Spacetime |author=Lawrence Sklar |url=https://books.google.com/books?id=cPLXqV3QwuMC&pg=PA206 |isbn=978-0-520-03174-6 |publisher=University of California Press |date=1977 }} * {{cite book |title=Relativistic World |author=Sergey Stepanov |url= https://books.google.com/books?id=Rc6PtAEACAAJ | isbn = 978-3-11-051587-9 | publisher=De Gruyter |date=2018 }} * Tipler, Paul, and Llewellyn, Ralph (2002). ''Modern Physics'' (4th ed.). W. H. Freeman & Co. {{Refend}} === Gotarên kovarê === {{Refbegin}} * {{cite journal | author1 = Alvager, T. | author2 = Farley, F. J. M. | date = 1964 | author3 = Kjellman, J. | author4 = Wallin, L. | title = Test of the Second Postulate of Special Relativity in the GeV region | journal = Physics Letters | volume = 12 | issue = 3| pages = 260–262 | doi = 10.1016/0031-9163(64)91095-9 | bibcode = 1964PhL....12..260A |display-authors=etal}} * {{cite journal | doi = 10.1086/430652 | last1 = Darrigol | first1 = Olivier | date = 2004 | title = The Mystery of the Poincaré–Einstein Connection | url = https://archive.org/details/sim_isis_2004-12_95_4/page/614 | journal = Isis | volume = 95 | issue = 4| pages = 614–26 | pmid = 16011297 | s2cid = 26997100 }} * {{cite journal | doi = 10.1103/PhysRevA.56.4405 | last1 = Wolf | first1 = Peter | last2 = Petit | first2 = Gerard | date = 1997 | title = Satellite test of Special Relativity using the Global Positioning System | journal = Physical Review A | volume = 56 | issue = 6| pages = 4405–09 |bibcode = 1997PhRvA..56.4405W }} * [http://scholarpedia.org/article/Special_relativity Special Relativity] Scholarpedia * {{cite journal | last1 = Rindler | first1 = Wolfgang | author-link = Wolfgang Rindler | year = 2011| title = Special relativity: Kinematics | journal = [[Scholarpedia]] | volume = 6 | issue = 2| page = 8520 | doi = 10.4249/scholarpedia.8520 | bibcode = 2011SchpJ...6.8520R | doi-access = free }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] b74sz8lkzt54mb7xivg653v7zqrunh1 14 329549 2093602 2087796 2026-09-10T08:26:17Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Stêrnasên îranî yên serdema navîn]] weke [[Kategorî:Astrologên îranî yên serdema navîn]] guhart 2087796 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên îranî]] ob6emosvj5nv05yqicqzgfgsov45140 2093605 2093602 2026-09-10T08:28:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2093605 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Astrologên îranî]] tf9zcr8655tragcsq3cpnsp5njoafwz 0 329623 2093590 2090048 2026-09-10T08:01:27Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2093590 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Major League Soccer''', an jî '''MLS''' lîgeke [[Futbol|futbolê]] ya profesyonel e li [[Amerîkaya Bakur]] û asta herî bilind a pergala ligên futbolê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye.<ref>{{Cite web |url=http://www.ussoccer.com/about/affiliates/professional-soccer |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2014-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140923121329/http://www.ussoccer.com/about/affiliates/professional-soccer |url-status=bot: unknown }}</ref> Ew ji 30 taximan pêk tê: 27 taxim li Dewletên Yekbûyî û 3 taxim li [[Kanada]]<nowiki/>yê ne, û ew di bin destûr û serperiştiya [[Federasyona Futbolê ya Dewletên Yekbûyî]] de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/st-louis-city-unveil-new-renderings-state-art-stadium-ahead-2023-mls-debut |sernav=St. Louis City unveil new renderings of state-of-the-art stadium ahead of 2023 MLS debut {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> MLS yek ji ligên sereke yên werzîşên profesyonel li Dewletên Yekbûyî û Kanadayê ye. Navenda MLS li bajarê [[New York]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/contact-us |sernav=Contact Us {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Berî MLSê, ji sala 1968an heta sala 1984an [[Lîga Futbolê ya Amerîkaya Bakur]] (NASL) hebû.<ref>{{Cite web |url=https://ussoccerplayers.com/2013/02/by-the-numbers-north-american-soccer-league-vs-major-league-soccer.html |sernav= }}{{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> MLS di sala 1993an wekî beşek ji serkeftina daxwaza Dewletên Yekbûyî ya ji bo mêvandariya [[Kûpaya Cîhanê ya FIFA 1994]] de hate damezrandin.<ref>{{Cite web |url=http://web.mlsnet.com/about/ |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625214719/http://web.mlsnet.com/about/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Demsala yekem a MLSê di sala 1996an de bi deh taxîman dest pê kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.mlssoccer.com/history/season/1996 |sernav= }}{{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> MLS di çend salên xwe yên pêşîn de bi pirsgirêkên darayî û emelî re rû bi rû bû. Di wan salan de bi mîlyonan dolar winda kir û di sala 2002an de du taxim hatin rakirin.<ref>{{Cite web |url=http://www.forbes.com/sites/chrissmith/2013/11/20/major-league-soccers-most-valuable-teams/ |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921101715/http://www.forbes.com/sites/chrissmith/2013/11/20/major-league-soccers-most-valuable-teams/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Ji wê demê ve, pêşketinên wekî belavbûna yarîgehên taybetî yên futbolê li seranserê ligê, sepandina Qaîdeya lîstikvanê destnîşankirî ku dihêle taxîm lîstikvanên navdar ên wekî [[David Beckham]] û [[Lionel Messi]] îmze bikin, û peymanên [[Wêneguhêz]]<nowiki/>ê yên neteweyî, alîkar bûn ku MLS ji aliyê darayî ve bibe lîgeke serkeftî.<ref>{{Cite web |url=http://www.forbes.com/sites/chrissmith/2015/08/19/major-league-soccers-most-valuable-teams-2015-2/ |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2015-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820044818/http://www.forbes.com/sites/chrissmith/2015/08/19/major-league-soccers-most-valuable-teams-2015-2/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Demsala asayî ya MLSê bi gelemperî di dawiya meha sibatê de dest pê dike û heta nîvê cotmehê didome. Di vê demê de her taxim 34 maçan dilîze.<ref>{{Cite web |url=http://www.usatoday.com/story/sports/mls/2015/01/07/mls-expands-playoffs-adds-2-teams-in-20th-season/21398585/ |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2015-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109034809/http://www.usatoday.com/story/sports/mls/2015/01/07/mls-expands-playoffs-adds-2-teams-in-20th-season/21398585/ |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/07/major-league-soccer-unveils-2015-schedule-decision-day-finale-and-expanded-p |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2015-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626225018/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/07/major-league-soccer-unveils-2015-schedule-decision-day-finale-and-expanded-p |url-status=dead }}</ref> Taxima ku di dawiya demsalê de rekora herî baş bidest dixîne, xelata Supporters’ Shield werdigire. Di dawiya cotmehê û di meha mijdarê de, 18 taxim di play-offên Kûpaya MLSê de pêşbaziyê dikin. Ev pêşbazî bi maça şampiyoniya ligê, ango [[Kûpaya MLSê]],<ref>{{Cite web |url=http://www.timbers.com/news/2013/10/mls-cup-playoffs-101-how-2013-postseason-works |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2014-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141031034335/http://www.timbers.com/news/2013/10/mls-cup-playoffs-101-how-2013-postseason-works |url-status=dead }}</ref> bi dawî dibe. Li şûna ku MLS wekî komeleyeke yaneyên serbixwe yên xwediyên cuda bixebite, ew wekî kiyanek yekgirtî ya ligê dixebite.<ref>{{Cite web |url=https://caselaw.findlaw.com/us-1st-circuit/1441684.html |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2018-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614195835/https://caselaw.findlaw.com/us-1st-circuit/1441684.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Di vê pergalê de her taxim ji aliyê ligê ve tê xwedîkirin û ji aliyê veberhênerên ligê ve tê rêvebirin. Wekî piraniya ligên werzîşê yên Dewletên Yekbûyî û Kanadayê û [[Liga MX]] ya Meksîkayê, endamên MLSê jî sabit in. Ji ber vê yekê, ew di nav kêm ligên futbolê de ye ku pergala hilkişîn û daketinê bi kar nayîne.<ref>{{Cite web |url=http://www.sportsbusinessdaily.com/Journal/Issues/2017/07/24/Leagues-and-Governing-Bodies/MLS.aspx |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2017-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213135916/http://www.sportsbusinessdaily.com/Journal/Issues/2017/07/24/Leagues-and-Governing-Bodies/MLS.aspx |url-status=bot: unknown }}</ref> [[LA Galaxy]] bi şeş kûpayên MLSê, yaneya ku herî zêde Kûpayên MLSê bi dest xistiye. Ew û [[D.C. United]] re di hejmara serkeftinên Supporters' Shieldan de hevser in, her yek ji wan çar caran vê xelatê bi dest xistiye. Di sala 2025an de [[Philadelphia Union]] bû xwediyê niha yê Supporters' Shieldê, ji ber ku di sala 2025an ew serkeftina xwe ya duyemîn bi dest xist. Şampiyonê niha yê MLS Cupê jî [[Inter Miami|Inter Miami CF]] e, ku di heman salê de, ango 2025an de, cara yekem şampiyoniya MLSê bi dest xist. [[Chris Wondolowski]] bi 171 golên ku di navbera salên 2005 û 2021an de tomar kirine, xwediyê rekora herdemî ya golavêtinê di MLSê de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Major League Soccer]] [[Kategorî:Futbol li DYA]] [[Kategorî:Futbol li Kanada]] [[Kategorî:Lîgên futbolê yên Amerîkaya Bakur]] [[en:Major League Soccer]] 4k8ldvs2ohh2lmc4bckbx8bsys5fqfy 0 329664 2093435 2093356 2026-09-09T12:24:23Z Kurê Acemî 105128 /* Cebîriya klasîk û modern */ 2093435 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.<ref>Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95</ref> Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}</ref> wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}</ref> Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.<ref>{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.<ref name=":0" /> Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne.<ref name="Stillwell92">{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.<ref name="Stillwell92" /> Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}</ref> Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}</ref> Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}</ref> Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê. == Cebîriya klasîk û modern == Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Di wexta Ronesansa Îtalyayê de (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedsala 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] "[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]" (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya <math>n</math>, tam xwediyê <math>n</math> çareseriyan e di <math>C</math> de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Di wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat; <math>a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0</math> li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna "cebîra klasîk" derket holê. Li dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de "çareserî" wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango "radîkal", dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] ci2jdwusxdokgfleh4i9gi4h6ugu184 2093502 2093435 2026-09-09T16:52:53Z Kurê Acemî 105128 /* Cebîriya klasîk û modern */ 2093502 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.<ref>Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95</ref> Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}</ref> wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}</ref> Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.<ref>{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.<ref name=":0" /> Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne.<ref name="Stillwell92">{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.<ref name="Stillwell92" /> Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}</ref> Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}</ref> Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}</ref> Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê. == Cebîriya klasîk û modern == Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Di wexta Ronesansa Îtalyayê de (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedsala 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] "[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]" (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya <math>n</math>, tam xwediyê <math>n</math> çareseriyan e di <math>C</math> de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Di wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat; <math>a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0</math> li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna "cebîra klasîk" derket holê. Li dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de "çareserî" wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango "radîkal", dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin. Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin. [[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir. [[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta "spînor"ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin). Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 5k1qsr405mro4zbdyb1w25ittnan75b 2093503 2093502 2026-09-09T16:54:41Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2093503 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.<ref>Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95</ref> Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}</ref> wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}</ref> Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.<ref>{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.<ref name=":0" /> Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne.<ref name="Stillwell92">{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.<ref name="Stillwell92" /> Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}</ref> Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}</ref> Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}</ref> Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê. == Cebîriya klasîk û modern == Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Di wexta Ronesansa Îtalyayê de (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedsala 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] "[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]" (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya <math>n</math>, tam xwediyê <math>n</math> çareseriyan e di <math>C</math> de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Di wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat; <math>a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0</math> li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna "cebîra klasîk" derket holê. Li dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de "çareserî" wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango "radîkal", dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin. Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin. [[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir. [[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta "spînor"ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin). Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. == Not == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] ef19axqetooqsn9ot5bhjja0hn3mn9c 2093504 2093503 2026-09-09T16:55:01Z Kurê Acemî 105128 2093504 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.<ref>Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95</ref> Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}</ref> wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}</ref> Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.<ref>{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.<ref name=":0" /> Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne.<ref name="Stillwell92">{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.<ref name="Stillwell92" /> Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}</ref> Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}</ref> Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}</ref> Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê. == Cebîriya klasîk û modern == Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Di wexta Ronesansa Îtalyayê de (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedsala 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] "[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]" (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya <math>n</math>, tam xwediyê <math>n</math> çareseriyan e di <math>C</math> de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Di wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat; <math>a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0</math> li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna "cebîra klasîk" derket holê. Li dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de "çareserî" wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango "radîkal", dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin. Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin. [[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir. [[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta "spînor"ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin). Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. == Not == {{Çavkanî}} == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] hcwp8v43r3zu3fl5932q6qa101ludof 2093506 2093504 2026-09-09T16:56:12Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2093506 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}} '''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela <math>x + 1 = 2</math>) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.<ref>Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95</ref> Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e. == Tarîx û etîmolojî == [[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]] === Tarîxa kelîmeyê === Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}</ref> wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê "hunerê" ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}</ref> Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya "temamkirin" an "wegerandina rewşa berê") ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.<ref>{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.<ref name=":0" /> Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin. === Wextê babîlan === Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin; <math>\begin{align} x + y &= p\\ xy &= q\,, \end{align}</math> ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê <math>x^2 + q = px</math> re hevmane ne.<ref name="Stillwell92">{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}</ref> Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.<ref name="Stillwell92" /> Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan "[[Plimpton 322]]" e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn. === Misira kevnare === Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin. [[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê <math>x + ax = b</math> û <math>x + ax + bx = c</math> ku tê de <math>a</math>, <math>b</math> û <math>c</math> hemanên naskirî ne û <math>x</math> hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin. === Wextê yewnaniyan === Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re "cebîra geometrîk" tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}</ref> Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]). Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya "sepandina rûberan" kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}</ref> Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû. [[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.<ref>{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}</ref> Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê. == Cebîriya klasîk û modern == Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Di wexta Ronesansa Îtalyayê de (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedsala 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] "[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]" (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya <math>n</math>, tam xwediyê <math>n</math> çareseriyan e di <math>C</math> de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Di wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat; <math>a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0</math> li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna "cebîra klasîk" derket holê. Li dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de "çareserî" wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango "radîkal", dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin. Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin. [[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir. [[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta "spînor"ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin). Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. == Not == {{Çavkanî}} == Çavkanî == {{Refbegin}} * Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]]. * Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]] * Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]). {{Refend}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] mocc6xzfws4it1qeiz3rvf9dp7iya8x 15 329799 2093487 2093267 2026-09-09T16:25:42Z Avestaboy 34898 /* Jorkategorî */ Bersiv 2093487 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guherînan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) feg8vrmugfwimcxgyxvr3x9tue2w4lh 2093488 2093487 2026-09-09T16:27:19Z Avestaboy 34898 2093488 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) 5p7qt96g9abm5vpjlup5eu4azwhpyzr 2093497 2093488 2026-09-09T16:44:22Z MikaelF 935 /* Jorkategorî */ Bersiv 2093497 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) e76i975rk4jbu54w9342jgkuv5o28zj 2093545 2093497 2026-09-09T21:41:52Z Wikihez 39702 /* Jorkategorî */ Bersiv 2093545 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Haware. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) ke4gts4fsvfb8xoxl0ymju49vdwuh32 2093546 2093545 2026-09-09T21:43:19Z Wikihez 39702 2093546 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) hvy35briuh4qwtiobggebhq69ejmnq4 0 329833 2093439 2093207 2026-09-09T12:59:19Z ~2026-48862-18 180357 2093439 wikitext text/x-wiki {{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}} '''Kovara Metîn''' Kovara Metîn kovaraka mehane ya giştî، rewşenbîrî، wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (kurmanciya jorîn) li bajarê Duhokê li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Ev kovar ji aliyê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê ve tê derxistin == Dîrok û Armanc == Kovara Metîn yek ji kovarên navdar û xwedî dîrok e li devera Behdînan ku xizmeteke berçav di geşkirina ziman، wêje û hizra kurdî de kiriye. Kovar giringiyê dide lêkolînên wêjeyî، dîrokî، felsefî û encamdan û belavkirina dîdarên taybet li gel kesayetiyên diyar ên çand û wêjeya kurdî. Metîn xebatê dike da ku bibe platformek bo nivîskar، lêkolîner û helbestvanên kurd pêxemetî belavkirina berhem û vekolînên wan û gihandina wan bo xwendevanan. == Navenda Weşanê == Kovar ji aliyê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê ve li Duhokê tê çapkirin û belavkirin.[2] Ji bilî weşana çapkirî، kovar versiyona xwe ya dîjîtal û pelên PDF ji bo xwendevan û lêkolîneran li ser malpera xwe ya fermî belav dike.[3] == Mijar û Beşên Kovarê == Beşên sereke yên ku di her hejmareke Kovara Metîn de cîh digirin ev in: * '''Sergotar:''' Gotara destpêkê ya edîtorî. * '''GGotar û Lêkolîn: Vekolînên kûr ên wêjeyî، zimanvanî، felsefî û civakî. Dîdara Metîn: Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û nivîskaran.[4] Kurt û Kurmanc: Pênasîn û kurteya pirtûk û berhemên nû. Dostên Kurdan: Werger û nivîsên ser kesayetiyên cîhanî yên piştgirên gelê kurd. Girêdanên Derve Malpera Fermî ya Kovara Metîn Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî. * '''Dîdara Metîn:''' Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û nivîskaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radioduhok.com/%D8%B3%DA%A9%D8%B1%D8%AA%DB%8E%D8%B1%DB%8E-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DA%A4%DB%8E%D8%B3%DB%8E-%DA%AF%D9%88%DA%A4%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%95%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/ |sernav=Hevpeyvînên Kovara Metîn |malper=Radio Duhok |roja-gihiştinê=2026-09-08}}</ref> * '''Kurt û Kurmanc:''' Pênasîn û kurteya pirtûk û berhemên nû. * '''Dostên Kurdan:''' Werger û nivîsên ser kesayetiyên cîhanî yên piştgirên gelê kurd. == Girêdanên Derve == * [https://govarametin.com/ Malpera Fermî ya Kovara Metîn] * [https://navendaxani.com/%da%af%d9%88%da%a4%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%d9%85%d9%87%d8%aa%db%8b%d9%86/ Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî] == Çavkanî == <references /> ai1ffirmjj7ctbw9c0mh7qn1g7kvuit 2093440 2093439 2026-09-09T13:09:20Z Nhelxelilkemal 180351 2093440 wikitext text/x-wiki '''Kovara Metîn''' Kovara Metîn kovaraka mehane ya giştî، rewşenbîrî، wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (kurmanciya jorîn) li bajarê Duhokê li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Ev kovar ji aliyê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê ve tê derxistin == Dîrok û Armanc == Kovara Metîn yek ji kovarên navdar û xwedî dîrok e li devera Behdînan ku xizmeteke berçav di geşkirina ziman، wêje û hizra kurdî de kiriye. Kovar giringiyê dide lêkolînên wêjeyî، dîrokî، felsefî û encamdan û belavkirina dîdarên taybet li gel kesayetiyên diyar ên çand û wêjeya kurdî. Metîn xebatê dike da ku bibe platformek bo nivîskar، lêkolîner û helbestvanên kurd pêxemetî belavkirina berhem û vekolînên wan û gihandina wan bo xwendevanan. == Navenda Weşanê == Kovar ji aliyê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê ve li Duhokê tê çapkirin û belavkirin.[2] Ji bilî weşana çapkirî، kovar versiyona xwe ya dîjîtal û pelên PDF ji bo xwendevan û lêkolîneran li ser malpera xwe ya fermî belav dike.[3] == Mijar û Beşên Kovarê == Beşên sereke yên ku di her hejmareke Kovara Metîn de cîh digirin ev in: * '''Sergotar:''' Gotara destpêkê ya edîtorî. * '''GGotar û Lêkolîn: Vekolînên kûr ên wêjeyî، zimanvanî، felsefî û civakî. Dîdara Metîn: Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û nivîskaran.[4] Kurt û Kurmanc: Pênasîn û kurteya pirtûk û berhemên nû. Dostên Kurdan: Werger û nivîsên ser kesayetiyên cîhanî yên piştgirên gelê kurd. Girêdanên Derve Malpera Fermî ya Kovara Metîn Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî. * '''Dîdara Metîn:''' Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û nivîskaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radioduhok.com/%D8%B3%DA%A9%D8%B1%D8%AA%DB%8E%D8%B1%DB%8E-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DA%A4%DB%8E%D8%B3%DB%8E-%DA%AF%D9%88%DA%A4%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%95%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/ |sernav=Hevpeyvînên Kovara Metîn |malper=Radio Duhok |roja-gihiştinê=2026-09-08}}</ref> * '''Kurt û Kurmanc:''' Pênasîn û kurteya pirtûk û berhemên nû. * '''Dostên Kurdan:''' Werger û nivîsên ser kesayetiyên cîhanî yên piştgirên gelê kurd. == Girêdanên Derve == * [https://govarametin.com/ Malpera Fermî ya Kovara Metîn] * [https://navendaxani.com/%da%af%d9%88%da%a4%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%d9%85%d9%87%d8%aa%db%8b%d9%86/ Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî] == Çavkanî == <references /> nikwcayyj8de7rfb1oa8nwo9ievighs 2093564 2093440 2026-09-10T01:43:26Z Ghybu 9854 Guhartinên [[Special:Contributions/Nhelxelilkemal|Nhelxelilkemal]] ([[User talk:Nhelxelilkemal|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:~2026-48862-18|~2026-48862-18]] 2093439 wikitext text/x-wiki {{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}} '''Kovara Metîn''' Kovara Metîn kovaraka mehane ya giştî، rewşenbîrî، wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (kurmanciya jorîn) li bajarê Duhokê li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Ev kovar ji aliyê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê ve tê derxistin == Dîrok û Armanc == Kovara Metîn yek ji kovarên navdar û xwedî dîrok e li devera Behdînan ku xizmeteke berçav di geşkirina ziman، wêje û hizra kurdî de kiriye. Kovar giringiyê dide lêkolînên wêjeyî، dîrokî، felsefî û encamdan û belavkirina dîdarên taybet li gel kesayetiyên diyar ên çand û wêjeya kurdî. Metîn xebatê dike da ku bibe platformek bo nivîskar، lêkolîner û helbestvanên kurd pêxemetî belavkirina berhem û vekolînên wan û gihandina wan bo xwendevanan. == Navenda Weşanê == Kovar ji aliyê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê ve li Duhokê tê çapkirin û belavkirin.[2] Ji bilî weşana çapkirî، kovar versiyona xwe ya dîjîtal û pelên PDF ji bo xwendevan û lêkolîneran li ser malpera xwe ya fermî belav dike.[3] == Mijar û Beşên Kovarê == Beşên sereke yên ku di her hejmareke Kovara Metîn de cîh digirin ev in: * '''Sergotar:''' Gotara destpêkê ya edîtorî. * '''GGotar û Lêkolîn: Vekolînên kûr ên wêjeyî، zimanvanî، felsefî û civakî. Dîdara Metîn: Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û nivîskaran.[4] Kurt û Kurmanc: Pênasîn û kurteya pirtûk û berhemên nû. Dostên Kurdan: Werger û nivîsên ser kesayetiyên cîhanî yên piştgirên gelê kurd. Girêdanên Derve Malpera Fermî ya Kovara Metîn Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî. * '''Dîdara Metîn:''' Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û nivîskaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radioduhok.com/%D8%B3%DA%A9%D8%B1%D8%AA%DB%8E%D8%B1%DB%8E-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DA%A4%DB%8E%D8%B3%DB%8E-%DA%AF%D9%88%DA%A4%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%95%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/ |sernav=Hevpeyvînên Kovara Metîn |malper=Radio Duhok |roja-gihiştinê=2026-09-08}}</ref> * '''Kurt û Kurmanc:''' Pênasîn û kurteya pirtûk û berhemên nû. * '''Dostên Kurdan:''' Werger û nivîsên ser kesayetiyên cîhanî yên piştgirên gelê kurd. == Girêdanên Derve == * [https://govarametin.com/ Malpera Fermî ya Kovara Metîn] * [https://navendaxani.com/%da%af%d9%88%da%a4%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%d9%85%d9%87%d8%aa%db%8b%d9%86/ Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî] == Çavkanî == <references /> ai1ffirmjj7ctbw9c0mh7qn1g7kvuit 2093582 2093564 2026-09-10T07:41:35Z Kurê Acemî 105128 2093582 wikitext text/x-wiki {{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}} '''Kovara Metîn''' Kovara Metîn kovaraka mehane ya giştî، rewşenbîrî، wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (kurmanciya jorîn) li bajarê Duhokê li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Ev kovar ji aliyê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê ve tê derxistin == Dîrok û Armanc == Kovara Metîn yek ji kovarên navdar û xwedî dîrok e li devera Behdînan ku xizmeteke berçav di geşkirina ziman، wêje û hizra kurdî de kiriye. Kovar giringiyê dide lêkolînên wêjeyî، dîrokî، felsefî û encamdan û belavkirina dîdarên taybet li gel kesayetiyên diyar ên çand û wêjeya kurdî. Metîn xebatê dike da ku bibe platformek bo nivîskar، lêkolîner û helbestvanên kurd pêxemetî belavkirina berhem û vekolînên wan û gihandina wan bo xwendevanan. == Navenda Weşanê == Kovar ji aliyê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê ve li Duhokê tê çapkirin û belavkirin. Ji bilî weşana çapkirî، kovar versiyona xwe ya dîjîtal û pelên PDF ji bo xwendevan û lêkolîneran li ser malpera xwe ya fermî belav dike. == Mijar û Beşên Kovarê == Beşên sereke yên ku di her hejmareke Kovara Metîn de cîh digirin ev in: * '''Sergotar:''' Gotara destpêkê ya edîtorî. * '''GGotar û Lêkolîn: Vekolînên kûr ên wêjeyî، zimanvanî، felsefî û civakî. Dîdara Metîn: Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û nivîskaran.[4] Kurt û Kurmanc: Pênasîn û kurteya pirtûk û berhemên nû. Dostên Kurdan: Werger û nivîsên ser kesayetiyên cîhanî yên piştgirên gelê kurd. Girêdanên Derve Malpera Fermî ya Kovara Metîn Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî. * '''Dîdara Metîn:''' Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û nivîskaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radioduhok.com/%D8%B3%DA%A9%D8%B1%D8%AA%DB%8E%D8%B1%DB%8E-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DA%A4%DB%8E%D8%B3%DB%8E-%DA%AF%D9%88%DA%A4%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%95%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/ |sernav=Hevpeyvînên Kovara Metîn |malper=Radio Duhok |roja-gihiştinê=2026-09-08}}</ref> * '''Kurt û Kurmanc:''' Pênasîn û kurteya pirtûk û berhemên nû. * '''Dostên Kurdan:''' Werger û nivîsên ser kesayetiyên cîhanî yên piştgirên gelê kurd. == Girêdanên Derve == * [https://govarametin.com/ Malpera Fermî ya Kovara Metîn] * [https://navendaxani.com/%da%af%d9%88%da%a4%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%d9%85%d9%87%d8%aa%db%8b%d9%86/ Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî] == Çavkanî == <references /> igzgnzpfko23plhzlqfghbcke672vcf 2093583 2093582 2026-09-10T07:41:54Z Kurê Acemî 105128 2093583 wikitext text/x-wiki {{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}} '''Kovara Metîn''' Kovara Metîn kovaraka mehane ya giştî، rewşenbîrî، wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (kurmanciya jorîn) li bajarê Duhokê li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Ev kovar ji aliyê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê ve tê derxistin == Dîrok û Armanc == Kovara Metîn yek ji kovarên navdar û xwedî dîrok e li devera Behdînan ku xizmeteke berçav di geşkirina ziman، wêje û hizra kurdî de kiriye. Kovar giringiyê dide lêkolînên wêjeyî، dîrokî، felsefî û encamdan û belavkirina dîdarên taybet li gel kesayetiyên diyar ên çand û wêjeya kurdî. Metîn xebatê dike da ku bibe platformek bo nivîskar، lêkolîner û helbestvanên kurd pêxemetî belavkirina berhem û vekolînên wan û gihandina wan bo xwendevanan. == Navenda Weşanê == Kovar ji aliyê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê ve li Duhokê tê çapkirin û belavkirin. Ji bilî weşana çapkirî، kovar versiyona xwe ya dîjîtal û pelên PDF ji bo xwendevan û lêkolîneran li ser malpera xwe ya fermî belav dike. == Mijar û Beşên Kovarê == Beşên sereke yên ku di her hejmareke Kovara Metîn de cîh digirin ev in: * '''Sergotar:''' Gotara destpêkê ya edîtorî. * '''GGotar û Lêkolîn: Vekolînên kûr ên wêjeyî، zimanvanî، felsefî û civakî. Dîdara Metîn: Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û nivîskaran.[4] Kurt û Kurmanc: Pênasîn û kurteya pirtûk û berhemên nû. Dostên Kurdan: Werger û nivîsên ser kesayetiyên cîhanî yên piştgirên gelê kurd. Girêdanên Derve Malpera Fermî ya Kovara Metîn Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî. * '''Dîdara Metîn:''' Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û nivîskaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radioduhok.com/%D8%B3%DA%A9%D8%B1%D8%AA%DB%8E%D8%B1%DB%8E-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DA%A4%DB%8E%D8%B3%DB%8E-%DA%AF%D9%88%DA%A4%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%95%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/ |sernav=Hevpeyvînên Kovara Metîn |malper=Radio Duhok |roja-gihiştinê=2026-09-08}}</ref> * '''Kurt û Kurmanc:''' Pênasîn û kurteya pirtûk û berhemên nû. * '''Dostên Kurdan:''' Werger û nivîsên ser kesayetiyên cîhanî yên piştgirên gelê kurd. == Girêdanên Derve == * [https://govarametin.com/ Malpera Fermî ya Kovara Metîn] * [https://navendaxani.com/%da%af%d9%88%da%a4%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%d9%85%d9%87%d8%aa%db%8b%d9%86/ Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî] == Çavkanî == {{Çavkanî}} b40rsbc87v01pw91qao5k0i1zyycynk 0 329856 2093548 2093265 2026-09-10T00:10:18Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Borîs Perçatkîn]] hat sererastkirin 2093548 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Borîs Perçatkîn]] grc6ysgvd8sp1finqnbybmwf7pskse9 14 329862 2093528 2093419 2026-09-09T19:28:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2093528 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Tirkiyeyê|Rêwîtî]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê yên asyayî|Tirkiye]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê yên ewropî|Tirkiye]] tor18dt1u7o1zd87yojhymv9hjenh5z 14 329867 2093530 2093418 2026-09-09T19:30:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2093530 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Asyayê]] 3yn4ibmy28yh3gslsps0ni6xgozhicb 2093532 2093530 2026-09-09T19:31:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2093532 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Asyayê]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] kgkdkwxnsasfbshrrr895ylm6rb1ht9 2093534 2093532 2026-09-09T19:31:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2093534 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Asyayê]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Turîzm li Asyayê]] 6wr80njz27j7f1a27sc2wger0hioin8 2093535 2093534 2026-09-09T19:32:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2093535 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Asyayê]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Turîzm li Asyayê]] [[Kategorî:Wêjeya asyayî]] hg4v0f2kb6dc84ji96em66ysclslhlz 2093544 2093535 2026-09-09T20:35:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2093544 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Asyayê|*Rêwîtî]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Turîzm li Asyayê]] [[Kategorî:Wêjeya asyayî]] bp9w3xdj5hlrhje4l6rhynkj26my53d 2093587 2093544 2026-09-10T07:57:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2093587 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Asyayê|*Rêwîtî]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Turîzm li Asyayê|Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Wêjeya asyayî]] ctbtfv0dfmpcr1xum13jxig1av4i39s 2093588 2093587 2026-09-10T07:58:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2093588 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Asyayê|*Rêwîtî]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Turîzm li Asyayê|Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Wêjeya asyayî|#Pirtûkên rêwîtiyê]] slxmfe52fi0dykf05yayl6owhy0hfx0 2093589 2093588 2026-09-10T08:00:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2093589 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Asyayê|*Rêwîtî]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê|asyayî]] [[Kategorî:Turîzm li Asyayê|Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Wêjeya asyayî|#Pirtûkên rêwîtiyê]] e8qu4f9nm4hs0ig4ygecail8i28prem 2 329869 2093436 2026-09-09T12:31:00Z Nhelxelilkemal 180351 Rûpel bi "{{Zanyarîdank kes | nav = Nhêl Xelîl Kemal | wêne = | wêne_mezinahî = | dîroka_ji_dayikbûnê = 18ê tebaxa 1998an | ciyê_ji_dayikbûnê = Dihok, Herêma Kurdistanê, Iraq | pîşe = Pisporê IT, geşepêderê malperan, medyakar | salên_çalak = 2020–roja me | naskirî_bi = Damezrînerê Nhel Radio, geşepêderê XaniAI }} '''Nhêl Xelîl Kemal''' (z. 18ê tebaxa 1998an li [[Dihok]]ê) pisporê teknolojiya agahdariyê (IT), geşepêderê malperan û m..." hat çêkirin 2093436 wikitext text/x-wiki {{Zanyarîdank kes | nav = Nhêl Xelîl Kemal | wêne = | wêne_mezinahî = | dîroka_ji_dayikbûnê = 18ê tebaxa 1998an | ciyê_ji_dayikbûnê = Dihok, Herêma Kurdistanê, Iraq | pîşe = Pisporê IT, geşepêderê malperan, medyakar | salên_çalak = 2020–roja me | naskirî_bi = Damezrînerê Nhel Radio, geşepêderê XaniAI }} '''Nhêl Xelîl Kemal''' (z. 18ê tebaxa 1998an li [[Dihok]]ê) pisporê teknolojiya agahdariyê (IT), geşepêderê malperan û medyakar e. Ew wekî berpirsê beşê medyaya civakî li [[Radio Duhok|Radyoya Duhokê]] û damezrînerê [[Nhel Radio]] tê nasîn.<ref>[https://www.calameo.com/read/0001394182b0574a1cae5 Raporta rojnameya Evro li ser çalakiyên medyayî û teknolojî], Rojnameya Evro, 2024.</ref> == Biyografî == Nhêl Xelîl Kemal di 18ê tebaxa 1998an de li bajêrê Duhokê ji dayik bûye. Xwendina xwe ya bilind di pişka Zanistên Kompîturê de encam daye û dîploma IT wergirtiye. Piştî qedandina xwendinê, di warê geşepêdana malperan (Web Development), birêvebirina torên civakî û sîstemên hişê destkirî de dest bi karê xwe yê pîşeyî kiriye. == Kar û Xebat == * '''[[Radio Duhok|Radyoya Duhokê]]''': Wekî derhêner û berpirsê beşê medyaya civakî kar dike û birêvebirina platform û malperên dîjîtal ên radyoyê li ser milê wî ye.<ref>[https://www.calameo.com/read/000139418190493ef609a Raporta rojnameya Evro li ser Radyoya Duhokê û medyaya dîjîtal], Rojnameya Evro.</ref> * '''[[Nhel Radio]]''': Di tebaxa 2023an de platforma "Nhel Radio" damezrand ku wekî radyoyeke serhêl (online) ya taybet bi muzîka folklorî û çanda devera Nihêlê kar dike.<ref>[https://www.calameo.com/read/0001394180a35a077f046 Raporta Evro li ser damezrandina Nhel Radio], Rojnameya Evro, 27ê tebaxa 2024an.</ref> * '''XaniAI''': Geşepêdana sîstema hişê destkirî ya bi navê "XaniAI" ku yekem sîstema AI ye ku piştgiriyê dide zaravayê badînî yê zimanê kurdî û li ser malper û platformên mobîl berdest e.<ref>[https://xaniagency.net/2026/04/22/%D9%BE%DB%95%D9%BE%D9%84%DB%8C%DA%A9%DB%95%DB%8C%D8%B4%D9%86%DB%8E-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%95%DA%A9%DB%8C%DB%8C%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D8%A8%D9%88/ Raporta Xani Agency li ser berdestbûna sepana Xani AI], Xani Agency, 22yê nîsana 2026an.</ref><ref>[https://www.calameo.com/read/000139418f3e0baed2990 Raporta rojnameya Evro li ser geşepêdana teknolojiya AI], Rojnameya Evro.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Medyakarên kurd]] [[Kategorî:Xelkê Dihokê]] [[Kategorî:Mirovên sax]] [[Kategorî:Ji dayikbûnên 1998]] f91v41bx3yxsvltfbr21ghuw7lw1rab 0 329873 2093492 2026-09-09T16:36:06Z Penaber49 39672 Rûpel bi "'''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê (TBMM) de Parlamenterê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ya bajarê Amedê ye. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê hati..." hat çêkirin 2093492 wikitext text/x-wiki '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê (TBMM) de Parlamenterê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ya bajarê Amedê ye. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin. Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan. == Jînenîgarî == == Kariyera siyasî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] 8m5drj05ukglt36fjt4z81v8y97isd6 2093494 2093492 2026-09-09T16:37:23Z Penaber49 39672 /* */ 2093494 wikitext text/x-wiki '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin. Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan. == Jînenîgarî == == Kariyera siyasî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] ph9y0r1yx935oyuent4lykoxk97mre7 2093495 2093494 2026-09-09T16:39:07Z Penaber49 39672 2093495 wikitext text/x-wiki '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin. Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan. == Jînenîgarî == Adnan Selçuk Mızraklı di sala 1963an de li navçeya Siwêregê ji dayik bûye û dema ku Mızraklı sê salî bû, malbata wî ji ber karê bavê wî koçê bajarê Eskişehirê bûye. == Kariyera siyasî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] 4r2qvo3xmtly2l4zxk0hxvkt9hkk5is 2093496 2093495 2026-09-09T16:42:01Z Penaber49 39672 2093496 wikitext text/x-wiki '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin. Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan. == Jînenîgarî == Adnan Selçuk Mızraklı di sala 1963an de li navçeya Siwêregê ji dayik bûye û dema ku Mızraklı sê salî bû, ji ber karê bavê wî bi malbata xwe re koçê bajarê Eskişehirê bûye. Mızraklı dibistana seretayî û navîn li Eskîşehirê xwendiye. Piştî ku ji fakulteya nojdariya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye, di sala 1991ê de li Amedê dest bi karê bijîşkî kiriye. == Kariyera siyasî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] r38d1wo4pd6t94iithon0919pwhsus3 2093498 2093496 2026-09-09T16:46:48Z Penaber49 39672 2093498 wikitext text/x-wiki '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin. Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan. == Jînenîgarî == Adnan Selçuk Mızraklı di sala 1963an de li navçeya Siwêregê ji dayik bûye û dema ku Mızraklı sê salî bû, ji ber karê bavê wî bi malbata xwe re koçê bajarê Eskişehirê bûye. Mızraklı dibistana seretayî û navîn li Eskîşehirê xwendiye. Piştî ku ji fakulteya nojdariya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye, di sala 1991ê de li Amedê dest bi karê bijîşkî kiriye. Di heman demê de Mızraklı wekê neşterger nojdarî kiriye û her wiha li jûreya bijîşkan a Tirkiyeyê xebitiye. == Kariyera siyasî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] aw9hqs2o7h3aolqfxplp1vh1yrxtmz5 2093499 2093498 2026-09-09T16:48:58Z Penaber49 39672 /* Jînenîgarî */ 2093499 wikitext text/x-wiki '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin. Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan. == Jînenîgarî == Adnan Selçuk Mızraklı di sala 1963an de li navçeya Siwêregê ji dayik bûye û dema ku Mızraklı sê salî bû, ji ber karê bavê wî bi malbata xwe re koçê bajarê Eskişehirê bûye. Mızraklı dibistana seretayî û navîn li Eskîşehirê xwendiye. Piştî ku ji fakulteya nojdariya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye, di sala 1991ê de li Amedê dest bi karê bijîşkî kiriye. Di heman demê de Mızraklı wekê neşterger nojdarî kiriye û her wiha li jûreya bijîşkan a Tirkiyeyê xebitiye. Adnan Selçuk Mızraklı ji sala 2000an vir ve bi awayekî çalak beşdarî Kongreya Civaka Demokratîk (DTK) bûye ku saziyeke siyasî sivîl ê li Bakurê Kurdistanê bû. Ji ber beşdarbûna wî yê di DTK de, di sala 2017an de bi qasê du mehan maye di girtîgehê de. == Kariyera siyasî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] irun22ywqv3fc5dytgtuu43v6pnlb9f 2093500 2093499 2026-09-09T16:50:42Z Penaber49 39672 2093500 wikitext text/x-wiki '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin. Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan. == Jînenîgarî == Adnan Selçuk Mızraklı di sala 1963an de li navçeya Siwêregê ji dayik bûye û dema ku Mızraklı sê salî bû, ji ber karê bavê wî bi malbata xwe re koçê bajarê Eskişehirê bûye. Mızraklı dibistana seretayî û navîn li Eskîşehirê xwendiye. Piştî ku ji fakulteya nojdariya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye, di sala 1991ê de li Amedê dest bi karê bijîşkî kiriye. Di heman demê de Mızraklı wekê neşterger nojdarî kiriye û her wiha li jûreya bijîşkan a Tirkiyeyê xebitiye. Adnan Selçuk Mızraklı ji sala 2000an vir ve bi awayekî çalak beşdarî Kongreya Civaka Demokratîk (DTK) bûye ku saziyeke siyasî sivîl ê li Bakurê Kurdistanê bû. Ji ber beşdarbûna wî yê di DTK de, di sala 2017an de bi qasê du mehan maye di girtîgehê de. Mızraklı bi awayekê baş zimanê îngilîzî dizane û zewicî ye û bavê sê zarokan e. == Kariyera siyasî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] prjses2ebx8tual9u0hqcxyzukf1tby 2093501 2093500 2026-09-09T16:51:21Z Penaber49 39672 /* Çavkanî */ 2093501 wikitext text/x-wiki '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin. Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan. == Jînenîgarî == Adnan Selçuk Mızraklı di sala 1963an de li navçeya Siwêregê ji dayik bûye û dema ku Mızraklı sê salî bû, ji ber karê bavê wî bi malbata xwe re koçê bajarê Eskişehirê bûye. Mızraklı dibistana seretayî û navîn li Eskîşehirê xwendiye. Piştî ku ji fakulteya nojdariya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye, di sala 1991ê de li Amedê dest bi karê bijîşkî kiriye. Di heman demê de Mızraklı wekê neşterger nojdarî kiriye û her wiha li jûreya bijîşkan a Tirkiyeyê xebitiye. Adnan Selçuk Mızraklı ji sala 2000an vir ve bi awayekî çalak beşdarî Kongreya Civaka Demokratîk (DTK) bûye ku saziyeke siyasî sivîl ê li Bakurê Kurdistanê bû. Ji ber beşdarbûna wî yê di DTK de, di sala 2017an de bi qasê du mehan maye di girtîgehê de. Mızraklı bi awayekê baş zimanê îngilîzî dizane û zewicî ye û bavê sê zarokan e. == Kariyera siyasî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[en:Adnan Selçuk Mızraklı]] 58llkf54e82tza31nqh97ftvu7y28a5 2093505 2093501 2026-09-09T16:55:06Z Penaber49 39672 2093505 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin. Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan. == Jînenîgarî == Adnan Selçuk Mızraklı di sala 1963an de li navçeya Siwêregê ji dayik bûye û dema ku Mızraklı sê salî bû, ji ber karê bavê wî bi malbata xwe re koçê bajarê Eskişehirê bûye. Mızraklı dibistana seretayî û navîn li Eskîşehirê xwendiye. Piştî ku ji fakulteya nojdariya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye, di sala 1991ê de li Amedê dest bi karê bijîşkî kiriye. Di heman demê de Mızraklı wekê neşterger nojdarî kiriye û her wiha li jûreya bijîşkan a Tirkiyeyê xebitiye. Adnan Selçuk Mızraklı ji sala 2000an vir ve bi awayekî çalak beşdarî Kongreya Civaka Demokratîk (DTK) bûye ku saziyeke siyasî sivîl ê li Bakurê Kurdistanê bû. Ji ber beşdarbûna wî yê di DTK de, di sala 2017an de bi qasê du mehan maye di girtîgehê de. Mızraklı bi awayekê baş zimanê îngilîzî dizane û zewicî ye û bavê sê zarokan e. == Kariyera siyasî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[en:Adnan Selçuk Mızraklı]] 9f6yd4i51ml4qu7tiwd5eybmitza228 2093529 2093505 2026-09-09T19:28:41Z Penaber49 39672 2093529 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin. Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan. == Jînenîgarî == Adnan Selçuk Mızraklı di sala 1963an de li navçeya Siwêregê ji dayik bûye û dema ku Mızraklı sê salî bû, ji ber karê bavê wî bi malbata xwe re koçê bajarê Eskişehirê bûye. Mızraklı dibistana seretayî û navîn li Eskîşehirê xwendiye. Piştî ku ji fakulteya nojdariya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye, di sala 1991ê de li Amedê dest bi karê bijîşkî kiriye. Di heman demê de Mızraklı wekê neşterger nojdarî kiriye û her wiha li jûreya bijîşkan a Tirkiyeyê xebitiye. Adnan Selçuk Mızraklı ji sala 2000an vir ve bi awayekî çalak beşdarî Kongreya Civaka Demokratîk (DTK) bûye ku saziyeke siyasî sivîl ê li Bakurê Kurdistanê bû. Ji ber beşdarbûna wî yê di DTK de, di sala 2017an de bi qasê du mehan maye di girtîgehê de. Mızraklı bi awayekê baş zimanê îngilîzî dizane û zewicî ye û bavê sê zarokan e. == Kariyera siyasî == Adnan Selçuk Mızraklı di hilbijartinên giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê Amedê ya Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) hatiye hilbijartin. Her wiha di hilbijartinên herêmî yên sala 2019an de jî wekê şaredarê Şaredariya Mezin a Amedê hatiye hilbijartin. Piştê demek kurt ê hilbijartina sala 2019an di 19ê tebaxa 2019an de wekê gelek şaredarên bajarok, navçe û bajarên Bakurê Kurdistanê erka wî ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye standin û piştre jî ji Tirkiyeyê ve hatiye girtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[en:Adnan Selçuk Mızraklı]] cfpbhriiksrl39a8zxxf8pvzit7nud8 2093531 2093529 2026-09-09T19:31:01Z Penaber49 39672 /* Jînenîgarî */ 2093531 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin. Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan. == Jînenîgarî == Adnan Selçuk Mızraklı di sala 1963an de li navçeya [[Sêwreg|Siwêregê]] ji dayik bûye û dema ku Mızraklı sê salî bû, ji ber karê bavê wî bi malbata xwe re koçê bajarê [[Eskişehir (parêzgeh)|Eskişehirê]] bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://english.anf-news.com/features/a-doctor-in-amed-enters-parliament-for-the-hdp-27717 |sernav=A doctor in Amed enters Parliament for the HDP |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=en}}</ref> Mızraklı dibistana seretayî û navîn li Eskîşehirê xwendiye.<ref name=":0" /> Piştî ku ji fakulteya nojdariya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye, di sala 1991ê de li Amedê dest bi karê bijîşkî kiriye.<ref name=":0" /> Di heman demê de Mızraklı wekê neşterger nojdarî kiriye û her wiha li jûreya bijîşkan a Tirkiyeyê xebitiye.<ref name=":0" /> Adnan Selçuk Mızraklı ji sala 2000an vir ve bi awayekî çalak beşdarî Kongreya Civaka Demokratîk (DTK) bûye ku saziyeke siyasî sivîl ê li Bakurê Kurdistanê bû. Ji ber beşdarbûna wî yê di DTK de, di sala 2017an de bi qasê du mehan maye di girtîgehê de. Mızraklı bi awayekê baş zimanê îngilîzî dizane û zewicî ye û bavê sê zarokan e. == Kariyera siyasî == Adnan Selçuk Mızraklı di hilbijartinên giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê Amedê ya Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) hatiye hilbijartin. Her wiha di hilbijartinên herêmî yên sala 2019an de jî wekê şaredarê Şaredariya Mezin a Amedê hatiye hilbijartin. Piştê demek kurt ê hilbijartina sala 2019an di 19ê tebaxa 2019an de wekê gelek şaredarên bajarok, navçe û bajarên Bakurê Kurdistanê erka wî ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye standin û piştre jî ji Tirkiyeyê ve hatiye girtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[en:Adnan Selçuk Mızraklı]] eo552gdcli0kkf5uvulx9e5b36ml453 2093533 2093531 2026-09-09T19:31:16Z Penaber49 39672 /* Jînenîgarî */ 2093533 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin. Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan. == Jînenîgarî == Adnan Selçuk Mızraklı di sala 1963an de li navçeya [[Sêwreg|Siwêregê]] ji dayik bûye û dema ku Mızraklı sê salî bû, ji ber karê bavê wî bi malbata xwe re koçê bajarê [[Eskişehir (parêzgeh)|Eskişehirê]] bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://english.anf-news.com/features/a-doctor-in-amed-enters-parliament-for-the-hdp-27717 |sernav=A doctor in Amed enters Parliament for the HDP |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=en}}</ref> Mızraklı dibistana seretayî û navîn li Eskîşehirê xwendiye.<ref name=":0" /> Piştî ku ji fakulteya nojdariya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye, di sala 1991ê de li Amedê dest bi karê bijîşkî kiriye.<ref name=":0" /> Di heman demê de Mızraklı wekê neşterger nojdarî kiriye û her wiha li jûreya bijîşkan a Tirkiyeyê xebitiye.<ref name=":0" /> Adnan Selçuk Mızraklı ji sala 2000an vir ve bi awayekî çalak beşdarî Kongreya Civaka Demokratîk (DTK) bûye ku saziyeke siyasî sivîl ê li Bakurê Kurdistanê bû. Ji ber beşdarbûna wî yê di DTK de, di sala 2017an de bi qasê du mehan maye di girtîgehê de.<ref name=":0" /> Mızraklı bi awayekê baş zimanê îngilîzî dizane û zewicî ye û bavê sê zarokan e. == Kariyera siyasî == Adnan Selçuk Mızraklı di hilbijartinên giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê Amedê ya Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) hatiye hilbijartin. Her wiha di hilbijartinên herêmî yên sala 2019an de jî wekê şaredarê Şaredariya Mezin a Amedê hatiye hilbijartin. Piştê demek kurt ê hilbijartina sala 2019an di 19ê tebaxa 2019an de wekê gelek şaredarên bajarok, navçe û bajarên Bakurê Kurdistanê erka wî ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye standin û piştre jî ji Tirkiyeyê ve hatiye girtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[en:Adnan Selçuk Mızraklı]] hr7lb31ogb9r4g11i5awbq5zpwd1bwv 2093536 2093533 2026-09-09T19:32:52Z Penaber49 39672 /* */ 2093536 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indyturk.com/node/151396/haber/diyarbak%C4%B1r%E2%80%99da-se%C3%A7ilmi%C5%9F-ba%C5%9Fkanlar%C4%B1n-%C3%A7o%C4%9Fu-g%C3%B6revden-al%C4%B1nd%C4%B1-yerlerine-kayyum-atanmayan |sernav=Diyarbakır’da seçilmiş başkanların çoğu görevden alındı, yerlerine kayyum atanmayan sadece iki başkan kaldı |malper=Independent Türkçe |tarîx=2020-03-23 |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=tr}}</ref> Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan. == Jînenîgarî == Adnan Selçuk Mızraklı di sala 1963an de li navçeya [[Sêwreg|Siwêregê]] ji dayik bûye û dema ku Mızraklı sê salî bû, ji ber karê bavê wî bi malbata xwe re koçê bajarê [[Eskişehir (parêzgeh)|Eskişehirê]] bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://english.anf-news.com/features/a-doctor-in-amed-enters-parliament-for-the-hdp-27717 |sernav=A doctor in Amed enters Parliament for the HDP |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=en}}</ref> Mızraklı dibistana seretayî û navîn li Eskîşehirê xwendiye.<ref name=":0" /> Piştî ku ji fakulteya nojdariya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye, di sala 1991ê de li Amedê dest bi karê bijîşkî kiriye.<ref name=":0" /> Di heman demê de Mızraklı wekê neşterger nojdarî kiriye û her wiha li jûreya bijîşkan a Tirkiyeyê xebitiye.<ref name=":0" /> Adnan Selçuk Mızraklı ji sala 2000an vir ve bi awayekî çalak beşdarî Kongreya Civaka Demokratîk (DTK) bûye ku saziyeke siyasî sivîl ê li Bakurê Kurdistanê bû. Ji ber beşdarbûna wî yê di DTK de, di sala 2017an de bi qasê du mehan maye di girtîgehê de.<ref name=":0" /> Mızraklı bi awayekê baş zimanê îngilîzî dizane û zewicî ye û bavê sê zarokan e. == Kariyera siyasî == Adnan Selçuk Mızraklı di hilbijartinên giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê Amedê ya Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) hatiye hilbijartin. Her wiha di hilbijartinên herêmî yên sala 2019an de jî wekê şaredarê Şaredariya Mezin a Amedê hatiye hilbijartin. Piştê demek kurt ê hilbijartina sala 2019an di 19ê tebaxa 2019an de wekê gelek şaredarên bajarok, navçe û bajarên Bakurê Kurdistanê erka wî ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye standin û piştre jî ji Tirkiyeyê ve hatiye girtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[en:Adnan Selçuk Mızraklı]] keuiwgu31mf8ie1vqnes38tgyzp2w63 2093538 2093536 2026-09-09T19:34:05Z Penaber49 39672 /* */ 2093538 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indyturk.com/node/151396/haber/diyarbak%C4%B1r%E2%80%99da-se%C3%A7ilmi%C5%9F-ba%C5%9Fkanlar%C4%B1n-%C3%A7o%C4%9Fu-g%C3%B6revden-al%C4%B1nd%C4%B1-yerlerine-kayyum-atanmayan |sernav=Diyarbakır’da seçilmiş başkanların çoğu görevden alındı, yerlerine kayyum atanmayan sadece iki başkan kaldı |malper=Independent Türkçe |tarîx=2020-03-23 |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=tr}}</ref> Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c8xkvkjgnr4o |sernav=Selçuk Mizrakli hat berdan |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-09-08 |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=tr}}</ref> == Jînenîgarî == Adnan Selçuk Mızraklı di sala 1963an de li navçeya [[Sêwreg|Siwêregê]] ji dayik bûye û dema ku Mızraklı sê salî bû, ji ber karê bavê wî bi malbata xwe re koçê bajarê [[Eskişehir (parêzgeh)|Eskişehirê]] bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://english.anf-news.com/features/a-doctor-in-amed-enters-parliament-for-the-hdp-27717 |sernav=A doctor in Amed enters Parliament for the HDP |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=en}}</ref> Mızraklı dibistana seretayî û navîn li Eskîşehirê xwendiye.<ref name=":0" /> Piştî ku ji fakulteya nojdariya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye, di sala 1991ê de li Amedê dest bi karê bijîşkî kiriye.<ref name=":0" /> Di heman demê de Mızraklı wekê neşterger nojdarî kiriye û her wiha li jûreya bijîşkan a Tirkiyeyê xebitiye.<ref name=":0" /> Adnan Selçuk Mızraklı ji sala 2000an vir ve bi awayekî çalak beşdarî Kongreya Civaka Demokratîk (DTK) bûye ku saziyeke siyasî sivîl ê li Bakurê Kurdistanê bû. Ji ber beşdarbûna wî yê di DTK de, di sala 2017an de bi qasê du mehan maye di girtîgehê de.<ref name=":0" /> Mızraklı bi awayekê baş zimanê îngilîzî dizane û zewicî ye û bavê sê zarokan e. == Kariyera siyasî == Adnan Selçuk Mızraklı di hilbijartinên giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê Amedê ya Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) hatiye hilbijartin. Her wiha di hilbijartinên herêmî yên sala 2019an de jî wekê şaredarê Şaredariya Mezin a Amedê hatiye hilbijartin. Piştê demek kurt ê hilbijartina sala 2019an di 19ê tebaxa 2019an de wekê gelek şaredarên bajarok, navçe û bajarên Bakurê Kurdistanê erka wî ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye standin û piştre jî ji Tirkiyeyê ve hatiye girtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[en:Adnan Selçuk Mızraklı]] dsngn2god572bo7um0a8ryy2fu34ms0 2093539 2093538 2026-09-09T19:35:24Z Penaber49 39672 /* */ 2093539 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indyturk.com/node/151396/haber/diyarbak%C4%B1r%E2%80%99da-se%C3%A7ilmi%C5%9F-ba%C5%9Fkanlar%C4%B1n-%C3%A7o%C4%9Fu-g%C3%B6revden-al%C4%B1nd%C4%B1-yerlerine-kayyum-atanmayan |sernav=Diyarbakır’da seçilmiş başkanların çoğu görevden alındı, yerlerine kayyum atanmayan sadece iki başkan kaldı |malper=Independent Türkçe |tarîx=2020-03-23 |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=tr}}</ref> Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c8xkvkjgnr4o |sernav=Selçuk Mizrakli hat berdan |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-09-08 |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=tr}}</ref> == Jînenîgarî == Adnan Selçuk Mızraklı di sala 1963an de li navçeya [[Sêwreg|Siwêregê]] ji dayik bûye û dema ku Mızraklı sê salî bû, ji ber karê bavê wî bi malbata xwe re koçê bajarê [[Eskişehir (parêzgeh)|Eskişehirê]] bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://english.anf-news.com/features/a-doctor-in-amed-enters-parliament-for-the-hdp-27717 |sernav=A doctor in Amed enters Parliament for the HDP |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=en}}</ref> Mızraklı dibistana seretayî û navîn li Eskîşehirê xwendiye.<ref name=":0" /> Piştî ku ji fakulteya nojdariya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye, di sala 1991ê de li Amedê dest bi karê bijîşkî kiriye.<ref name=":0" /> Di heman demê de Mızraklı wekê neşterger nojdarî kiriye û her wiha li jûreya bijîşkan a Tirkiyeyê xebitiye.<ref name=":0" /> Adnan Selçuk Mızraklı ji sala 2000an vir ve bi awayekî çalak beşdarî Kongreya Civaka Demokratîk (DTK) bûye ku saziyeke siyasî sivîl ê li Bakurê Kurdistanê bû. Ji ber beşdarbûna wî yê di DTK de, di sala 2017an de bi qasê du mehan maye di girtîgehê de.<ref name=":0" /> Mızraklı bi awayekê baş zimanê îngilîzî dizane û zewicî ye û bavê sê zarokan e. == Kariyera siyasî == Adnan Selçuk Mızraklı di hilbijartinên giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê Amedê ya Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) hatiye hilbijartin. Her wiha di hilbijartinên herêmî yên sala 2019an de jî wekê şaredarê Şaredariya Mezin a Amedê hatiye hilbijartin. Piştê demek kurt ê hilbijartina sala 2019an di 19ê tebaxa 2019an de wekê gelek şaredarên bajarok, navçe û bajarên Bakurê Kurdistanê erka wî ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye standin û piştre jî ji Tirkiyeyê ve hatiye girtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[en:Adnan Selçuk Mızraklı]] 81lt15l0x2m2qy2qmoc1t9vcxjr0kli 2093540 2093539 2026-09-09T19:40:57Z Penaber49 39672 /* Kariyera siyasî */ 2093540 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, Siwêreg, Riha, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indyturk.com/node/151396/haber/diyarbak%C4%B1r%E2%80%99da-se%C3%A7ilmi%C5%9F-ba%C5%9Fkanlar%C4%B1n-%C3%A7o%C4%9Fu-g%C3%B6revden-al%C4%B1nd%C4%B1-yerlerine-kayyum-atanmayan |sernav=Diyarbakır’da seçilmiş başkanların çoğu görevden alındı, yerlerine kayyum atanmayan sadece iki başkan kaldı |malper=Independent Türkçe |tarîx=2020-03-23 |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=tr}}</ref> Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c8xkvkjgnr4o |sernav=Selçuk Mizrakli hat berdan |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-09-08 |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=tr}}</ref> == Jînenîgarî == Adnan Selçuk Mızraklı di sala 1963an de li navçeya [[Sêwreg|Siwêregê]] ji dayik bûye û dema ku Mızraklı sê salî bû, ji ber karê bavê wî bi malbata xwe re koçê bajarê [[Eskişehir (parêzgeh)|Eskişehirê]] bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://english.anf-news.com/features/a-doctor-in-amed-enters-parliament-for-the-hdp-27717 |sernav=A doctor in Amed enters Parliament for the HDP |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=en}}</ref> Mızraklı dibistana seretayî û navîn li Eskîşehirê xwendiye.<ref name=":0" /> Piştî ku ji fakulteya nojdariya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye, di sala 1991ê de li Amedê dest bi karê bijîşkî kiriye.<ref name=":0" /> Di heman demê de Mızraklı wekê neşterger nojdarî kiriye û her wiha li jûreya bijîşkan a Tirkiyeyê xebitiye.<ref name=":0" /> Adnan Selçuk Mızraklı ji sala 2000an vir ve bi awayekî çalak beşdarî Kongreya Civaka Demokratîk (DTK) bûye ku saziyeke siyasî sivîl ê li Bakurê Kurdistanê bû. Ji ber beşdarbûna wî yê di DTK de, di sala 2017an de bi qasê du mehan maye di girtîgehê de.<ref name=":0" /> Mızraklı bi awayekê baş zimanê îngilîzî dizane û zewicî ye û bavê sê zarokan e. == Kariyera siyasî == Adnan Selçuk Mızraklı di hilbijartinên giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê Amedê ya Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) hatiye hilbijartin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/gundem/yaklasik-yedi-yil-sonra-tahliye-selcuk-mizrakli-kimdir,1346636 |sernav=Yaklaşık yedi yıl sonra tahliye: Selçuk Mızraklı kimdir? |malper=T24 |tarîx=2026-09-08 |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=Turkish |paşnav=Merkezi |pêşnav=T24 Haber}}</ref> Her wiha di hilbijartinên herêmî yên sala 2019an de jî wekê şaredarê Şaredariya Mezin a Amedê hatiye hilbijartin. Piştê demek kurt ê hilbijartina sala 2019an di 19ê tebaxa 2019an de wekê gelek şaredarên bajarok, navçe û bajarên Bakurê Kurdistanê erka wî ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye standin û piştre jî ji Tirkiyeyê ve hatiye girtin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[en:Adnan Selçuk Mızraklı]] 7kxrltjknoaedcyoyfbhsnuqdu7awt1 2093579 2093540 2026-09-10T06:30:38Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093579 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, [[Sêwreg|Siwêreg]], [[Riha (parêzgeh)|Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indyturk.com/node/151396/haber/diyarbak%C4%B1r%E2%80%99da-se%C3%A7ilmi%C5%9F-ba%C5%9Fkanlar%C4%B1n-%C3%A7o%C4%9Fu-g%C3%B6revden-al%C4%B1nd%C4%B1-yerlerine-kayyum-atanmayan |sernav=Diyarbakır’da seçilmiş başkanların çoğu görevden alındı, yerlerine kayyum atanmayan sadece iki başkan kaldı |malper=Independent Türkçe |tarîx=2020-03-23 |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=tr}}</ref> Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c8xkvkjgnr4o |sernav=Selçuk Mizrakli hat berdan |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-09-08 |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=tr}}</ref> == Jînenîgarî == Adnan Selçuk Mızraklı di sala 1963an de li navçeya [[Sêwreg|Siwêregê]] ji dayik bûye û dema ku Mızraklı sê salî bû, ji ber karê bavê wî bi malbata xwe re koçê bajarê [[Eskişehir (parêzgeh)|Eskişehirê]] bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://english.anf-news.com/features/a-doctor-in-amed-enters-parliament-for-the-hdp-27717 |sernav=A doctor in Amed enters Parliament for the HDP |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=en}}</ref> Mızraklı dibistana seretayî û navîn li Eskîşehirê xwendiye.<ref name=":0" /> Piştî ku ji fakulteya nojdariya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye, di sala 1991ê de li Amedê dest bi karê bijîşkî kiriye.<ref name=":0" /> Di heman demê de Mızraklı wekê neşterger nojdarî kiriye û her wiha li jûreya bijîşkan a Tirkiyeyê xebitiye.<ref name=":0" /> Adnan Selçuk Mızraklı ji sala 2000an vir ve bi awayekî çalak beşdarî Kongreya Civaka Demokratîk (DTK) bûye ku saziyeke siyasî sivîl ê li Bakurê Kurdistanê bû. Ji ber beşdarbûna wî yê di DTK de, di sala 2017an de bi qasê du mehan maye di girtîgehê de.<ref name=":0" /> Mızraklı bi awayekê baş zimanê îngilîzî dizane û zewicî ye û bavê sê zarokan e. == Kariyera siyasî == Adnan Selçuk Mızraklı di hilbijartinên giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê Amedê ya Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) hatiye hilbijartin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/gundem/yaklasik-yedi-yil-sonra-tahliye-selcuk-mizrakli-kimdir,1346636 |sernav=Yaklaşık yedi yıl sonra tahliye: Selçuk Mızraklı kimdir? |malper=T24 |tarîx=2026-09-08 |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=Turkish |paşnav=Merkezi |pêşnav=T24 Haber}}</ref> Her wiha di hilbijartinên herêmî yên sala 2019an de jî wekê şaredarê Şaredariya Mezin a Amedê hatiye hilbijartin. Piştê demek kurt ê hilbijartina sala 2019an di 19ê tebaxa 2019an de wekê gelek şaredarên bajarok, navçe û bajarên Bakurê Kurdistanê erka wî ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye standin û piştre jî ji Tirkiyeyê ve hatiye girtin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[en:Adnan Selçuk Mızraklı]] h6784w0dl176vlbmgngvn97dkz09oii 2093580 2093579 2026-09-10T06:30:57Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] 2093580 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Adnan Selçuk Mızraklı''' (jdb. 1963, [[Sêwreg|Siwêreg]], [[Riha (parêzgeh)|Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]) siyasetmedar û nojdareke kurd e û yek ji siyasetmedarên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku bi salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di heman demê de Mızraklı di heyama 27em a Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de parlamenterê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) ya bajarê Amedê bû. Di hilbijartinên sala 2019an de wekê şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] hatiye hilbijartin lê piştê pênc mehan erka wî ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye desteser kirin û li cihê wî qeyûm hatiye bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indyturk.com/node/151396/haber/diyarbak%C4%B1r%E2%80%99da-se%C3%A7ilmi%C5%9F-ba%C5%9Fkanlar%C4%B1n-%C3%A7o%C4%9Fu-g%C3%B6revden-al%C4%B1nd%C4%B1-yerlerine-kayyum-atanmayan |sernav=Diyarbakır’da seçilmiş başkanların çoğu görevden alındı, yerlerine kayyum atanmayan sadece iki başkan kaldı |malper=Independent Türkçe |tarîx=2020-03-23 |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=tr}}</ref> Adnan Selçuk Mızraklı li girtîgeha Edîrneyê bi Selahattîn Demîrtaş re di heman girtîgehê de maye û piştê 7 salan di 8ê îlona sala 2026an de ji girtîgeha ku lê dihat girtin, hatiye berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c8xkvkjgnr4o |sernav=Selçuk Mizrakli hat berdan |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-09-08 |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=tr}}</ref> == Jînenîgarî == Adnan Selçuk Mızraklı di sala 1963an de li navçeya [[Sêwreg|Siwêregê]] ji dayik bûye û dema ku Mızraklı sê salî bû, ji ber karê bavê wî bi malbata xwe re koçê bajarê [[Eskişehir (parêzgeh)|Eskişehirê]] bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://english.anf-news.com/features/a-doctor-in-amed-enters-parliament-for-the-hdp-27717 |sernav=A doctor in Amed enters Parliament for the HDP |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=en}}</ref> Mızraklı dibistana seretayî û navîn li Eskîşehirê xwendiye.<ref name=":0" /> Piştî ku ji fakulteya nojdariya Zanîngeha Hacettepe mezûn bûye, di sala 1991ê de li Amedê dest bi karê bijîşkî kiriye.<ref name=":0" /> Di heman demê de Mızraklı wekê neşterger nojdarî kiriye û her wiha li jûreya bijîşkan a Tirkiyeyê xebitiye.<ref name=":0" /> Adnan Selçuk Mızraklı ji sala 2000an vir ve bi awayekî çalak beşdarî Kongreya Civaka Demokratîk (DTK) bûye ku saziyeke siyasî sivîl ê li Bakurê Kurdistanê bû. Ji ber beşdarbûna wî yê di DTK de, di sala 2017an de bi qasê du mehan maye di girtîgehê de.<ref name=":0" /> Mızraklı bi awayekê baş zimanê îngilîzî dizane û zewicî ye û bavê sê zarokan e. == Kariyera siyasî == Adnan Selçuk Mızraklı di hilbijartinên giştî ya sala 2018an de wekê parlamenterê Amedê ya Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) hatiye hilbijartin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/gundem/yaklasik-yedi-yil-sonra-tahliye-selcuk-mizrakli-kimdir,1346636 |sernav=Yaklaşık yedi yıl sonra tahliye: Selçuk Mızraklı kimdir? |malper=T24 |tarîx=2026-09-08 |roja-gihiştinê=2026-09-09 |ziman=Turkish |paşnav=Merkezi |pêşnav=T24 Haber}}</ref> Her wiha di hilbijartinên herêmî yên sala 2019an de jî wekê şaredarê Şaredariya Mezin a Amedê hatiye hilbijartin. Piştê demek kurt ê hilbijartina sala 2019an di 19ê tebaxa 2019an de wekê gelek şaredarên bajarok, navçe û bajarên Bakurê Kurdistanê erka wî ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye standin û piştre jî ji Tirkiyeyê ve hatiye girtin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[en:Adnan Selçuk Mızraklı]] ixwwjfgtsbpvg08a8hmjjsbyknirwu7 14 329874 2093523 2026-09-09T19:23:07Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093523 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093524 2093523 2026-09-09T19:24:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2093524 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] kx43armdz93bfpfwbosre2o9s1oj4we 2093525 2093524 2026-09-09T19:25:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2093525 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] mb7vxa2cjabyixqbijm4eru48kq423u 2093526 2093525 2026-09-09T19:26:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2093526 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] [[Kategorî:Wêjeya ewropî]] euo5ro1i3n4al1evp9xr5fp5mwnfpkg 2093527 2093526 2026-09-09T19:27:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2093527 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Ewropayê]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] [[Kategorî:Wêjeya ewropî]] 5gsiihmbhinedbpy8m9otnenihlat91 2093591 2093527 2026-09-10T08:01:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2093591 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Ewropayê|*Rêwîtî]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] [[Kategorî:Wêjeya ewropî]] slsb60ksqlby40lg5tw5j0e62blz6ro 2093592 2093591 2026-09-10T08:05:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2093592 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Ewropayê|*Rêwîtî]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Turîzm li Ewropayê|rêwîtî]] [[Kategorî:Wêjeya ewropî]] 61sd4nzqdj81aqngny1x515fdzy4vct 2093593 2093592 2026-09-10T08:07:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2093593 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Ewropayê|*Rêwîtî]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Turîzm li Ewropayê|rêwîtî]] [[Kategorî:Wêjeya ewropî|*rêwîtî]] qakut6qbkntlq3035ih63dueho96tyx 2093594 2093593 2026-09-10T08:07:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2093594 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Ewropayê|*Rêwîtî]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê]] [[Kategorî:Turîzm li Ewropayê|rêwîtî]] [[Kategorî:Wêjeya ewropî|#rêwîtî]] 78vp3rp0au5fmqu47zvxs1fcjztfs38 2093595 2093594 2026-09-10T08:09:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2093595 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Ewropayê|*Rêwîtî]] [[Kategorî:Pirtûkên rêwîtiyê|ewropî]] [[Kategorî:Turîzm li Ewropayê|rêwîtî]] [[Kategorî:Wêjeya ewropî|#rêwîtî]] 0fcqgkvzx1yk62i99pifzx064ojvndd 0 329876 2093559 2026-09-10T00:22:08Z ~2026-49117-17 180479 Ava kirin 2093559 wikitext text/x-wiki '''Sarmatî''' qewmeke kevnar ku li bakurê [[Deryaya Reş]] jiyane. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Sarmatian |sernav=Sarmatian {{!}} History, Culture & Language {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-10 |ziman=en}}</ref> 0qqwd9o1rthihah1mj263wlsrqn1a5p 2093560 2093559 2026-09-10T00:29:27Z Ehmedbeg 47517 2093560 wikitext text/x-wiki '''Sarmatî''' qewmeke kevnar ku li bakurê [[Deryaya Reş]] jiyane. Di sedsala b.z. 6em de ji [[Asyaya Navendî]] ve hatin û Rojhelatê Ewropayê bi cih bûn. Heta sedsala p.z. 4em desthilatdariya xwe domandin, pê êrîşên [[Hunan]] ji holê rabûn. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Sarmatian |sernav=Sarmatian {{!}} History, Culture & Language {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-10 |ziman=en}}</ref> lurq5r4b3bwuhc10x2zbk0593jw4ja7 2093561 2093560 2026-09-10T00:31:22Z Ehmedbeg 47517 2093561 wikitext text/x-wiki '''Sarmatî''' qewmeke kevnar ku li bakurê [[Deryaya Reş]] jiyane. Di sedsala b.z. 6em de ji [[Asyaya Navendî]] ve hatin û Rojhelatê Ewropayê bi cih bûn. Heta sedsala p.z. 4em desthilatdariya xwe domandin, pê êrîşên [[Hunan]] ji holê rabûn. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Sarmatian |sernav=Sarmatian {{!}} History, Culture & Language {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-10 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Assimilation_of_Baltic_and_Aryan_Peoples_by_Uralic_Speakers_in_the_Middle_and_Upper_Volga_Basin.png|thumb|rast]] ==Çavkanî == 2mm8qrp1v8hl6wqznu1prqo6exc86d8 2093571 2093561 2026-09-10T05:47:24Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093571 wikitext text/x-wiki '''Sarmatî''' qewmeke kevnar ku li bakurê [[Deryaya Reş]] jiyane. Di sedsala 6em {{Bz}} de ji [[Asyaya Navendî]] ve hatin û Rojhelatê Ewropayê bi cih bûn. Heta sedsala 4em {{Pz}} desthilatdariya xwe domandin, pê êrîşên [[Hunan]] ji holê rabûn. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Sarmatian |sernav=Sarmatian {{!}} History, Culture & Language {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-10 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Assimilation_of_Baltic_and_Aryan_Peoples_by_Uralic_Speakers_in_the_Middle_and_Upper_Volga_Basin.png|thumb|rast]] ==Çavkanî == smltdjp3gxyilhpuuev9qo6jjvvnjvl 2093572 2093571 2026-09-10T05:47:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093572 wikitext text/x-wiki '''Sarmatî''' qewmeke kevnar ku li bakurê [[Deryaya Reş]] jiyane. Di sedsala 6em {{Bz}} de ji [[Asyaya Navendî]] ve hatin û Rojhelatê Ewropayê bi cih bûn. Heta sedsala 4em {{Pz}} desthilatdariya xwe domandin, pê êrîşên [[Hunan]] ji holê rabûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Sarmatian |sernav=Sarmatian {{!}} History, Culture & Language {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-10 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Assimilation_of_Baltic_and_Aryan_Peoples_by_Uralic_Speakers_in_the_Middle_and_Upper_Volga_Basin.png|thumb|rast]] ==Çavkanî == 8i6s92bui5ox8egq10dak9iq0zcte4k 2093574 2093572 2026-09-10T05:48:08Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2093574 wikitext text/x-wiki '''Sarmatî''' qewmeke kevnar ku li bakurê [[Deryaya Reş]] jiyane. Di sedsala 6em {{Bz}} de ji [[Asyaya Navendî]] ve hatin û Rojhelatê Ewropayê bi cih bûn. Heta sedsala 4em {{Pz}} desthilatdariya xwe domandin, pê êrîşên [[Hunan]] ji holê rabûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Sarmatian |sernav=Sarmatian {{!}} History, Culture & Language {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-10 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Assimilation_of_Baltic_and_Aryan_Peoples_by_Uralic_Speakers_in_the_Middle_and_Upper_Volga_Basin.png|thumb|rast]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} f3kvd9juuq2owmikm1d6uvjaop4ai8n 2093575 2093574 2026-09-10T05:48:30Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Gelên îranî]] 2093575 wikitext text/x-wiki '''Sarmatî''' qewmeke kevnar ku li bakurê [[Deryaya Reş]] jiyane. Di sedsala 6em {{Bz}} de ji [[Asyaya Navendî]] ve hatin û Rojhelatê Ewropayê bi cih bûn. Heta sedsala 4em {{Pz}} desthilatdariya xwe domandin, pê êrîşên [[Hunan]] ji holê rabûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Sarmatian |sernav=Sarmatian {{!}} History, Culture & Language {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-10 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Assimilation_of_Baltic_and_Aryan_Peoples_by_Uralic_Speakers_in_the_Middle_and_Upper_Volga_Basin.png|thumb|rast]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Gelên îranî]] b55majs5zv8gq8fbo8dozebf4naeqrj 2093576 2093575 2026-09-10T06:27:24Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093576 wikitext text/x-wiki '''Sarmatî''' qewmeke kevnar ku bû li bakurê [[Deryaya Reş]] jiyane. Di sedsala 6em {{Bz}} de ji [[Asyaya Navendî]] ve hatin û Rojhelatê Ewropayê bi cih bûn. Heta sedsala 4em {{Pz}} desthilatdariya xwe domandin, pê êrîşên [[Hunan]] ji holê rabûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Sarmatian |sernav=Sarmatian {{!}} History, Culture & Language {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-10 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Assimilation_of_Baltic_and_Aryan_Peoples_by_Uralic_Speakers_in_the_Middle_and_Upper_Volga_Basin.png|thumb|rast]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Gelên îranî]] bkaqa9f4xmggmhn38y6opykw43xhea1 2093577 2093576 2026-09-10T06:28:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093577 wikitext text/x-wiki '''Sarmatî''' qewmeke kevnar ku bû li bakurê [[Deryaya Reş]] jiyane. Di sedsala 6em {{Bz}} de ji [[Asyaya Navendî]] ve hatin û Rojhelatê Ewropayê bi cih bûn. Heta sedsala 4em {{Pz}} desthilatdariya xwe domandin, pê êrîşên [[Hunan]] ji holê rabûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Sarmatian |sernav=Sarmatian {{!}} History, Culture & Language {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-10 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Assimilation_of_Baltic_and_Aryan_Peoples_by_Uralic_Speakers_in_the_Middle_and_Upper_Volga_Basin.png|thumb|rast|Nexşeya qewmên kevnarê li Asyaya Navendî.]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Gelên îranî]] 8itjsgxbk4rxpe2jgf5bpus357jgnem 2093578 2093577 2026-09-10T06:28:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093578 wikitext text/x-wiki '''Sarmatî''' qewmeke kevnar ku bû li bakurê [[Deryaya Reş]] jiyane. Di sedsala 6em {{Bz}} de ji [[Asyaya Navendî]] ve hatin û Rojhelatê Ewropayê bi cih bûn. Heta sedsala 4em {{Pz}} desthilatdariya xwe domandin, pê êrîşên [[Hunan]] ji holê rabûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Sarmatian |sernav=Sarmatian {{!}} History, Culture & Language {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-10 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Assimilation_of_Baltic_and_Aryan_Peoples_by_Uralic_Speakers_in_the_Middle_and_Upper_Volga_Basin.png|thumb|rast|Nexşeya qewmên kevnare li Asyaya Navendî.]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Gelên îranî]] e67ibxcggmhgcn988oqz4wrnrnrvtt5 14 329877 2093597 2026-09-10T08:18:12Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093597 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093598 2093597 2026-09-10T08:19:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2093598 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2093599 2093598 2026-09-10T08:20:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2093599 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Dîroka zanistê li gorî disîplînan|civakî]] odkxyjhe7xm6txysqxmq0jgn207rfg6 2093600 2093599 2026-09-10T08:20:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2093600 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Dîroka zanistê li gorî disîplînan|stêrnasî]] fkfflg8kgtfifrxxfhgryj5gmc8iati 2093601 2093600 2026-09-10T08:22:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2093601 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Dîroka zanistê li gorî disîplînan|stêrnasî]] [[Kategorî:Stêrnasî]] ph99sqnik4hhyaqzvtbpcvm6a2d41k2 14 329878 2093603 2026-09-10T08:26:17Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Stêrnasên îranî yên serdema navîn]] weke [[Kategorî:Astrologên îranî yên serdema navîn]] guhart 2093603 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Astrologên îranî yên serdema navîn}} 88hzjmkbhxhoqsvkubqx07qhj9tceb7 2093606 2093603 2026-09-10T08:29:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2093606 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093607 2093606 2026-09-10T08:32:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2093607 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 14 329879 2093611 2026-09-10T08:37:42Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093611 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093612 2093611 2026-09-10T08:39:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2093612 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya felsefî ya serdema navîn]] 2jnxacgoj74biykkt4ndxtc7huquh46 2093613 2093612 2026-09-10T08:40:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2093613 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya felsefî ya serdema navîn|Îslam]] s64zprbvg746o25iwnidi7q1f674hpk 2093629 2093613 2026-09-10T08:57:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2093629 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya cîhana îslamî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Wêjeya felsefî ya serdema navîn|Îslam]] c9tzgfnt4hl2lslvcqxdpnxxalolrzo 2093630 2093629 2026-09-10T08:58:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2093630 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya cîhana îslamî ya serdema navîn|Wêjeya cîhana îslamî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Wêjeya felsefî ya serdema navîn|Îslam]] aucw9176faggrh7vmjo9nk9r58pmneh 14 329880 2093614 2026-09-10T08:40:41Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093614 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093615 2093614 2026-09-10T08:42:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2093615 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn li gorî janran]] sri6r63e2leaqec1pq9mynarka3xkz8 2093616 2093615 2026-09-10T08:43:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2093616 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn li gorî janran|felsefî]] dkr3gdyf2eog10qu7e6p38ce3tqbmvk 2093622 2093616 2026-09-10T08:50:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2093622 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya felsefî li gorî serdeman]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn li gorî janran|felsefî]] 8ipefciw83jyoyup8ow8bpgt0vhpagr 2093624 2093622 2026-09-10T08:52:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2093624 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya felsefî li gorî serdeman|navîn]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn li gorî janran|felsefî]] kbobv7dqnvw4lzakgdhm0mdxgi3rpun 14 329881 2093617 2026-09-10T08:43:39Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093617 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093618 2093617 2026-09-10T08:44:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2093618 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] awk57h1ojlnvxzigy54p6auvxf7x1qt 2093619 2093618 2026-09-10T08:45:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2093619 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn| janr]] oqq378n4fy1h8qexhotyahj5k2yfs7y 2093620 2093619 2026-09-10T08:47:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2093620 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn| janr]] [[Kategorî:Wêje li gorî janran|navîn]] 7tgcmwloqc11pckyi78zpofsyxl5jah 2093621 2093620 2026-09-10T08:48:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2093621 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn| janr]] [[Kategorî:Wêje li gorî janran|;navîn]] nc6nje44g52vr9f7q5tvzg1zbo5ypmh 14 329882 2093623 2026-09-10T08:50:49Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093623 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093625 2093623 2026-09-10T08:52:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2093625 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya felsefî]] 79xfbx4ap8dg154pd8eayvjwgktukaf 2093626 2093625 2026-09-10T08:53:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2093626 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya felsefî| ]] 085ocnlial68t2gidup8tsf7xeqj17o 2093627 2093626 2026-09-10T08:54:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2093627 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje li gorî serdeman]][[Kategorî:Wêjeya felsefî| ]] kkerpna28c2agr2d6sz5a9k0z8repr1 2093628 2093627 2026-09-10T08:55:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2093628 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje li gorî serdeman|felsefî]] [[Kategorî:Wêjeya felsefî| ]] cgg1ezret90iwqjucx7ghp4mc6x3nbm 14 329883 2093631 2026-09-10T08:58:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093631 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093632 2093631 2026-09-10T08:59:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2093632 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] awk57h1ojlnvxzigy54p6auvxf7x1qt 2093633 2093632 2026-09-10T09:00:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2093633 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn|Îslam]] 4edhf2km9l321pm494j1r3qhdes33ej 2093634 2093633 2026-09-10T09:02:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2093634 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya îslamî]][[Kategorî:Wêjeya serdema navîn|Îslam]] qyetgd9sm962exm1ocnbqtwm9c34dwr 2093635 2093634 2026-09-10T09:02:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2093635 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya îslamî|Navîn]][[Kategorî:Wêjeya serdema navîn|Îslam]] s97kk2equri60eqgagat1rzz6ms7uje 2093636 2093635 2026-09-10T09:05:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2093636 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda cîhana îslamî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Wêjeya îslamî|Navîn]][[Kategorî:Wêjeya serdema navîn|Îslam]] fb1c4uft30um391cmr9v58ijrhua4lf 2093637 2093636 2026-09-10T09:05:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2093637 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda cîhana îslamî ya serdema navîn|Çanda cîhana îslamî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Wêjeya îslamî|Navîn]][[Kategorî:Wêjeya serdema navîn|Îslam]] 7ko6oq9344ul26tgkdk1gd91n145c11 14 329884 2093638 2026-09-10T09:05:40Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093638 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093639 2093638 2026-09-10T09:07:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2093639 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda serdema navîn]] bompksfunss19hhm3o2byewyr7sk0cq 2093640 2093639 2026-09-10T09:07:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2093640 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda serdema navîn|:Îslamî]] t9zbx6oocquy3dinfa5fifo82oxpv2q 2093641 2093640 2026-09-10T09:08:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2093641 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda îslamê]][[Kategorî:Çanda serdema navîn|:Îslamî]] ip20do6tqndjcsd7vbfc0ox047bw155 14 329885 2093643 2026-09-10T09:12:38Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093643 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093644 2093643 2026-09-10T09:14:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2093644 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajal di îslamê de]] 256xrz0fq87ciogdsnzgfm347vmft52 14 329886 2093646 2026-09-10T09:18:43Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093646 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093647 2093646 2026-09-10T09:20:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2093647 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalên li cîhana îslamî ya serdema navîn]] pfb713hvilykpwfd0eg9hl0xiu9u28e 14 329887 2093652 2026-09-10T09:27:38Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093652 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093654 2093652 2026-09-10T09:30:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2093654 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser fîlozofan]] 4b547yafwwjn8wgp80ryzo0wijw2i2d 2093655 2093654 2026-09-10T09:31:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2093655 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser fîlozofan|Arîstotelês]] i6wsclip9zyii5dhktdwx950dadht20 14 329888 2093656 2026-09-10T09:31:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093656 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093657 2093656 2026-09-10T09:32:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2093657 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên jînenîgariyî]] 1kimf1hg7s5j0rhzm553711qhg5x9ma 2093658 2093657 2026-09-10T09:33:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2093658 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên jînenîgariyî|Fîlozof]] lx43b0wrhrtvr9sra0eywnbq6ssd15y 2093659 2093658 2026-09-10T09:35:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2093659 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên jînenîgariyî|Fîlozof]] [[Kategorî:Fîlozof]] 2yxnvxrexjwhvj9g7fq1j8qmbjqrblu 2093660 2093659 2026-09-10T09:40:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2093660 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên jînenîgariyî|Fîlozof]] [[Kategorî:Fîlozof|*Berhemên]] qxndjdsp2ckmriqxgvoeg6csb5dlvnm 2093661 2093660 2026-09-10T09:41:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2093661 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên jînenîgariyî|Fîlozof]] [[Kategorî:Berhemên li ser felsefeyê]] [[Kategorî:Fîlozof|*Berhemên]] g42vtfbpsm23auhxhq6bbcavxea2hbk 2093662 2093661 2026-09-10T09:42:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2093662 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên jînenîgariyî|Fîlozof]] [[Kategorî:Berhemên li ser felsefeyê|*Berhem]] [[Kategorî:Fîlozof|*Berhemên]] gor3ggfcywj9f1xmky1bx5j1jwfu7t5 2093663 2093662 2026-09-10T09:44:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2093663 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên jînenîgariyî|Fîlozof]] [[Kategorî:Berhemên li ser felsefeyê|*Berhem]] [[Kategorî:Berhemên li ser nivîskaran]] [[Kategorî:Fîlozof|*Berhemên]] ejdj8xu6tkxe5g6lwonk2ijz2p9hu84 2093664 2093663 2026-09-10T09:45:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2093664 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên jînenîgariyî|Fîlozof]] [[Kategorî:Berhemên li ser felsefeyê|*Berhem]] [[Kategorî:Berhemên li ser nivîskaran|-Fîlozof]] [[Kategorî:Fîlozof|*Berhemên]] tm38hjdllbxh81opgzmomthl7nl9s2b 14 329889 2093665 2026-09-10T09:45:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093665 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093666 2093665 2026-09-10T09:47:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2093666 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskar]] cw45w8czylvuxqxoqlg3vq9c36098s2 2093667 2093666 2026-09-10T09:49:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2093667 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Nivîskar]] 5bi4pjgo38x2sdzn1mslfzq4i83v30f 2093668 2093667 2026-09-10T09:50:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2093668 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Nivîskar|*]] hvec3ndf9mzh31rx3iv1y16euifj36g 2093669 2093668 2026-09-10T09:53:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2093669 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên li ser wêjeyê]][[Kategorî:Nivîskar|*]] hqmkbtqwhn3tzxvc67xziik57amyflk 2093670 2093669 2026-09-10T09:54:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2093670 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên li ser wêjeyê|*Nivîskar]][[Kategorî:Nivîskar|*]] 9ngrlnnvycpnwbgeg8gp9keg0slpnwq 14 329890 2093671 2026-09-10T09:59:41Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093671 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093674 2093671 2026-09-10T10:04:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2093674 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jan Dost]] 1m6v72erlvsm61ufyo9kx5mlu9jpwsa 2093676 2093674 2026-09-10T10:07:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2093676 wikitext text/x-wiki {{category more|Jan Dost}}[[Kategorî:Jan Dost]] 33cyxznscft6i0ded6pxyixnv8zqg34 14 329891 2093677 2026-09-10T10:08:17Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093677 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093678 2093677 2026-09-10T10:08:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2093678 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2093679 2093678 2026-09-10T10:10:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2093679 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 49f3zpfja423b67v3gns5282yvfclcr 2093680 2093679 2026-09-10T10:13:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2093680 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] t75v1mcdnyrtakx7feu3li8ardakzer 14 329892 2093691 2026-09-10T10:35:54Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093691 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093692 2093691 2026-09-10T10:37:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2093692 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 13an]] l3452rmwjqmzlh99l2r3k6xed25bdb3 2093693 2093692 2026-09-10T10:38:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2093693 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 13an|.farisî]] 93pdgox7ryrozozwwxw1cixc5kiv8c9 15 329893 2093697 2026-09-10T11:00:46Z Avestaboy 34898 /* Ên an ku ? */ beşeke nû 2093697 wikitext text/x-wiki == Ên an ku ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Hûn çawa nin? Baş in ? '''Pirtûkên zarokan ên li dibistanan derbas dibin''' oder '''Pirtûkên zarokan ku li dibistanan derbas dibin''' ? Kîjan guherto û varyant rast e ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:00, 10 îlon 2026 (UTC) giv6h7bvfd3ex61bcj6wk8rs9ykbio2 2093698 2093697 2026-09-10T11:01:03Z Avestaboy 34898 /* Ên an ku ? */ 2093698 wikitext text/x-wiki == Ên an ku ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Hûn çawa nin? Baş in ? '''Pirtûkên zarokan ên li dibistanan derbas dibin''' an '''Pirtûkên zarokan ku li dibistanan derbas dibin''' ? Kîjan guherto û varyant rast e ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:00, 10 îlon 2026 (UTC) cv426b8xuayfyb1tda3x70i0aythpt1 2093699 2093698 2026-09-10T11:06:52Z Kurê Acemî 105128 /* Ên an ku ? */ Bersiv 2093699 wikitext text/x-wiki == Ên an ku ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Hûn çawa nin? Baş in ? '''Pirtûkên zarokan ên li dibistanan derbas dibin''' an '''Pirtûkên zarokan ku li dibistanan derbas dibin''' ? Kîjan guherto û varyant rast e ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:00, 10 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], '''Pirtûkên zarokan ku li dibistanan derbas dibim'''. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:06, 10 îlon 2026 (UTC) 140mtzfqcvovju29249t57oj6kwuojq 2093700 2093699 2026-09-10T11:06:59Z Kurê Acemî 105128 /* Ên an ku ? */ 2093700 wikitext text/x-wiki == Ên an ku ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Hûn çawa nin? Baş in ? '''Pirtûkên zarokan ên li dibistanan derbas dibin''' an '''Pirtûkên zarokan ku li dibistanan derbas dibin''' ? Kîjan guherto û varyant rast e ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:00, 10 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], '''Pirtûkên zarokan ku li dibistanan derbas dibin'''. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:06, 10 îlon 2026 (UTC) 73dxxd5amnr0lii8b1dew2nivcgyojo