Giovanni Boccaccio

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Giovanni Boccaccio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>911</id>
    <revision>
      <id>2093805</id>
      <parentid>2093065</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1252" sha1="05n4lhzzdikaydxyr7axv3s6811dwlb" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Giovanni Boccaccio
| navê_rastî         = Giovanni Boccaccio
| wêne               = [[Wêne:Boccaccio by Morghen.jpg|250px]]
| sernavê_wêne       = Giovanni Boccaccio bi xêzkirina Raffaello Sanzio Morghen
| roja_jidayikbûnê   = 1313
| cihê_jidayikbûnê   = [[Certaldo]], [[Florans]], [[Toskana]]
| roja_mirinê        = {{Mirin|21|12|1375}} (jiyê wî 62 sal bû)
| cihê_mirinê        = [[Certaldo]], [[Florans]], [[Toskana]]
| hevwelatî          = [[Îtalyan]]
| pîşe               = [[Humanîst]]ê [[ronesans]]ê, [[nivîskar]], [[helbestvan]]
}}
'''Giovanni Boccaccio''' ({{IPA-it|dʒoˈvanni bokˈkattʃo}}) nivîskar û helbestvanê îtalyan ê [[ronesans]]ê bû. Pirtûka wî ''[[Decameron]]'' (&quot;Dekameron&quot;) pir navdar e. 

== Werger ==
Çîroka [[Bazê Nêçîrê]] ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve 2004an ve hatiye [[kurdîkirin]].{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}

{{Çk}}

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Giovanni Boccaccio| ]]
[[Kategorî:Helbestvanên îtalî yên mêr]]
[[Kategorî:Helbestvanên îtalî yên sedsala 14an]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1313]]</text>
      <sha1>05n4lhzzdikaydxyr7axv3s6811dwlb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Celadet Alî Bedirxan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1540</id>
    <revision>
      <id>2093714</id>
      <parentid>2087517</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>/* Girêdanên derve */</comment>
      <origin>2093714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18628" sha1="31qpxo7i7bil76mn1ckt02la5js4g2v" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| navê_jidayikbûnê   = Celadet Alî Bedirxan
| wêne               = Kurdish Writer Mir Celadet Bedir Khan (1893-1951).jpg
| bernav             = Herekol Azîzan,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper|sernav=Bir Kürt aydınının özel hayatı|url=https://www.rudaw.net/turkish/culture/030520161|malper=www.rudaw.net|roja-gihiştinê=2025-05-29}}&lt;/ref&gt; Nêrevan&lt;ref&gt;{{jêder-kovar|kovar=Nûbihar Akademî|nivîskar=Zülküf Ergün|url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/nubihar/issue/65156/954951|sernav=Çend Kêşeyên Veguhestinê ji Kurdîya Soranî bo Kurdîya Kurmancî|cild=4|hejmar=15|sal=2021|r=40}}&lt;/ref&gt;
| sernavê_wêne       = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|26|04|1893}}
| cihê_jidayikbûnê   = Stembol, Împeratoriya Osmanî
| roja_mirinê        = {{Mirin|15|07|1951|26|04|1893|temen=erê}}
| cihê_mirinê        = Şam, Sûrî
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| pîşe               = [[Siyasetmedar]], [[Rojnamevan]] û [[Kurdnasî|Kurdnas]]
| salên_çalak        = 
| serdem             = Sedsala 20an
| rêxistin           = [[Xoybûn]]
| bandorbar          = [[Eliyê Herîrî]], [[Ehmedê Xanî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Melayê Bateyî]]
| bandorker          = [[Wêjeya kurdî]], [[Mehmed Uzun]]
| hevjîn             = [[Rewşen Bedirxan]]
| dê                 = [[Senîha Xanim]]
| bav                = [[Emîn Alî Bedirxan]]
| malbat             = [[Malbata Bedirxaniyan]]
}}
'''Celadet Alî Bedirxan''' bi '''Mîr Celadet''' jî tê zanîn ({{Jidayikbûn|j=1|26|04|1893}}, [[Stembol]] − {{Mirin|m=1|15|07|1951}}, [[Hêcanê]], [[Şam]]), [[siyasetmedar]], [[rojnamevan]], [[nivîskar]], [[dadnas]], [[dîplomat]] û [[zimannas]]ê [[kurd]] bû. Celadet kurê [[Emîn Alî Bedirxan]] û [[Senîha Xanim]]ê bû.

Celadet Alî Bedirxan xwedî û edîtorê [[Hawar (kovar)|Kovara Hawarê]] bû ku tê de çend mexlesan bi kar anîne wekî Herekol Ezîzan, Seydayê Gerok, Mamosteyê Gerok, Cemşîd, Rastedar, Nêrevan, Evîn Cîwelek, Pirsyarkerê Kurdan, Bavê Cemşîd û Sînemxan, Stranvanê Jêlîyan, Paşlavjok, Farisîxwîn, Xeberguhêz, C.A.B, Koçerê Botan, Çîrokbêj, Stranvan, Stranvanê Hawarê, Bijarê Segman, Xwedîyê Hawarê.&lt;ref&gt;{{jêder-tez|paşnav=Altun |pêşnav=Oktay |sernav=HAWAR DERGİSİNİN YAZARLARI VE KÜRT EDEBİYATINDAKİ YERLERİ (NIVÎSKARÊN KOVARA HAWARÊ Û CIHÊ WAN DI EDEBÎYATA KURDÎ DA) |url=https://www.academia.edu/85205435/HAWAR_DERG%C4%B0S%C4%B0N%C4%B0N_YAZARLARI_VE_K%C3%9CRT_1_ |degree=Tez|tarîx=2020|roja-gihiştinê=2026-08-27|weşanger=Unîversîteya Dîcleyê|cih=Diyarbekir|rûpel=23}}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==

Celadet di 26ê nîsana sala 1893an de li Stembolê, ku wê demê beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] bû, hatiye dinê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishacademy.org/?q=node/91 |sernav=Jeladet Bedir Xan (1893-1951) |roja-gihiştinê=2013-03-25 |roja-arşîvê=2017-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923035635/http://www.kurdishacademy.org/?q=node/91 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Celadet yek ji lawên malbata mezin a kurdan [[Malbata Bedirxaniyan]] bû. Ew wekî pêşengê nivîsîna kurdî bi tîpên latînî tê nasîn. Di warê lêkolînên li ser zimanê kurdî de gelek xebitiye û li surgûn û nefiyê kovarên [[Hawar (kovar)|Hawar]] û [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] weşandiye. Xebatên Celadet bûn bingeha wêjeya [[kurmancî]] ya hemdem. Di jiyana xwe ya siyasî da, Celadet beşdarî gelek çalakiyên neteweperwerane bû, ew endamê Xoybûnê û yek ji damezrînerên wê bû.
Piştî şerê Bedirxaniyan dijberî Siltan Ebdilhemîdî, tevî malbata xwe ber bi Yemenê ve hate sirgûn kirin. Piştî ku tevgera rizgarîxwaza tirk bi serokayetiya [[Mustafa Kemal Atatürk]] bi serkeft, mafên kurdan hatin berbendkirin, di vê demê da fermana bidarvekirina Emîn Alî Bedirxan û her sê lawên wî derket. Emîn û lawên xwe Sureya çûn Misrê, Kamûran û Celadet jî çûn [[Almanya]]yê. Wan li wir dest bi xwendina bilind kir. Celadetî xwendina bilind qedand û bawernameya doktoraya Hiqûqê wergirt. Di sala 1930ê, ew hat bajarê Şamê û dest bi xebata niştimanî kir. Di nav zebata Xoybûnê da endamekê pêşeng bû, ew yek ji beşdar û alîkarên Serhildana Agirî bû.

Ji bilî [[zimanê kurdî]] Mîr Celadet bi van zimanan jî dizanibû: [[îngilîzî]], [[fransî]], [[almanî]], [[tirkî]], [[farisî]], [[erebî]], [[rûsî]] û [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]. Kovarên Ronahî û Hawar bi sernivîskariya wî derdiketin.

Nifşa sêyem a Malbata Bedirxaniyan di serê sedsala 20ê da bi Celadet, Kamiran û Rewşen Bedirxan ve destpêdike û xeleka vê malbata serhildêr ya dawiyê ye.
Bêguman di xeleka dawin a Bedirxaniyan da Celadet Bedirxan cîhê heri giring digre. Celadet Alî Bedirxan an jî bi navekê din Mîr Celadet li 26ê Nîsana sala 1893ê li Stenbolê hate cîhanê. Bavê wî ramyar û rewşenbîrê navdar Emîn Alî Bedirxan e ku ew jî yek ji kurên [[Mîr Bedirxan]] e.

Dema Celadet ji dayik bû, malbata wî li Stenbolê li sirgûnê bû. Dayika wî Senîha Xanim Çerkez e. Bavê wî Emîn Elî Mufetişê Dadgeha Stenbolê bû. Her wiha, wî li wan salan da di nav tevgera kurdan da jî cihekê giring digirt.

Ji ber ku Osmaniyan qedexe kiribû malbata Bedirxanî biçin Kurdistanê, Emîn Elî ji bo gihandina zarokên xwe bi çand û zimanê kurdî ji Kurdistanê çîrokbêj dengbêj û mamostayên ziman û qerwaşan dianîn. Yek ji wan nivîskaran jî helbestvanê navdarê kurd [[Hecî Qadirê Koyî]] bû ku ew mamosteyê serekiyê zarokên Emîn Elî Bedirxan bû.

Celadet tevî xwîşk û birayên xwe yên din li ber destê wan mezin bû. Her wiha Bedirxanî ji Stenbolê bi malbatên li sirgûnê yên wekî Şemzînî, Babanî û Cemilpaşayan re jî hevalbendî dikir.

Osmaniyan li malbata Bedirxan gumanan dikirin. Lewma karê fermî didan ber wan û her tim cihê wan diguherandin. Celadet di zaroktiya xwe de tevî bavê xwe di van sirgûnan da derbas kir û li bajarên wekî Stenbol, Îsparta, Edirne, Qonye, Aqqa, Nahlûs û Selanîkê geriya.

Di 18 saliya xwe da Celadet li Stenbolê dest bi dibistana Medresaya Harbiyê dike. Di salên [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê cihanî yê yekem]] da ew wekî mamosteyê gihanidina zabitan xebitî û di ser da li eniya Qefqasê li dijî Rûsan şer kir.

Piştî ku di encama şer da Împeratoriya Osmanî têkçû, û di nav welatparêzên kurd da pêvajoya rêxistinê destpêkir, Celadet li Stenbolê ket nav karên siyasî û bû yek ji hîmdarên Komela Vêkxistina Civaka Kurd. Ew li pey derfeta damezrandina dewleteka kurdî bûn.

Piştî şer dewletên serkeftî yên wekî Brîtanyayê li Kurdistanê ketin hin hewldanan. Celadet li sala 1919ê tevî birayê xwe Kamiran û Ekrem Cemîl Paşa û Faîq Tewfq çû Kurdistanê. Li cem wan Zabitên Siyasî yên Brîtanî Mîcer [[Edward Noel]] jî hebû. Armanca wan amadekariyên Peymana Sewrê bû.

Kemalîstan ku ji gera Celadet û hevalên wî haydar bûn suwar şandin ser wan û ew mecbûr kirin bizivirin. Celadet di vê gera xwe da heta Meletiyê li Kurdistanê geriya û li ser rewşa welat serwext bû.

Di encamê da, li Sewrê, di bin çavdêriya berdevkê kurdan Şerîf Paşa, hin mafên netewî hatin nîşankirin.
Celadet di vê gera xwe ya Kurdistanê da di nav eşîran da gelek metelok, peyv û çîrok jî kom kirin.
Li sala l922ê, dema Kemalîst hatin ser hukmî û Stenbol bidestxist, ji bo serokên kurdan ku di nav wan da Bedirxanî jî hebûn, fermana mirinê derçû.
Li ser vê yekê, Celadet tevî birayên xwe Kamiran, Safter Tewfîq û birazayê xwe Heqî ve li sala 1923ê berê xwe da Almanyayê û li wir dest bi xwendina li zaningehê kir.
Li sala 1925ê, dema li bakûrê Kurdistanê serhildana Şêx Seîdê Pîran destpêkir, Celadet ji bo tevlîbûna serhildanê bi dizî hate Kurdistanê.
Lê heta ku ew giha welat serhildan hatibû şikestin. Ew careka din bi alîkariya eşîrên koçer ji Kurdistanê derket û zivirî Almanyayê.

Di vê navberê da, birayê wî yê biçûk Safter li Almanyayê ji ber nexweşiyê mir. Birayê wî yê din Tewfiq jî zivirî Tirkiyê û li wir bi zora Kemalistan paşnavê xwe kir Çinar û ket xizmeta tirkan. Vasif Çinar birazayê Mîr Bedirxanî jî di vê demê da ji aliyê Mistefa Kemalî ve wekî wezirê perwerdeyê hatibû wezîfedarkirin. Vasif Çinar ji malbata Bedirxanî hatiye derxistin.

Kamûran piştî hatina Celadetî li Almanyayê ma û doktoraya xwe ya hiqûqê dawî kir.

Mîr Celadet piştî dawîkirina zanîngeha hiqûqê bêyî ku doktoraya xwe temam bike hate Qahîre ya Misrê. Bavê wî Emin Elî li ser doşega mirinê bû. Piştî mirina bavê xwe çû Beyrûtê û li wir bicîh bû.
Di van rojan da, li Sûriyê û Beyrûtê gelek rewşenbîrên kurd civiyabûn. Kemalîstan pistî serhildana Şêx Seîdî careka din berê xwe dabû rewsenbîrên kurdan. Yên ku ji ber kêra wan filitîbûn, berê xwe dabûn binxetê.

Celadet piştî ku hate Beyrûtê ket nava tevgera welatparêzên kurd. Di vê navberê da, hewldanên damezrandina rêxistineka neteweyî jî destpêkiribû.

Piştî tevlîbûna Celadet, li 5ê îlona sala 1927ê li Libnanê li bajarê Bêhemdûnê kongreya damezrandina Xoybûnê pêkanî. Di nav damezrênerên Xoybûnê da ji bilî Celadetî rewşenbîrên wekî Dr. Nurî Dêrsimî, Qedrî Can, Dr. Nuredîn Zaza, Memdûh Selîm Wanî, Hemze Bêgê Muksî, Ekrem û Qedrî Cemîl Paşa û serekên herêmî yên wekî Haco Axa, Emînê Perîxanê, Mistefa Şahin Begê Berazî, Bedredinê Hebizbinî û gelekên din jî hebûn.

Yek ji biryarên Xoybûnê ew bû ku ew ji bo piştgiriya serhildana Agiriyê li herêma sinorê binxetê têkevin nav hewldanên leşkerî.

Bi vê armancê Celadet tevî Haco Axa û Resûl Axayê Miheme li herêma Torê tevî suwarên kurd êriş birin ser qereqolên tirkan.

Lê ji ber ku ew negihiştin armancên xwe, Celadet berê xwe da Çiyayê Araratê û tevî serhildêrên Serhedê bû. Li dûmahiyê, ev serhildan jî têkçû û wî tevî Ihsan Nûrî Paşayî xwe avêt Îranê.

Li [[Tehran]]ê Şahê Îranê Mihmed Reza Pehlewî xwest wî bi hin bertîlan ji tevgera kurdan dûr bike û li devereka cîhanê jê ra konsolosiya Îranê pêşniyaz kir. Ji ber ku Celadet ew daxwaza Şah qebûl nekir, ew her wê demê ji Iranê hate derxistin. Piştî Îranê, Celadet demekê li Başûrê Kurdistanê û li Bexdayê ma. Lê Înglîzan nexwest ew li Iraqê bimîne û rê li wî tengkir. Ew careka din jî bi neçarî zivirî [[Sûriyê]] û li Kurdistana rojava xebata xwe meşand.

Li wir tevî endamên malbata Cemil paşayan, Hemzeyê Muksî û Haco Axa bi navê Civata Alikariya kurdên Belengaz komeleyek damezrand. Armanca wan ew bû alikariya kurdên ku ji bakûr revîbûn bikin. Sûriyê wê demê di bin dagirkeriya Fransayê da bû û têkiliyên Fransî û Kemalîstan baş bûn. Ji ber zixtên tirkan, fransiyan jî nedixwest ew li Kurdistanê bimîne. Li tebaxa sala 1930ê tevî rewşenbîr û serhildêrên kurd ên din bi zorê li Şamê hate bicîhkirin.

Xebatên siyasî ên bêencam û dorpêçana dewletên serdest berê Celadetî dabû rêyeka din. Rewşa herêmê jî êdî dest nedida ku kurd ji bo hevkariyê dewleteka alîgir bibînin an jî serhildaneka neteweyî birêbixin. Hin sedemên din jî ku Celadet her bi rewşeka nû ve dehf dabûn, rewşa navxweyî ya kurdan bû. Di nav kurdan da xwendin û nivisandin û karê rewşenbirî gelek kêm bû. Li dûmahiyê, ew gehişt bû wê baweriyê ku ji bo şiyarkirina kurdan divê karê rewşenbîrî bike û biryara xwe da.

Li rojên sirgûniya Şamê Celadet dest bi karê zimanzanî û çêkirina elfabêyeke kurdî kir. Li gor fikra Celadetî, ew li encama muqayeseya gelek ziman û elfabêyan gihişt hindê ku elfabeya latînî dikaribû berî li nivîsîna kurdî vebike. Ji xwe ew ji sala 1919ê ve xwedî vê baweriyê bû û li Almanyayê li ser etîmolojiyê jî xebitîbû.

Helbet, ji bo pêkanîna raman û îdealên xwe kovarek ji wî ra lazim bû. Li sala 1931ê ji dewleta [[Fransî]] destûr girt ku li Sûriyê kovarekê derbixe.

Piştî amadekariyan, li {{dîrok|15|gulan|1932}} hejmara yekê ya Hawarê gihand xwendevanan. Armanca Mîr Celadet ewe bu ku alfebeya kurdî-latînî bi vê kovarê li seranserê Kurdistanê belav bike. Mîr Celadet li kovara Hawarê de jî diyar kiriye ku ji bo yekxistina alfabeya kurdî çendîn name ji bo Tewfîq Wehbî nivîsandine, lê mixabin tu bersîv wernegirtiye. Ji ber wê yekê jî li kovara Hawarê de dest bi nivîsandina zaravayê Soranî (latînî) kiriye.

Her li wê salê kitêba xwe ya gramerê ya bi navê &quot;Bingehên gramera kurdmancî&quot; çap kir.

Celadet Bedirxan li Şamê di rewşeka nebaş da dijiya. Kemalistan li Tirkiyê dest dabû ser hemî mal û mulkê malbata wan. Celadet ji ber sedemên aborî mecbûr ma ku mamostetiya zimanê Fransî û parêzeriyê bike.

Ew li kolana Salihiye di odeyekê da dima. Ev ode navenda Hawarê, mêvanxane û cihê razanê jî bû. Çavên wî li bendê bûn ku careka din derfetekê bibîne ku bikare biçe Kurdistanê. Lê piştî ku serhildana Malbata Eliyê Yûnis jî hate tefandin, wî fahmkir ku di paşeroja nêz da ew derfet çênabe.

Ji bo vê yekê wî biryara zewacê girt û li sala 1935ê li Şamê bi dotmama xwe Rewşen Xanimê ra zewicî. Rewşen xanimê wê demê mamosteyî dikir.

Di zewaca wan da bi navên Cemşîd û Sînemxan du zarokên wan çêbûn. Her wiha, kurekê wan bi navê Safter jî hîn di yeksaliya xwe da miribû. Keça Rewşenxanê ya ji şûyê (mêrê) wê yê yekê bi navê Useyma bû li ba wan dima. Ji zarokên Celadet, Cemşîd li Almanyayê doktorî xwend û li sala 1999ê çû ser dilovaniya xwe. Ji Cemşîd kurek û keçek bi navên Kurd û Evîn hene. Kurd li Almanyayê doktorî qedandiye û niha jî li wir karê xwe didomîne. Evîn jî çalakvaneka civakiye û ew jî niha li Almanyayê dijî.

Her wiha, keça wan Sînemxan niha tevî malbata xwe li Hewlêra paytexta Herêma Kurdistanê dijî. Sînemxan li gel nivîskar û endezyarê neftê [[Salah Sadallah]] jiyana hevjîniyê pêkaniye û wê jî du zarokên bi Navê Dilnaz û Azad heye. Dilnaz li Zanîngeha Sorbuna Fransa beşa wergeriyê qedandiye û niha jî li gel zarokên xwe (Ciwan, Mîro, Alan) li Parîsê dijî. Azad Endezyarê Karebayêye û wî jî kurek bi navê Alan heye. Ew jî niha li Qeterê dijî. Sînemxan Bedirxan hewl dide hemû berhemên Bedirxaniyan kom bike û ji nû ve çap bike. Heta niha nêzîkî bîst û pênc berhemên Bedirxaniyan û berhemên hevjîna xwe Salah Sadallah çap kiriye.
Niha bernameya wê ya herî girîng amadekirina Ansiklopediya Bedirxan e ku îsal {{dîrok|15|05|2011}} li roja derxistina kovara Hawarê amadekariyên Ansîklopediya Bedirxan hate ragihandin. Armanca vê Ansîklopediyayê ewe ku hemû berhemên Bedirxaniyan li nav vê ansîklopediyayê kom bike û pêşkêşî xwendevanên kurdî bike.
Useyma jî niha tevî malbata xwe(sê keç Şîrîn, Nesrîn, Ruşen) li Beyruta Libnanê dijîn.
Bi destpêka Şerê Cîhanî zextên siyasiyên li ser rewşenbîrên kurd li Sûriyê careka din destpêkir. Dewleta Fransî di nav salên 1943ê û 46ê da bi zorê rûniştina li Şamê li ser Celadet ferzkir. Qedexe bû ku ew ji Şamê derbikeve. Ev bi zorê rûniştina li Şamê ji aliyê rejîma Sûriyê ve jî heta 1948ê hate domandin. Piştî destpêka Şerê Cîhanî yê Duyê Celadet dest bi karên rojnamevaniyê kir û li sala 1942ê li Şamê Kovara Ronahî weşand.

Pênç hejmarên Ronahiyê yên pêşîn li ser nûçeyên Şerê cîhanî bûn. Di demên paşîn da jî êdi Ronahî kovareka xwerû kurdî bû û bi nivîsên li ser ziman, wêje û çanda kurd hatibû xemilandin. Piştî ku li sala 1943ê Hawar hate rawestandin jî, Mîr Celadet giranî da ser Ronahiyê.

Hingê birayê wî, Kamiran, jî li Libnanê kovareka kurdî-fransî bi navê Roja Nû derdixist. Serpêhatiya_kovara Ronahî jî heta sala 1945 ê ajot.

Mîr Celadet di jiyana xwe ya rewşenbîrî da ji bilî xebatên kovar derxistinê gelek pirtûk jî nivîsîn. Her wiha, ji bilî kovarên ku wî derdixistin, di gelek kovarên kurdî û yên zimanên din da jî nivîsiye. Ji ber tengasiyên aborî, Mîr Celadet li sala 1950ê li gundê Hecanê, ku nêzî Şamê bû, dest bi karê çandinê kir. Ji bo debara malbata xwe, ew mecbûr mabû karekî wiha bike.

Her çende gelek hevalên wî yên dewlemend hebûn û wan dixwest alîkariya wî bikin jî, wî alîkarî qebûl nedikir. Li Gundê Hecanê ji bo avdana pembûyê zeviyên ku diajot bîreka mezin kola. Di nameyên ku ji malbata xwe ra dinivisîne navê wê bîrê danîbû Bîra Qederê.

Mîr Celadet li 15ê tîrmeha sala 1951ê li gundê Hêcanê nêzîkî Şamê çû ser dilovaniya Xwedê û termê wî li kêleka bapîrê wî, Mîr Bedirxanî, li Goristana Mewlana Xalidê Nexşebendî li taxa kurdan li Şamê hate veşartin.

Li van salên dawî de hinek nûçe derdikevin ku qaşo Celadet Bedirxan ji aliyê dezgehê hewalgiriya(îstîxbarata) dûgela Suriye ve hatiye kuştin. Lê belê heta niha tu belgeyek di vî derbarî de tûneye û zarokên Mîr Celadet (Sînemxan û Useyma Bedirxan) jî di vî derbarî de didin zanîn ku ev nûçe bê bingehin û ji gote gotan pêkhatiye.

== Berhem ==
* [[Elifba Kurdî (pirtûk)|Elifba Kurdî]]
* [[Rêzimana Kurdî]]
* [[Rûpelên Elfabê]]
* [[Ferhenga Bedirxan|Ferhenga Kurdî]]
* [[Rêzimana Elifbaya kurdî]]
* [[Dîbaca nimêjên îzêdiyan]]

== Binêre ==
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]
* [[Klasîkên kurdî]], nivîseke Celadet Bedirxan

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Malbata Bedirxaniyan (Emîn Alî Bedirxan)}}
{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}

{{DEFAULTSORT:Bedirxan, Celadet Ali}}
[[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1893]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
[[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Malbata Bedirxaniyan]]
[[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]]
[[Kategorî:Mirin 1951]]
[[Kategorî:Mîrên kurd]]
[[Kategorî:Neteweperwerên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên ji Stembolê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Xoybûn]]
[[Kategorî:Zimannasên kurd]]</text>
      <sha1>31qpxo7i7bil76mn1ckt02la5js4g2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in</title>
    <ns>4</ns>
    <id>4082</id>
    <revision>
      <id>2093773</id>
      <parentid>2087203</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2093773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27303" sha1="enc1klfz1iyh0g5huibkegrforbflyn" xml:space="preserve">{{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}}
Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin.

Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|-
!Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce
|-
|[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD''
|-
|[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD''
|-
|[[#Ol|Ol]]||22||''TBD''
|-
|[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD''
|-
|[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD''
|-
|[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD''
|-
|[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD''
|-
|[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD''
|-
|[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD''
|-
|[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD''
|-
|[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD''
|-
|[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD''
|-
!'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000'''
|}&lt;small&gt;Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)&lt;/small&gt;

== Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == 

=== Fîlozof û zanyarên civakî ===

# [[Arîstotelês]]
# [[Simone de Beauvoir]]
# [[Çanakya]]
# [[Konfuçyus]]
# [[René Descartes]]
# [[Sigmund Freud]]
# [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]]
# [[Martin Heidegger]]
# [[Ibn Xeldûn]]
# [[Immanuel Kant]]
# [[John Maynard Keynes]]
# [[John Locke]]
# [[Niccolò Machiavelli]]
# [[Karl Marx]]
# [[Friedrich Nietzsche]]
# [[Platon]]
# [[Jean-Jacques Rousseau]]
# [[Jean-Paul Sartre]]
# [[Sima Qian]]
# [[Adam Smith]]
# [[Sokratês]]
# [[Voltaire]]
# [[Max Weber]]
# [[Ludwig Wittgenstein]]
# [[Zhu Xi]]

=== Kesên dînî û teolojiyê ===
# [[Îbrahîm]]
# [[Buda]]
# [[Îsa]]
# [[Martin Luther]]
# [[Meryem]]
# [[Mûsa]]
# [[Mihemed]]
# [[Şêx Adî]]
# [[Xezalî]]
# [[Zerdeşt]]

=== Rêberên sîyasî ===

# [[Abraham Lincoln]]
# [[Adolf Hitler]]
# [[Daryûsê Mezin]]
# [[Augustus]]
# [[Cengîz Xan]]
# [[Charlemagne]]
# [[Mistefa Barzanî]]
# [[Che Guevara]]
# [[Ekberê Mezin]]
# [[Qazî Mihemed]]
# [[Franklin Delano Roosevelt]]
# [[George Washington]]
# [[Îskenderê Mezin]]
# [[Leyla Qasim]]
# [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]]
# [[Josef Stalin]]
# [[Julius Caesar]]
# [[Konstantînê Mezin]]
# [[Kûruşê Mezin]]
# [[Kiyaksar]]
# [[Louis XIV.]]
# [[Mahatma Gandî]]
# [[Mao Zedong]]
# [[Martin Luther King]]
# [[Napoléon Bonaparte]]
# [[Nelson Mandela]]
# [[Omer ibn Xetab]]
# [[Otto von Bismarck]]
# [[Peterê Mezin]]
# [[Qin Shi Huang]]
# [[Rosa Luxemburg]]
# [[Selahedînê Eyûbî]]
# [[Simón Bolívar]]
# [[Siltan Silêmanê Qanûnî]]
# [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]]
# [[Tîmûrleng]]
# [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]]
# [[Winston Churchill]]

=== Dahêner, zanyar û matematîknas ===

# [[Alan Turing]]
# [[Albert Einstein]]
# [[Arşîmed]]
# [[Brahmagupta]]
# [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]]
# [[Carl Linnaeus]]
# [[Charles Darwin]]
# [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]]
# [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]]
# [[Xwarezmî]]
# [[Enrico Fermi]]
# [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]]
# [[Erwin Schrödinger]]
# [[Galen]]
# [[Galileo Galilei]]
# [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]
# [[Henry Ford]]
# [[Isaac Newton]]
# [[Îbn Sîna]]
# [[James Clerk Maxwell]]
# [[James Joule]]
# [[James Watt]]
# [[Johann Gutenberg]]
# [[Johannes Kepler]]
# [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]]
# [[Louis Pasteur]]
# [[Marie Curie]]
# [[Max Planck]]
# [[Michael Faraday]]
# [[Nîkola Têsla]]
# [[Nîkolaws Kopernîkus]]
# [[Thomas Alva Edison]]
# [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]]

=== Hunermend û mîmar ===

# [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]]
# [[Andy Warhol]]
# [[Diego Velázquez]]
# [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]]
# [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]]
# [[Frida Kahlo]]
# [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]]
# [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]]
# [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]]
# [[Leonardo da Vinci]]
# [[Michelangelo]]
# [[Mîmar Sînan]]
# [[Pablo Picasso]]
# [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]]
# [[Raffaello Sanzio]]
# [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]]
# [[Salvador Dalí]]
# [[Vincent van Gogh]]

=== Kompozîtor û muzîkvan ===

# [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]]
# [[Antonio Vivaldi]]
# [[Frédéric Chopin]]
# [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]]
# [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]]
# [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]]
# [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]]
# [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]]
# [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]]
# [[Johann Sebastian Bach]]
# [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]]
# [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]]
# [[Ludwig van Beethoven]]
# [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]]
# [[Michael Jackson]]
# [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]]
# [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]]
# [[The Beatles]]
# [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]]
# [[Wolfgang Amadeus Mozart]]

=== Derhêner û nivîskarên fîlman ===

# [[Akira Kurosawa]]
# [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]]
# [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]]
# [[George Lucas]]
# [[Ingmar Bergman]]
# [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]]
# [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]]
# [[Stanley Kubrick]]
# [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]]
# [[Walt Disney]]

=== Nivîskar, şanonivîs û helbestvan ===
# [[Aleksandr Pûşkîn]]
# [[Anton Çexov]]
# [[Charles Dickens]]
# [[Dante Alighieri]]
# [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]]
# [[Franz Kafka]]
# [[Fyodor Dostoyevskî]]
# [[Gabriel García Márquez]]
# [[Geoffrey Chaucer]]
# [[Hafizê Şîrazî]]
# [[Hans Christian Andersen]]
# [[Homer]]
# [[James Joyce]]
# [[Jane Austen]]
# [[Johann Wolfgang von Goethe]]
# [[Jorge Luis Borges]]
# [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]]
# [[Tolstoy]]
# [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]]
# [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]]
# [[Marcel Proust]]
# [[Mark Twain]]
# [[Matsuo Bashō]]
# [[Miguel de Cervantes]]
# [[Molière]]
# [[Nacîb Mahfûz]]
# [[Ovidius]]
# [[Rabindranath Tagore]]
# [[Sofoklês]]
# [[Vergilius]]
# [[Victor Hugo]]
# [[William Shakespeare]]

=== Vebîner û gerokvan ===
# [[Christopher Columbus]]
# [[Ferdinand Magellan]]
# [[Hernán Cortés]]
# [[Îbn Betûte]]
# [[Jacques Cartier]]
# [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]]
# [[Marco Polo]]
# [[Neil Armstrong]]
# [[Roald Amundsen]]
# [[Vasco da Gama]]
# [[Yuri Gagarin]]
# [[Zheng He]]

== Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Ateîzm]]
# [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]]
# [[Diyalektîk]]
# [[Epîstemolojî]]
# [[Estetîk]]
# [[Exlaq]]
# [[Felsefe]]
# [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]]
# [[Mentiq]]
# [[Materyalîzm]]
# [[Rastî]]
# [[Vîna azad]]
# [[Zanîn]]

== Dîn ==

# [[Bûdîzm]]
# [[Dîn]]
# [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]]
# [[Giyan]]
# [[Hinduîzm]]
# [[Îslam]]
## [[Sinnî]]
## [[Şîa]]
# [[Mîtolojî]]
# [[Xwedê]]
## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]]
## [[Pirxwedayî]]
# [[Xiristiyanî]]
## [[Dêra Katolîk]]
## [[Protestanîzm]]
# [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]]
# [[Cihûtî]]
# [[Elewîtî]]
# [[Yarsan]]
# [[Êzidîtî]]
# [[Taoîzm]]
# [[Zerdeştîtî]]

== Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==

# [[Perwerde]]
# [[Şaristanî]]
# [[Civak]]

=== Psîkolojî ===
# [[Aqil]]
# [[Hizir]]
# [[Hest]]
# [[Evîn]]
# [[Psîkolojî]]
# [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]]

=== Malbat û têkilî ===
# [[Jin]]
# [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]]
# [[Law]]
# [[Malbat]]
# [[Mêr]]

=== Siyaset ===
# [[Bîrdozî]]
## [[Anarşîzm]]
## [[Faşîzm]]
## [[Kapîtalîzm]]
## [[Komunîzm]]
## [[Şopparêzî]]
## [[Lîberalîzm]]
## [[Marksîzm]]
## [[Neteweperwerî]]
## [[Sosyalîzm]]
# [[Dîplomasî]]
# [[Dewlet]]
# [[Hikûmet]]
## [[Dîktatorî]]
## [[Komar]]
## [[Monarşî]]
## [[Demokrasî]]
## [[Kolonîtî]]
# [[Împeryalîzm]]
# [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]]
# [[Propaganda]]
# [[Siyaset]]

=== Kar û aborî ===
# [[Aborî]]
# [[Bazirganî]]
# [[Dirav]]
## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]]
## [[Euro]]
# [[Sermaye]]
# [[Pere]]
# [[Pîşesazî]]
# [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]]

=== Hiqûq ===
# [[Destûr]]
# [[Hiqûq]]

=== Rêxistinên navneteweyî ===
# [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]]
# [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]]
# [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]]
# [[Yekîtiya Erebî]]
# [[NATO]]
# [[Neteweyên Yekbûyî]]
## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]]
## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]]
## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]]
## [[UNESCO]]
# [[OPEC]]
# [[Xelata Nobelê]]
# [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]]
# [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]]
# [[Yekîtiya Afrîkayê]]
# [[Yekîtiya Ewropayê]]

=== Şer û leşkerî ===
# [[Aştî]]
# [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]]
# [[Şer]]
## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]]
# [[Terorîzm]]

=== Pirsgirêkên civakî ===
# [[Cezayê mirinê]]
# [[Dîskrîmînasyon]]
## [[Nîjadperestî]]
# [[Femînîzm]]
# [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]]
# [[Mafên mirovan]]
# [[Xizanî]]
# [[Xulamtî]]
# [[Zarokjiberbirin]]

== Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Ziman]]
# [[Zimannasî]]
# [[Gramer]]
# [[Peyv]]
## [[Vac]]
## [[Kîtek]]
# [[Pergala nivîsê]]
## [[Alfabeya erebî]]
## [[Alfabeya yewnanî]]
## [[Alfabeya latînî]]
## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]]
## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]]
# [[Xwendewarî]]
# [[Werger]]
# [[Wêje]]
## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]]
### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]''
## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]]
### ''[[Hezar û yek şev]]''
## [[Roman]]
### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]]
## [[Helbest]]
### ''[[Destana Gilgamêş]]''
### ''[[Îlyada]]''
### ''[[Şahname]]''
## Deqên Olî
### ''[[Incîl]]''
### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]]
### ''[[Quran]]

# Zimanên taybet
## [[Zimanê almanî|Almanî]]
## [[Zimanê bengalî|Bengalî]]
## [[Zimanê çînî|Çînî]]
## [[Zimanê erebî|Erebî]]
## [[Zimanê fransî|Fransî]]
## [[Zimanê yewnanî|Grekî]]
## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]]
## [[Zimanê îbranî|Îbranî]]
## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
## [[Zimanê japonî|Japonî]]
## [[Zimanê korêyî|Korêyî]]
## [[Zimanê kurdî|Kurdî]]
## [[Zimanê latînî|Latînî]]
## [[Zimanê farsî|Farsî]]
## [[Zimanê portûgalî|Portugalî]]
## [[Zimanê rûsî|Rûsî]]
## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]]
## [[Zimanê spanî|Spanî]]
## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]]
## [[Zimanê tirkî|Tirkî]]

== Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
{{div col|2}}
# [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]]
# [[Pîvan]]

=== Giranî, qebare û dûrahî ===
# [[Kîlogram]]
# [[Lîtir]]
# [[Metre]]

=== Dem ===
# [[Salname]]
## [[Salnameya gregorî]]
# [[Saet]]
# [[Sanî]]
# [[Roj]]
# [[Sal]]
# [[Beşa saetê]]
{{div col end}}

== Zanist ==
# [[Zanist]]
# [[Xweza]]

=== Stêrnasî ===
{{div col|2}}
# [[Teqîna Mezin]]
# [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]]
# [[Galaksî]]
## [[Kadiz]]
# [[Gerdûn]]
# [[Gerstêrk]]
## [[Erd]]
## [[Jupîter]]
## [[Mars]]
## [[Neptûn]]
## [[Saturn]]
## [[Tîr]]
## [[Ûranûs]]
## [[Venûs]]
# [[Asteroîd]]
# [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]]
# [[Heyv]]
# [[Çala Reş]]
# [[Pergala Rojê]]
# [[Stêrk]]
## [[Roj]]
# [[Stêrnasî]]
{{div col end}}

=== Biyolojî ===
# [[Biyolojî]]
# Materyalên biyolojîk
## [[DNA]]
## [[Enzîm]]
## [[Hormon]]
## [[Proteîn]]
# [[Riweknasî]]
# [[Ekolojî]]
## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]]
# [[Jiyan]]
# [[Mirin]]
## [[Xwekujî]]
# [[Dabeşandina biyolojîk]]
## [[Cure]]

==== Pêvajoyên biyolojîk ====
{{div col|2}}
# [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]]
## [[Fotosentez]]
## [[Hormonên herisê]]
## [[Henase]]
# [[Pêşveçûn]]
# [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]]
## [[Ducanî]]
## [[Seks]]
{{div col end}}

==== Organîzma ====
# [[Alga]]
# [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]]
# [[Bakterî]]
# [[Karok]]
# [[Organîzm]]
# [[Plant]]
## [[Dar]]
## [[Fêkî]]
## [[Kulîlk]]
# [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]]
# [[Heywan]]
## [[Artropod]]
### [[Mêş û mûr]]
#### [[Mêşhingiv]]
#### [[Morî]]
#### [[Mixmixk]]
### [[Pîrevonk]]
## [[Chordate]]
### [[Bejavî]]
### [[Balinde]]
#### [[Kewok]]
#### [[Mirîşk]]
### [[Xijende]]
#### [[Kosî]]
#### [[Mar]]
### [[Guhandar]]
#### [[Beraz]]
#### [[Cirdon]]
#### [[Çêlek]]
#### [[Hêştir]]
#### [[Hesp]]
#### [[Kêvroşk]]
#### [[Mirov]]
#### [[Pisîk]]
#### [[Prîmat]]
#### [[Mih]]
#### [[Seg]]
#### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]]
### [[Masî]]
#### [[Segmasî]]
## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]]
## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]]

==== Anatomî ====
# [[Anatomî]]
# [[Koendama hestê]]
## [[Poz]]
## [[Çav]]
## [[Guh]]
## [[Çêjtin]]
# [[Sîstema gera xwînê]]
## [[Dil]]
## [[Xwîn]]
# [[Koendama herisê ya mirovan]]
## [[Kezeb]]
## [[Rûviya zirav]]
## [[Rûviya stûr]]
# [[Koendama henaseyê]]
# [[Sîstema hormonan]]
# [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]]
# [[Koendama demarê]]
## [[Demar]]
## [[Mêjî]]
# [[Kakût]]
# [[Xane]]
# [[Masûlke]]
# [[Çerm]]

=== Tenduristî û bijîşkî ===
# [[Bijîşkî]]
# [[Derman]]
## [[Dermanên dijbakterî]]
# [[Diransazî]]
# [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]]
# [[Nexweşî]]
# [[Pandemî]]
# [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]]
# [[Tenduristî]]
# [[Vaksîn]]
# [[Vîrus]]
==== Nexweşî û Rewşên Taybet ====
# [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]]
## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]]
## [[Titûn]]
# [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]]
## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]]
## [[Korîtî]]
# [[Epîlepsî]]
# [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]]
# [[Arsim]]
# [[Bedxwerî]]
# [[Krîza dil]]
# [[Lerzeta]]
# [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]]
# [[Psîkopatî]]
# [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]]
# [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]]
# [[Nexweşiya şekir]]
# [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]]
## [[AIDS]]
# [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]]
# [[Penceşêr]]
# [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]]
# [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]]
# [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]]
# [[Tuberkuloz]]
# [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]]
# [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]]

=== Kîmya ===
# [[Biyokîmya]]
# [[Element]]
## [[Alûmînyûm]]
## [[Mis]]
## [[Hesin]]
## [[Hîdrojen]]
## [[Karbon]]
## [[Nîtrojen]]
## [[Oksîjen]]
## [[Pîl]]
## [[Sîstema vedorî ya elementan]]
## [[Zêr]]
## [[Zîv]]
# [[Kîmya]]
# [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]]
## [[Alkol]]
## [[Karbohîdrat]]
## [[Lîpîd]]
# [[Molekul]]
# [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]]
## [[Asîd]]
## [[Baz]]
## [[Xwê]]

=== Zanistên erdê ===
# [[Avhewa]]
# [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]]
# [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]]
# [[Erdhej]]
# [[Guherîna avhewayê]]
# [[Hewa]]
## [[Ba]]
## [[Baran]]
## [[Berf]]
## [[Ewr]]
## [[Bagera bihêz a tropîkal]]
## [[Tornado]]
# [[Jeolojî]]
## [[Kevir]]
## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]]
### [[Elmas]]
## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]]
# [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]]
## [[Lehî]]
## [[Tsûnamî]]
# [[Volkan]]

=== Fîzîk ===
# [[Fîzîk]]
# [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]]
# [[Atom]]
# [[Wize]]
## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]]
# [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]]
## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]]
## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]]
## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]]
### [[Reng]]
# [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]]
# [[Hêz]]
## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]]
### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]]
## [[Rakêş]]
## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]]
## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]]
# [[Kişanek]]
# [[Bariste]]
# [[Kanza]]
## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]]
# [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]]
# [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]]
## [[Gaz]]
## [[Şile]]
## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]]
## [[Biring]]
# [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]]
# [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] [[:en:radioactivity|(en)]]
# [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]]
# [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]]
# [[Nîvragihbar]]
# [[Deng]]
# [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]]
## [[Leza ronahiyê]]
# [[Germahî]]
# [[Dem]]
# [[Termodînamîk]]
# [[Valahî]]

=== Matematîk ===
# [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]]
## [[Analîza hejmarî]] [[:en:Numerical analysis|(en)]]
## [[Hevkêşeya dîferensiyel]]
# [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]]
## [[Hejmar]]
## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]]
## [[Bîrdoza jimare]]
# [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]]
## [[Cebîra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]]
## [[Hejmarên kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]]
## [[Wekhevî]]
# Îhtîmal û îstatîstîk
## [[Dibetî]] [[:en:Probability|(en)]]
## [[Amar]]
# [[Geometrî]]
## [[Hoke]]
## [[Pi]]
## [[Rûerd]]
## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]]
## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]]
## [[Teorema Pîtagoras]]
## [[Trîgonometrî]]
# Lojîk û bingeh
## [[Bêdawî]]
## [[Fonksîyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]]
## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]]
## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]]
# [[Matematîk]]

== Xwarin û çandinî ==
=== Çandinî ===
# [[Çandinî]]
## [[Avdan]]
## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]]
## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]]

=== Xwarin ===
# [[Biharat]]
# [[Bindeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]]
# [[Goşt]]
# [[Hingiv]]
# [[Mûz]]
# [[Nan]]
# [[Penîr]]
# [[Sêv]]
# [[Dan]]
## [[Birinc]]
## [[Ceh]]
## [[Garis]]
## [[Baçîk]]
## [[Genim]]
# [[Narinc]]
# [[Soya]]
# [[Şekir]]
# [[Çoklata]]
# [[Tirî]]
# [[Xwarin]]
# [[Xwê]]
# [[Sebze]]
## [[Kartol]]

=== Vexwarin ===
# [[Av]]
# [[Avmêwe]]
# [[Bîra]]
# [[Çay]]
# [[Qehwe]]
# [[Şerab]]
# [[Şîr]]
== Teknolojî ==
# [[Bîoteknolojî]]
# [[Endezyarî]]
## [[Makîne]]
## [[Çerxe]]
## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]]
## [[Robot]]
# [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]]
# [[Nanoteknolojî]]
# [[Cil]]
## [[Pembû]]
# [[Teknolojî]]
=== Ragihandin ===
# [[Agahî]]
## [[Ensîklopedî]]
# [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]]
# [[Pirtûkxane]]
## [[Pirtûk]]
# [[Pêragihandin]]
# [[Rojnamegerî]]
## [[Rojname]]
# [[Telefon]]
=== Elektronîk ===
# [[Elektronîk]]
## [[Frekans]]
## [[Sirêma elektrîkê]]
# Pêkhate
## [[Tirûş]]
## [[Diod]]
## [[Înduktor]]
## [[Kondansator]]
## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]]
## [[Transîstor]]
==== Kompûter û înternet ====
# [[Jîriya destkarî]]
# [[Înternet]]
## [[E-Peyam]]
## [[World Wide Web]]
# [[Kompûter]]
## [[Hard dîsk]]
## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]]
# [[Nermalav]]
# [[Pergala xebatê]]
# [[Teknolojîya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]]
## [[Algorîtma]]
# [[Zimanê bernamekirinê]]
=== Enerjî û sotemenî ===
# [[Agir]]
# [[Elektrîk]]
## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]]
# [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]]
# [[Motor]]
## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]]
## [[Motorê kombustiyona navxweyî]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]]
# [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]]
=== Materyal ===
# [[Cam]]
# [[Dar]]
# [[Kaxez]]
# [[Plastîk]]
=== Veguhastin ===
# [[Balafir]]
# [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]]
# [[Bisîklet]]
# [[Keştî]]
# [[Otomobîl]]
# [[Trên]]
# [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]]
=== Çek ===
# [[Çek]]
## [[Çek (amûr)]]
### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]]
## [[Çeka nukleerî]]
## [[Şûr]]
# [[Tank]]
# [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]]
## [[Barût]]

== Huner û şahî ==
# [[Çand]]
# [[Dans]]
# [[Huner]]
## [[Komîks]] [[:en:Comics|(en)]]
## [[Kûzikvan]] [[:en:Pottery|(en)]]
## [[Peyker]]
## [[Nîgar]]
## [[Wênekêşî]] ye [[:en:Photography|(en)]]
# [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]]
# [[Şano]]
# [[Xweşnivîsî]]
=== Avahîsazî û endezyariya şaristanî ===
# [[Avahîsazî]]
# [[Bendav]]
# [[Birc]]
# [[Kemer]]
# [[Pir]]
# [[Piramîd]]
# [[Kanal]]
# [[Qube]]
# [[Xanî]]
# Avahiyên taybet
## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]]
## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]]
## [[Bendava Sê Newala]]
## [[Birca Eiffel]]
## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]]
## [[Girê Mirazan]]
## [[Keleha Hewlêrê]]
## [[Kolezyûm]]
## [[Pîramîdên Gîzeyê]]
## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]]
## [[Peykerê Azadiyê]]
## [[Tac Mehel]]
=== Fîlm, radyo û televîzyon ===
# [[Fîlm]]
## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]]
# [[Radyo]]
# [[Televîzyon]]
=== Muzîk ===
# [[Dengbêjî]]
# [[Muzîk]]
# [[Stran]]
# Cureyên muzîkê yên taybet
## [[Blues]]
## [[Hîp hop]]
## [[Cez]]
## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]]
## [[Muzîka klasîk]]
### [[Opera]]
### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]]
## [[Muzîka rock]]
## [[Reggae]]
## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]]
## [[Flamenko]]
# Amûrên muzîkê yên taybet
## [[Bilûr]]
## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]]
## [[Gîtar]]
## [[Keman]]
## [[Piyano]]
## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]]
=== Rekreasyon ===
# [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]]
## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]]
# [[Lîstik]]
## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]]
## [[Lîstika vîdyoyê]]
## [[Nerd]]
## [[Sedrenc]]
# [[Lîstikên Olîmpiyadê]]
# [[Leyzok]]
# [[Melevanî]]
# [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]]
# [[Werziş]]
## [[Atletîzm]]
## Lîstikên bi top
### [[Basketbol]]
### [[Beyzbol]]
### [[Futbol]]
### [[Golf]]
### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]]
### [[Yekîtiya Ragbî]]
### [[Tenîs]]
== Dîrok ==
# [[Dîrok]]
==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ====
# [[Berî dîrokê]]
# [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]]
# [[Împeratoriya Romê]]
# [[Mezopotamya]]
# [[Misira kevnare]]
# [[Serdema bronzî]]
# [[Serdema hesinî]]
# [[Serdema kevirî]]
# [[Sumer]]
# [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]]
# [[Xanedana Han]]
# [[Xanedana Tang]]
# [[Yewnanistana kevnare]]
=== Dîroka kurd ===
# [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]]
# [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]]
# [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
# [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]]
# Dewletên dîrokî
## [[Xanedana Eyûbî]]
## [[Merwaniyan|Dewleta Merwanîyan]]
## [[Împeratoriya Med]]
## [[Împeratoriya Hexamenişî]]
==== Serdema Navîn û Ronesans ====
# [[Aztek]]
# [[Împeratoriya Bîzansê]]
# [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]]
# [[Împeratoriya Mongolî]]
# [[Împeratoriya Osmanî]]
# [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]]
# [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]]
# [[Ronesans]]
# [[Seferên Xaçperestan]]
# [[Serdema Navîn]]
# [[Vîkîng]]
# [[Xanedana Ming]]
# [[Xanedana Ebasiyan]]

==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ====
# [[Almanyaya Nazî]]
# [[Apartheid]]
# [[Holokost]]
# [[Împeratoriya Brîtanî]]
# [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]]
# [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]]
# [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]]
# [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]]
# [[Şerê Cîhanê yê Duyem]]
# [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]
# [[Pevçûna Rojhilata Navîn]]
# [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]]
# [[Şerê Sar]]
# [[Şerê Viyetnamê]]
# [[Şoreşa Fransayê]]
# [[Şoreşa Pîşesaziyê]]
# [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]]
# [[Xanedana Qing]]
# [[Yekîtiya Sovyetê]]

== Erdnîgarî ==
# [[Bajar]]
# [[Çem]]
# [[Çiya]]
# [[Beyaban]]
# [[Daristan]]
# [[Derya]]
# [[Erdnîgarî]]
# [[Okyanûs]]
# [[Parzemîn]]
# [[Cemsera Bakur]]
# [[Cemsera Başûr]]

=== Parzemîn û herêmên sereke ===
# [[Afrîka]]
# [[Amerîkaya Bakur]]
# [[Amerîkaya Başûr]]
# [[Antarktîka]]
# [[Asya]]
# [[Ewropa]]
# [[Okyanûsya]]
# [[Rojhilata Navîn]]

=== Welat ===

==== Afrîka ====
# [[Afrîkaya Başûr]]
# [[Cezayîr]]
# [[Etiyopya]]
# [[Kongoya Demokratîk]]
# [[Misir]]
# [[Nîjerya]]
# [[Sûdan]]
# [[Tanzanya]]

==== Asya ====
# [[Bangladeş]]
# [[Çîn]]
# [[Efxanistan]]
# [[Erebistana Siûdî]]
# [[Filîpîn]]
# [[Hindistan]]
# [[Îndonezya]]
# [[Îran]]
# [[Iraq]]
# [[Îsraêl]]
# [[Japonya]]
# [[Kurdistan]]
# [[Korêya Başûr]]
# [[Pakistan]]
# [[Tayland]]
# [[Tirkiye]]
# [[Viyetnam]]

==== Ewropa ====
# [[Almanya]]
# [[Awistirya]]
# [[Fransa]]
# [[Holanda]]
# [[Îtalya]]
# [[Keyaniya Yekbûyî]]
# [[Polonya]]
# [[Portûgal]]
# [[Rûsya]]
# [[Spanya]]
# [[Swîsre]]
# [[Ûkrayna]]
# [[Vatîkan]]

==== Amerîkaya Bakur ====
# [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
# [[Kanada]]
# [[Kûba]]
# [[Meksîk]]

==== Amerîkaya Başûr ====
# [[Arjentîn]]
# [[Brezîl]]
# [[Kolombiya]]

==== Okyanûsya ====
# [[Awistralya]]

=== Bajar ===

==== Afrîka ====
# [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]]
# [[Kinshasa]]
# [[Lagos]]
# [[Naîrobî]]
# [[Qahîre]]

==== Asya ====
# [[Bangkok]]
# [[Bexda]]
# [[Delhî]]
# [[Daka]]
# [[Dubai]]
# [[Hewlêr]]
# [[Hong Kong]]
# [[Jakarta]]
# [[Keraçî]]
# [[Kolkata]]
# [[Mekke]]
# [[Mumbai]]
# [[Orşelîm]]
# [[Pekîn]]
# [[Sêûl]]
# [[Singapûr]]
# [[Şam]]
# [[Şanghay]]
# [[Tehran]]
# [[Tokyo]]

==== Ewropa ====
# [[Amsterdam]]
# [[Atîna]]
# [[Berlîn]]
# [[Bruksel]]
# [[London]]
# [[Madrîd]]
# [[Moskow]]
# [[Parîs]]
# [[Roma]]
# [[Saint Petersburg]]
# [[Stembol]]
# [[Viyana]]

==== Amerîkaya Bakur ====
# [[Los Angeles]]
# [[Meksîko]]
# [[New York]]
# [[Washington, D.C.]]

==== Amerîkaya Başûr ====
# [[Bogotá]]
# [[Buenos Aires]]
# [[Rio de Janeiro]]
# [[São Paulo]]

==== Okyanûsya ====
# [[Sydney]]

=== Av ===
# [[Amazon]]
# [[Îndus]]
# [[Kongo (çem)]]
# [[Mîsîsîpî (çem)]]
# [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]]
# [[Çemê Zer]]
# [[Danûb]]
# [[Deryaya Bakur]]
# [[Deryaya Baltîk]]
# [[Deryaya Çîna Başûr]]
# [[Deryaya Karîbê]]
# [[Deryaya Navîn]]
# [[Deryaya Reş]]
# [[Deryaya Qezwînê]]
# [[Çemê Ganjê]]
# [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]]
# [[Golên Mezin]]
# [[Gola Viktoria]]
# [[Nîl]]
# [[Okyanûsa Arktîk]]
# [[Okyanûsa Atlantîk]]
# [[Okyanûsa Başûr]]
# [[Okyanûsa Hindî]]
# [[Okyanûsa Pasîfîk]]
# [[Qenala Panamayê]]
# [[Kanala Suezê]]
# [[Besta binavî ya mezin]]
# [[Reyn]]
# [[Volga]]
# [[Yangtsê]]

=== Çiya û çol ===
# [[Alp]]
# [[And]]
# [[Çiyayên Zinarî]]
# [[Everest]]
# [[Hîmalaya]]
# [[Çiyayê Kilîmanjaro]]
# [[Sahara]]
{{Core topics}}</text>
      <sha1>enc1klfz1iyh0g5huibkegrforbflyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:Xêrhatin</title>
    <ns>10</ns>
    <id>4199</id>
    <revision>
      <id>2093739</id>
      <parentid>1991635</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T02:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>beş</comment>
      <origin>2093739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6702" sha1="4hf38iat2woz9fnm4aemcxtlxs203mo" xml:space="preserve">{{#ifeq:{{{beş}}}|na||&lt;!--
--&gt;== Tu bi xêr hatî Wîkîpediyaya kurdî! ==
}}
&lt;div class=&quot;wîkîlogo plainlinks&quot; style=&quot;background-position:right; background-color:#fafae2; font-size:95%; border:1px dotted grey; border-top:2px solid grey; padding:1em 1em;&quot;&gt;
&lt;big&gt;{{=)}} '''{{&lt;includeonly&gt;safesubst:&lt;/includeonly&gt;BASEPAGENAME}}, tu bi xêr hatî!'''&lt;/big&gt;

'''Wîkîpediya, ensîklopediya azad a bi kurdî''',

* Wîkîpediyaya kurdî projeyeke navneteweyî û azad e. Armanca wê komkirina zanyariyan a bi alîkariya çavkanî û jêderan û bi şêweyê ensîklopediyê ye. Hewleke hevbeş e ku ensîklopediyeke azad derkeve holê. Her kes dikare tevlî nivîsandina vê berhemê bibe. '''TU''' nivîskarê/a vê ensîklopediyê yî! '''[[Wîkîpediya:Gavên pêşî|Gavên pêşî]]''' gelek hêsan in. 

*Berî ku tu dest bi karê xwe bikî, ji kerema xwe re li '''[[Alîkarî:Gotareke nû|vir]]''' binêre. Heke te alîkariya bikarhênerên din hewce be û tu bixwazî ji bikarhênerên Wîkîpediyayê re binivîsî, here rûpela gotûbêja mijarê û dû re li jor « '''Mijarekê lê zêde bike''' » bitikîne.

* Ji ber sedema '''[[Alîkarî:Mafên telîfê|mafên telîfê]]''' em li Wîkîpediyayê nivîsên di çavkaniyeke din de li vir nanivîsin, lê bikarhêner dikarin bi gotinên xwe û bi nîşandana çavkaniyê ji çavkaniyên din sûd werbigrin. &lt;u&gt;'''Ji kerema xwe re agahiyên peyv bi peyv ji malper, pirtûk an jî kovaran li ser Wîkîpediyayê kopî neke.'''&lt;/u&gt; Tu nivîskar î û divê tu gotarên xwe bi peyvên xwe binivîsî!

* Heke alîkarî ji te re hewce be tu dikarî rûpela '''[[Alîkarî:Naverok|Alîkariyê]]''' bixwînî û pirsên xwe li '''[[WP:D|Dîwana Wîkîpediyayê]]''' an jî '''[[Wîkîpediya:Kurdîgeh|Kurdîgehê]]''' binivîsî.&lt;br/ &gt;

[[Wêne:Crystal_Clear_action_apply.png|18px]] &lt;big&gt;'''Ji bîr neke!'''&lt;/big&gt;
* Dema ku tu di gotarekê de tiştekî biguherînî, divê tu bi nêrîneke bêalî û bi zimanekî ensîklopedîk binivîsî. Çavkaniya agahiyê jî ji bir neke!
* Îmzeya xwe li nava gotarê nexe û di gotaran de reklamê neke an jî e-mail û hejmara telefona xwe nenivîse. Ji bo danasîna xwe tu dikarî di rûpela xwe ya bikarhêneriyê de bi bikaranîna şablona [[Şablon:Babîl|Babîlê]] agahiyan bidî.
* Dema te ji bikarhênerên din re peyam nivîsand, ji kerema xwe li gorî hîmên rêzgirtinê tevbigere û wisa bifikire ku her kesê li vir weke te dixwaze ji bo pêşvexistina Wîkîpediyayê beşdar dibe û wan weke kesên niyetbaş bihesibîne. [[WP:5H|Pênc hîmên sereke]] yên Wîkîpediyayê jî bixwîne.
* Divê mirov xwediyê/a tenê yek hesabî be! Hinga çend hesabên heman kesî an jî çend hesabên mirovên cuda yên ku di gotûbêjan de ji bo bidestxistina avantajê bi hevre tevdigerin, di Wîkîpediyayê de weke kuklabaziyê tê binavkirin û ev dibe sedema astengbûnê.
* Heke te rê û rêbazên Wîkîpediyayê xwendibî, êdî tu dizanî bikarhêner çi dikin û bi çi awayî gotaran diguherînin. Wîkîpediyaya kurdî her roj di nava pêşketinê de ye. Niha '''[[Special:Allpages|{{NUMBEROFARTICLES}} gotarên]]''' bi zaravayên '''[[:Kategorî:zazakî|dimilî]]''', '''[[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî|kelhûrî]]''', '''[[kurmancî]]''' û '''[[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî|soranî]]''' yên bi [[Alfabeya kurdî ya latînî|tîpên latînî]] hene.&lt;br /&gt;

[[Wêne:Crystal_Clear_action_apply.png|18px]] &lt;big&gt;'''[[Wîkîpediya:Şêwaz|Kurterêbera rastnivîsînê ya Wîkîpediyaya kurdî]]'''&lt;/big&gt;
{| style=&quot;background-color: transparent;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |
* &quot;{{reng|green|ku}}&quot;, '''ne''' &quot;{{reng|red|ko}}&quot;: {{reng|green|ew dibêje ku}}...
* &quot;{{reng|green|iy}}&quot;, '''ne''' &quot;{{reng|red|îy}}&quot;: {{reng|green|çiya}}, {{reng|green|jiyan}}, {{reng|green|kiriye}}...
* &quot;{{reng|green|ji bo}}, {{reng|green|li gel}}, {{reng|green|li ser}}, {{reng|green|bi hev re}}...&quot;, '''ne''' &quot;{{reng|red|jibo}}, {{reng|red|ligel}}, {{reng|red|liser}}, {{reng|red|bihevre}} / {{reng|red|bihev re}} /{{reng|red|bi hevre}}...&quot;
* &quot;{{reng|green|dest pê dikin}}&quot;, '''ne''' &quot;{{reng|red|destpêdikin}}, {{reng|red|destpê dikin}}, {{reng|red|dest pêdikin}}...&quot;
* &quot;{{reng|green|bi kar tînin}}&quot;, '''ne''' &quot;{{reng|red|bikartîn}} / {{reng|red|bikar tînin}} / {{reng|red|bi kartînin}}...&quot;
* &quot;{{reng|green|kurd im}}, {{reng|green|kurd î}}, {{reng|green|kurd e}}, {{reng|green|kurd in}}&quot;, '''ne''' &quot;{{reng|red|kurdim}}, {{reng|red|kurdî}}, {{reng|red|kurde}}, {{reng|red|kurdin}}&quot;
* &quot;{{reng|green|zimanê kurdî}}, {{reng|green|gelê kurd}}, {{reng|green|adar}}, {{reng|green|newroz}}&quot;, '''ne''' &quot;{{reng|red|zimanê Kurdî}}, {{reng|red|gelê Kurd}}, {{reng|red|Adar}}, {{reng|red|Newroz}}&quot;
| valign=&quot;top&quot; |
* &quot;{{reng|green|ez ê bikim}}, {{reng|green|min ê bikira}}&quot;, '''ne''' &quot;{{reng|red|ezê bikim}}, {{reng|red|minê bikira}}&quot;
* &quot;{{reng|green|hevalê min ê baş}}&quot;, '''ne''' &quot;{{reng|red|hevalê minê baş}}&quot;
* &quot;{{reng|green|zimannasî}}, {{reng|green|serokkomar}}, {{reng|green|xurttir}}, {{reng|green|bilindtir}}...&quot;, '''ne''' &quot;{{reng|red|zimanasî}}, {{reng|red|serokomar}}, {{reng|red|xurtir}}, {{reng|red|bilintir}}...&quot;
* &quot;{{reng|green|bigirim}}, {{reng|green|binivîse}}, {{reng|green|bikişîne}}...&quot;, '''ne''' &quot;{{reng|red|bigrim}}, {{reng|red|binvîse}}, {{reng|red|bikşîne}}...&quot;
* &quot;{{reng|green|lîstin}}, {{reng|green|kuştin}}, {{reng|green|axiftin}}, {{reng|green|hefs}}, {{reng|green|heft}}...&quot;, '''ne''' &quot;{{reng|red|lîztin}}, {{reng|red|axivtin}}, {{reng|red|kujtin}}, {{reng|red|hevs}}, {{reng|red|hevt}}...&quot;
* &quot;{{reng|green|Chomsky}}, {{reng|green|Einstein}}, {{reng|green|Shakespeare}}...&quot;, '''ne''' &quot;{{reng|red|Çomskî}}, {{reng|red|Aynştayn}}, {{reng|red|Şêkirspîr}}...&quot;
* &quot;{{reng|green|di kitêbê de}}, {{reng|green|bi min re}}, {{reng|green|ji wir ve}}...&quot;, '''ne''' &quot;{{reng|red|di kitêbê da}}, {{reng|red|bi min ra}}, {{reng|red|ji wir va}}...&quot;
* &quot;{{reng|green|cînav di kurdî de}}, {{reng|green|gerînek li Kurdistanê}}, {{reng|green|peyamek ji wî}}...&quot;, '''ne''' &quot;{{reng|red|di kurdî de cînav}}, {{reng|red|li Kurdistanê gerînek}}, {{reng|red|ji wî peyamek}}...&quot;
|}

[[Wêne:Farm-Fresh keyboard.png|25px]] &lt;big&gt;'''Klavyeya kurdî'''&lt;/big&gt;: '''[//www.mediawiki.org/wiki/Help:Extension:UniversalLanguageSelector/Input_methods/ku-h Kurdî-h]''' • '''[//www.mediawiki.org/wiki/Help:Extension:UniversalLanguageSelector/Input_methods/ku-tr Kurdî-tr]''' (metod ji bo klavyeya tirkî)
{{Alfabeya kurdî ya latînî}}
'''[[Taybet:Newpages|Rûpelên nû]]''' — '''[[Taybet:Guhertinên dawî|Guhartinên dawî]]''' —  [[Wêne:Broom icon.svg|18px]] 
'''[[Wîkîpediya:Rêveber|Rêveberî]]'''
&lt;/div&gt;
{{{1|}}}&lt;noinclude&gt;
{{Belgekirin}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4hf38iat2woz9fnm4aemcxtlxs203mo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Parêzgeh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6908</id>
    <revision>
      <id>2093823</id>
      <parentid>1837321</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2216" sha1="rm6pjty9n43nfqa1nvg7is18lhnp7j7" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Parêzgeh''' (bi tirkî: ''Vilayet'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt; an jî '''wilayet''' (bi [[soranî]]: ''parêzga'', bi [[îngilîzî]]: ''province''), beş an [[yeke]]ya îdarî ya herî mezin a [[dewlet]]ekê ye. Parêzgeh bi giştî ji [[navçe]], [[nahiye]], [[bajar]], [[gund]] (tax) û [[gundik]]an pêk tê û [[karmend]]ekî dewletê yê bi navê [[parêzgar]] karûbarên îdarî yên parêzgehê bi rê ve dibe&lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafiyay Kurdistan. APEC, Swêd&lt;/ref&gt;.

== Mijarên têkildar ==
* [[Welat]] (bi tirkî: ''Ülke'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;
* [[Navçe]] (bi tirkî: ''ilçe'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;, [[Şaroçke]]&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;, ([[Qeza (navçe)|Qeza]])
* [[Nahiye]]
* [[Gom]], [[Zom]]&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;
* [[Bajarok]] (bi tirkî: ''belde'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;
* [[Bajar]] (bi tirkî: ''il'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;
* [[Tax]] (bi tirkî: ''mahalle'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;
* [[Gund]] (bi tirkî: ''köy'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;
* [[Gundik]] (bi tirkî: ''mazra'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;, [[Mezra]]
* [[Herêm]] (bi tirkî: ''bölge'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parêzgeh| ]]</text>
      <sha1>rm6pjty9n43nfqa1nvg7is18lhnp7j7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093824</id>
      <parentid>2093823</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Mijarên têkildar */</comment>
      <origin>2093824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2216" sha1="2fbw4sdwnxogd7bmltt63hj8r98kyjk" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Parêzgeh''' (bi tirkî: ''Vilayet'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt; an jî '''wilayet''' (bi [[soranî]]: ''parêzga'', bi [[îngilîzî]]: ''province''), beş an [[yeke]]ya îdarî ya herî mezin a [[dewlet]]ekê ye. Parêzgeh bi giştî ji [[navçe]], [[nahiye]], [[bajar]], [[gund]] (tax) û [[gundik]]an pêk tê û [[karmend]]ekî dewletê yê bi navê [[parêzgar]] karûbarên îdarî yên parêzgehê bi rê ve dibe&lt;ref&gt;Ebdulla Xefur (1996). Cugrafiyay Kurdistan. APEC, Swêd&lt;/ref&gt;.

== Mijarên têkildar ==
* [[Welat]] (bi tirkî: ''Ülke'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;
* [[Navçe]] (bi tirkî: ''ilçe'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;, [[Şaroçke]]&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;, ([[Qeza (navçe)|Qeza]])
* [[Nahiye]]
* [[Gom]], [[Zom]]&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;
* [[Bajarok]] (bi tirkî: ''belde'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;
* [[Bajar]] (bi tirkî: ''il'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;
* [[Tax]] (bi tirkî: ''mahalle'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;
* [[Gund]] (bi tirkî: ''köy'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;
* [[Gundik]] (bi tirkî: ''mezra'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;, [[Mezra]]
* [[Herêm]] (bi tirkî: ''bölge'')&lt;ref&gt;Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parêzgeh| ]]</text>
      <sha1>2fbw4sdwnxogd7bmltt63hj8r98kyjk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Niccolò Machiavelli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8098</id>
    <revision>
      <id>2093806</id>
      <parentid>1983719</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1931" sha1="sq0qwqexg5xpflw06r103yglp5o2k2r" xml:space="preserve">{{Wergerîne|fr|bijartî=1}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Niccolò Machiavelli''' ({{IPA-it|nikkoˈlɔ mmakjaˈvɛlli}}, jdb. 3ê gulanê 1469 – m. 21ê pûşperê 1527) [[fîlosof]], [[muzîk]]van, [[helbestvan]] û [[şanonivîs]]ekî [[Îtalya|îtalî]] bû.

Machiavelli herî zêde bi pirtûka xwe ''Il Principe'' ([[Mîr (pirtûk)|Mîr]]) tê naskirin, ku yek ji giringtirîn berhema [[fîlosofiya dewletê]] ya [[serdema nû]] û pendnameyek jibo birêveberên dewletê ye. Berhema wî ya herî giring di warê polîtîk de ''[[Discorsi]]'' (Raman li ser Polîtîkayê û rêvebirina dewletê) hinekî di siya berhema wî Mîr de maye.

Machiavelli ji aliyê gelek kesan ve hate rexne- û nahletkirin, lê gelek kes jî wî weke yek ji mezintirîn nivîskarê [[politîk]] û afirînerê [[zanistiya politîk]] (ya siyasî) qebûl dikin. Navê Machiavelli bi bêjeya ''[[Machiavellizm]]'' ji ber şaşnaskirin anjî tênegihiştina berhemên wî îro di gelek waran de û bi taybetî di warê polîtikayê û aboriyê de weke hevwateya (sînonîma) xerabî û bêehlaqiyê tê dîtin. Li gor vê şîroveyê kesekî ku bi ''awayê machiavelli'' tevbigerê, tenê li gor berjewendiyên xwe, bi hemû aletên xapandin û derewan û dûr ji [[ehlaq]] û zagonên dînî ji bo armancên xwe dixebitê.

== Berhem ==
'''Giringtirîn berhemê Machiavelli:'''

* [[Mîr (pirtûk)|Il Principe]] (Mîr)
* Discorsi (Raman li ser Polîtîkayê û rêvebirina dewletê)

'''Berhemên din:'''

*

== Girêdanên derve ==

{{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Felsefeya siyasetê]]
[[Kategorî:Fîlozof]]
[[Kategorî:Fîlozofên îtalî]]
[[Kategorî:Helbestvan]]
[[Kategorî:Îtalî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1469]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1527]]
[[Kategorî:Niccolò Machiavelli| ]]
[[Kategorî:Siyasetmedar]]
[[Kategorî:Şanonivîsên îtalî]]</text>
      <sha1>sq0qwqexg5xpflw06r103yglp5o2k2r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093807</id>
      <parentid>2093806</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1907" sha1="0sxi1fww1xivyzpnq23wxjeqm8fi0te" xml:space="preserve">{{Wergerîne|fr|bijartî=1}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Niccolò Machiavelli''' ({{IPA-it|nikkoˈlɔ mmakjaˈvɛlli}}, jdb. 3 gulan 1469 – m. 21 hêzîran 1527) [[fîlosof]], [[muzîk]]van, [[helbestvan]] û [[şanonivîs]]ekî [[Îtalya|îtalî]] bû.

Machiavelli herî zêde bi pirtûka xwe ''Il Principe'' ([[Mîr (pirtûk)|Mîr]]) tê naskirin, ku yek ji giringtirîn berhema [[fîlosofiya dewletê]] ya [[serdema nû]] û pendnameyek jibo birêveberên dewletê ye. Berhema wî ya herî giring di warê polîtîk de ''[[Discorsi]]'' (Raman li ser Polîtîkayê û rêvebirina dewletê) hinekî di siya berhema wî Mîr de maye.

Machiavelli ji aliyê gelek kesan ve hate rexne- û nahletkirin, lê gelek kes jî wî weke yek ji mezintirîn nivîskarê [[politîk]] û afirînerê [[zanistiya politîk]] (ya siyasî) qebûl dikin. Navê Machiavelli bi bêjeya ''[[Machiavellizm]]'' ji ber şaşnaskirin anjî tênegihiştina berhemên wî îro di gelek waran de û bi taybetî di warê polîtikayê û aboriyê de weke hevwateya (sînonîma) xerabî û bêehlaqiyê tê dîtin. Li gor vê şîroveyê kesekî ku bi ''awayê machiavelli'' tevbigerê, tenê li gor berjewendiyên xwe, bi hemû aletên xapandin û derewan û dûr ji [[ehlaq]] û zagonên dînî ji bo armancên xwe dixebitê.

== Berhem ==
Giringtirîn berhemê Machiavelli ev in:
* [[Mîr (pirtûk)|Il Principe]] (Mîr)
* Discorsi (Raman li ser Polîtîkayê û rêvebirina dewletê)

{{Çk}}

== Girêdanên derve ==

{{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Felsefeya siyasetê]]
[[Kategorî:Fîlozof]]
[[Kategorî:Fîlozofên îtalî]]
[[Kategorî:Helbestvan]]
[[Kategorî:Îtalî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1469]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1527]]
[[Kategorî:Niccolò Machiavelli| ]]
[[Kategorî:Siyasetmedar]]
[[Kategorî:Şanonivîsên îtalî]]</text>
      <sha1>0sxi1fww1xivyzpnq23wxjeqm8fi0te</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leonardo da Vinci</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12370</id>
    <revision>
      <id>2093796</id>
      <parentid>1942415</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:29:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4275" sha1="fx11jzebuccfouk58fwg7qn5fxb4f1w" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Leonardo da Vinci
| wêne               = Leonardo self.jpg
| sernavê_wêne       = Leonardo da Vinci, xweportreyek e (1512-1515)
| roja_jidayikbûnê   = 15ê nîsana 1452
| roja_mirinê        = 2ê gulana 1519
| cihê_mirinê        = Amboise
| hevwelatî          = {{ala|Îtalya}}
| dîn                = [[Xiristiyanî]]
| destûrname         = 
| serdem             = Sedsala 15an
| netewe             = [[Îtalyan]]
| pîşe               = [[Ronesans]] [[muzîk]]ar,  [[endezyarî|endezyar]], [[peykervan]], [[wêne]]saz, [[anatomî]]st û [[geometrî]]ker
}}
'''Leonardo da Vinci''' ({{IPA-it|ˌliːəˈnɑːrdoʊ də ˈvɪntʃi}}) (jdb. [[15ê nîsanê|15ê nîsana]] sala [[1452]]an li [[Anchiano]], [[Floransa]] - m. [[2ê gulanê|2ê gulana]] [[1519]] li [[Amboise]]) yek ji pêşengên [[ronesans]]ê, muzîkar, [[dahêner]], [[endazyar]], [[peykervan]] , [[wênesaz]], kelşînkar (anatomîst ) û geometrîkerê îtalî ye.

Tê zanîn kû wî di [[endezyarî]]yê de hewl daye [[Îsmaîlê Cizîrî]].

Vinci bi wêneyên xwe yên nemir ''[[Mona Lîza]]'' ([[1503]] - [[1507]]) û ''[[Xwarina Dawî]]'' ([[1495]] - [[1497]]) tê hişê mirov.

Da Vinci, lawê [[noter]] Ser Piero da Vinci û Caterinayê ye û ji ber ku zewaca fermî ya dê û bavê wî nebû, gorî zagonên wê demê mafê wî yê xwandina zanîngehê nebû. Herwekî ev yeka han dibû sedem ku Da Vinci jiyaneke dijwar bijî. Di mala bapîrê xwe de dest bi wêneyan dike. Wêneyên wî yen bala wênesazên mezin dikşîne û Da Vinci hêdî hêdî tê naskirin.

Da Vinci di sala [[1482]]an de bajarê Floransayê diterikîne û li cem dûkê [[Mîlano]] ''Sforza'' kar dibîne. Di xizmeta dûk de berhemên bêhempa û têr zîrekî diafirîne. Dîsa li [[Roma]] û gelek cihan dijî. Pireyan, peykeran, çekan, keştiyan û hwd çêdike, li ser [[anatomî|anatomiyê]] û [[geometrî|geometriyê]] lêkolînan dike û di warê çandê de meziniya xwe îsbat dike.

Di jiyana xwe de rastî gelek neheqî û bovlatan jî tê û tê darizandin. [[Papa]] xebatên wî yên li ser anatomiyê qedexe dike û Da Vinci ji aliyê gelekan bi [[homoseksuelî|homoseksueliyê]] tê reşkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Lê ew bi berhemên xwe yên bêhempa di dîroka mirovahiyê ya spî de ciheke girîng digire.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Leonardo da Vinci}}
* [http://www.sacred-texts.com/aor/dv/index.htm Complete text &amp; images of Richter's translation of the Notebooks]
* [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/l/leonardo/ Web Gallery of Leonardo Paintings]
* [http://www.drawingsofleonardo.org/ Drawings of Leonardo da Vinci]
* [http://arts.guardian.co.uk/features/story/0,,1860869,00.html Da Vinci Decoded] Article from ''[[The Guardian]]''
* [http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/235 The true face of Leonardo Da Vinci?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626075636/http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/235 |date=2008-06-26 }}
* [http://www.ivu.org/history/davinci/hurwitz.html Leonardo da Vinci's Ethical Vegetarianism]
* [http://fulltextarchive.com/pages/The-Notebooks-of-Leonardo-Da-Vinci-Complete1.php The Notebooks of Leonardo da Vinci]
* [http://www.bbc.co.uk/science/leonardo Leonardo da Vinci at BBC Science]
* [http://www.propheties.it/variouspeople/leonardo.htm Leonardo da Vinci's &quot;prophecies&quot; from Volume II of the notebooks (translated)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230172755/http://www.propheties.it/variouspeople/leonardo.htm |date=2006-12-30 }}
* [http://news.yahoo.com/blogs/sideshow/exclusive-500-old-leonardo-da-vinci-sculpture-horse-201456519.html Yahoo news, 500-year-old Leonardo da Vinci sculpture ‘Horse and Rider’ unveiled]
* [http://www.royalcollection.org.uk/exhibitions/leonardo-da-vinci-anatomist Leonardo da Vinci: Anatomist] The Queen's Gallery, Buckingham Palace, Friday, 4 May 2012 to Sunday, 7 October 2012. High-resolution anatomical drawings.

{{Leonardo da Vinci}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dahêner]]
[[Kategorî:Fîlozofên îtalî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1452]]
[[Kategorî:Mirin 1519]]
[[Kategorî:Ronesans]]</text>
      <sha1>fx11jzebuccfouk58fwg7qn5fxb4f1w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093797</id>
      <parentid>2093796</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- bê çavkanî</comment>
      <origin>2093797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4196" sha1="t9nqzvw8kugnbb0ji1358mds6pgih9z" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Leonardo da Vinci
| wêne               = Leonardo self.jpg
| sernavê_wêne       = Leonardo da Vinci, xweportreyek e (1512-1515)
| roja_jidayikbûnê   = 15ê nîsana 1452
| roja_mirinê        = 2ê gulana 1519
| cihê_mirinê        = Amboise
| hevwelatî          = {{ala|Îtalya}}
| dîn                = [[Xiristiyanî]]
| destûrname         = 
| serdem             = Sedsala 15an
| netewe             = [[Îtalyan]]
| pîşe               = [[Ronesans]] [[muzîk]]ar,  [[endezyarî|endezyar]], [[peykervan]], [[wêne]]saz, [[anatomî]]st û [[geometrî]]ker
}}
'''Leonardo da Vinci''' ({{IPA-it|ˌliːəˈnɑːrdoʊ də ˈvɪntʃi}}) (jdb. [[15ê nîsanê|15ê nîsana]] sala [[1452]]an li [[Anchiano]], [[Floransa]] - m. [[2ê gulanê|2ê gulana]] [[1519]] li [[Amboise]]) yek ji pêşengên [[ronesans]]ê, muzîkar, [[dahêner]], [[endazyar]], [[peykervan]] , [[wênesaz]], kelşînkar (anatomîst ) û geometrîkerê îtalî ye.

Vinci bi wêneyên xwe yên nemir ''[[Mona Lîza]]'' ([[1503]] - [[1507]]) û ''[[Xwarina Dawî]]'' ([[1495]] - [[1497]]) tê hişê mirov.

Da Vinci, lawê [[noter]] Ser Piero da Vinci û Caterinayê ye û ji ber ku zewaca fermî ya dê û bavê wî nebû, gorî zagonên wê demê mafê wî yê xwandina zanîngehê nebû. Herwekî ev yeka han dibû sedem ku Da Vinci jiyaneke dijwar bijî. Di mala bapîrê xwe de dest bi wêneyan dike. Wêneyên wî yen bala wênesazên mezin dikşîne û Da Vinci hêdî hêdî tê naskirin.

Da Vinci di sala [[1482]]an de bajarê Floransayê diterikîne û li cem dûkê [[Mîlano]] ''Sforza'' kar dibîne. Di xizmeta dûk de berhemên bêhempa û têr zîrekî diafirîne. Dîsa li [[Roma]] û gelek cihan dijî. Pireyan, peykeran, çekan, keştiyan û hwd çêdike, li ser [[anatomî|anatomiyê]] û [[geometrî|geometriyê]] lêkolînan dike û di warê çandê de meziniya xwe îsbat dike.

Di jiyana xwe de rastî gelek neheqî û bovlatan jî tê û tê darizandin. [[Papa]] xebatên wî yên li ser anatomiyê qedexe dike û Da Vinci ji aliyê gelekan bi [[homoseksuelî|homoseksueliyê]] tê reşkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Lê ew bi berhemên xwe yên bêhempa di dîroka mirovahiyê ya spî de ciheke girîng digire.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Leonardo da Vinci}}
* [http://www.sacred-texts.com/aor/dv/index.htm Complete text &amp; images of Richter's translation of the Notebooks]
* [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/l/leonardo/ Web Gallery of Leonardo Paintings]
* [http://www.drawingsofleonardo.org/ Drawings of Leonardo da Vinci]
* [http://arts.guardian.co.uk/features/story/0,,1860869,00.html Da Vinci Decoded] Article from ''[[The Guardian]]''
* [http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/235 The true face of Leonardo Da Vinci?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626075636/http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/235 |date=2008-06-26 }}
* [http://www.ivu.org/history/davinci/hurwitz.html Leonardo da Vinci's Ethical Vegetarianism]
* [http://fulltextarchive.com/pages/The-Notebooks-of-Leonardo-Da-Vinci-Complete1.php The Notebooks of Leonardo da Vinci]
* [http://www.bbc.co.uk/science/leonardo Leonardo da Vinci at BBC Science]
* [http://www.propheties.it/variouspeople/leonardo.htm Leonardo da Vinci's &quot;prophecies&quot; from Volume II of the notebooks (translated)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230172755/http://www.propheties.it/variouspeople/leonardo.htm |date=2006-12-30 }}
* [http://news.yahoo.com/blogs/sideshow/exclusive-500-old-leonardo-da-vinci-sculpture-horse-201456519.html Yahoo news, 500-year-old Leonardo da Vinci sculpture ‘Horse and Rider’ unveiled]
* [http://www.royalcollection.org.uk/exhibitions/leonardo-da-vinci-anatomist Leonardo da Vinci: Anatomist] The Queen's Gallery, Buckingham Palace, Friday, 4 May 2012 to Sunday, 7 October 2012. High-resolution anatomical drawings.

{{Leonardo da Vinci}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dahêner]]
[[Kategorî:Fîlozofên îtalî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1452]]
[[Kategorî:Mirin 1519]]
[[Kategorî:Ronesans]]</text>
      <sha1>t9nqzvw8kugnbb0ji1358mds6pgih9z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093798</id>
      <parentid>2093797</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4200" sha1="thgdv1mjcf5nw2dyr0popbmkjrqakxj" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Leonardo da Vinci
| wêne               = Leonardo self.jpg
| sernavê_wêne       = Leonardo da Vinci, xweportreyek e (1512-1515)
| roja_jidayikbûnê   = 15ê nîsana 1452
| roja_mirinê        = 2ê gulana 1519
| cihê_mirinê        = Amboise
| hevwelatî          = {{ala|Îtalya}}
| dîn                = [[Xiristiyanî]]
| destûrname         = 
| serdem             = Sedsala 15an
| netewe             = [[Îtalyan]]
| pîşe               = [[Ronesans]] [[muzîk]]ar,  [[endezyarî|endezyar]], [[peykervan]], [[wêne]]saz, [[anatomî]]st û [[geometrî]]ker
}}
'''Leonardo da Vinci''' ({{IPA-it|ˌliːəˈnɑːrdoʊ də ˈvɪntʃi}}) (jdb. [[15ê nîsanê|15ê nîsana]] sala [[1452]]an li [[Anchiano]], [[Floransa]] - m. [[2ê gulanê|2ê gulana]] [[1519]] li [[Amboise]]) yek ji pêşengên [[ronesans]]ê, muzîkar, [[dahêner]], [[endazyar]], [[peykervan]] , [[wênesaz]], kelşînkar (anatomîst ) û geometrîkerê îtalî ye.

Vinci bi wêneyên xwe yên nemir ''[[Mona Lîza]]'' ([[1503]] - [[1507]]) û ''[[Xwarina Dawî]]'' ([[1495]] - [[1497]]) tê hişê mirov.

Da Vinci, lawê [[noter]] [[Ser Piero da Vinci]] û Caterinayê ye û ji ber ku zewaca fermî ya dê û bavê wî nebû, gorî zagonên wê demê mafê wî yê xwandina zanîngehê nebû. Herwekî ev yeka han dibû sedem ku Da Vinci jiyaneke dijwar bijî. Di mala bapîrê xwe de dest bi wêneyan dike. Wêneyên wî yen bala wênesazên mezin dikşîne û Da Vinci hêdî hêdî tê naskirin.

Da Vinci di sala [[1482]]an de bajarê Floransayê diterikîne û li cem dûkê [[Mîlano]] [[Sforza]] kar dibîne. Di xizmeta dûk de berhemên bêhempa û têr zîrekî diafirîne. Dîsa li [[Roma]] û gelek cihan dijî. Pireyan, peykeran, çekan, keştiyan û hwd çêdike, li ser [[anatomî|anatomiyê]] û [[geometrî|geometriyê]] lêkolînan dike û di warê çandê de meziniya xwe îsbat dike.

Di jiyana xwe de rastî gelek neheqî û bovlatan jî tê û tê darizandin. [[Papa]] xebatên wî yên li ser anatomiyê qedexe dike û Da Vinci ji aliyê gelekan bi [[homoseksuelî|homoseksueliyê]] tê reşkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Lê ew bi berhemên xwe yên bêhempa di dîroka mirovahiyê ya spî de ciheke girîng digire.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Leonardo da Vinci}}
* [http://www.sacred-texts.com/aor/dv/index.htm Complete text &amp; images of Richter's translation of the Notebooks]
* [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/l/leonardo/ Web Gallery of Leonardo Paintings]
* [http://www.drawingsofleonardo.org/ Drawings of Leonardo da Vinci]
* [http://arts.guardian.co.uk/features/story/0,,1860869,00.html Da Vinci Decoded] Article from ''[[The Guardian]]''
* [http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/235 The true face of Leonardo Da Vinci?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626075636/http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/235 |date=2008-06-26 }}
* [http://www.ivu.org/history/davinci/hurwitz.html Leonardo da Vinci's Ethical Vegetarianism]
* [http://fulltextarchive.com/pages/The-Notebooks-of-Leonardo-Da-Vinci-Complete1.php The Notebooks of Leonardo da Vinci]
* [http://www.bbc.co.uk/science/leonardo Leonardo da Vinci at BBC Science]
* [http://www.propheties.it/variouspeople/leonardo.htm Leonardo da Vinci's &quot;prophecies&quot; from Volume II of the notebooks (translated)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230172755/http://www.propheties.it/variouspeople/leonardo.htm |date=2006-12-30 }}
* [http://news.yahoo.com/blogs/sideshow/exclusive-500-old-leonardo-da-vinci-sculpture-horse-201456519.html Yahoo news, 500-year-old Leonardo da Vinci sculpture ‘Horse and Rider’ unveiled]
* [http://www.royalcollection.org.uk/exhibitions/leonardo-da-vinci-anatomist Leonardo da Vinci: Anatomist] The Queen's Gallery, Buckingham Palace, Friday, 4 May 2012 to Sunday, 7 October 2012. High-resolution anatomical drawings.

{{Leonardo da Vinci}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dahêner]]
[[Kategorî:Fîlozofên îtalî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1452]]
[[Kategorî:Mirin 1519]]
[[Kategorî:Ronesans]]</text>
      <sha1>thgdv1mjcf5nw2dyr0popbmkjrqakxj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093799</id>
      <parentid>2093798</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4209" sha1="6vw36lvk8um9vyyklglvvtawc3d9qcb" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Leonardo da Vinci
| wêne               = Leonardo self.jpg
| sernavê_wêne       = Leonardo da Vinci, xweportreyek e (1512-1515)
| roja_jidayikbûnê   = 15ê nîsana 1452
| roja_mirinê        = 2ê gulana 1519
| cihê_mirinê        = Amboise
| hevwelatî          = {{ala|Îtalya}}
| dîn                = [[Xiristiyanî]]
| destûrname         = 
| serdem             = Sedsala 15an
| netewe             = [[Îtalyan]]
| pîşe               = [[Ronesans]] [[muzîk]]ar,  [[endezyarî|endezyar]], [[peykervan]], [[wêne]]saz, [[anatomî]]st û [[geometrî]]ker
}}
'''Leonardo da Vinci''' ({{IPA-it|ˌliːəˈnɑːrdoʊ də ˈvɪntʃi}}) (jdb. [[15ê nîsanê|15ê nîsana]] sala [[1452]]an li [[Anchiano]], [[Floransa]] - m. [[2ê gulanê|2ê gulana]] [[1519]] li [[Amboise]]) yek ji pêşengên [[ronesans]]ê, muzîkar, [[dahêner]], [[endazyar]], [[peykervan]] , [[wênesaz]], kelşînkar (anatomîst ) û geometrîkerê îtalî ye.

Vinci bi wêneyên xwe yên nemir ''[[Mona Lîza]]'' ([[1503]] - [[1507]]) û ''[[Xwarina Dawî]]'' ([[1495]] - [[1497]]) tê hişê mirov.

Da Vinci, lawê [[noter]] [[Ser Piero da Vinci]] û Caterinayê ye û ji ber ku zewaca fermî ya dê û bavê wî nebû, gorî zagonên wê demê mafê wî yê xwandina zanîngehê nebû. Herwekî ev yeka han dibû sedem ku Da Vinci jiyaneke dijwar bijî. Di mala bapîrê xwe de dest bi wêneyan dike. Wêneyên wî yen bala wênesazên mezin dikşîne û Da Vinci hêdî hêdî tê naskirin.

Da Vinci di sala [[1482]]an de bajarê Floransayê diterikîne û li cem [[Ludovico Sforza]] dûkê [[Mîlano]] kar dibîne. Di xizmeta dûk de berhemên bêhempa û têr zîrekî diafirîne. Dîsa li [[Roma]] û gelek cihan dijî. Pireyan, peykeran, çekan, keştiyan û hwd çêdike, li ser [[anatomî|anatomiyê]] û [[geometrî|geometriyê]] lêkolînan dike û di warê çandê de meziniya xwe îsbat dike.

Di jiyana xwe de rastî gelek neheqî û bovlatan jî tê û tê darizandin. [[Papa]] xebatên wî yên li ser anatomiyê qedexe dike û Da Vinci ji aliyê gelekan bi [[homoseksuelî|homoseksueliyê]] tê reşkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Lê ew bi berhemên xwe yên bêhempa di dîroka mirovahiyê ya spî de ciheke girîng digire.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Leonardo da Vinci}}
* [http://www.sacred-texts.com/aor/dv/index.htm Complete text &amp; images of Richter's translation of the Notebooks]
* [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/l/leonardo/ Web Gallery of Leonardo Paintings]
* [http://www.drawingsofleonardo.org/ Drawings of Leonardo da Vinci]
* [http://arts.guardian.co.uk/features/story/0,,1860869,00.html Da Vinci Decoded] Article from ''[[The Guardian]]''
* [http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/235 The true face of Leonardo Da Vinci?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626075636/http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/235 |date=2008-06-26 }}
* [http://www.ivu.org/history/davinci/hurwitz.html Leonardo da Vinci's Ethical Vegetarianism]
* [http://fulltextarchive.com/pages/The-Notebooks-of-Leonardo-Da-Vinci-Complete1.php The Notebooks of Leonardo da Vinci]
* [http://www.bbc.co.uk/science/leonardo Leonardo da Vinci at BBC Science]
* [http://www.propheties.it/variouspeople/leonardo.htm Leonardo da Vinci's &quot;prophecies&quot; from Volume II of the notebooks (translated)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230172755/http://www.propheties.it/variouspeople/leonardo.htm |date=2006-12-30 }}
* [http://news.yahoo.com/blogs/sideshow/exclusive-500-old-leonardo-da-vinci-sculpture-horse-201456519.html Yahoo news, 500-year-old Leonardo da Vinci sculpture ‘Horse and Rider’ unveiled]
* [http://www.royalcollection.org.uk/exhibitions/leonardo-da-vinci-anatomist Leonardo da Vinci: Anatomist] The Queen's Gallery, Buckingham Palace, Friday, 4 May 2012 to Sunday, 7 October 2012. High-resolution anatomical drawings.

{{Leonardo da Vinci}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dahêner]]
[[Kategorî:Fîlozofên îtalî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1452]]
[[Kategorî:Mirin 1519]]
[[Kategorî:Ronesans]]</text>
      <sha1>6vw36lvk8um9vyyklglvvtawc3d9qcb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093800</id>
      <parentid>2093799</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:43:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4245" sha1="lcnk37fuou6udub45yes0k4ego2whyo" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Leonardo da Vinci
| wêne               = Leonardo self.jpg
| sernavê_wêne       = Leonardo da Vinci, xweportreyek e (1512-1515)
| roja_jidayikbûnê   = 15ê nîsana 1452
| roja_mirinê        = 2ê gulana 1519
| cihê_mirinê        = Amboise
| hevwelatî          = {{ala|Îtalya}}
| dîn                = [[Xiristiyanî]]
| destûrname         = 
| serdem             = Sedsala 15an
| netewe             = [[Îtalyan]]
| pîşe               = [[Ronesans]] [[muzîk]]ar,  [[endezyarî|endezyar]], [[peykervan]], [[wêne]]saz, [[anatomî]]st û [[geometrî]]ker
}}
'''Leonardo da Vinci''' ({{IPA-it|ˌliːəˈnɑːrdoʊ də ˈvɪntʃi}}) (jdb. [[15ê nîsanê|15ê nîsana]] sala [[1452]]an li [[Anchiano]], [[Floransa]] - m. [[2ê gulanê|2ê gulana]] [[1519]] li [[Amboise]]) yek ji pêşengên [[ronesans]]ê, muzîkar, [[dahêner]], [[endazyar]], [[peykervan]] , [[wênesaz]], kelşînkar (anatomîst ) û geometrîkerê îtalî ye.

Vinci bi wêneyên xwe yên nemir ''[[Mona Lîza]]'' ([[1503]] - [[1507]]) û ''[[Xwarina Dawî]]'' ([[1495]] - [[1497]]) tê hişê mirov.

Da Vinci, lawê [[noter]] [[Ser Piero da Vinci]] û [[Caterina di Meo Lippi]] (nêz. 1434–1494) ye û ji ber ku zewaca fermî ya dê û bavê wî nebû, gorî zagonên wê demê mafê wî yê xwandina zanîngehê nebû. Herwekî ev yeka han dibû sedem ku Da Vinci jiyaneke dijwar bijî. Di mala bapîrê xwe de dest bi wêneyan dike. Wêneyên wî yen bala wênesazên mezin dikşîne û Da Vinci hêdî hêdî tê naskirin.

Da Vinci di sala [[1482]]an de bajarê Floransayê diterikîne û li cem [[Ludovico Sforza]] dûkê [[Mîlano]] kar dibîne. Di xizmeta dûk de berhemên bêhempa û têr zîrekî diafirîne. Dîsa li [[Roma]] û gelek cihan dijî. Pireyan, peykeran, çekan, keştiyan û hwd çêdike, li ser [[anatomî|anatomiyê]] û [[geometrî|geometriyê]] lêkolînan dike û di warê çandê de meziniya xwe îsbat dike.

Di jiyana xwe de rastî gelek neheqî û bovlatan jî tê û tê darizandin. [[Papa]] xebatên wî yên li ser anatomiyê qedexe dike û Da Vinci ji aliyê gelekan bi [[homoseksuelî|homoseksueliyê]] tê reşkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Lê ew bi berhemên xwe yên bêhempa di dîroka mirovahiyê ya spî de ciheke girîng digire.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Leonardo da Vinci}}
* [http://www.sacred-texts.com/aor/dv/index.htm Complete text &amp; images of Richter's translation of the Notebooks]
* [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/l/leonardo/ Web Gallery of Leonardo Paintings]
* [http://www.drawingsofleonardo.org/ Drawings of Leonardo da Vinci]
* [http://arts.guardian.co.uk/features/story/0,,1860869,00.html Da Vinci Decoded] Article from ''[[The Guardian]]''
* [http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/235 The true face of Leonardo Da Vinci?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626075636/http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/235 |date=2008-06-26 }}
* [http://www.ivu.org/history/davinci/hurwitz.html Leonardo da Vinci's Ethical Vegetarianism]
* [http://fulltextarchive.com/pages/The-Notebooks-of-Leonardo-Da-Vinci-Complete1.php The Notebooks of Leonardo da Vinci]
* [http://www.bbc.co.uk/science/leonardo Leonardo da Vinci at BBC Science]
* [http://www.propheties.it/variouspeople/leonardo.htm Leonardo da Vinci's &quot;prophecies&quot; from Volume II of the notebooks (translated)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230172755/http://www.propheties.it/variouspeople/leonardo.htm |date=2006-12-30 }}
* [http://news.yahoo.com/blogs/sideshow/exclusive-500-old-leonardo-da-vinci-sculpture-horse-201456519.html Yahoo news, 500-year-old Leonardo da Vinci sculpture ‘Horse and Rider’ unveiled]
* [http://www.royalcollection.org.uk/exhibitions/leonardo-da-vinci-anatomist Leonardo da Vinci: Anatomist] The Queen's Gallery, Buckingham Palace, Friday, 4 May 2012 to Sunday, 7 October 2012. High-resolution anatomical drawings.

{{Leonardo da Vinci}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dahêner]]
[[Kategorî:Fîlozofên îtalî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1452]]
[[Kategorî:Mirin 1519]]
[[Kategorî:Ronesans]]</text>
      <sha1>lcnk37fuou6udub45yes0k4ego2whyo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093801</id>
      <parentid>2093800</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:45:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4259" sha1="qzizkvqgitgenepo2x0m9bxz3gtd9c1" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Leonardo da Vinci
| wêne               = Leonardo self.jpg
| sernavê_wêne       = Leonardo da Vinci, xweportreyek e (1512-1515)
| roja_jidayikbûnê   = 15ê nîsana 1452
| roja_mirinê        = 2ê gulana 1519
| cihê_mirinê        = Amboise
| hevwelatî          = {{ala|Îtalya}}
| dîn                = [[Xiristiyanî]]
| destûrname         = 
| serdem             = Sedsala 15an
| netewe             = [[Îtalyan]]
| pîşe               = [[Ronesans]] [[muzîk]]ar,  [[endezyarî|endezyar]], [[peykervan]], [[wêne]]saz, [[anatomî]]st û [[geometrî]]ker
}}
'''Leonardo da Vinci''' ({{IPA-it|ˌliːəˈnɑːrdoʊ də ˈvɪntʃi}}) (jdb. [[15ê nîsanê|15ê nîsana]] sala [[1452]]an li [[Anchiano]], [[Floransa]] - m. [[2ê gulanê|2ê gulana]] [[1519]] li [[Amboise]]) yek ji pêşengên [[ronesans]]ê, muzîkar, [[dahêner]], [[endazyar]], [[peykervan]] , [[wênesaz]], kelşînkar (anatomîst ) û geometrîkerê îtalî ye.

Vinci bi wêneyên xwe yên nemir ''[[Mona Lîza]]'' ([[1503]] - [[1507]]) û ''[[Xwarina Dawî]]'' ([[1495]] - [[1497]]) tê hişê mirov.

Da Vinci, lawê [[noter]] [[Ser Piero da Vinci]] (1426–1504) û [[Caterina di Meo Lippi]] (nêz. 1434–1494) ye û ji ber ku zewaca fermî ya dê û bavê wî nebû, gorî zagonên wê demê mafê wî yê xwandina zanîngehê nebû. Herwekî ev yeka han dibû sedem ku Da Vinci jiyaneke dijwar bijî. Di mala bapîrê xwe de dest bi wêneyan dike. Wêneyên wî yen bala wênesazên mezin dikşîne û Da Vinci hêdî hêdî tê naskirin.

Da Vinci di sala [[1482]]an de bajarê Floransayê diterikîne û li cem [[Ludovico Sforza]] dûkê [[Mîlano]] kar dibîne. Di xizmeta dûk de berhemên bêhempa û têr zîrekî diafirîne. Dîsa li [[Roma]] û gelek cihan dijî. Pireyan, peykeran, çekan, keştiyan û hwd çêdike, li ser [[anatomî|anatomiyê]] û [[geometrî|geometriyê]] lêkolînan dike û di warê çandê de meziniya xwe îsbat dike.

Di jiyana xwe de rastî gelek neheqî û bovlatan jî tê û tê darizandin. [[Papa]] xebatên wî yên li ser anatomiyê qedexe dike û Da Vinci ji aliyê gelekan bi [[homoseksuelî|homoseksueliyê]] tê reşkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Lê ew bi berhemên xwe yên bêhempa di dîroka mirovahiyê ya spî de ciheke girîng digire.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Leonardo da Vinci}}
* [http://www.sacred-texts.com/aor/dv/index.htm Complete text &amp; images of Richter's translation of the Notebooks]
* [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/l/leonardo/ Web Gallery of Leonardo Paintings]
* [http://www.drawingsofleonardo.org/ Drawings of Leonardo da Vinci]
* [http://arts.guardian.co.uk/features/story/0,,1860869,00.html Da Vinci Decoded] Article from ''[[The Guardian]]''
* [http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/235 The true face of Leonardo Da Vinci?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626075636/http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/235 |date=2008-06-26 }}
* [http://www.ivu.org/history/davinci/hurwitz.html Leonardo da Vinci's Ethical Vegetarianism]
* [http://fulltextarchive.com/pages/The-Notebooks-of-Leonardo-Da-Vinci-Complete1.php The Notebooks of Leonardo da Vinci]
* [http://www.bbc.co.uk/science/leonardo Leonardo da Vinci at BBC Science]
* [http://www.propheties.it/variouspeople/leonardo.htm Leonardo da Vinci's &quot;prophecies&quot; from Volume II of the notebooks (translated)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230172755/http://www.propheties.it/variouspeople/leonardo.htm |date=2006-12-30 }}
* [http://news.yahoo.com/blogs/sideshow/exclusive-500-old-leonardo-da-vinci-sculpture-horse-201456519.html Yahoo news, 500-year-old Leonardo da Vinci sculpture ‘Horse and Rider’ unveiled]
* [http://www.royalcollection.org.uk/exhibitions/leonardo-da-vinci-anatomist Leonardo da Vinci: Anatomist] The Queen's Gallery, Buckingham Palace, Friday, 4 May 2012 to Sunday, 7 October 2012. High-resolution anatomical drawings.

{{Leonardo da Vinci}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dahêner]]
[[Kategorî:Fîlozofên îtalî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1452]]
[[Kategorî:Mirin 1519]]
[[Kategorî:Ronesans]]</text>
      <sha1>qzizkvqgitgenepo2x0m9bxz3gtd9c1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093802</id>
      <parentid>2093801</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4266" sha1="4faqh3648b5vfta0866ok054mxnaajd" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Leonardo da Vinci
| wêne               = Leonardo self.jpg
| sernavê_wêne       = Leonardo da Vinci, xweportreyek e (1512-1515)
| roja_jidayikbûnê   = 15ê nîsana 1452
| roja_mirinê        = 2ê gulana 1519
| cihê_mirinê        = Amboise
| hevwelatî          = {{ala|Îtalya}}
| dîn                = [[Xiristiyanî]]
| destûrname         = 
| serdem             = Sedsala 15an
| netewe             = [[Îtalyan]]
| pîşe               = [[Ronesans]] [[muzîk]]ar,  [[endezyarî|endezyar]], [[peykervan]], [[wêne]]saz, [[anatomî]]st û [[geometrî]]ker
}}
'''Leonardo da Vinci''' ({{IPA-it|ˌliːəˈnɑːrdoʊ də ˈvɪntʃi}}) (jdb. [[15ê nîsanê|15ê nîsana]] sala [[1452]]an li [[Anchiano]], [[Floransa]] - m. [[2ê gulanê|2ê gulana]] [[1519]] li [[Amboise]]) yek ji pêşengên [[ronesans]]ê, muzîkar, [[dahêner]], [[endazyar]], [[peykervan]] , [[wênesaz]], kelşînkar (anatomîst ) û geometrîkerê îtalî ye.

Vinci bi wêneyên xwe yên nemir ''[[Mona Lîza]]'' ([[1503]] - [[1507]]) û ''[[Xwarina Dawî]]'' ([[1495]] - [[1497]]) tê hişê mirov.

Da Vinci, lawê [[noter]] [[Ser Piero da Vinci]] (1426–1504) û [[Caterina di Meo Lippi]] (nêz. 1434–1494) ye û ji ber ku zewaca fermî ya dê û bavê wî nebû, gorî zagonên wê demê mafê wî yê xwandina zanîngehê nebû. Herwekî ev yeka han dibû sedem ku Da Vinci jiyaneke dijwar bijî. Di mala bapîrê xwe de dest bi wêneyan dike. Wêneyên wî yen bala wênesazên mezin dikşîne û Da Vinci hêdî hêdî tê naskirin.

Da Vinci di sala [[1482]]an de bajarê Floransayê diterikîne û li cem [[Ludovico Sforza]] [[dûk]]ê [[Mîlano]]yê kar dibîne. Di xizmeta dûk de berhemên bêhempa û têr zîrekî diafirîne. Dîsa li [[Roma]] û gelek cihan dijî. Pireyan, peykeran, çekan, keştiyan û hwd çêdike, li ser [[anatomî|anatomiyê]] û [[geometrî|geometriyê]] lêkolînan dike û di warê çandê de meziniya xwe îsbat dike.

Di jiyana xwe de rastî gelek neheqî û bovlatan jî tê û tê darizandin. [[Papa]] xebatên wî yên li ser anatomiyê qedexe dike û Da Vinci ji aliyê gelekan bi [[homoseksuelî|homoseksueliyê]] tê reşkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Lê ew bi berhemên xwe yên bêhempa di dîroka mirovahiyê ya spî de ciheke girîng digire.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Leonardo da Vinci}}
* [http://www.sacred-texts.com/aor/dv/index.htm Complete text &amp; images of Richter's translation of the Notebooks]
* [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/l/leonardo/ Web Gallery of Leonardo Paintings]
* [http://www.drawingsofleonardo.org/ Drawings of Leonardo da Vinci]
* [http://arts.guardian.co.uk/features/story/0,,1860869,00.html Da Vinci Decoded] Article from ''[[The Guardian]]''
* [http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/235 The true face of Leonardo Da Vinci?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626075636/http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/235 |date=2008-06-26 }}
* [http://www.ivu.org/history/davinci/hurwitz.html Leonardo da Vinci's Ethical Vegetarianism]
* [http://fulltextarchive.com/pages/The-Notebooks-of-Leonardo-Da-Vinci-Complete1.php The Notebooks of Leonardo da Vinci]
* [http://www.bbc.co.uk/science/leonardo Leonardo da Vinci at BBC Science]
* [http://www.propheties.it/variouspeople/leonardo.htm Leonardo da Vinci's &quot;prophecies&quot; from Volume II of the notebooks (translated)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230172755/http://www.propheties.it/variouspeople/leonardo.htm |date=2006-12-30 }}
* [http://news.yahoo.com/blogs/sideshow/exclusive-500-old-leonardo-da-vinci-sculpture-horse-201456519.html Yahoo news, 500-year-old Leonardo da Vinci sculpture ‘Horse and Rider’ unveiled]
* [http://www.royalcollection.org.uk/exhibitions/leonardo-da-vinci-anatomist Leonardo da Vinci: Anatomist] The Queen's Gallery, Buckingham Palace, Friday, 4 May 2012 to Sunday, 7 October 2012. High-resolution anatomical drawings.

{{Leonardo da Vinci}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dahêner]]
[[Kategorî:Fîlozofên îtalî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1452]]
[[Kategorî:Mirin 1519]]
[[Kategorî:Ronesans]]</text>
      <sha1>4faqh3648b5vfta0866ok054mxnaajd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mona Lîsa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12377</id>
    <revision>
      <id>2093787</id>
      <parentid>1828307</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:21:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Mona Lîza]] weke [[Mona Lîsa]] guhart</comment>
      <origin>1828307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="631" sha1="2cphwyru1otpl68sombudwoxvt8a6ks" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdanka giştî
}}
'''''Mona Lîza''''' ({{Bi-it|La Gioconda}}, {{Bi-fr|La Joconde}}), tabloya hunermendê Îtalyanî ê [[Ronesans]]ê [[Leonardo da Vinci]] ye.

Jina di tabloyê de bi kena xwe ya nepenî navdar bûye. Leonardo di sala 1503an de dest bi çêkirina ''Mona Lîza'' kir û di sê çar salan de xilas kir. Ev tablo vêga li [[Muzeya Louvre]] ya [[Parîs]]ê tê pêşandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Berhemên hunerê yên xirabkirî]]
[[Kategorî:Portre]]
[[Kategorî:Ronesans]]
[[Kategorî:Tablo]]</text>
      <sha1>2cphwyru1otpl68sombudwoxvt8a6ks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mîr (pirtûk)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21313</id>
    <revision>
      <id>2093808</id>
      <parentid>1816797</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2009" sha1="8afzyy10d1wcur9wdcrzoesb1ol86p9" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Wergerîne|en}}
{{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdanka giştî
| sernavê_wêne       = Çapa sala 1550yî ya kitêba ''Il Principe'' (''Mîr'').
}}
'''''Mîr''''' ({{bi-it|''Il Principe''}}) kitêba herî navdar a hizirvanê siyasî yê [[îtalya]]yî [[Niccolò Machiavelli]] ye. Li berahiyê, navê wê {{bi-la|De Principatibus}} (&quot;Di derheqa mîrgehan da&quot;) bû. Mîr li sala 1513ê hat nivîsîn, lê pênc salan piştî mirina nivîskarê wê, li sala 1532ê hat weşandin. Kitêba belavbûyî ne ew e ya ko li dema jiyana wî da hebû, lê hemî navûbangê xirabê ko li pey Machiavelli maye ji ber vê kitêbê ye.

== Kurtiya kitêbê ==
Nihêrînên Machiavelli di kitêba ''Mîr'' da gelek tundrêyane dihên berçavan. Lê Machiavelli hemî jiyana xwe li [[Firenze]] derbaz kir ko tijî pevçûn û aloziyan bû. Ji ber hindê Machiavelli hemî giringiyê didit tenahiyê û tebata siyasî li mîrgehê.

Pesna bîrdoz û teoriyên kitêbê dihêt kirin ko dikarin bi kêrî mîran bihên da bigehin desthilatê an li ser desthilatê bimînin. Li goreyê kitêba ''Mîr'', binemayên [[exlaq]]î dibê li goreyê kawdan û rewşê bihên guhartin, nemaze dema karên nemirovane pêdivî bin. Tiştekê fer e ko mîr jibo mana li ser desthilatê her karekî bikit, lê Machiavelli tekez dikit ko mîr nabit karekê wiha bikit xelk jê nefret bikin. Ew bi kurtî bersiva wê pirsyarê didit ka xelk dibê ji mîrî bitirsin an hez bikin: &quot; /.../ Mîrekê jîr dibê xwe bi awayê xwe biselmînit ne bi awayê kesekê dî, ew dibê bixebitit ko kerb û kîn nemînit, her wekî me gotî.&quot; Herwisa ew dibêjit: &quot;Baştir e ko xelk ji mîrî hez bikin û jê bitirsin. Lê eger herdu bihevra çê nabin, baştir e ko jê bitirsin ne jê hez bikin.&quot;{{Çavk}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Pirtûk-şitil}}

[[Kategorî:Felsefeya siyasetê]]
[[Kategorî:Pirtûkên Niccolò Machiavelli]]
[[Kategorî:Pirtûkên 1532an]]
[[Kategorî:Ronesans]]</text>
      <sha1>8afzyy10d1wcur9wdcrzoesb1ol86p9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093809</id>
      <parentid>2093808</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:09:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2036" sha1="2wdqei0gqwnuidwa12pgseli4bqjd59" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Wergerîne|en}}
{{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdanka giştî
| sernavê_wêne       = Çapa sala 1550yî ya kitêba ''Il Principe'' (''Mîr'').
}}
'''''Mîr''''' ({{bi-it|''Il Principe''}} {{IPA-it|il ˈprintʃipe}}) kitêba herî navdar a hizirvanê siyasî yê [[îtalya]]yî [[Niccolò Machiavelli]] ye. Li berahiyê, navê wê {{bi-la|De Principatibus}} (&quot;Di derheqa mîrgehan da&quot;) bû. Mîr li sala 1513ê hat nivîsîn, lê pênc salan piştî mirina nivîskarê wê, li sala 1532ê hat weşandin. Kitêba belavbûyî ne ew e ya ko li dema jiyana wî da hebû, lê hemî navûbangê xirabê ko li pey Machiavelli maye ji ber vê kitêbê ye.

== Kurtiya kitêbê ==
Nihêrînên Machiavelli di kitêba ''Mîr'' da gelek tundrêyane dihên berçavan. Lê Machiavelli hemî jiyana xwe li [[Firenze]] derbaz kir ko tijî pevçûn û aloziyan bû. Ji ber hindê Machiavelli hemî giringiyê didit tenahiyê û tebata siyasî li mîrgehê.

Pesna bîrdoz û teoriyên kitêbê dihêt kirin ko dikarin bi kêrî mîran bihên da bigehin desthilatê an li ser desthilatê bimînin. Li goreyê kitêba ''Mîr'', binemayên [[exlaq]]î dibê li goreyê kawdan û rewşê bihên guhartin, nemaze dema karên nemirovane pêdivî bin. Tiştekê fer e ko mîr jibo mana li ser desthilatê her karekî bikit, lê Machiavelli tekez dikit ko mîr nabit karekê wiha bikit xelk jê nefret bikin. Ew bi kurtî bersiva wê pirsyarê didit ka xelk dibê ji mîrî bitirsin an hez bikin: &quot; /.../ Mîrekê jîr dibê xwe bi awayê xwe biselmînit ne bi awayê kesekê dî, ew dibê bixebitit ko kerb û kîn nemînit, her wekî me gotî.&quot; Herwisa ew dibêjit: &quot;Baştir e ko xelk ji mîrî hez bikin û jê bitirsin. Lê eger herdu bihevra çê nabin, baştir e ko jê bitirsin ne jê hez bikin.&quot;{{Çavk}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Pirtûk-şitil}}

[[Kategorî:Felsefeya siyasetê]]
[[Kategorî:Pirtûkên Niccolò Machiavelli]]
[[Kategorî:Pirtûkên 1532an]]
[[Kategorî:Ronesans]]</text>
      <sha1>2wdqei0gqwnuidwa12pgseli4bqjd59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Mona Lîsa</title>
    <ns>1</ns>
    <id>41007</id>
    <revision>
      <id>2093789</id>
      <parentid>1900375</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:21:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Mona Lîza]] weke [[Gotûbêj:Mona Lîsa]] guhart</comment>
      <origin>1900375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="399" sha1="jzrq1yqtp87j7k3lzk39lnn64k0xyuj" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1=
{{Wîkîproje Fransa|muhîmî=zêde}}
{{Wîkîproje Îtalya|muhîmî=Zêde}}

|bingehîn=erê}}

awa zor rasta

== Mona Lîza ==

Li Bakûrê Kurdistanê xatûnek heye ku gelek dişibe tabloya Mona Lîzayê ya Davînçî [[Bikarhêner:Yûsif kulo|Yûsif kulo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yûsif kulo|gotûbêj]]) 16:44, 7 îlon 2019 (UTC)</text>
      <sha1>jzrq1yqtp87j7k3lzk39lnn64k0xyuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kurdên Xorasanê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43011</id>
    <revision>
      <id>2093729</id>
      <parentid>2069373</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T22:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hîwa xurasan</username>
        <id>180635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Erdnîgarî */ Nîvîsên xelet sererast kir</comment>
      <origin>2093729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14426" sha1="adbr1ps9mot0ohqjz352mcrbc3im2yb" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Kurdên Xorasanê
| wêne               = 
| ravek              = 
| gelheKom           = 2 milyon
| salKom             = 
| çavkKom            = 
| herêm1             = &lt;div style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;'''[[Xorasan]]'''&lt;/div&gt;
| herêm2             = &amp;nbsp;[[Xorasana&amp;nbsp;Bakur]]
| gelhe2             = 595.000 (70% parêzgehê)
| sal2               = 
| çavk2              = [[Xorasana&amp;nbsp;Rezewî]]
| gelhe3             = 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê&lt;br&gt;
----
400.000 li [[Meşhed]]ê (13-15% bajarê)
| sal3               = 
| çavk3              = 
| ziman              = '''[[Kurdî]]'''&lt;br&gt; ([[Kurmancî]], [[Goranî]], [[Lekî]]) &lt;br&gt; [[Tirkomanî]]&lt;ref&gt;Bruinessen, M.M.: Agha, Scheich und Staat. Berlin 2003.&lt;/ref&gt; û [[farsî]]
| ol                 = '''[[Îslam]]''' &lt;br&gt; ([[Şiîtî]], [[Sûnîtî]], [[Elewîtî]]) &lt;br&gt; [[Yarsantî]]&lt;ref&gt;Bide ber lîsteya eşîrên kurdan ên xorasanê, di: Izady, R. M.: The Kurds. New York 1992. &lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = 
| nexşe              = Kurdish-inhabited_areas_of_the_Middle_East_and_the_Soviet_Union_in_1986.jpg
| nexşeSernav        = Belawbûna gelê kurd li rojhilata navîn, digel dîasporaya kurd a li Xorasanê (bakur-rojhilata Îranê)
| nîşe               = 
}}
'''Kurdên Xorasanê''', navê kurdên ku li [[Xorasan]] li parêzgehên [[Xorasana Bakur]] û [[Xorasana Rezewî]] li bakurê rojhilatê [[Îranê]], li ser snorê [[Îran]] û [[Tirkmenistan]]ê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0601 |sernav=MADIH, MADH |malper=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |tarîxa-gihiştinê=2022-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, [[Xorasana Rezewî]] û [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] dijîn. Ew bi zaravaya [[kurmancî]] diaxivin û bi pirranî misilmanên [[şiî]] ne. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

== Erdnîgarî ==
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Çemê herî mezin yê herêmê Çemê Atrak e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
* Çiyayên Hezar Mescîd (rojhilat)
* Çiyayê Bînalûd (basûr-rojhilat)
* Çiyayê Şahcîhan (basûr)
* Çiyayê Aladax (rojava)
* Çiyayê Gulîlê (bakûr)

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ Bajarên sereke yên herême ev in:
|-
! Nav !! Navê fermî !! Gelhe &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt; !! Koordînat
|-
| [[Aşxane]] || || 18.234 || {{Koord|37|33|44|Bk|56|55|22|Rh|type:city(18234)|format=dms long|name=Aşkane}}
|-
| [[Bacgîran]] || || 753 || {{Koord|37|37|17|Bk|58|25|6|Rh|type:city(753)|format=dms long|name=Bacgiran}}
|-
| [[Bujnûrt]] || || 172.772 || {{Koord|37|28|30|Bk|57|20|0|Rh|type:city(172772)|format=dms long|name=Bocnûrd}}
|-
| [[Covên]] || || || 
|-
| [[Çenaran]] || || 41.735 || {{Koord|36|38|37|Bk|59|6|54|Rh|type:city(41735)|format=dms long|name=Çinaran}}
|-
| [[Deregez]] || || 34.305 || {{Koord|37|26|41|Bk|59|6|27|Rh|type:city(34305)|format=dms long|name=Daregaz}}
|-
| [[Êsferayên]] || || 51.321 || {{Koord|37|4|35|Bk|57|30|36|Rh|type:city(51321)|format=dms long|name=Esfarayen}}
|-
| [[Farûc]] || || 10.039 || {{Koord|37|13|56|Bk|58|13|9|Rh|type:city(10039)|format=dms long|name=Faroc}}
|-
| [[Kelat]] || || 39.560|| {{Koord|36|59|42|Bk|59|45|43|Rh|type:city(39560)|format=dms long|name=Kalat}}
|-
| [[Layîn]] ''(Laêîn)'' || || || 
|-
| [[Mane-û-Similgan]] ''(Mane similqan)'' || || || 
|-
| [[Qûçan]] || || 96.953 || {{Koord|37|6|21|Bk|58|30|34|Rh|type:city(96953)|format=dms long|name=Qûçan}}
|-
| [[Raz-û-Radkan]] || || || 
|-
| [[Şîrvan]] || || 82.790 || {{Koord|37|23|53|Bk|57|55|32|Rh|type:city(82790)|format=dms long|name=Şîrvan}}
|}

== Dîroka bicihbûnê ==
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'&lt;ref&gt;Houtoum-Schindler, Albert. &quot;Beiträge zum kurdischen Wortschatz&quot;, ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116&lt;/ref&gt;.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15&lt;sup&gt;emîn&lt;/sup&gt; de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

== Çand û huner ==
&lt;!-- Ziman, ol û civak, kinc, xwarên, … --&gt;
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê [[farisî]] ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên [[Yelda Ebasî]] û [[Mohsen Mirzazadeh]] de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji [[Kurdistan]]ê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin [[Kurdolojî|kurdologan]], rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê [[kovar]]ên bi navê ''Kurmanj'' û ''Dengê Kurmanc'' dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

=== Ziman ===
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi [[kelhûrî|zaravayên kurdî]] yên [[lekî|başûr]] diaxivin, seranser [[kurmancî]]axiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li [[Kurdistan]]ê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî [[fonetîk]]a we pir di bandora [[Zimanê farisî|farisî]] û [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]] de maye&lt;ref&gt;[http://kurdica.com/News-sid-Kurdisch-in-Khorasan-457.html Kurdica: Kurdiya Xorasanê]&lt;/ref&gt;. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên [[Palûkanlû]], [[Pehlevanlû]], [[Topkanlû]], [[Qereçorlû]], [[Qerebaşlû]] hwd. dev ji kurdî berdane û tenê [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]], li çend gundên Qûçanê jî tenê bi [[farsiya rajî]] (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên [[Amerlû]] û [[Zaferanlû]] û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.&lt;ref&gt;B. Roşeng: &quot;Kurd li Xoresane&quot;, Nûbûn 71, 2005.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kurmanciya Xorasanê !! Beranberî li Kurdistanê
|-
| adem (Farsî) || mirov
|-
| rind || rind (Serhed, Dêrsim)
|-
| ro || ro 
|-
| biroş || beroş, qazan
|-
| kûtî || kotî
|-
| qiçik || biçûk
|-
| sol || sol (Serhed), pêlav
|-
| ar || ar (Koçgirî), agir
|-
| beran || beran
|-
| avisî || awisî
|-
| orte (Tirkî), nav || orte (Serhed), nav, hundir
|-
| dapîr, bîbî || bîbî (Serhed), pîrik
|-
| paçik, şal (F) || şal
|-
| xweng, xang || xang, xweng
|-
| dîn || dîn
|-
| se, kûçî || se, kûçik
|-
| sergîn || sergîn, tezek (Botan)
|-
| deng (Tirkî) || deng
|-
| kum || kum
|-
| heste || heste (Serhed), çekmak
|-
| we(bi)refş ||  xweşik 
|}

=== Cil û berg ===
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. ''Keras'' xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

=== Dawet û lîstik ===
Di dawetên kurdên Xorasanê de [[govend]] tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin [[semah]]a [[Elewîtî|Elewiyan]]. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke [[şerîet]]ê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji [[kevneşopî]], cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.&lt;ref&gt;Berat Qewîendam (xorasan )&lt;/ref&gt;

== Êl û eşîr ==
{{Gotara bingehîn|Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê}}
[[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|250px|thumb|Eşîrên kurdên Xorasanê]]
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg ([[Zaferanlû]]) û [[Şadlû]] ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên [[Çemişgezeg]] û [[Şadlû]] ye, li herêmê dijîn.
# [[Zaferanlû]] (navenda wan Qoçan e)
# [[Şadlû]] (navenda wan Bocnûrd e)
# [[Topkanlû]]
# [[Kawanlû]] (navenda wan Redkan e)
# [[Amerlû]]
# [[Qereçorlû]] (navenda wan Samalqan e)
# [[Lek]] ([[Zend]], [[Zengene]])
== Navdarên kurdên Xorasanê ==
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:
* [[Nadir Şah Efşar]]
* [[Şoca'oddole]]
* [[Cecoxan|Ceco Xan]]
* [[Serdar Êwez Xanê Celalî]]
* [[Gul Mohemed]]
* [[Elîxan beg]]
* [[Ezîzûleh Xan Şadlû]]
* [[Xodo Serdar]]
* [[Ferecolla Bîçeranlû]]
* [[Ismaîl Huseynzade Bûwanlû]]
* [[Xolamhuseyn Rehîmîyan]]
* [[Elîriza Spahî Layîn]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]

=== Helbestvan ===
* [[Ceferqulî Zengêlî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
* [[Elîriza Sipahî Layîn]]
* [[Ismayîl Husênpûr]]
* [[Kerîm Ekberzade]]
* [[Sadiq Ferhadî]]
* [[Elî Hêyderî]]
* [[Artîn Ferxonde]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Mehbûbe Siadetmend]]
* [[Cevad Remezanîyan]]

=== Nivîskar ===
* [[Kelîmolah Tewehodî|Kelîmullah Tewehodî]]
* [[Haşim Sadiqî Bacgîran]]
* [[Babasefer Moradî]]
* [[Haşim Ferhadî]]
* [[Neqdelî Elewî Ferd]]
* [[Mihemed Teqevî]]
* [[Hesen Elî Tereqî]]
* [[Gulî Şadkam]]
* [[Elî Rehmetî]]
* [[Berat Qevîendam]]
* [[Elî Recebzade]]
* [[Ebas Êsmaîlî]]
* [[Nahîd Molayî]]
* [[Mihemedriza Şahmoradî]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Elîriza Qarişî]]
* [[Mihemeriza Mensûrî]]

=== Wergêr ===
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Mêhdî Ceferzade]]
* [[Nahîd Ekberzade]]
* [[Beharê Zêyxemî]]
* [[Mihemed Teqevî]]

=== Hunermend ===
Hunermendên navdar ên Xorasanê
* [[Remezan Selmanî Berderî]]
* [[Yalda Abbasî]]
* [[Mohsen Mizazade]]
* [[Selman Teqdîsî]]
* [[Elîriza Islamî]]
* [[Şeban Islamî]]
* [[Receb Islamî]]
* [[Esqer Fellah]]
* [[Elîriza Baxçixî]]
* [[Elîxan Yezdanî/Abçûrî]]
* [[Sohrab Mihemedî]]
* [[Riza Vehdanî]]
* [[Mecîd Xanî]]
* [[Mehdî Omîdî]]
* [[Emîn Ensarî]]
* [[Morad Hesenzade]]
* [[Mohemed Elî Qasimî]]
* [[Muzefer Hemîdî]]
* [[Nêmet Zenbîlbaf]]
* [[Roya Ismayîlî]]
* [[Elî Kerîmî]]
* [[Ebolqasim Yezdanî/şanoker]]
* [[Asmar Hamidi]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415194358/http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html |date=2016-04-15 }}
* [http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427221845/http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 |date=2015-04-27 }}

{{Diyasporaya kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Diyasporaya kurdan]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]]
[[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Xorasana Rezewî (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>adbr1ps9mot0ohqjz352mcrbc3im2yb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093730</id>
      <parentid>2093729</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T22:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hîwa xurasan</username>
        <id>180635</id>
      </contributor>
      <comment>Girêdan lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2093730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14539" sha1="fv824gnfyjkr8sv6ya5fku8g4nr2bnr" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Kurdên Xorasanê
| wêne               = 
| ravek              = 
| gelheKom           = 2 milyon
| salKom             = 
| çavkKom            = 
| herêm1             = &lt;div style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;'''[[Xorasan]]'''&lt;/div&gt;
| herêm2             = &amp;nbsp;[[Xorasana&amp;nbsp;Bakur]]
| gelhe2             = 595.000 (70% parêzgehê)
| sal2               = 
| çavk2              = [[Xorasana&amp;nbsp;Rezewî]]
| gelhe3             = 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê&lt;br&gt;
----
400.000 li [[Meşhed]]ê (13-15% bajarê)
| sal3               = 
| çavk3              = 
| ziman              = '''[[Kurdî]]'''&lt;br&gt; ([[Kurmancî]], [[Goranî]], [[Lekî]]) &lt;br&gt; [[Tirkomanî]]&lt;ref&gt;Bruinessen, M.M.: Agha, Scheich und Staat. Berlin 2003.&lt;/ref&gt; û [[farsî]]
| ol                 = '''[[Îslam]]''' &lt;br&gt; ([[Şiîtî]], [[Sûnîtî]], [[Elewîtî]]) &lt;br&gt; [[Yarsantî]]&lt;ref&gt;Bide ber lîsteya eşîrên kurdan ên xorasanê, di: Izady, R. M.: The Kurds. New York 1992. &lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = 
| nexşe              = Kurdish-inhabited_areas_of_the_Middle_East_and_the_Soviet_Union_in_1986.jpg
| nexşeSernav        = Belawbûna gelê kurd li rojhilata navîn, digel dîasporaya kurd a li Xorasanê (bakur-rojhilata Îranê)
| nîşe               = 
}}
'''Kurdên Xorasanê''', navê kurdên ku li [[Xorasan]] li parêzgehên [[Xorasana Bakur]] û [[Xorasana Rezewî]] li bakurê rojhilatê [[Îranê]], li ser sînorê [[Îran]] û [[Tirkmenistan]]ê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0601 |sernav=MADIH, MADH |malper=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |tarîxa-gihiştinê=2022-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, [[Xorasana Rezewî]] û [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] dijîn. Ew bi zaravaya [[kurmancî]] diaxivin û bi pirranî misilmanên [[şiî]] ne, lê berî ku ji Bakurê Kurdistanê koçî axa Xurasanê bikin, piraniya wan Elewî bûn û hinek jî Şafiî. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

== Erdnîgarî ==
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Çemê herî mezin yê herêmê Çemê Atrak e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
* Çiyayên Hezar Mescîd (rojhilat)
* Çiyayê Bînalûd (basûr-rojhilat)
* Çiyayê Şahcîhan (basûr)
* Çiyayê Aladax (rojava)
* Çiyayê Gulîlê (bakûr)

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ Bajarên sereke yên herême ev in:
|-
! Nav !! Navê fermî !! Gelhe &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt; !! Koordînat
|-
| [[Aşxane]] || || 18.234 || {{Koord|37|33|44|Bk|56|55|22|Rh|type:city(18234)|format=dms long|name=Aşkane}}
|-
| [[Bacgîran]] || || 753 || {{Koord|37|37|17|Bk|58|25|6|Rh|type:city(753)|format=dms long|name=Bacgiran}}
|-
| [[Bujnûrt]] || || 172.772 || {{Koord|37|28|30|Bk|57|20|0|Rh|type:city(172772)|format=dms long|name=Bocnûrd}}
|-
| [[Covên]] || || || 
|-
| [[Çenaran]] || || 41.735 || {{Koord|36|38|37|Bk|59|6|54|Rh|type:city(41735)|format=dms long|name=Çinaran}}
|-
| [[Deregez]] || || 34.305 || {{Koord|37|26|41|Bk|59|6|27|Rh|type:city(34305)|format=dms long|name=Daregaz}}
|-
| [[Êsferayên]] || || 51.321 || {{Koord|37|4|35|Bk|57|30|36|Rh|type:city(51321)|format=dms long|name=Esfarayen}}
|-
| [[Farûc]] || || 10.039 || {{Koord|37|13|56|Bk|58|13|9|Rh|type:city(10039)|format=dms long|name=Faroc}}
|-
| [[Kelat]] || || 39.560|| {{Koord|36|59|42|Bk|59|45|43|Rh|type:city(39560)|format=dms long|name=Kalat}}
|-
| [[Layîn]] ''(Laêîn)'' || || || 
|-
| [[Mane-û-Similgan]] ''(Mane similqan)'' || || || 
|-
| [[Qûçan]] || || 96.953 || {{Koord|37|6|21|Bk|58|30|34|Rh|type:city(96953)|format=dms long|name=Qûçan}}
|-
| [[Raz-û-Radkan]] || || || 
|-
| [[Şîrvan]] || || 82.790 || {{Koord|37|23|53|Bk|57|55|32|Rh|type:city(82790)|format=dms long|name=Şîrvan}}
|}

== Dîroka bicihbûnê ==
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'&lt;ref&gt;Houtoum-Schindler, Albert. &quot;Beiträge zum kurdischen Wortschatz&quot;, ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116&lt;/ref&gt;.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15&lt;sup&gt;emîn&lt;/sup&gt; de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

== Çand û huner ==
&lt;!-- Ziman, ol û civak, kinc, xwarên, … --&gt;
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê [[farisî]] ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên [[Yelda Ebasî]] û [[Mohsen Mirzazadeh]] de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji [[Kurdistan]]ê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin [[Kurdolojî|kurdologan]], rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê [[kovar]]ên bi navê ''Kurmanj'' û ''Dengê Kurmanc'' dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

=== Ziman ===
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi [[kelhûrî|zaravayên kurdî]] yên [[lekî|başûr]] diaxivin, seranser [[kurmancî]]axiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li [[Kurdistan]]ê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî [[fonetîk]]a we pir di bandora [[Zimanê farisî|farisî]] û [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]] de maye&lt;ref&gt;[http://kurdica.com/News-sid-Kurdisch-in-Khorasan-457.html Kurdica: Kurdiya Xorasanê]&lt;/ref&gt;. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên [[Palûkanlû]], [[Pehlevanlû]], [[Topkanlû]], [[Qereçorlû]], [[Qerebaşlû]] hwd. dev ji kurdî berdane û tenê [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]], li çend gundên Qûçanê jî tenê bi [[farsiya rajî]] (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên [[Amerlû]] û [[Zaferanlû]] û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.&lt;ref&gt;B. Roşeng: &quot;Kurd li Xoresane&quot;, Nûbûn 71, 2005.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kurmanciya Xorasanê !! Beranberî li Kurdistanê
|-
| adem (Farsî) || mirov
|-
| rind || rind (Serhed, Dêrsim)
|-
| ro || ro 
|-
| biroş || beroş, qazan
|-
| kûtî || kotî
|-
| qiçik || biçûk
|-
| sol || sol (Serhed), pêlav
|-
| ar || ar (Koçgirî), agir
|-
| beran || beran
|-
| avisî || awisî
|-
| orte (Tirkî), nav || orte (Serhed), nav, hundir
|-
| dapîr, bîbî || bîbî (Serhed), pîrik
|-
| paçik, şal (F) || şal
|-
| xweng, xang || xang, xweng
|-
| dîn || dîn
|-
| se, kûçî || se, kûçik
|-
| sergîn || sergîn, tezek (Botan)
|-
| deng (Tirkî) || deng
|-
| kum || kum
|-
| heste || heste (Serhed), çekmak
|-
| we(bi)refş ||  xweşik 
|}

=== Cil û berg ===
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. ''Keras'' xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

=== Dawet û lîstik ===
Di dawetên kurdên Xorasanê de [[govend]] tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin [[semah]]a [[Elewîtî|Elewiyan]]. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke [[şerîet]]ê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji [[kevneşopî]], cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.&lt;ref&gt;Berat Qewîendam (xorasan )&lt;/ref&gt;

== Êl û eşîr ==
{{Gotara bingehîn|Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê}}
[[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|250px|thumb|Eşîrên kurdên Xorasanê]]
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg ([[Zaferanlû]]) û [[Şadlû]] ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên [[Çemişgezeg]] û [[Şadlû]] ye, li herêmê dijîn.
# [[Zaferanlû]] (navenda wan Qoçan e)
# [[Şadlû]] (navenda wan Bocnûrd e)
# [[Topkanlû]]
# [[Kawanlû]] (navenda wan Redkan e)
# [[Amerlû]]
# [[Qereçorlû]] (navenda wan Samalqan e)
# [[Lek]] ([[Zend]], [[Zengene]])
== Navdarên kurdên Xorasanê ==
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:
* [[Nadir Şah Efşar]]
* [[Şoca'oddole]]
* [[Cecoxan|Ceco Xan]]
* [[Serdar Êwez Xanê Celalî]]
* [[Gul Mohemed]]
* [[Elîxan beg]]
* [[Ezîzûleh Xan Şadlû]]
* [[Xodo Serdar]]
* [[Ferecolla Bîçeranlû]]
* [[Ismaîl Huseynzade Bûwanlû]]
* [[Xolamhuseyn Rehîmîyan]]
* [[Elîriza Spahî Layîn]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]

=== Helbestvan ===
* [[Ceferqulî Zengêlî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
* [[Elîriza Sipahî Layîn]]
* [[Ismayîl Husênpûr]]
* [[Kerîm Ekberzade]]
* [[Sadiq Ferhadî]]
* [[Elî Hêyderî]]
* [[Artîn Ferxonde]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Mehbûbe Siadetmend]]
* [[Cevad Remezanîyan]]

=== Nivîskar ===
* [[Kelîmolah Tewehodî|Kelîmullah Tewehodî]]
* [[Haşim Sadiqî Bacgîran]]
* [[Babasefer Moradî]]
* [[Haşim Ferhadî]]
* [[Neqdelî Elewî Ferd]]
* [[Mihemed Teqevî]]
* [[Hesen Elî Tereqî]]
* [[Gulî Şadkam]]
* [[Elî Rehmetî]]
* [[Berat Qevîendam]]
* [[Elî Recebzade]]
* [[Ebas Êsmaîlî]]
* [[Nahîd Molayî]]
* [[Mihemedriza Şahmoradî]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Elîriza Qarişî]]
* [[Mihemeriza Mensûrî]]

=== Wergêr ===
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Mêhdî Ceferzade]]
* [[Nahîd Ekberzade]]
* [[Beharê Zêyxemî]]
* [[Mihemed Teqevî]]

=== Hunermend ===
Hunermendên navdar ên Xorasanê
* [[Remezan Selmanî Berderî]]
* [[Yalda Abbasî]]
* [[Mohsen Mizazade]]
* [[Selman Teqdîsî]]
* [[Elîriza Islamî]]
* [[Şeban Islamî]]
* [[Receb Islamî]]
* [[Esqer Fellah]]
* [[Elîriza Baxçixî]]
* [[Elîxan Yezdanî/Abçûrî]]
* [[Sohrab Mihemedî]]
* [[Riza Vehdanî]]
* [[Mecîd Xanî]]
* [[Mehdî Omîdî]]
* [[Emîn Ensarî]]
* [[Morad Hesenzade]]
* [[Mohemed Elî Qasimî]]
* [[Muzefer Hemîdî]]
* [[Nêmet Zenbîlbaf]]
* [[Roya Ismayîlî]]
* [[Elî Kerîmî]]
* [[Ebolqasim Yezdanî/şanoker]]
* [[Asmar Hamidi]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415194358/http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html |date=2016-04-15 }}
* [http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427221845/http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 |date=2015-04-27 }}

{{Diyasporaya kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Diyasporaya kurdan]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]]
[[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Xorasana Rezewî (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>fv824gnfyjkr8sv6ya5fku8g4nr2bnr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093731</id>
      <parentid>2093730</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T22:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hîwa xurasan</username>
        <id>180635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14547" sha1="d07hmtnal6k7r4f843mcuityn82aori" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Kurdên Xorasanê
| wêne               = 
| ravek              = 
| gelheKom           = 2 milyon
| salKom             = 
| çavkKom            = 
| herêm1             = &lt;div style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;'''[[Xorasan]]'''&lt;/div&gt;
| herêm2             = &amp;nbsp;[[Xorasana&amp;nbsp;Bakur]]
| gelhe2             = 595.000 (70% parêzgehê)
| sal2               = 
| çavk2              = [[Xorasana&amp;nbsp;Rezewî]]
| gelhe3             = 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê&lt;br&gt;
----
400.000 li [[Meşhed]]ê (13-15% bajarê)
| sal3               = 
| çavk3              = 
| ziman              = '''[[Kurdî]]'''&lt;br&gt; ([[Kurmancî]], [[Goranî]], [[Lekî]]) &lt;br&gt; [[Tirkomanî]]&lt;ref&gt;Bruinessen, M.M.: Agha, Scheich und Staat. Berlin 2003.&lt;/ref&gt; û [[farsî]]
| ol                 = '''[[Îslam]]''' &lt;br&gt; ([[Şiîtî]], [[Sûnîtî]], [[Elewîtî]]) &lt;br&gt; [[Yarsantî]]&lt;ref&gt;Bide ber lîsteya eşîrên kurdan ên xorasanê, di: Izady, R. M.: The Kurds. New York 1992. &lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = 
| nexşe              = Kurdish-inhabited_areas_of_the_Middle_East_and_the_Soviet_Union_in_1986.jpg
| nexşeSernav        = Belawbûna gelê kurd li rojhilata navîn, digel dîasporaya kurd a li Xorasanê (bakur-rojhilata Îranê)
| nîşe               = 
}}
'''Kurdên Xorasanê''', navê kurdên ku li [[Xorasan]] li parêzgehên [[Xorasana Bakur]] û [[Xorasana Rezewî]] li bakurê rojhilatê [[Îranê]], li ser sînorê [[Îran]] û [[Tirkmenistan]]ê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0601 |sernav=MADIH, MADH |malper=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |tarîxa-gihiştinê=2022-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, [[Xorasana Rezewî]] û [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] dijîn. Ew bi zaravaya [[kurmancî]] diaxivin û bi pirranî misilmanên [[şiî]] ne, lê berî ku ji Bakurê Kurdistanê koçî axa Xurasanê bikin, piraniya wan [[Elewî]] bûn û hinek jî [[Şafiî]]. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

== Erdnîgarî ==
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Çemê herî mezin yê herêmê Çemê Atrak e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
* Çiyayên Hezar Mescîd (rojhilat)
* Çiyayê Bînalûd (basûr-rojhilat)
* Çiyayê Şahcîhan (basûr)
* Çiyayê Aladax (rojava)
* Çiyayê Gulîlê (bakûr)

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ Bajarên sereke yên herême ev in:
|-
! Nav !! Navê fermî !! Gelhe &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt; !! Koordînat
|-
| [[Aşxane]] || || 18.234 || {{Koord|37|33|44|Bk|56|55|22|Rh|type:city(18234)|format=dms long|name=Aşkane}}
|-
| [[Bacgîran]] || || 753 || {{Koord|37|37|17|Bk|58|25|6|Rh|type:city(753)|format=dms long|name=Bacgiran}}
|-
| [[Bujnûrt]] || || 172.772 || {{Koord|37|28|30|Bk|57|20|0|Rh|type:city(172772)|format=dms long|name=Bocnûrd}}
|-
| [[Covên]] || || || 
|-
| [[Çenaran]] || || 41.735 || {{Koord|36|38|37|Bk|59|6|54|Rh|type:city(41735)|format=dms long|name=Çinaran}}
|-
| [[Deregez]] || || 34.305 || {{Koord|37|26|41|Bk|59|6|27|Rh|type:city(34305)|format=dms long|name=Daregaz}}
|-
| [[Êsferayên]] || || 51.321 || {{Koord|37|4|35|Bk|57|30|36|Rh|type:city(51321)|format=dms long|name=Esfarayen}}
|-
| [[Farûc]] || || 10.039 || {{Koord|37|13|56|Bk|58|13|9|Rh|type:city(10039)|format=dms long|name=Faroc}}
|-
| [[Kelat]] || || 39.560|| {{Koord|36|59|42|Bk|59|45|43|Rh|type:city(39560)|format=dms long|name=Kalat}}
|-
| [[Layîn]] ''(Laêîn)'' || || || 
|-
| [[Mane-û-Similgan]] ''(Mane similqan)'' || || || 
|-
| [[Qûçan]] || || 96.953 || {{Koord|37|6|21|Bk|58|30|34|Rh|type:city(96953)|format=dms long|name=Qûçan}}
|-
| [[Raz-û-Radkan]] || || || 
|-
| [[Şîrvan]] || || 82.790 || {{Koord|37|23|53|Bk|57|55|32|Rh|type:city(82790)|format=dms long|name=Şîrvan}}
|}

== Dîroka bicihbûnê ==
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'&lt;ref&gt;Houtoum-Schindler, Albert. &quot;Beiträge zum kurdischen Wortschatz&quot;, ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116&lt;/ref&gt;.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15&lt;sup&gt;emîn&lt;/sup&gt; de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

== Çand û huner ==
&lt;!-- Ziman, ol û civak, kinc, xwarên, … --&gt;
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê [[farisî]] ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên [[Yelda Ebasî]] û [[Mohsen Mirzazadeh]] de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji [[Kurdistan]]ê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin [[Kurdolojî|kurdologan]], rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê [[kovar]]ên bi navê ''Kurmanj'' û ''Dengê Kurmanc'' dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

=== Ziman ===
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi [[kelhûrî|zaravayên kurdî]] yên [[lekî|başûr]] diaxivin, seranser [[kurmancî]]axiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li [[Kurdistan]]ê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî [[fonetîk]]a we pir di bandora [[Zimanê farisî|farisî]] û [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]] de maye&lt;ref&gt;[http://kurdica.com/News-sid-Kurdisch-in-Khorasan-457.html Kurdica: Kurdiya Xorasanê]&lt;/ref&gt;. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên [[Palûkanlû]], [[Pehlevanlû]], [[Topkanlû]], [[Qereçorlû]], [[Qerebaşlû]] hwd. dev ji kurdî berdane û tenê [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]], li çend gundên Qûçanê jî tenê bi [[farsiya rajî]] (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên [[Amerlû]] û [[Zaferanlû]] û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.&lt;ref&gt;B. Roşeng: &quot;Kurd li Xoresane&quot;, Nûbûn 71, 2005.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kurmanciya Xorasanê !! Beranberî li Kurdistanê
|-
| adem (Farsî) || mirov
|-
| rind || rind (Serhed, Dêrsim)
|-
| ro || ro 
|-
| biroş || beroş, qazan
|-
| kûtî || kotî
|-
| qiçik || biçûk
|-
| sol || sol (Serhed), pêlav
|-
| ar || ar (Koçgirî), agir
|-
| beran || beran
|-
| avisî || awisî
|-
| orte (Tirkî), nav || orte (Serhed), nav, hundir
|-
| dapîr, bîbî || bîbî (Serhed), pîrik
|-
| paçik, şal (F) || şal
|-
| xweng, xang || xang, xweng
|-
| dîn || dîn
|-
| se, kûçî || se, kûçik
|-
| sergîn || sergîn, tezek (Botan)
|-
| deng (Tirkî) || deng
|-
| kum || kum
|-
| heste || heste (Serhed), çekmak
|-
| we(bi)refş ||  xweşik 
|}

=== Cil û berg ===
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. ''Keras'' xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

=== Dawet û lîstik ===
Di dawetên kurdên Xorasanê de [[govend]] tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin [[semah]]a [[Elewîtî|Elewiyan]]. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke [[şerîet]]ê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji [[kevneşopî]], cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.&lt;ref&gt;Berat Qewîendam (xorasan )&lt;/ref&gt;

== Êl û eşîr ==
{{Gotara bingehîn|Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê}}
[[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|250px|thumb|Eşîrên kurdên Xorasanê]]
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg ([[Zaferanlû]]) û [[Şadlû]] ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên [[Çemişgezeg]] û [[Şadlû]] ye, li herêmê dijîn.
# [[Zaferanlû]] (navenda wan Qoçan e)
# [[Şadlû]] (navenda wan Bocnûrd e)
# [[Topkanlû]]
# [[Kawanlû]] (navenda wan Redkan e)
# [[Amerlû]]
# [[Qereçorlû]] (navenda wan Samalqan e)
# [[Lek]] ([[Zend]], [[Zengene]])
== Navdarên kurdên Xorasanê ==
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:
* [[Nadir Şah Efşar]]
* [[Şoca'oddole]]
* [[Cecoxan|Ceco Xan]]
* [[Serdar Êwez Xanê Celalî]]
* [[Gul Mohemed]]
* [[Elîxan beg]]
* [[Ezîzûleh Xan Şadlû]]
* [[Xodo Serdar]]
* [[Ferecolla Bîçeranlû]]
* [[Ismaîl Huseynzade Bûwanlû]]
* [[Xolamhuseyn Rehîmîyan]]
* [[Elîriza Spahî Layîn]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]

=== Helbestvan ===
* [[Ceferqulî Zengêlî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
* [[Elîriza Sipahî Layîn]]
* [[Ismayîl Husênpûr]]
* [[Kerîm Ekberzade]]
* [[Sadiq Ferhadî]]
* [[Elî Hêyderî]]
* [[Artîn Ferxonde]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Mehbûbe Siadetmend]]
* [[Cevad Remezanîyan]]

=== Nivîskar ===
* [[Kelîmolah Tewehodî|Kelîmullah Tewehodî]]
* [[Haşim Sadiqî Bacgîran]]
* [[Babasefer Moradî]]
* [[Haşim Ferhadî]]
* [[Neqdelî Elewî Ferd]]
* [[Mihemed Teqevî]]
* [[Hesen Elî Tereqî]]
* [[Gulî Şadkam]]
* [[Elî Rehmetî]]
* [[Berat Qevîendam]]
* [[Elî Recebzade]]
* [[Ebas Êsmaîlî]]
* [[Nahîd Molayî]]
* [[Mihemedriza Şahmoradî]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Elîriza Qarişî]]
* [[Mihemeriza Mensûrî]]

=== Wergêr ===
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Mêhdî Ceferzade]]
* [[Nahîd Ekberzade]]
* [[Beharê Zêyxemî]]
* [[Mihemed Teqevî]]

=== Hunermend ===
Hunermendên navdar ên Xorasanê
* [[Remezan Selmanî Berderî]]
* [[Yalda Abbasî]]
* [[Mohsen Mizazade]]
* [[Selman Teqdîsî]]
* [[Elîriza Islamî]]
* [[Şeban Islamî]]
* [[Receb Islamî]]
* [[Esqer Fellah]]
* [[Elîriza Baxçixî]]
* [[Elîxan Yezdanî/Abçûrî]]
* [[Sohrab Mihemedî]]
* [[Riza Vehdanî]]
* [[Mecîd Xanî]]
* [[Mehdî Omîdî]]
* [[Emîn Ensarî]]
* [[Morad Hesenzade]]
* [[Mohemed Elî Qasimî]]
* [[Muzefer Hemîdî]]
* [[Nêmet Zenbîlbaf]]
* [[Roya Ismayîlî]]
* [[Elî Kerîmî]]
* [[Ebolqasim Yezdanî/şanoker]]
* [[Asmar Hamidi]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415194358/http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html |date=2016-04-15 }}
* [http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427221845/http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 |date=2015-04-27 }}

{{Diyasporaya kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Diyasporaya kurdan]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]]
[[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Xorasana Rezewî (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>d07hmtnal6k7r4f843mcuityn82aori</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093732</id>
      <parentid>2093731</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T22:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hîwa xurasan</username>
        <id>180635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14562" sha1="l8wnaaru121ycuc5ggsrdw7ra7b5xsn" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Kurdên Xorasanê
| wêne               = 
| ravek              = 
| gelheKom           = 2 milyon
| salKom             = 
| çavkKom            = 
| herêm1             = &lt;div style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;'''[[Xorasan]]'''&lt;/div&gt;
| herêm2             = &amp;nbsp;[[Xorasana&amp;nbsp;Bakur]]
| gelhe2             = 595.000 (70% parêzgehê)
| sal2               = 
| çavk2              = [[Xorasana&amp;nbsp;Rezewî]]
| gelhe3             = 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê&lt;br&gt;
----
400.000 li [[Meşhed]]ê (13-15% bajarê)
| sal3               = 
| çavk3              = 
| ziman              = '''[[Kurdî]]'''&lt;br&gt; ([[Kurmancî]], [[Goranî]], [[Lekî]]) &lt;br&gt; [[Tirkomanî]]&lt;ref&gt;Bruinessen, M.M.: Agha, Scheich und Staat. Berlin 2003.&lt;/ref&gt; û [[farsî]]
| ol                 = '''[[Îslam]]''' &lt;br&gt; ([[Şiîtî]], [[Sûnîtî]], [[Elewîtî]]) &lt;br&gt; [[Yarsantî]]&lt;ref&gt;Bide ber lîsteya eşîrên kurdan ên xorasanê, di: Izady, R. M.: The Kurds. New York 1992. &lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = 
| nexşe              = Kurdish-inhabited_areas_of_the_Middle_East_and_the_Soviet_Union_in_1986.jpg
| nexşeSernav        = Belawbûna gelê kurd li rojhilata navîn, digel dîasporaya kurd a li Xorasanê (bakur-rojhilata Îranê)
| nîşe               = 
}}
'''Kurdên Xorasanê''', navê kurdên ku li [[Xorasan]] li parêzgehên [[Xorasana Bakur]] û [[Xorasana Rezewî]] li bakurê rojhilatê [[Îranê]], li ser sînorê [[Îran]] û [[Tirkmenistan]]ê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0601 |sernav=MADIH, MADH |malper=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |tarîxa-gihiştinê=2022-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, [[Xorasana Rezewî]] û [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] dijîn. Ew bi zaravaya [[kurmancî]] diaxivin û bi pirranî misilmanên [[şiî]] ne, lê berî ku ji Bakurê Kurdistanê koçî axa Xurasanê bikin, piraniya wan [[Elewî]] bûn û hinek jî [[Êzidî]] û [[Şafiî]]. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

== Erdnîgarî ==
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Çemê herî mezin yê herêmê Çemê Atrak e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
* Çiyayên Hezar Mescîd (rojhilat)
* Çiyayê Bînalûd (basûr-rojhilat)
* Çiyayê Şahcîhan (basûr)
* Çiyayê Aladax (rojava)
* Çiyayê Gulîlê (bakûr)

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ Bajarên sereke yên herême ev in:
|-
! Nav !! Navê fermî !! Gelhe &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt; !! Koordînat
|-
| [[Aşxane]] || || 18.234 || {{Koord|37|33|44|Bk|56|55|22|Rh|type:city(18234)|format=dms long|name=Aşkane}}
|-
| [[Bacgîran]] || || 753 || {{Koord|37|37|17|Bk|58|25|6|Rh|type:city(753)|format=dms long|name=Bacgiran}}
|-
| [[Bujnûrt]] || || 172.772 || {{Koord|37|28|30|Bk|57|20|0|Rh|type:city(172772)|format=dms long|name=Bocnûrd}}
|-
| [[Covên]] || || || 
|-
| [[Çenaran]] || || 41.735 || {{Koord|36|38|37|Bk|59|6|54|Rh|type:city(41735)|format=dms long|name=Çinaran}}
|-
| [[Deregez]] || || 34.305 || {{Koord|37|26|41|Bk|59|6|27|Rh|type:city(34305)|format=dms long|name=Daregaz}}
|-
| [[Êsferayên]] || || 51.321 || {{Koord|37|4|35|Bk|57|30|36|Rh|type:city(51321)|format=dms long|name=Esfarayen}}
|-
| [[Farûc]] || || 10.039 || {{Koord|37|13|56|Bk|58|13|9|Rh|type:city(10039)|format=dms long|name=Faroc}}
|-
| [[Kelat]] || || 39.560|| {{Koord|36|59|42|Bk|59|45|43|Rh|type:city(39560)|format=dms long|name=Kalat}}
|-
| [[Layîn]] ''(Laêîn)'' || || || 
|-
| [[Mane-û-Similgan]] ''(Mane similqan)'' || || || 
|-
| [[Qûçan]] || || 96.953 || {{Koord|37|6|21|Bk|58|30|34|Rh|type:city(96953)|format=dms long|name=Qûçan}}
|-
| [[Raz-û-Radkan]] || || || 
|-
| [[Şîrvan]] || || 82.790 || {{Koord|37|23|53|Bk|57|55|32|Rh|type:city(82790)|format=dms long|name=Şîrvan}}
|}

== Dîroka bicihbûnê ==
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'&lt;ref&gt;Houtoum-Schindler, Albert. &quot;Beiträge zum kurdischen Wortschatz&quot;, ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116&lt;/ref&gt;.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15&lt;sup&gt;emîn&lt;/sup&gt; de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

== Çand û huner ==
&lt;!-- Ziman, ol û civak, kinc, xwarên, … --&gt;
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê [[farisî]] ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên [[Yelda Ebasî]] û [[Mohsen Mirzazadeh]] de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji [[Kurdistan]]ê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin [[Kurdolojî|kurdologan]], rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê [[kovar]]ên bi navê ''Kurmanj'' û ''Dengê Kurmanc'' dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

=== Ziman ===
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi [[kelhûrî|zaravayên kurdî]] yên [[lekî|başûr]] diaxivin, seranser [[kurmancî]]axiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li [[Kurdistan]]ê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî [[fonetîk]]a we pir di bandora [[Zimanê farisî|farisî]] û [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]] de maye&lt;ref&gt;[http://kurdica.com/News-sid-Kurdisch-in-Khorasan-457.html Kurdica: Kurdiya Xorasanê]&lt;/ref&gt;. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên [[Palûkanlû]], [[Pehlevanlû]], [[Topkanlû]], [[Qereçorlû]], [[Qerebaşlû]] hwd. dev ji kurdî berdane û tenê [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]], li çend gundên Qûçanê jî tenê bi [[farsiya rajî]] (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên [[Amerlû]] û [[Zaferanlû]] û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.&lt;ref&gt;B. Roşeng: &quot;Kurd li Xoresane&quot;, Nûbûn 71, 2005.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kurmanciya Xorasanê !! Beranberî li Kurdistanê
|-
| adem (Farsî) || mirov
|-
| rind || rind (Serhed, Dêrsim)
|-
| ro || ro 
|-
| biroş || beroş, qazan
|-
| kûtî || kotî
|-
| qiçik || biçûk
|-
| sol || sol (Serhed), pêlav
|-
| ar || ar (Koçgirî), agir
|-
| beran || beran
|-
| avisî || awisî
|-
| orte (Tirkî), nav || orte (Serhed), nav, hundir
|-
| dapîr, bîbî || bîbî (Serhed), pîrik
|-
| paçik, şal (F) || şal
|-
| xweng, xang || xang, xweng
|-
| dîn || dîn
|-
| se, kûçî || se, kûçik
|-
| sergîn || sergîn, tezek (Botan)
|-
| deng (Tirkî) || deng
|-
| kum || kum
|-
| heste || heste (Serhed), çekmak
|-
| we(bi)refş ||  xweşik 
|}

=== Cil û berg ===
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. ''Keras'' xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

=== Dawet û lîstik ===
Di dawetên kurdên Xorasanê de [[govend]] tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin [[semah]]a [[Elewîtî|Elewiyan]]. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke [[şerîet]]ê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji [[kevneşopî]], cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.&lt;ref&gt;Berat Qewîendam (xorasan )&lt;/ref&gt;

== Êl û eşîr ==
{{Gotara bingehîn|Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê}}
[[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|250px|thumb|Eşîrên kurdên Xorasanê]]
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg ([[Zaferanlû]]) û [[Şadlû]] ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên [[Çemişgezeg]] û [[Şadlû]] ye, li herêmê dijîn.
# [[Zaferanlû]] (navenda wan Qoçan e)
# [[Şadlû]] (navenda wan Bocnûrd e)
# [[Topkanlû]]
# [[Kawanlû]] (navenda wan Redkan e)
# [[Amerlû]]
# [[Qereçorlû]] (navenda wan Samalqan e)
# [[Lek]] ([[Zend]], [[Zengene]])
== Navdarên kurdên Xorasanê ==
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:
* [[Nadir Şah Efşar]]
* [[Şoca'oddole]]
* [[Cecoxan|Ceco Xan]]
* [[Serdar Êwez Xanê Celalî]]
* [[Gul Mohemed]]
* [[Elîxan beg]]
* [[Ezîzûleh Xan Şadlû]]
* [[Xodo Serdar]]
* [[Ferecolla Bîçeranlû]]
* [[Ismaîl Huseynzade Bûwanlû]]
* [[Xolamhuseyn Rehîmîyan]]
* [[Elîriza Spahî Layîn]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]

=== Helbestvan ===
* [[Ceferqulî Zengêlî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
* [[Elîriza Sipahî Layîn]]
* [[Ismayîl Husênpûr]]
* [[Kerîm Ekberzade]]
* [[Sadiq Ferhadî]]
* [[Elî Hêyderî]]
* [[Artîn Ferxonde]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Mehbûbe Siadetmend]]
* [[Cevad Remezanîyan]]

=== Nivîskar ===
* [[Kelîmolah Tewehodî|Kelîmullah Tewehodî]]
* [[Haşim Sadiqî Bacgîran]]
* [[Babasefer Moradî]]
* [[Haşim Ferhadî]]
* [[Neqdelî Elewî Ferd]]
* [[Mihemed Teqevî]]
* [[Hesen Elî Tereqî]]
* [[Gulî Şadkam]]
* [[Elî Rehmetî]]
* [[Berat Qevîendam]]
* [[Elî Recebzade]]
* [[Ebas Êsmaîlî]]
* [[Nahîd Molayî]]
* [[Mihemedriza Şahmoradî]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Elîriza Qarişî]]
* [[Mihemeriza Mensûrî]]

=== Wergêr ===
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Mêhdî Ceferzade]]
* [[Nahîd Ekberzade]]
* [[Beharê Zêyxemî]]
* [[Mihemed Teqevî]]

=== Hunermend ===
Hunermendên navdar ên Xorasanê
* [[Remezan Selmanî Berderî]]
* [[Yalda Abbasî]]
* [[Mohsen Mizazade]]
* [[Selman Teqdîsî]]
* [[Elîriza Islamî]]
* [[Şeban Islamî]]
* [[Receb Islamî]]
* [[Esqer Fellah]]
* [[Elîriza Baxçixî]]
* [[Elîxan Yezdanî/Abçûrî]]
* [[Sohrab Mihemedî]]
* [[Riza Vehdanî]]
* [[Mecîd Xanî]]
* [[Mehdî Omîdî]]
* [[Emîn Ensarî]]
* [[Morad Hesenzade]]
* [[Mohemed Elî Qasimî]]
* [[Muzefer Hemîdî]]
* [[Nêmet Zenbîlbaf]]
* [[Roya Ismayîlî]]
* [[Elî Kerîmî]]
* [[Ebolqasim Yezdanî/şanoker]]
* [[Asmar Hamidi]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415194358/http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html |date=2016-04-15 }}
* [http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427221845/http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 |date=2015-04-27 }}

{{Diyasporaya kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Diyasporaya kurdan]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]]
[[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Xorasana Rezewî (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>l8wnaaru121ycuc5ggsrdw7ra7b5xsn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093733</id>
      <parentid>2093732</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T22:42:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hîwa xurasan</username>
        <id>180635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nîvîsên xelet sererast kir</comment>
      <origin>2093733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14562" sha1="mnlxxmrs51lyleoym0feygswcdzjm4x" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Kurdên Xorasanê
| wêne               = 
| ravek              = 
| gelheKom           = 2 milyon
| salKom             = 
| çavkKom            = 
| herêm1             = &lt;div style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;'''[[Xorasan]]'''&lt;/div&gt;
| herêm2             = &amp;nbsp;[[Xorasana&amp;nbsp;Bakur]]
| gelhe2             = 595.000 (70% parêzgehê)
| sal2               = 
| çavk2              = [[Xorasana&amp;nbsp;Rezewî]]
| gelhe3             = 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê&lt;br&gt;
----
400.000 li [[Meşhed]]ê (13-15% bajarê)
| sal3               = 
| çavk3              = 
| ziman              = '''[[Kurdî]]'''&lt;br&gt; ([[Kurmancî]], [[Goranî]], [[Lekî]]) &lt;br&gt; [[Tirkomanî]]&lt;ref&gt;Bruinessen, M.M.: Agha, Scheich und Staat. Berlin 2003.&lt;/ref&gt; û [[farsî]]
| ol                 = '''[[Îslam]]''' &lt;br&gt; ([[Şiîtî]], [[Sûnîtî]], [[Elewîtî]]) &lt;br&gt; [[Yarsantî]]&lt;ref&gt;Bide ber lîsteya eşîrên kurdan ên xorasanê, di: Izady, R. M.: The Kurds. New York 1992. &lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = 
| nexşe              = Kurdish-inhabited_areas_of_the_Middle_East_and_the_Soviet_Union_in_1986.jpg
| nexşeSernav        = Belawbûna gelê kurd li rojhilata navîn, digel dîasporaya kurd a li Xorasanê (bakur-rojhilata Îranê)
| nîşe               = 
}}
'''Kurdên Xorasanê''', navê kurdên ku li [[Xorasan]] li parêzgehên [[Xorasana Bakur]] û [[Xorasana Rezewî]] li bakurê rojhilatê [[Îranê]], li ser sînorê [[Îran]] û [[Tirkmenistan]]ê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0601 |sernav=MADIH, MADH |malper=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |tarîxa-gihiştinê=2022-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, [[Xorasana Rezewî]] û [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] dijîn. Ew bi zaravaya [[kurmancî]] diaxivin û bi pirranî misilmanên [[şiî]] ne, lê berî ku ji Bakurê Kurdistanê koçî axa Xorasanê bikin, piraniya wan [[Elewî]] bûn û hinek jî [[Êzidî]] û [[Şafiî]]. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

== Erdnîgarî ==
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Çemê herî mezin yê herêmê Çemê Atrak e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
* Çiyayên Hezar Mescîd (rojhilat)
* Çiyayê Bînalûd (basûr-rojhilat)
* Çiyayê Şahcîhan (basûr)
* Çiyayê Aladax (rojava)
* Çiyayê Gulîlê (bakûr)

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ Bajarên sereke yên herême ev in:
|-
! Nav !! Navê fermî !! Gelhe &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt; !! Koordînat
|-
| [[Aşxane]] || || 18.234 || {{Koord|37|33|44|Bk|56|55|22|Rh|type:city(18234)|format=dms long|name=Aşkane}}
|-
| [[Bacgîran]] || || 753 || {{Koord|37|37|17|Bk|58|25|6|Rh|type:city(753)|format=dms long|name=Bacgiran}}
|-
| [[Bujnûrt]] || || 172.772 || {{Koord|37|28|30|Bk|57|20|0|Rh|type:city(172772)|format=dms long|name=Bocnûrd}}
|-
| [[Covên]] || || || 
|-
| [[Çenaran]] || || 41.735 || {{Koord|36|38|37|Bk|59|6|54|Rh|type:city(41735)|format=dms long|name=Çinaran}}
|-
| [[Deregez]] || || 34.305 || {{Koord|37|26|41|Bk|59|6|27|Rh|type:city(34305)|format=dms long|name=Daregaz}}
|-
| [[Êsferayên]] || || 51.321 || {{Koord|37|4|35|Bk|57|30|36|Rh|type:city(51321)|format=dms long|name=Esfarayen}}
|-
| [[Farûc]] || || 10.039 || {{Koord|37|13|56|Bk|58|13|9|Rh|type:city(10039)|format=dms long|name=Faroc}}
|-
| [[Kelat]] || || 39.560|| {{Koord|36|59|42|Bk|59|45|43|Rh|type:city(39560)|format=dms long|name=Kalat}}
|-
| [[Layîn]] ''(Laêîn)'' || || || 
|-
| [[Mane-û-Similgan]] ''(Mane similqan)'' || || || 
|-
| [[Qûçan]] || || 96.953 || {{Koord|37|6|21|Bk|58|30|34|Rh|type:city(96953)|format=dms long|name=Qûçan}}
|-
| [[Raz-û-Radkan]] || || || 
|-
| [[Şîrvan]] || || 82.790 || {{Koord|37|23|53|Bk|57|55|32|Rh|type:city(82790)|format=dms long|name=Şîrvan}}
|}

== Dîroka bicihbûnê ==
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'&lt;ref&gt;Houtoum-Schindler, Albert. &quot;Beiträge zum kurdischen Wortschatz&quot;, ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116&lt;/ref&gt;.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15&lt;sup&gt;emîn&lt;/sup&gt; de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

== Çand û huner ==
&lt;!-- Ziman, ol û civak, kinc, xwarên, … --&gt;
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê [[farisî]] ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên [[Yelda Ebasî]] û [[Mohsen Mirzazadeh]] de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji [[Kurdistan]]ê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin [[Kurdolojî|kurdologan]], rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê [[kovar]]ên bi navê ''Kurmanj'' û ''Dengê Kurmanc'' dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

=== Ziman ===
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi [[kelhûrî|zaravayên kurdî]] yên [[lekî|başûr]] diaxivin, seranser [[kurmancî]]axiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li [[Kurdistan]]ê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî [[fonetîk]]a we pir di bandora [[Zimanê farisî|farisî]] û [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]] de maye&lt;ref&gt;[http://kurdica.com/News-sid-Kurdisch-in-Khorasan-457.html Kurdica: Kurdiya Xorasanê]&lt;/ref&gt;. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên [[Palûkanlû]], [[Pehlevanlû]], [[Topkanlû]], [[Qereçorlû]], [[Qerebaşlû]] hwd. dev ji kurdî berdane û tenê [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]], li çend gundên Qûçanê jî tenê bi [[farsiya rajî]] (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên [[Amerlû]] û [[Zaferanlû]] û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.&lt;ref&gt;B. Roşeng: &quot;Kurd li Xoresane&quot;, Nûbûn 71, 2005.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kurmanciya Xorasanê !! Beranberî li Kurdistanê
|-
| adem (Farsî) || mirov
|-
| rind || rind (Serhed, Dêrsim)
|-
| ro || ro 
|-
| biroş || beroş, qazan
|-
| kûtî || kotî
|-
| qiçik || biçûk
|-
| sol || sol (Serhed), pêlav
|-
| ar || ar (Koçgirî), agir
|-
| beran || beran
|-
| avisî || awisî
|-
| orte (Tirkî), nav || orte (Serhed), nav, hundir
|-
| dapîr, bîbî || bîbî (Serhed), pîrik
|-
| paçik, şal (F) || şal
|-
| xweng, xang || xang, xweng
|-
| dîn || dîn
|-
| se, kûçî || se, kûçik
|-
| sergîn || sergîn, tezek (Botan)
|-
| deng (Tirkî) || deng
|-
| kum || kum
|-
| heste || heste (Serhed), çekmak
|-
| we(bi)refş ||  xweşik 
|}

=== Cil û berg ===
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. ''Keras'' xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

=== Dawet û lîstik ===
Di dawetên kurdên Xorasanê de [[govend]] tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin [[semah]]a [[Elewîtî|Elewiyan]]. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke [[şerîet]]ê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji [[kevneşopî]], cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.&lt;ref&gt;Berat Qewîendam (xorasan )&lt;/ref&gt;

== Êl û eşîr ==
{{Gotara bingehîn|Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê}}
[[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|250px|thumb|Eşîrên kurdên Xorasanê]]
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg ([[Zaferanlû]]) û [[Şadlû]] ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên [[Çemişgezeg]] û [[Şadlû]] ye, li herêmê dijîn.
# [[Zaferanlû]] (navenda wan Qoçan e)
# [[Şadlû]] (navenda wan Bocnûrd e)
# [[Topkanlû]]
# [[Kawanlû]] (navenda wan Redkan e)
# [[Amerlû]]
# [[Qereçorlû]] (navenda wan Samalqan e)
# [[Lek]] ([[Zend]], [[Zengene]])
== Navdarên kurdên Xorasanê ==
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:
* [[Nadir Şah Efşar]]
* [[Şoca'oddole]]
* [[Cecoxan|Ceco Xan]]
* [[Serdar Êwez Xanê Celalî]]
* [[Gul Mohemed]]
* [[Elîxan beg]]
* [[Ezîzûleh Xan Şadlû]]
* [[Xodo Serdar]]
* [[Ferecolla Bîçeranlû]]
* [[Ismaîl Huseynzade Bûwanlû]]
* [[Xolamhuseyn Rehîmîyan]]
* [[Elîriza Spahî Layîn]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]

=== Helbestvan ===
* [[Ceferqulî Zengêlî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
* [[Elîriza Sipahî Layîn]]
* [[Ismayîl Husênpûr]]
* [[Kerîm Ekberzade]]
* [[Sadiq Ferhadî]]
* [[Elî Hêyderî]]
* [[Artîn Ferxonde]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Mehbûbe Siadetmend]]
* [[Cevad Remezanîyan]]

=== Nivîskar ===
* [[Kelîmolah Tewehodî|Kelîmullah Tewehodî]]
* [[Haşim Sadiqî Bacgîran]]
* [[Babasefer Moradî]]
* [[Haşim Ferhadî]]
* [[Neqdelî Elewî Ferd]]
* [[Mihemed Teqevî]]
* [[Hesen Elî Tereqî]]
* [[Gulî Şadkam]]
* [[Elî Rehmetî]]
* [[Berat Qevîendam]]
* [[Elî Recebzade]]
* [[Ebas Êsmaîlî]]
* [[Nahîd Molayî]]
* [[Mihemedriza Şahmoradî]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Elîriza Qarişî]]
* [[Mihemeriza Mensûrî]]

=== Wergêr ===
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Mêhdî Ceferzade]]
* [[Nahîd Ekberzade]]
* [[Beharê Zêyxemî]]
* [[Mihemed Teqevî]]

=== Hunermend ===
Hunermendên navdar ên Xorasanê
* [[Remezan Selmanî Berderî]]
* [[Yalda Abbasî]]
* [[Mohsen Mizazade]]
* [[Selman Teqdîsî]]
* [[Elîriza Islamî]]
* [[Şeban Islamî]]
* [[Receb Islamî]]
* [[Esqer Fellah]]
* [[Elîriza Baxçixî]]
* [[Elîxan Yezdanî/Abçûrî]]
* [[Sohrab Mihemedî]]
* [[Riza Vehdanî]]
* [[Mecîd Xanî]]
* [[Mehdî Omîdî]]
* [[Emîn Ensarî]]
* [[Morad Hesenzade]]
* [[Mohemed Elî Qasimî]]
* [[Muzefer Hemîdî]]
* [[Nêmet Zenbîlbaf]]
* [[Roya Ismayîlî]]
* [[Elî Kerîmî]]
* [[Ebolqasim Yezdanî/şanoker]]
* [[Asmar Hamidi]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415194358/http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html |date=2016-04-15 }}
* [http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427221845/http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 |date=2015-04-27 }}

{{Diyasporaya kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Diyasporaya kurdan]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]]
[[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Xorasana Rezewî (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>mnlxxmrs51lyleoym0feygswcdzjm4x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093734</id>
      <parentid>2093733</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T22:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hîwa xurasan</username>
        <id>180635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14566" sha1="rwu7rdxpmqfx9e2d23d7i1kemnjci0s" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Kurdên Xorasanê
| wêne               = 
| ravek              = 
| gelheKom           = 2 milyon
| salKom             = 
| çavkKom            = 
| herêm1             = &lt;div style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;'''[[Xorasan]]'''&lt;/div&gt;
| herêm2             = &amp;nbsp;[[Xorasana&amp;nbsp;Bakur]]
| gelhe2             = 595.000 (70% parêzgehê)
| sal2               = 
| çavk2              = [[Xorasana&amp;nbsp;Rezewî]]
| gelhe3             = 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê&lt;br&gt;
----
400.000 li [[Meşhed]]ê (13-15% bajarê)
| sal3               = 
| çavk3              = 
| ziman              = '''[[Kurdî]]'''&lt;br&gt; ([[Kurmancî]], [[Goranî]], [[Lekî]]) &lt;br&gt; [[Tirkomanî]]&lt;ref&gt;Bruinessen, M.M.: Agha, Scheich und Staat. Berlin 2003.&lt;/ref&gt; û [[farsî]]
| ol                 = '''[[Îslam]]''' &lt;br&gt; ([[Şiîtî]], [[Sûnîtî]], [[Elewîtî]]) &lt;br&gt; [[Yarsantî]]&lt;ref&gt;Bide ber lîsteya eşîrên kurdan ên xorasanê, di: Izady, R. M.: The Kurds. New York 1992. &lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = 
| nexşe              = Kurdish-inhabited_areas_of_the_Middle_East_and_the_Soviet_Union_in_1986.jpg
| nexşeSernav        = Belawbûna gelê kurd li rojhilata navîn, digel dîasporaya kurd a li Xorasanê (bakur-rojhilata Îranê)
| nîşe               = 
}}
'''Kurdên Xorasanê''', navê kurdên ku li [[Xorasan]] li parêzgehên [[Xorasana Bakur]] û [[Xorasana Rezewî]] li bakurê rojhilatê [[Îranê]], li ser sînorê [[Îran]] û [[Tirkmenistan]]ê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0601 |sernav=MADIH, MADH |malper=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |tarîxa-gihiştinê=2022-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, [[Xorasana Rezewî]] û [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] dijîn. Ew bi zaravaya [[kurmancî]] diaxivin û bi pirranî misilmanên [[şiî]] ne, lê berî ku ji Bakurê Kurdistanê koçî axa [[Xorasanê]] bikin, piraniya wan [[Elewî]] bûn û hinek jî [[Êzidî]] û [[Şafiî]]. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

== Erdnîgarî ==
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Çemê herî mezin yê herêmê Çemê Atrak e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
* Çiyayên Hezar Mescîd (rojhilat)
* Çiyayê Bînalûd (basûr-rojhilat)
* Çiyayê Şahcîhan (basûr)
* Çiyayê Aladax (rojava)
* Çiyayê Gulîlê (bakûr)

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ Bajarên sereke yên herême ev in:
|-
! Nav !! Navê fermî !! Gelhe &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt; !! Koordînat
|-
| [[Aşxane]] || || 18.234 || {{Koord|37|33|44|Bk|56|55|22|Rh|type:city(18234)|format=dms long|name=Aşkane}}
|-
| [[Bacgîran]] || || 753 || {{Koord|37|37|17|Bk|58|25|6|Rh|type:city(753)|format=dms long|name=Bacgiran}}
|-
| [[Bujnûrt]] || || 172.772 || {{Koord|37|28|30|Bk|57|20|0|Rh|type:city(172772)|format=dms long|name=Bocnûrd}}
|-
| [[Covên]] || || || 
|-
| [[Çenaran]] || || 41.735 || {{Koord|36|38|37|Bk|59|6|54|Rh|type:city(41735)|format=dms long|name=Çinaran}}
|-
| [[Deregez]] || || 34.305 || {{Koord|37|26|41|Bk|59|6|27|Rh|type:city(34305)|format=dms long|name=Daregaz}}
|-
| [[Êsferayên]] || || 51.321 || {{Koord|37|4|35|Bk|57|30|36|Rh|type:city(51321)|format=dms long|name=Esfarayen}}
|-
| [[Farûc]] || || 10.039 || {{Koord|37|13|56|Bk|58|13|9|Rh|type:city(10039)|format=dms long|name=Faroc}}
|-
| [[Kelat]] || || 39.560|| {{Koord|36|59|42|Bk|59|45|43|Rh|type:city(39560)|format=dms long|name=Kalat}}
|-
| [[Layîn]] ''(Laêîn)'' || || || 
|-
| [[Mane-û-Similgan]] ''(Mane similqan)'' || || || 
|-
| [[Qûçan]] || || 96.953 || {{Koord|37|6|21|Bk|58|30|34|Rh|type:city(96953)|format=dms long|name=Qûçan}}
|-
| [[Raz-û-Radkan]] || || || 
|-
| [[Şîrvan]] || || 82.790 || {{Koord|37|23|53|Bk|57|55|32|Rh|type:city(82790)|format=dms long|name=Şîrvan}}
|}

== Dîroka bicihbûnê ==
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'&lt;ref&gt;Houtoum-Schindler, Albert. &quot;Beiträge zum kurdischen Wortschatz&quot;, ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116&lt;/ref&gt;.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15&lt;sup&gt;emîn&lt;/sup&gt; de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

== Çand û huner ==
&lt;!-- Ziman, ol û civak, kinc, xwarên, … --&gt;
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê [[farisî]] ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên [[Yelda Ebasî]] û [[Mohsen Mirzazadeh]] de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji [[Kurdistan]]ê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin [[Kurdolojî|kurdologan]], rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê [[kovar]]ên bi navê ''Kurmanj'' û ''Dengê Kurmanc'' dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

=== Ziman ===
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi [[kelhûrî|zaravayên kurdî]] yên [[lekî|başûr]] diaxivin, seranser [[kurmancî]]axiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li [[Kurdistan]]ê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî [[fonetîk]]a we pir di bandora [[Zimanê farisî|farisî]] û [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]] de maye&lt;ref&gt;[http://kurdica.com/News-sid-Kurdisch-in-Khorasan-457.html Kurdica: Kurdiya Xorasanê]&lt;/ref&gt;. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên [[Palûkanlû]], [[Pehlevanlû]], [[Topkanlû]], [[Qereçorlû]], [[Qerebaşlû]] hwd. dev ji kurdî berdane û tenê [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]], li çend gundên Qûçanê jî tenê bi [[farsiya rajî]] (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên [[Amerlû]] û [[Zaferanlû]] û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.&lt;ref&gt;B. Roşeng: &quot;Kurd li Xoresane&quot;, Nûbûn 71, 2005.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kurmanciya Xorasanê !! Beranberî li Kurdistanê
|-
| adem (Farsî) || mirov
|-
| rind || rind (Serhed, Dêrsim)
|-
| ro || ro 
|-
| biroş || beroş, qazan
|-
| kûtî || kotî
|-
| qiçik || biçûk
|-
| sol || sol (Serhed), pêlav
|-
| ar || ar (Koçgirî), agir
|-
| beran || beran
|-
| avisî || awisî
|-
| orte (Tirkî), nav || orte (Serhed), nav, hundir
|-
| dapîr, bîbî || bîbî (Serhed), pîrik
|-
| paçik, şal (F) || şal
|-
| xweng, xang || xang, xweng
|-
| dîn || dîn
|-
| se, kûçî || se, kûçik
|-
| sergîn || sergîn, tezek (Botan)
|-
| deng (Tirkî) || deng
|-
| kum || kum
|-
| heste || heste (Serhed), çekmak
|-
| we(bi)refş ||  xweşik 
|}

=== Cil û berg ===
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. ''Keras'' xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

=== Dawet û lîstik ===
Di dawetên kurdên Xorasanê de [[govend]] tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin [[semah]]a [[Elewîtî|Elewiyan]]. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke [[şerîet]]ê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji [[kevneşopî]], cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.&lt;ref&gt;Berat Qewîendam (xorasan )&lt;/ref&gt;

== Êl û eşîr ==
{{Gotara bingehîn|Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê}}
[[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|250px|thumb|Eşîrên kurdên Xorasanê]]
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg ([[Zaferanlû]]) û [[Şadlû]] ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên [[Çemişgezeg]] û [[Şadlû]] ye, li herêmê dijîn.
# [[Zaferanlû]] (navenda wan Qoçan e)
# [[Şadlû]] (navenda wan Bocnûrd e)
# [[Topkanlû]]
# [[Kawanlû]] (navenda wan Redkan e)
# [[Amerlû]]
# [[Qereçorlû]] (navenda wan Samalqan e)
# [[Lek]] ([[Zend]], [[Zengene]])
== Navdarên kurdên Xorasanê ==
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:
* [[Nadir Şah Efşar]]
* [[Şoca'oddole]]
* [[Cecoxan|Ceco Xan]]
* [[Serdar Êwez Xanê Celalî]]
* [[Gul Mohemed]]
* [[Elîxan beg]]
* [[Ezîzûleh Xan Şadlû]]
* [[Xodo Serdar]]
* [[Ferecolla Bîçeranlû]]
* [[Ismaîl Huseynzade Bûwanlû]]
* [[Xolamhuseyn Rehîmîyan]]
* [[Elîriza Spahî Layîn]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]

=== Helbestvan ===
* [[Ceferqulî Zengêlî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
* [[Elîriza Sipahî Layîn]]
* [[Ismayîl Husênpûr]]
* [[Kerîm Ekberzade]]
* [[Sadiq Ferhadî]]
* [[Elî Hêyderî]]
* [[Artîn Ferxonde]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Mehbûbe Siadetmend]]
* [[Cevad Remezanîyan]]

=== Nivîskar ===
* [[Kelîmolah Tewehodî|Kelîmullah Tewehodî]]
* [[Haşim Sadiqî Bacgîran]]
* [[Babasefer Moradî]]
* [[Haşim Ferhadî]]
* [[Neqdelî Elewî Ferd]]
* [[Mihemed Teqevî]]
* [[Hesen Elî Tereqî]]
* [[Gulî Şadkam]]
* [[Elî Rehmetî]]
* [[Berat Qevîendam]]
* [[Elî Recebzade]]
* [[Ebas Êsmaîlî]]
* [[Nahîd Molayî]]
* [[Mihemedriza Şahmoradî]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Elîriza Qarişî]]
* [[Mihemeriza Mensûrî]]

=== Wergêr ===
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Mêhdî Ceferzade]]
* [[Nahîd Ekberzade]]
* [[Beharê Zêyxemî]]
* [[Mihemed Teqevî]]

=== Hunermend ===
Hunermendên navdar ên Xorasanê
* [[Remezan Selmanî Berderî]]
* [[Yalda Abbasî]]
* [[Mohsen Mizazade]]
* [[Selman Teqdîsî]]
* [[Elîriza Islamî]]
* [[Şeban Islamî]]
* [[Receb Islamî]]
* [[Esqer Fellah]]
* [[Elîriza Baxçixî]]
* [[Elîxan Yezdanî/Abçûrî]]
* [[Sohrab Mihemedî]]
* [[Riza Vehdanî]]
* [[Mecîd Xanî]]
* [[Mehdî Omîdî]]
* [[Emîn Ensarî]]
* [[Morad Hesenzade]]
* [[Mohemed Elî Qasimî]]
* [[Muzefer Hemîdî]]
* [[Nêmet Zenbîlbaf]]
* [[Roya Ismayîlî]]
* [[Elî Kerîmî]]
* [[Ebolqasim Yezdanî/şanoker]]
* [[Asmar Hamidi]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415194358/http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html |date=2016-04-15 }}
* [http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427221845/http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 |date=2015-04-27 }}

{{Diyasporaya kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Diyasporaya kurdan]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]]
[[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Xorasana Rezewî (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>rwu7rdxpmqfx9e2d23d7i1kemnjci0s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093735</id>
      <parentid>2093734</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T22:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hîwa xurasan</username>
        <id>180635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14566" sha1="92naauhnbvjlgr3i16008wr51f1hm1t" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Kurdên Xorasanê
| wêne               = 
| ravek              = 
| gelheKom           = 2 milyon
| salKom             = 
| çavkKom            = 
| herêm1             = &lt;div style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;'''[[Xorasan]]'''&lt;/div&gt;
| herêm2             = &amp;nbsp;[[Xorasana&amp;nbsp;Bakur]]
| gelhe2             = 595.000 (70% parêzgehê)
| sal2               = 
| çavk2              = [[Xorasana&amp;nbsp;Rezewî]]
| gelhe3             = 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê&lt;br&gt;
----
400.000 li [[Meşhed]]ê (13-15% bajarê)
| sal3               = 
| çavk3              = 
| ziman              = '''[[Kurdî]]'''&lt;br&gt; ([[Kurmancî]], [[Goranî]], [[Lekî]]) &lt;br&gt; [[Tirkomanî]]&lt;ref&gt;Bruinessen, M.M.: Agha, Scheich und Staat. Berlin 2003.&lt;/ref&gt; û [[farsî]]
| ol                 = '''[[Îslam]]''' &lt;br&gt; ([[Şiîtî]], [[Sûnîtî]], [[Elewîtî]]) &lt;br&gt; [[Yarsantî]]&lt;ref&gt;Bide ber lîsteya eşîrên kurdan ên xorasanê, di: Izady, R. M.: The Kurds. New York 1992. &lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = 
| nexşe              = Kurdish-inhabited_areas_of_the_Middle_East_and_the_Soviet_Union_in_1986.jpg
| nexşeSernav        = Belawbûna gelê kurd li rojhilata navîn, digel dîasporaya kurd a li Xorasanê (bakur-rojhilata Îranê)
| nîşe               = 
}}
'''Kurdên Xorasanê''', navê kurdên ku li [[Xorasan]] li parêzgehên [[Xorasana Bakur]] û [[Xorasana Rezewî]] li bakurê rojhilatê [[Îranê]], li ser sînorê [[Îran]] û [[Tirkmenistan]]ê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0601 |sernav=MADIH, MADH |malper=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |tarîxa-gihiştinê=2022-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, [[Xorasana Rezewî]] û [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] dijîn. Ew bi zaravaya [[kurmancî]] diaxivin û bi pirranî misilmanên [[şiî]] ne, lê berî ku ji Bakurê Kurdistanê koçî axa [[Xorasan]]ê bikin, piraniya wan [[Elewî]] bûn û hinek jî [[Êzidî]] û [[Şafiî]]. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

== Erdnîgarî ==
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Çemê herî mezin yê herêmê Çemê Atrak e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
* Çiyayên Hezar Mescîd (rojhilat)
* Çiyayê Bînalûd (basûr-rojhilat)
* Çiyayê Şahcîhan (basûr)
* Çiyayê Aladax (rojava)
* Çiyayê Gulîlê (bakûr)

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ Bajarên sereke yên herême ev in:
|-
! Nav !! Navê fermî !! Gelhe &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt; !! Koordînat
|-
| [[Aşxane]] || || 18.234 || {{Koord|37|33|44|Bk|56|55|22|Rh|type:city(18234)|format=dms long|name=Aşkane}}
|-
| [[Bacgîran]] || || 753 || {{Koord|37|37|17|Bk|58|25|6|Rh|type:city(753)|format=dms long|name=Bacgiran}}
|-
| [[Bujnûrt]] || || 172.772 || {{Koord|37|28|30|Bk|57|20|0|Rh|type:city(172772)|format=dms long|name=Bocnûrd}}
|-
| [[Covên]] || || || 
|-
| [[Çenaran]] || || 41.735 || {{Koord|36|38|37|Bk|59|6|54|Rh|type:city(41735)|format=dms long|name=Çinaran}}
|-
| [[Deregez]] || || 34.305 || {{Koord|37|26|41|Bk|59|6|27|Rh|type:city(34305)|format=dms long|name=Daregaz}}
|-
| [[Êsferayên]] || || 51.321 || {{Koord|37|4|35|Bk|57|30|36|Rh|type:city(51321)|format=dms long|name=Esfarayen}}
|-
| [[Farûc]] || || 10.039 || {{Koord|37|13|56|Bk|58|13|9|Rh|type:city(10039)|format=dms long|name=Faroc}}
|-
| [[Kelat]] || || 39.560|| {{Koord|36|59|42|Bk|59|45|43|Rh|type:city(39560)|format=dms long|name=Kalat}}
|-
| [[Layîn]] ''(Laêîn)'' || || || 
|-
| [[Mane-û-Similgan]] ''(Mane similqan)'' || || || 
|-
| [[Qûçan]] || || 96.953 || {{Koord|37|6|21|Bk|58|30|34|Rh|type:city(96953)|format=dms long|name=Qûçan}}
|-
| [[Raz-û-Radkan]] || || || 
|-
| [[Şîrvan]] || || 82.790 || {{Koord|37|23|53|Bk|57|55|32|Rh|type:city(82790)|format=dms long|name=Şîrvan}}
|}

== Dîroka bicihbûnê ==
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'&lt;ref&gt;Houtoum-Schindler, Albert. &quot;Beiträge zum kurdischen Wortschatz&quot;, ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116&lt;/ref&gt;.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15&lt;sup&gt;emîn&lt;/sup&gt; de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

== Çand û huner ==
&lt;!-- Ziman, ol û civak, kinc, xwarên, … --&gt;
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê [[farisî]] ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên [[Yelda Ebasî]] û [[Mohsen Mirzazadeh]] de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji [[Kurdistan]]ê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin [[Kurdolojî|kurdologan]], rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê [[kovar]]ên bi navê ''Kurmanj'' û ''Dengê Kurmanc'' dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

=== Ziman ===
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi [[kelhûrî|zaravayên kurdî]] yên [[lekî|başûr]] diaxivin, seranser [[kurmancî]]axiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li [[Kurdistan]]ê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî [[fonetîk]]a we pir di bandora [[Zimanê farisî|farisî]] û [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]] de maye&lt;ref&gt;[http://kurdica.com/News-sid-Kurdisch-in-Khorasan-457.html Kurdica: Kurdiya Xorasanê]&lt;/ref&gt;. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên [[Palûkanlû]], [[Pehlevanlû]], [[Topkanlû]], [[Qereçorlû]], [[Qerebaşlû]] hwd. dev ji kurdî berdane û tenê [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]], li çend gundên Qûçanê jî tenê bi [[farsiya rajî]] (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên [[Amerlû]] û [[Zaferanlû]] û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.&lt;ref&gt;B. Roşeng: &quot;Kurd li Xoresane&quot;, Nûbûn 71, 2005.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kurmanciya Xorasanê !! Beranberî li Kurdistanê
|-
| adem (Farsî) || mirov
|-
| rind || rind (Serhed, Dêrsim)
|-
| ro || ro 
|-
| biroş || beroş, qazan
|-
| kûtî || kotî
|-
| qiçik || biçûk
|-
| sol || sol (Serhed), pêlav
|-
| ar || ar (Koçgirî), agir
|-
| beran || beran
|-
| avisî || awisî
|-
| orte (Tirkî), nav || orte (Serhed), nav, hundir
|-
| dapîr, bîbî || bîbî (Serhed), pîrik
|-
| paçik, şal (F) || şal
|-
| xweng, xang || xang, xweng
|-
| dîn || dîn
|-
| se, kûçî || se, kûçik
|-
| sergîn || sergîn, tezek (Botan)
|-
| deng (Tirkî) || deng
|-
| kum || kum
|-
| heste || heste (Serhed), çekmak
|-
| we(bi)refş ||  xweşik 
|}

=== Cil û berg ===
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. ''Keras'' xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

=== Dawet û lîstik ===
Di dawetên kurdên Xorasanê de [[govend]] tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin [[semah]]a [[Elewîtî|Elewiyan]]. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke [[şerîet]]ê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji [[kevneşopî]], cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.&lt;ref&gt;Berat Qewîendam (xorasan )&lt;/ref&gt;

== Êl û eşîr ==
{{Gotara bingehîn|Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê}}
[[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|250px|thumb|Eşîrên kurdên Xorasanê]]
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg ([[Zaferanlû]]) û [[Şadlû]] ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên [[Çemişgezeg]] û [[Şadlû]] ye, li herêmê dijîn.
# [[Zaferanlû]] (navenda wan Qoçan e)
# [[Şadlû]] (navenda wan Bocnûrd e)
# [[Topkanlû]]
# [[Kawanlû]] (navenda wan Redkan e)
# [[Amerlû]]
# [[Qereçorlû]] (navenda wan Samalqan e)
# [[Lek]] ([[Zend]], [[Zengene]])
== Navdarên kurdên Xorasanê ==
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:
* [[Nadir Şah Efşar]]
* [[Şoca'oddole]]
* [[Cecoxan|Ceco Xan]]
* [[Serdar Êwez Xanê Celalî]]
* [[Gul Mohemed]]
* [[Elîxan beg]]
* [[Ezîzûleh Xan Şadlû]]
* [[Xodo Serdar]]
* [[Ferecolla Bîçeranlû]]
* [[Ismaîl Huseynzade Bûwanlû]]
* [[Xolamhuseyn Rehîmîyan]]
* [[Elîriza Spahî Layîn]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]

=== Helbestvan ===
* [[Ceferqulî Zengêlî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
* [[Elîriza Sipahî Layîn]]
* [[Ismayîl Husênpûr]]
* [[Kerîm Ekberzade]]
* [[Sadiq Ferhadî]]
* [[Elî Hêyderî]]
* [[Artîn Ferxonde]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Mehbûbe Siadetmend]]
* [[Cevad Remezanîyan]]

=== Nivîskar ===
* [[Kelîmolah Tewehodî|Kelîmullah Tewehodî]]
* [[Haşim Sadiqî Bacgîran]]
* [[Babasefer Moradî]]
* [[Haşim Ferhadî]]
* [[Neqdelî Elewî Ferd]]
* [[Mihemed Teqevî]]
* [[Hesen Elî Tereqî]]
* [[Gulî Şadkam]]
* [[Elî Rehmetî]]
* [[Berat Qevîendam]]
* [[Elî Recebzade]]
* [[Ebas Êsmaîlî]]
* [[Nahîd Molayî]]
* [[Mihemedriza Şahmoradî]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Elîriza Qarişî]]
* [[Mihemeriza Mensûrî]]

=== Wergêr ===
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Mêhdî Ceferzade]]
* [[Nahîd Ekberzade]]
* [[Beharê Zêyxemî]]
* [[Mihemed Teqevî]]

=== Hunermend ===
Hunermendên navdar ên Xorasanê
* [[Remezan Selmanî Berderî]]
* [[Yalda Abbasî]]
* [[Mohsen Mizazade]]
* [[Selman Teqdîsî]]
* [[Elîriza Islamî]]
* [[Şeban Islamî]]
* [[Receb Islamî]]
* [[Esqer Fellah]]
* [[Elîriza Baxçixî]]
* [[Elîxan Yezdanî/Abçûrî]]
* [[Sohrab Mihemedî]]
* [[Riza Vehdanî]]
* [[Mecîd Xanî]]
* [[Mehdî Omîdî]]
* [[Emîn Ensarî]]
* [[Morad Hesenzade]]
* [[Mohemed Elî Qasimî]]
* [[Muzefer Hemîdî]]
* [[Nêmet Zenbîlbaf]]
* [[Roya Ismayîlî]]
* [[Elî Kerîmî]]
* [[Ebolqasim Yezdanî/şanoker]]
* [[Asmar Hamidi]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415194358/http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html |date=2016-04-15 }}
* [http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427221845/http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 |date=2015-04-27 }}

{{Diyasporaya kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Diyasporaya kurdan]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]]
[[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Xorasana Rezewî (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>92naauhnbvjlgr3i16008wr51f1hm1t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093741</id>
      <parentid>2093735</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T02:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Erdnîgarî */</comment>
      <origin>2093741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14406" sha1="1cli2fepl6lp12u9q4q5zr1vxvk461o" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Kurdên Xorasanê
| wêne               = 
| ravek              = 
| gelheKom           = 2 milyon
| salKom             = 
| çavkKom            = 
| herêm1             = &lt;div style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;'''[[Xorasan]]'''&lt;/div&gt;
| herêm2             = &amp;nbsp;[[Xorasana&amp;nbsp;Bakur]]
| gelhe2             = 595.000 (70% parêzgehê)
| sal2               = 
| çavk2              = [[Xorasana&amp;nbsp;Rezewî]]
| gelhe3             = 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê&lt;br&gt;
----
400.000 li [[Meşhed]]ê (13-15% bajarê)
| sal3               = 
| çavk3              = 
| ziman              = '''[[Kurdî]]'''&lt;br&gt; ([[Kurmancî]], [[Goranî]], [[Lekî]]) &lt;br&gt; [[Tirkomanî]]&lt;ref&gt;Bruinessen, M.M.: Agha, Scheich und Staat. Berlin 2003.&lt;/ref&gt; û [[farsî]]
| ol                 = '''[[Îslam]]''' &lt;br&gt; ([[Şiîtî]], [[Sûnîtî]], [[Elewîtî]]) &lt;br&gt; [[Yarsantî]]&lt;ref&gt;Bide ber lîsteya eşîrên kurdan ên xorasanê, di: Izady, R. M.: The Kurds. New York 1992. &lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = 
| nexşe              = Kurdish-inhabited_areas_of_the_Middle_East_and_the_Soviet_Union_in_1986.jpg
| nexşeSernav        = Belawbûna gelê kurd li rojhilata navîn, digel dîasporaya kurd a li Xorasanê (bakur-rojhilata Îranê)
| nîşe               = 
}}
'''Kurdên Xorasanê''', navê kurdên ku li [[Xorasan]] li parêzgehên [[Xorasana Bakur]] û [[Xorasana Rezewî]] li bakurê rojhilatê [[Îranê]], li ser sînorê [[Îran]] û [[Tirkmenistan]]ê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0601 |sernav=MADIH, MADH |malper=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |tarîxa-gihiştinê=2022-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, [[Xorasana Rezewî]] û [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] dijîn. Ew bi zaravaya [[kurmancî]] diaxivin û bi pirranî misilmanên [[şiî]] ne, lê berî ku ji Bakurê Kurdistanê koçî axa [[Xorasan]]ê bikin, piraniya wan [[Elewî]] bûn û hinek jî [[Êzidî]] û [[Şafiî]]. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

== Erdnîgarî ==
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Çemê herî mezin yê herêmê Çemê Atrak e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
* Çiyayên Hezar Mescîd (rojhilat)
* Çiyayê Bînalûd (basûr-rojhilat)
* Çiyayê Şahcîhan (basûr)
* Çiyayê Aladax (rojava)
* Çiyayê Gulîlê (bakûr)

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ Bajarên sereke yên herême ev in:
|-
! Nav !! Navê fermî !! Gelhe &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt; !! Koordînat
|-
| [[Aşxane]] || || 18.234 || {{Koord|37|33|44|Bk|56|55|22|Rh|type:city(18234)|name=Aşkane}}
|-
| [[Bacgîran]] || || 753 || {{Koord|37|37|17|Bk|58|25|6|Rh|type:city(753)|name=Bacgiran}}
|-
| [[Bujnûrt]] || || 172.772 || {{Koord|37|28|30|Bk|57|20|0|Rh|type:city(172772)|name=Bocnûrd}}
|-
| [[Covên]] || || || 
|-
| [[Çenaran]] || || 41.735 || {{Koord|36|38|37|Bk|59|6|54|Rh|type:city(41735)|name=Çinaran}}
|-
| [[Deregez]] || || 34.305 || {{Koord|37|26|41|Bk|59|6|27|Rh|type:city(34305)|name=Daregaz}}
|-
| [[Êsferayên]] || || 51.321 || {{Koord|37|4|35|Bk|57|30|36|Rh|type:city(51321)|name=Esfarayen}}
|-
| [[Farûc]] || || 10.039 || {{Koord|37|13|56|Bk|58|13|9|Rh|type:city(10039)|name=Faroc}}
|-
| [[Kelat]] || || 39.560|| {{Koord|36|59|42|Bk|59|45|43|Rh|type:city(39560)|name=Kalat}}
|-
| [[Layîn]] ''(Laêîn)'' || || || 
|-
| [[Mane-û-Similgan]] ''(Mane similqan)'' || || || 
|-
| [[Qûçan]] || || 96.953 || {{Koord|37|6|21|Bk|58|30|34|Rh|type:city(96953)|name=Qûçan}}
|-
| [[Raz-û-Radkan]] || || || 
|-
| [[Şîrvan]] || || 82.790 || {{Koord|37|23|53|Bk|57|55|32|Rh|type:city(82790)|name=Şîrvan}}
|}

== Dîroka bicihbûnê ==
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'&lt;ref&gt;Houtoum-Schindler, Albert. &quot;Beiträge zum kurdischen Wortschatz&quot;, ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116&lt;/ref&gt;.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15&lt;sup&gt;emîn&lt;/sup&gt; de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

== Çand û huner ==
&lt;!-- Ziman, ol û civak, kinc, xwarên, … --&gt;
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê [[farisî]] ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên [[Yelda Ebasî]] û [[Mohsen Mirzazadeh]] de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji [[Kurdistan]]ê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin [[Kurdolojî|kurdologan]], rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê [[kovar]]ên bi navê ''Kurmanj'' û ''Dengê Kurmanc'' dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

=== Ziman ===
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi [[kelhûrî|zaravayên kurdî]] yên [[lekî|başûr]] diaxivin, seranser [[kurmancî]]axiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li [[Kurdistan]]ê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî [[fonetîk]]a we pir di bandora [[Zimanê farisî|farisî]] û [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]] de maye&lt;ref&gt;[http://kurdica.com/News-sid-Kurdisch-in-Khorasan-457.html Kurdica: Kurdiya Xorasanê]&lt;/ref&gt;. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên [[Palûkanlû]], [[Pehlevanlû]], [[Topkanlû]], [[Qereçorlû]], [[Qerebaşlû]] hwd. dev ji kurdî berdane û tenê [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]], li çend gundên Qûçanê jî tenê bi [[farsiya rajî]] (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên [[Amerlû]] û [[Zaferanlû]] û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.&lt;ref&gt;B. Roşeng: &quot;Kurd li Xoresane&quot;, Nûbûn 71, 2005.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kurmanciya Xorasanê !! Beranberî li Kurdistanê
|-
| adem (Farsî) || mirov
|-
| rind || rind (Serhed, Dêrsim)
|-
| ro || ro 
|-
| biroş || beroş, qazan
|-
| kûtî || kotî
|-
| qiçik || biçûk
|-
| sol || sol (Serhed), pêlav
|-
| ar || ar (Koçgirî), agir
|-
| beran || beran
|-
| avisî || awisî
|-
| orte (Tirkî), nav || orte (Serhed), nav, hundir
|-
| dapîr, bîbî || bîbî (Serhed), pîrik
|-
| paçik, şal (F) || şal
|-
| xweng, xang || xang, xweng
|-
| dîn || dîn
|-
| se, kûçî || se, kûçik
|-
| sergîn || sergîn, tezek (Botan)
|-
| deng (Tirkî) || deng
|-
| kum || kum
|-
| heste || heste (Serhed), çekmak
|-
| we(bi)refş ||  xweşik 
|}

=== Cil û berg ===
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. ''Keras'' xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

=== Dawet û lîstik ===
Di dawetên kurdên Xorasanê de [[govend]] tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin [[semah]]a [[Elewîtî|Elewiyan]]. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke [[şerîet]]ê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji [[kevneşopî]], cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.&lt;ref&gt;Berat Qewîendam (xorasan )&lt;/ref&gt;

== Êl û eşîr ==
{{Gotara bingehîn|Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê}}
[[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|250px|thumb|Eşîrên kurdên Xorasanê]]
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg ([[Zaferanlû]]) û [[Şadlû]] ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên [[Çemişgezeg]] û [[Şadlû]] ye, li herêmê dijîn.
# [[Zaferanlû]] (navenda wan Qoçan e)
# [[Şadlû]] (navenda wan Bocnûrd e)
# [[Topkanlû]]
# [[Kawanlû]] (navenda wan Redkan e)
# [[Amerlû]]
# [[Qereçorlû]] (navenda wan Samalqan e)
# [[Lek]] ([[Zend]], [[Zengene]])
== Navdarên kurdên Xorasanê ==
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:
* [[Nadir Şah Efşar]]
* [[Şoca'oddole]]
* [[Cecoxan|Ceco Xan]]
* [[Serdar Êwez Xanê Celalî]]
* [[Gul Mohemed]]
* [[Elîxan beg]]
* [[Ezîzûleh Xan Şadlû]]
* [[Xodo Serdar]]
* [[Ferecolla Bîçeranlû]]
* [[Ismaîl Huseynzade Bûwanlû]]
* [[Xolamhuseyn Rehîmîyan]]
* [[Elîriza Spahî Layîn]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]

=== Helbestvan ===
* [[Ceferqulî Zengêlî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
* [[Elîriza Sipahî Layîn]]
* [[Ismayîl Husênpûr]]
* [[Kerîm Ekberzade]]
* [[Sadiq Ferhadî]]
* [[Elî Hêyderî]]
* [[Artîn Ferxonde]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Mehbûbe Siadetmend]]
* [[Cevad Remezanîyan]]

=== Nivîskar ===
* [[Kelîmolah Tewehodî|Kelîmullah Tewehodî]]
* [[Haşim Sadiqî Bacgîran]]
* [[Babasefer Moradî]]
* [[Haşim Ferhadî]]
* [[Neqdelî Elewî Ferd]]
* [[Mihemed Teqevî]]
* [[Hesen Elî Tereqî]]
* [[Gulî Şadkam]]
* [[Elî Rehmetî]]
* [[Berat Qevîendam]]
* [[Elî Recebzade]]
* [[Ebas Êsmaîlî]]
* [[Nahîd Molayî]]
* [[Mihemedriza Şahmoradî]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Elîriza Qarişî]]
* [[Mihemeriza Mensûrî]]

=== Wergêr ===
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Mêhdî Ceferzade]]
* [[Nahîd Ekberzade]]
* [[Beharê Zêyxemî]]
* [[Mihemed Teqevî]]

=== Hunermend ===
Hunermendên navdar ên Xorasanê
* [[Remezan Selmanî Berderî]]
* [[Yalda Abbasî]]
* [[Mohsen Mizazade]]
* [[Selman Teqdîsî]]
* [[Elîriza Islamî]]
* [[Şeban Islamî]]
* [[Receb Islamî]]
* [[Esqer Fellah]]
* [[Elîriza Baxçixî]]
* [[Elîxan Yezdanî/Abçûrî]]
* [[Sohrab Mihemedî]]
* [[Riza Vehdanî]]
* [[Mecîd Xanî]]
* [[Mehdî Omîdî]]
* [[Emîn Ensarî]]
* [[Morad Hesenzade]]
* [[Mohemed Elî Qasimî]]
* [[Muzefer Hemîdî]]
* [[Nêmet Zenbîlbaf]]
* [[Roya Ismayîlî]]
* [[Elî Kerîmî]]
* [[Ebolqasim Yezdanî/şanoker]]
* [[Asmar Hamidi]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415194358/http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html |date=2016-04-15 }}
* [http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427221845/http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 |date=2015-04-27 }}

{{Diyasporaya kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Diyasporaya kurdan]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]]
[[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Xorasana Rezewî (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>1cli2fepl6lp12u9q4q5zr1vxvk461o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093743</id>
      <parentid>2093741</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T03:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ wêne</comment>
      <origin>2093743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14485" sha1="1ld7f5pyiqg83f903hn2c7arr7eeuxy" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Kurdên Xorasanê
| wêne               = دختر کرمانج.jpg
| wêne sernûçe       = Keçikeke kurd ji Xorasanê
| ravek              = 
| gelheKom           = 2 milyon
| salKom             = 
| çavkKom            = 
| herêm1             = &lt;div style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;'''[[Xorasan]]'''&lt;/div&gt;
| herêm2             = &amp;nbsp;[[Xorasana&amp;nbsp;Bakur]]
| gelhe2             = 595.000 (70% parêzgehê)
| sal2               = 
| çavk2              = [[Xorasana&amp;nbsp;Rezewî]]
| gelhe3             = 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê&lt;br&gt;
----
400.000 li [[Meşhed]]ê (13-15% bajarê)
| sal3               = 
| çavk3              = 
| ziman              = '''[[Kurdî]]'''&lt;br&gt; ([[Kurmancî]], [[Goranî]], [[Lekî]]) &lt;br&gt; [[Tirkomanî]]&lt;ref&gt;Bruinessen, M.M.: Agha, Scheich und Staat. Berlin 2003.&lt;/ref&gt; û [[farsî]]
| ol                 = '''[[Îslam]]''' &lt;br&gt; ([[Şiîtî]], [[Sûnîtî]], [[Elewîtî]]) &lt;br&gt; [[Yarsantî]]&lt;ref&gt;Bide ber lîsteya eşîrên kurdan ên xorasanê, di: Izady, R. M.: The Kurds. New York 1992. &lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = 
| nexşe              = Kurdish-inhabited_areas_of_the_Middle_East_and_the_Soviet_Union_in_1986.jpg
| nexşeSernav        = Belawbûna gelê kurd li rojhilata navîn, digel dîasporaya kurd a li Xorasanê (bakur-rojhilata Îranê)
| nîşe               = 
}}
'''Kurdên Xorasanê''', navê kurdên ku li [[Xorasan]] li parêzgehên [[Xorasana Bakur]] û [[Xorasana Rezewî]] li bakurê rojhilatê [[Îranê]], li ser sînorê [[Îran]] û [[Tirkmenistan]]ê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0601 |sernav=MADIH, MADH |malper=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |tarîxa-gihiştinê=2022-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, [[Xorasana Rezewî]] û [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] dijîn. Ew bi zaravaya [[kurmancî]] diaxivin û bi pirranî misilmanên [[şiî]] ne, lê berî ku ji Bakurê Kurdistanê koçî axa [[Xorasan]]ê bikin, piraniya wan [[Elewî]] bûn û hinek jî [[Êzidî]] û [[Şafiî]]. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

== Erdnîgarî ==
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Çemê herî mezin yê herêmê Çemê Atrak e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
* Çiyayên Hezar Mescîd (rojhilat)
* Çiyayê Bînalûd (basûr-rojhilat)
* Çiyayê Şahcîhan (basûr)
* Çiyayê Aladax (rojava)
* Çiyayê Gulîlê (bakûr)

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ Bajarên sereke yên herême ev in:
|-
! Nav !! Navê fermî !! Gelhe &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt; !! Koordînat
|-
| [[Aşxane]] || || 18.234 || {{Koord|37|33|44|Bk|56|55|22|Rh|type:city(18234)|name=Aşkane}}
|-
| [[Bacgîran]] || || 753 || {{Koord|37|37|17|Bk|58|25|6|Rh|type:city(753)|name=Bacgiran}}
|-
| [[Bujnûrt]] || || 172.772 || {{Koord|37|28|30|Bk|57|20|0|Rh|type:city(172772)|name=Bocnûrd}}
|-
| [[Covên]] || || || 
|-
| [[Çenaran]] || || 41.735 || {{Koord|36|38|37|Bk|59|6|54|Rh|type:city(41735)|name=Çinaran}}
|-
| [[Deregez]] || || 34.305 || {{Koord|37|26|41|Bk|59|6|27|Rh|type:city(34305)|name=Daregaz}}
|-
| [[Êsferayên]] || || 51.321 || {{Koord|37|4|35|Bk|57|30|36|Rh|type:city(51321)|name=Esfarayen}}
|-
| [[Farûc]] || || 10.039 || {{Koord|37|13|56|Bk|58|13|9|Rh|type:city(10039)|name=Faroc}}
|-
| [[Kelat]] || || 39.560|| {{Koord|36|59|42|Bk|59|45|43|Rh|type:city(39560)|name=Kalat}}
|-
| [[Layîn]] ''(Laêîn)'' || || || 
|-
| [[Mane-û-Similgan]] ''(Mane similqan)'' || || || 
|-
| [[Qûçan]] || || 96.953 || {{Koord|37|6|21|Bk|58|30|34|Rh|type:city(96953)|name=Qûçan}}
|-
| [[Raz-û-Radkan]] || || || 
|-
| [[Şîrvan]] || || 82.790 || {{Koord|37|23|53|Bk|57|55|32|Rh|type:city(82790)|name=Şîrvan}}
|}

== Dîroka bicihbûnê ==
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'&lt;ref&gt;Houtoum-Schindler, Albert. &quot;Beiträge zum kurdischen Wortschatz&quot;, ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116&lt;/ref&gt;.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15&lt;sup&gt;emîn&lt;/sup&gt; de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

== Çand û huner ==
&lt;!-- Ziman, ol û civak, kinc, xwarên, … --&gt;
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê [[farisî]] ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên [[Yelda Ebasî]] û [[Mohsen Mirzazadeh]] de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji [[Kurdistan]]ê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin [[Kurdolojî|kurdologan]], rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê [[kovar]]ên bi navê ''Kurmanj'' û ''Dengê Kurmanc'' dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

=== Ziman ===
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi [[kelhûrî|zaravayên kurdî]] yên [[lekî|başûr]] diaxivin, seranser [[kurmancî]]axiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li [[Kurdistan]]ê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî [[fonetîk]]a we pir di bandora [[Zimanê farisî|farisî]] û [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]] de maye&lt;ref&gt;[http://kurdica.com/News-sid-Kurdisch-in-Khorasan-457.html Kurdica: Kurdiya Xorasanê]&lt;/ref&gt;. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên [[Palûkanlû]], [[Pehlevanlû]], [[Topkanlû]], [[Qereçorlû]], [[Qerebaşlû]] hwd. dev ji kurdî berdane û tenê [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]], li çend gundên Qûçanê jî tenê bi [[farsiya rajî]] (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên [[Amerlû]] û [[Zaferanlû]] û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.&lt;ref&gt;B. Roşeng: &quot;Kurd li Xoresane&quot;, Nûbûn 71, 2005.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kurmanciya Xorasanê !! Beranberî li Kurdistanê
|-
| adem (Farsî) || mirov
|-
| rind || rind (Serhed, Dêrsim)
|-
| ro || ro 
|-
| biroş || beroş, qazan
|-
| kûtî || kotî
|-
| qiçik || biçûk
|-
| sol || sol (Serhed), pêlav
|-
| ar || ar (Koçgirî), agir
|-
| beran || beran
|-
| avisî || awisî
|-
| orte (Tirkî), nav || orte (Serhed), nav, hundir
|-
| dapîr, bîbî || bîbî (Serhed), pîrik
|-
| paçik, şal (F) || şal
|-
| xweng, xang || xang, xweng
|-
| dîn || dîn
|-
| se, kûçî || se, kûçik
|-
| sergîn || sergîn, tezek (Botan)
|-
| deng (Tirkî) || deng
|-
| kum || kum
|-
| heste || heste (Serhed), çekmak
|-
| we(bi)refş ||  xweşik 
|}

=== Cil û berg ===
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. ''Keras'' xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

=== Dawet û lîstik ===
Di dawetên kurdên Xorasanê de [[govend]] tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin [[semah]]a [[Elewîtî|Elewiyan]]. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke [[şerîet]]ê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji [[kevneşopî]], cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.&lt;ref&gt;Berat Qewîendam (xorasan )&lt;/ref&gt;

== Êl û eşîr ==
{{Gotara bingehîn|Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê}}
[[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|250px|thumb|Eşîrên kurdên Xorasanê]]
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg ([[Zaferanlû]]) û [[Şadlû]] ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên [[Çemişgezeg]] û [[Şadlû]] ye, li herêmê dijîn.
# [[Zaferanlû]] (navenda wan Qoçan e)
# [[Şadlû]] (navenda wan Bocnûrd e)
# [[Topkanlû]]
# [[Kawanlû]] (navenda wan Redkan e)
# [[Amerlû]]
# [[Qereçorlû]] (navenda wan Samalqan e)
# [[Lek]] ([[Zend]], [[Zengene]])
== Navdarên kurdên Xorasanê ==
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:
* [[Nadir Şah Efşar]]
* [[Şoca'oddole]]
* [[Cecoxan|Ceco Xan]]
* [[Serdar Êwez Xanê Celalî]]
* [[Gul Mohemed]]
* [[Elîxan beg]]
* [[Ezîzûleh Xan Şadlû]]
* [[Xodo Serdar]]
* [[Ferecolla Bîçeranlû]]
* [[Ismaîl Huseynzade Bûwanlû]]
* [[Xolamhuseyn Rehîmîyan]]
* [[Elîriza Spahî Layîn]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]

=== Helbestvan ===
* [[Ceferqulî Zengêlî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
* [[Elîriza Sipahî Layîn]]
* [[Ismayîl Husênpûr]]
* [[Kerîm Ekberzade]]
* [[Sadiq Ferhadî]]
* [[Elî Hêyderî]]
* [[Artîn Ferxonde]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Mehbûbe Siadetmend]]
* [[Cevad Remezanîyan]]

=== Nivîskar ===
* [[Kelîmolah Tewehodî|Kelîmullah Tewehodî]]
* [[Haşim Sadiqî Bacgîran]]
* [[Babasefer Moradî]]
* [[Haşim Ferhadî]]
* [[Neqdelî Elewî Ferd]]
* [[Mihemed Teqevî]]
* [[Hesen Elî Tereqî]]
* [[Gulî Şadkam]]
* [[Elî Rehmetî]]
* [[Berat Qevîendam]]
* [[Elî Recebzade]]
* [[Ebas Êsmaîlî]]
* [[Nahîd Molayî]]
* [[Mihemedriza Şahmoradî]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Elîriza Qarişî]]
* [[Mihemeriza Mensûrî]]

=== Wergêr ===
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Mêhdî Ceferzade]]
* [[Nahîd Ekberzade]]
* [[Beharê Zêyxemî]]
* [[Mihemed Teqevî]]

=== Hunermend ===
Hunermendên navdar ên Xorasanê
* [[Remezan Selmanî Berderî]]
* [[Yalda Abbasî]]
* [[Mohsen Mizazade]]
* [[Selman Teqdîsî]]
* [[Elîriza Islamî]]
* [[Şeban Islamî]]
* [[Receb Islamî]]
* [[Esqer Fellah]]
* [[Elîriza Baxçixî]]
* [[Elîxan Yezdanî/Abçûrî]]
* [[Sohrab Mihemedî]]
* [[Riza Vehdanî]]
* [[Mecîd Xanî]]
* [[Mehdî Omîdî]]
* [[Emîn Ensarî]]
* [[Morad Hesenzade]]
* [[Mohemed Elî Qasimî]]
* [[Muzefer Hemîdî]]
* [[Nêmet Zenbîlbaf]]
* [[Roya Ismayîlî]]
* [[Elî Kerîmî]]
* [[Ebolqasim Yezdanî/şanoker]]
* [[Asmar Hamidi]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415194358/http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html |date=2016-04-15 }}
* [http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427221845/http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 |date=2015-04-27 }}

{{Diyasporaya kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Diyasporaya kurdan]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]]
[[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Xorasana Rezewî (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>1ld7f5pyiqg83f903hn2c7arr7eeuxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093744</id>
      <parentid>2093743</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T03:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Erdnîgarî */</comment>
      <origin>2093744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14739" sha1="l51lpzf5fwzp5uvn288i5c24cokyfjv" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Kurdên Xorasanê
| wêne               = دختر کرمانج.jpg
| wêne sernûçe       = Keçikeke kurd ji Xorasanê
| ravek              = 
| gelheKom           = 2 milyon
| salKom             = 
| çavkKom            = 
| herêm1             = &lt;div style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;'''[[Xorasan]]'''&lt;/div&gt;
| herêm2             = &amp;nbsp;[[Xorasana&amp;nbsp;Bakur]]
| gelhe2             = 595.000 (70% parêzgehê)
| sal2               = 
| çavk2              = [[Xorasana&amp;nbsp;Rezewî]]
| gelhe3             = 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê&lt;br&gt;
----
400.000 li [[Meşhed]]ê (13-15% bajarê)
| sal3               = 
| çavk3              = 
| ziman              = '''[[Kurdî]]'''&lt;br&gt; ([[Kurmancî]], [[Goranî]], [[Lekî]]) &lt;br&gt; [[Tirkomanî]]&lt;ref&gt;Bruinessen, M.M.: Agha, Scheich und Staat. Berlin 2003.&lt;/ref&gt; û [[farsî]]
| ol                 = '''[[Îslam]]''' &lt;br&gt; ([[Şiîtî]], [[Sûnîtî]], [[Elewîtî]]) &lt;br&gt; [[Yarsantî]]&lt;ref&gt;Bide ber lîsteya eşîrên kurdan ên xorasanê, di: Izady, R. M.: The Kurds. New York 1992. &lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = 
| nexşe              = Kurdish-inhabited_areas_of_the_Middle_East_and_the_Soviet_Union_in_1986.jpg
| nexşeSernav        = Belawbûna gelê kurd li rojhilata navîn, digel dîasporaya kurd a li Xorasanê (bakur-rojhilata Îranê)
| nîşe               = 
}}
'''Kurdên Xorasanê''', navê kurdên ku li [[Xorasan]] li parêzgehên [[Xorasana Bakur]] û [[Xorasana Rezewî]] li bakurê rojhilatê [[Îranê]], li ser sînorê [[Îran]] û [[Tirkmenistan]]ê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0601 |sernav=MADIH, MADH |malper=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |tarîxa-gihiştinê=2022-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, [[Xorasana Rezewî]] û [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] dijîn. Ew bi zaravaya [[kurmancî]] diaxivin û bi pirranî misilmanên [[şiî]] ne, lê berî ku ji Bakurê Kurdistanê koçî axa [[Xorasan]]ê bikin, piraniya wan [[Elewî]] bûn û hinek jî [[Êzidî]] û [[Şafiî]]. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

== Erdnîgarî ==
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Çemê herî mezin yê herêmê Çemê Atrak e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
* Çiyayên Hezar Mescîd (rojhilat)
* Çiyayê Bînalûd (basûr-rojhilat)
* Çiyayê Şahcîhan (basûr)
* Çiyayê Aladax (rojava)
* Çiyayê Gulîlê (bakûr)

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ Bajarên sereke yên herême ev in:
|-
! Nav !! Navê fermî !! Gelhe &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt; !! Koordînat
|-
| [[Aşxane]] || {{ziman|fa|آشخانه}} || 18.234 || {{Koord|37|33|44|Bk|56|55|22|Rh|type:city(18234)|name=Aşkane}}
|-
| [[Bacgîran]] || {{ziman|fa|باجگيران}} || 753 || {{Koord|37|37|17|Bk|58|25|6|Rh|type:city(753)|name=Bacgiran}}
|-
| [[Bujnûrt]] || {{ziman|fa|بجنورد}} || 172.772 || {{Koord|37|28|30|Bk|57|20|0|Rh|type:city(172772)|name=Bocnûrd}}
|-
| [[Covên]] || || || 
|-
| [[Çenaran]] || {{ziman|fa|چناران}} || 41.735 || {{Koord|36|38|37|Bk|59|6|54|Rh|type:city(41735)|name=Çinaran}}
|-
| [[Deregez]] || {{ziman|fa|درگز}} || 34.305 || {{Koord|37|26|41|Bk|59|6|27|Rh|type:city(34305)|name=Daregaz}}
|-
| [[Êsferayên]] || {{ziman|fa|اسفراین}} || 51.321 || {{Koord|37|4|35|Bk|57|30|36|Rh|type:city(51321)|name=Esfarayen}}
|-
| [[Farûc]] || {{ziman|fa|فاروج}} || 10.039 || {{Koord|37|13|56|Bk|58|13|9|Rh|type:city(10039)|name=Faroc}}
|-
| [[Kelat]] || {{ziman|fa|كلات}} || 39.560|| {{Koord|36|59|42|Bk|59|45|43|Rh|type:city(39560)|name=Kalat}}
|-
| [[Layîn]] ''(Laêîn)'' || || || 
|-
| [[Mane-û-Similgan]] ''(Mane similqan)'' || || || 
|-
| [[Qûçan]] || {{ziman|fa|قوچان}} || 96.953 || {{Koord|37|6|21|Bk|58|30|34|Rh|type:city(96953)|name=Qûçan}}
|-
| [[Raz-û-Radkan]] || || || 
|-
| [[Şîrvan]] || {{ziman|fa|شيروان}} || 82.790 || {{Koord|37|23|53|Bk|57|55|32|Rh|type:city(82790)|name=Şîrvan}}
|}

== Dîroka bicihbûnê ==
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'&lt;ref&gt;Houtoum-Schindler, Albert. &quot;Beiträge zum kurdischen Wortschatz&quot;, ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116&lt;/ref&gt;.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15&lt;sup&gt;emîn&lt;/sup&gt; de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

== Çand û huner ==
&lt;!-- Ziman, ol û civak, kinc, xwarên, … --&gt;
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê [[farisî]] ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên [[Yelda Ebasî]] û [[Mohsen Mirzazadeh]] de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji [[Kurdistan]]ê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin [[Kurdolojî|kurdologan]], rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê [[kovar]]ên bi navê ''Kurmanj'' û ''Dengê Kurmanc'' dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

=== Ziman ===
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi [[kelhûrî|zaravayên kurdî]] yên [[lekî|başûr]] diaxivin, seranser [[kurmancî]]axiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li [[Kurdistan]]ê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî [[fonetîk]]a we pir di bandora [[Zimanê farisî|farisî]] û [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]] de maye&lt;ref&gt;[http://kurdica.com/News-sid-Kurdisch-in-Khorasan-457.html Kurdica: Kurdiya Xorasanê]&lt;/ref&gt;. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên [[Palûkanlû]], [[Pehlevanlû]], [[Topkanlû]], [[Qereçorlû]], [[Qerebaşlû]] hwd. dev ji kurdî berdane û tenê [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]], li çend gundên Qûçanê jî tenê bi [[farsiya rajî]] (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên [[Amerlû]] û [[Zaferanlû]] û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.&lt;ref&gt;B. Roşeng: &quot;Kurd li Xoresane&quot;, Nûbûn 71, 2005.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kurmanciya Xorasanê !! Beranberî li Kurdistanê
|-
| adem (Farsî) || mirov
|-
| rind || rind (Serhed, Dêrsim)
|-
| ro || ro 
|-
| biroş || beroş, qazan
|-
| kûtî || kotî
|-
| qiçik || biçûk
|-
| sol || sol (Serhed), pêlav
|-
| ar || ar (Koçgirî), agir
|-
| beran || beran
|-
| avisî || awisî
|-
| orte (Tirkî), nav || orte (Serhed), nav, hundir
|-
| dapîr, bîbî || bîbî (Serhed), pîrik
|-
| paçik, şal (F) || şal
|-
| xweng, xang || xang, xweng
|-
| dîn || dîn
|-
| se, kûçî || se, kûçik
|-
| sergîn || sergîn, tezek (Botan)
|-
| deng (Tirkî) || deng
|-
| kum || kum
|-
| heste || heste (Serhed), çekmak
|-
| we(bi)refş ||  xweşik 
|}

=== Cil û berg ===
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. ''Keras'' xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

=== Dawet û lîstik ===
Di dawetên kurdên Xorasanê de [[govend]] tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin [[semah]]a [[Elewîtî|Elewiyan]]. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke [[şerîet]]ê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji [[kevneşopî]], cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.&lt;ref&gt;Berat Qewîendam (xorasan )&lt;/ref&gt;

== Êl û eşîr ==
{{Gotara bingehîn|Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê}}
[[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|250px|thumb|Eşîrên kurdên Xorasanê]]
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg ([[Zaferanlû]]) û [[Şadlû]] ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên [[Çemişgezeg]] û [[Şadlû]] ye, li herêmê dijîn.
# [[Zaferanlû]] (navenda wan Qoçan e)
# [[Şadlû]] (navenda wan Bocnûrd e)
# [[Topkanlû]]
# [[Kawanlû]] (navenda wan Redkan e)
# [[Amerlû]]
# [[Qereçorlû]] (navenda wan Samalqan e)
# [[Lek]] ([[Zend]], [[Zengene]])
== Navdarên kurdên Xorasanê ==
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:
* [[Nadir Şah Efşar]]
* [[Şoca'oddole]]
* [[Cecoxan|Ceco Xan]]
* [[Serdar Êwez Xanê Celalî]]
* [[Gul Mohemed]]
* [[Elîxan beg]]
* [[Ezîzûleh Xan Şadlû]]
* [[Xodo Serdar]]
* [[Ferecolla Bîçeranlû]]
* [[Ismaîl Huseynzade Bûwanlû]]
* [[Xolamhuseyn Rehîmîyan]]
* [[Elîriza Spahî Layîn]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]

=== Helbestvan ===
* [[Ceferqulî Zengêlî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
* [[Elîriza Sipahî Layîn]]
* [[Ismayîl Husênpûr]]
* [[Kerîm Ekberzade]]
* [[Sadiq Ferhadî]]
* [[Elî Hêyderî]]
* [[Artîn Ferxonde]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Mehbûbe Siadetmend]]
* [[Cevad Remezanîyan]]

=== Nivîskar ===
* [[Kelîmolah Tewehodî|Kelîmullah Tewehodî]]
* [[Haşim Sadiqî Bacgîran]]
* [[Babasefer Moradî]]
* [[Haşim Ferhadî]]
* [[Neqdelî Elewî Ferd]]
* [[Mihemed Teqevî]]
* [[Hesen Elî Tereqî]]
* [[Gulî Şadkam]]
* [[Elî Rehmetî]]
* [[Berat Qevîendam]]
* [[Elî Recebzade]]
* [[Ebas Êsmaîlî]]
* [[Nahîd Molayî]]
* [[Mihemedriza Şahmoradî]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Elîriza Qarişî]]
* [[Mihemeriza Mensûrî]]

=== Wergêr ===
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Mêhdî Ceferzade]]
* [[Nahîd Ekberzade]]
* [[Beharê Zêyxemî]]
* [[Mihemed Teqevî]]

=== Hunermend ===
Hunermendên navdar ên Xorasanê
* [[Remezan Selmanî Berderî]]
* [[Yalda Abbasî]]
* [[Mohsen Mizazade]]
* [[Selman Teqdîsî]]
* [[Elîriza Islamî]]
* [[Şeban Islamî]]
* [[Receb Islamî]]
* [[Esqer Fellah]]
* [[Elîriza Baxçixî]]
* [[Elîxan Yezdanî/Abçûrî]]
* [[Sohrab Mihemedî]]
* [[Riza Vehdanî]]
* [[Mecîd Xanî]]
* [[Mehdî Omîdî]]
* [[Emîn Ensarî]]
* [[Morad Hesenzade]]
* [[Mohemed Elî Qasimî]]
* [[Muzefer Hemîdî]]
* [[Nêmet Zenbîlbaf]]
* [[Roya Ismayîlî]]
* [[Elî Kerîmî]]
* [[Ebolqasim Yezdanî/şanoker]]
* [[Asmar Hamidi]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415194358/http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html |date=2016-04-15 }}
* [http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427221845/http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 |date=2015-04-27 }}

{{Diyasporaya kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Diyasporaya kurdan]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]]
[[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Xorasana Rezewî (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>l51lpzf5fwzp5uvn288i5c24cokyfjv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093745</id>
      <parentid>2093744</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Erdnîgarî */</comment>
      <origin>2093745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14931" sha1="4eu9d5i7o3yq53flb8y0emjf86qfakf" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Kurdên Xorasanê
| wêne               = دختر کرمانج.jpg
| wêne sernûçe       = Keçikeke kurd ji Xorasanê
| ravek              = 
| gelheKom           = 2 milyon
| salKom             = 
| çavkKom            = 
| herêm1             = &lt;div style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;'''[[Xorasan]]'''&lt;/div&gt;
| herêm2             = &amp;nbsp;[[Xorasana&amp;nbsp;Bakur]]
| gelhe2             = 595.000 (70% parêzgehê)
| sal2               = 
| çavk2              = [[Xorasana&amp;nbsp;Rezewî]]
| gelhe3             = 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê&lt;br&gt;
----
400.000 li [[Meşhed]]ê (13-15% bajarê)
| sal3               = 
| çavk3              = 
| ziman              = '''[[Kurdî]]'''&lt;br&gt; ([[Kurmancî]], [[Goranî]], [[Lekî]]) &lt;br&gt; [[Tirkomanî]]&lt;ref&gt;Bruinessen, M.M.: Agha, Scheich und Staat. Berlin 2003.&lt;/ref&gt; û [[farsî]]
| ol                 = '''[[Îslam]]''' &lt;br&gt; ([[Şiîtî]], [[Sûnîtî]], [[Elewîtî]]) &lt;br&gt; [[Yarsantî]]&lt;ref&gt;Bide ber lîsteya eşîrên kurdan ên xorasanê, di: Izady, R. M.: The Kurds. New York 1992. &lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = 
| nexşe              = Kurdish-inhabited_areas_of_the_Middle_East_and_the_Soviet_Union_in_1986.jpg
| nexşeSernav        = Belawbûna gelê kurd li rojhilata navîn, digel dîasporaya kurd a li Xorasanê (bakur-rojhilata Îranê)
| nîşe               = 
}}
'''Kurdên Xorasanê''', navê kurdên ku li [[Xorasan]] li parêzgehên [[Xorasana Bakur]] û [[Xorasana Rezewî]] li bakurê rojhilatê [[Îranê]], li ser sînorê [[Îran]] û [[Tirkmenistan]]ê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0601 |sernav=MADIH, MADH |malper=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |tarîxa-gihiştinê=2022-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, [[Xorasana Rezewî]] û [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] dijîn. Ew bi zaravaya [[kurmancî]] diaxivin û bi pirranî misilmanên [[şiî]] ne, lê berî ku ji Bakurê Kurdistanê koçî axa [[Xorasan]]ê bikin, piraniya wan [[Elewî]] bûn û hinek jî [[Êzidî]] û [[Şafiî]]. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

== Erdnîgarî ==
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Çemê herî mezin yê herêmê Çemê Atrak e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
* Çiyayên Hezar Mescîd (rojhilat)
* Çiyayê Bînalûd (basûr-rojhilat)
* Çiyayê Şahcîhan (basûr)
* Çiyayê Aladax (rojava)
* Çiyayê Gulîlê (bakûr)

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ Bajarên sereke yên herême ev in:
|-
! Nav !! Navê fermî !! Gelhe &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt; !! Koordînat
|-
| [[Aşxane]] || {{ziman|fa|آشخانه}} || 18.234 || {{Koord|37|33|44|Bk|56|55|22|Rh|type:city(18234)|name=Aşkane}}
|-
| [[Bacgîran]] || {{ziman|fa|باجگيران}} || 753 || {{Koord|37|37|17|Bk|58|25|6|Rh|type:city(753)|name=Bacgiran}}
|-
| [[Bujnûrt]] || {{ziman|fa|بجنورد}} || 172.772 || {{Koord|37|28|30|Bk|57|20|0|Rh|type:city(172772)|name=Bocnûrd}}
|-
| [[Coveyn (navçe)|Covên]] (navçe) || {{ziman|fa|شهرستان جوین}} || || 
|-
| [[Çenaran]] || {{ziman|fa|چناران}} || 41.735 || {{Koord|36|38|37|Bk|59|6|54|Rh|type:city(41735)|name=Çinaran}}
|-
| [[Deregez]] || {{ziman|fa|درگز}} || 34.305 || {{Koord|37|26|41|Bk|59|6|27|Rh|type:city(34305)|name=Daregaz}}
|-
| [[Êsferayên]] || {{ziman|fa|اسفراین}} || 51.321 || {{Koord|37|4|35|Bk|57|30|36|Rh|type:city(51321)|name=Esfarayen}}
|-
| [[Farûc]] || {{ziman|fa|فاروج}} || 10.039 || {{Koord|37|13|56|Bk|58|13|9|Rh|type:city(10039)|name=Faroc}}
|-
| [[Kelat]] || {{ziman|fa|كلات}} || 39.560|| {{Koord|36|59|42|Bk|59|45|43|Rh|type:city(39560)|name=Kalat}}
|-
| [[Layîn]] ''(Laêîn)'' || {{ziman|fa|دهستان لاین}} || || 
|-
| [[Similqan (navçe)|Mane-û-Similgan]] ''(Mane similqan)'' || {{ziman|fa|شهرستان سملقان}} || || 
|-
| [[Qûçan]] || {{ziman|fa|قوچان}} || 96.953 || {{Koord|37|6|21|Bk|58|30|34|Rh|type:city(96953)|name=Qûçan}}
|-
| [[Raz]]-û-[[Radkan]] (herêm) || راز و رادکان || || 
|-
| [[Şîrvan]] || {{ziman|fa|شيروان}} || 82.790 || {{Koord|37|23|53|Bk|57|55|32|Rh|type:city(82790)|name=Şîrvan}}
|}

== Dîroka bicihbûnê ==
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'&lt;ref&gt;Houtoum-Schindler, Albert. &quot;Beiträge zum kurdischen Wortschatz&quot;, ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116&lt;/ref&gt;.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15&lt;sup&gt;emîn&lt;/sup&gt; de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

== Çand û huner ==
&lt;!-- Ziman, ol û civak, kinc, xwarên, … --&gt;
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê [[farisî]] ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên [[Yelda Ebasî]] û [[Mohsen Mirzazadeh]] de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji [[Kurdistan]]ê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin [[Kurdolojî|kurdologan]], rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê [[kovar]]ên bi navê ''Kurmanj'' û ''Dengê Kurmanc'' dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

=== Ziman ===
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi [[kelhûrî|zaravayên kurdî]] yên [[lekî|başûr]] diaxivin, seranser [[kurmancî]]axiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li [[Kurdistan]]ê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî [[fonetîk]]a we pir di bandora [[Zimanê farisî|farisî]] û [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]] de maye&lt;ref&gt;[http://kurdica.com/News-sid-Kurdisch-in-Khorasan-457.html Kurdica: Kurdiya Xorasanê]&lt;/ref&gt;. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên [[Palûkanlû]], [[Pehlevanlû]], [[Topkanlû]], [[Qereçorlû]], [[Qerebaşlû]] hwd. dev ji kurdî berdane û tenê [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]], li çend gundên Qûçanê jî tenê bi [[farsiya rajî]] (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên [[Amerlû]] û [[Zaferanlû]] û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.&lt;ref&gt;B. Roşeng: &quot;Kurd li Xoresane&quot;, Nûbûn 71, 2005.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kurmanciya Xorasanê !! Beranberî li Kurdistanê
|-
| adem (Farsî) || mirov
|-
| rind || rind (Serhed, Dêrsim)
|-
| ro || ro 
|-
| biroş || beroş, qazan
|-
| kûtî || kotî
|-
| qiçik || biçûk
|-
| sol || sol (Serhed), pêlav
|-
| ar || ar (Koçgirî), agir
|-
| beran || beran
|-
| avisî || awisî
|-
| orte (Tirkî), nav || orte (Serhed), nav, hundir
|-
| dapîr, bîbî || bîbî (Serhed), pîrik
|-
| paçik, şal (F) || şal
|-
| xweng, xang || xang, xweng
|-
| dîn || dîn
|-
| se, kûçî || se, kûçik
|-
| sergîn || sergîn, tezek (Botan)
|-
| deng (Tirkî) || deng
|-
| kum || kum
|-
| heste || heste (Serhed), çekmak
|-
| we(bi)refş ||  xweşik 
|}

=== Cil û berg ===
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. ''Keras'' xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

=== Dawet û lîstik ===
Di dawetên kurdên Xorasanê de [[govend]] tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin [[semah]]a [[Elewîtî|Elewiyan]]. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke [[şerîet]]ê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji [[kevneşopî]], cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.&lt;ref&gt;Berat Qewîendam (xorasan )&lt;/ref&gt;

== Êl û eşîr ==
{{Gotara bingehîn|Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê}}
[[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|250px|thumb|Eşîrên kurdên Xorasanê]]
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg ([[Zaferanlû]]) û [[Şadlû]] ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên [[Çemişgezeg]] û [[Şadlû]] ye, li herêmê dijîn.
# [[Zaferanlû]] (navenda wan Qoçan e)
# [[Şadlû]] (navenda wan Bocnûrd e)
# [[Topkanlû]]
# [[Kawanlû]] (navenda wan Redkan e)
# [[Amerlû]]
# [[Qereçorlû]] (navenda wan Samalqan e)
# [[Lek]] ([[Zend]], [[Zengene]])
== Navdarên kurdên Xorasanê ==
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:
* [[Nadir Şah Efşar]]
* [[Şoca'oddole]]
* [[Cecoxan|Ceco Xan]]
* [[Serdar Êwez Xanê Celalî]]
* [[Gul Mohemed]]
* [[Elîxan beg]]
* [[Ezîzûleh Xan Şadlû]]
* [[Xodo Serdar]]
* [[Ferecolla Bîçeranlû]]
* [[Ismaîl Huseynzade Bûwanlû]]
* [[Xolamhuseyn Rehîmîyan]]
* [[Elîriza Spahî Layîn]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]

=== Helbestvan ===
* [[Ceferqulî Zengêlî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
* [[Elîriza Sipahî Layîn]]
* [[Ismayîl Husênpûr]]
* [[Kerîm Ekberzade]]
* [[Sadiq Ferhadî]]
* [[Elî Hêyderî]]
* [[Artîn Ferxonde]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Mehbûbe Siadetmend]]
* [[Cevad Remezanîyan]]

=== Nivîskar ===
* [[Kelîmolah Tewehodî|Kelîmullah Tewehodî]]
* [[Haşim Sadiqî Bacgîran]]
* [[Babasefer Moradî]]
* [[Haşim Ferhadî]]
* [[Neqdelî Elewî Ferd]]
* [[Mihemed Teqevî]]
* [[Hesen Elî Tereqî]]
* [[Gulî Şadkam]]
* [[Elî Rehmetî]]
* [[Berat Qevîendam]]
* [[Elî Recebzade]]
* [[Ebas Êsmaîlî]]
* [[Nahîd Molayî]]
* [[Mihemedriza Şahmoradî]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Elîriza Qarişî]]
* [[Mihemeriza Mensûrî]]

=== Wergêr ===
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Mêhdî Ceferzade]]
* [[Nahîd Ekberzade]]
* [[Beharê Zêyxemî]]
* [[Mihemed Teqevî]]

=== Hunermend ===
Hunermendên navdar ên Xorasanê
* [[Remezan Selmanî Berderî]]
* [[Yalda Abbasî]]
* [[Mohsen Mizazade]]
* [[Selman Teqdîsî]]
* [[Elîriza Islamî]]
* [[Şeban Islamî]]
* [[Receb Islamî]]
* [[Esqer Fellah]]
* [[Elîriza Baxçixî]]
* [[Elîxan Yezdanî/Abçûrî]]
* [[Sohrab Mihemedî]]
* [[Riza Vehdanî]]
* [[Mecîd Xanî]]
* [[Mehdî Omîdî]]
* [[Emîn Ensarî]]
* [[Morad Hesenzade]]
* [[Mohemed Elî Qasimî]]
* [[Muzefer Hemîdî]]
* [[Nêmet Zenbîlbaf]]
* [[Roya Ismayîlî]]
* [[Elî Kerîmî]]
* [[Ebolqasim Yezdanî/şanoker]]
* [[Asmar Hamidi]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415194358/http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html |date=2016-04-15 }}
* [http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427221845/http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 |date=2015-04-27 }}

{{Diyasporaya kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Diyasporaya kurdan]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]]
[[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Xorasana Rezewî (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>4eu9d5i7o3yq53flb8y0emjf86qfakf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093748</id>
      <parentid>2093745</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Erdnîgarî */</comment>
      <origin>2093748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15169" sha1="6acldpmesejkb3709i7lgy4d6rfs7bo" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Kurdên Xorasanê
| wêne               = دختر کرمانج.jpg
| wêne sernûçe       = Keçikeke kurd ji Xorasanê
| ravek              = 
| gelheKom           = 2 milyon
| salKom             = 
| çavkKom            = 
| herêm1             = &lt;div style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;'''[[Xorasan]]'''&lt;/div&gt;
| herêm2             = &amp;nbsp;[[Xorasana&amp;nbsp;Bakur]]
| gelhe2             = 595.000 (70% parêzgehê)
| sal2               = 
| çavk2              = [[Xorasana&amp;nbsp;Rezewî]]
| gelhe3             = 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê&lt;br&gt;
----
400.000 li [[Meşhed]]ê (13-15% bajarê)
| sal3               = 
| çavk3              = 
| ziman              = '''[[Kurdî]]'''&lt;br&gt; ([[Kurmancî]], [[Goranî]], [[Lekî]]) &lt;br&gt; [[Tirkomanî]]&lt;ref&gt;Bruinessen, M.M.: Agha, Scheich und Staat. Berlin 2003.&lt;/ref&gt; û [[farsî]]
| ol                 = '''[[Îslam]]''' &lt;br&gt; ([[Şiîtî]], [[Sûnîtî]], [[Elewîtî]]) &lt;br&gt; [[Yarsantî]]&lt;ref&gt;Bide ber lîsteya eşîrên kurdan ên xorasanê, di: Izady, R. M.: The Kurds. New York 1992. &lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = 
| nexşe              = Kurdish-inhabited_areas_of_the_Middle_East_and_the_Soviet_Union_in_1986.jpg
| nexşeSernav        = Belawbûna gelê kurd li rojhilata navîn, digel dîasporaya kurd a li Xorasanê (bakur-rojhilata Îranê)
| nîşe               = 
}}
'''Kurdên Xorasanê''', navê kurdên ku li [[Xorasan]] li parêzgehên [[Xorasana Bakur]] û [[Xorasana Rezewî]] li bakurê rojhilatê [[Îranê]], li ser sînorê [[Îran]] û [[Tirkmenistan]]ê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0601 |sernav=MADIH, MADH |malper=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |tarîxa-gihiştinê=2022-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, [[Xorasana Rezewî]] û [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] dijîn. Ew bi zaravaya [[kurmancî]] diaxivin û bi pirranî misilmanên [[şiî]] ne, lê berî ku ji Bakurê Kurdistanê koçî axa [[Xorasan]]ê bikin, piraniya wan [[Elewî]] bûn û hinek jî [[Êzidî]] û [[Şafiî]]. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

== Erdnîgarî ==
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Çemê herî mezin yê herêmê [[Çemê Atrak]] ({{ziman|fa|اترک}}) e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
* [[Çiyayên Hezar Mescîd]] ({{ziman|fa|رشته‌کوه هزارمسجد}}) (rojhilat)
* [[Çiyayê Bînalûd]] ({{ziman|fa|رشته‌کوه بینالود}}) (basûr-rojhilat)
* [[Çiyayê Şahcîhan]] ({{ziman|fa|کوه شاه جهان}}) (basûr)
* [[Çiyayê Aladax]] ({{ziman|fa|آلاداغ}}) (rojava)
* [[Çiyayê Gulîlê]] ({{ziman|fa|گلیل}} ?) (bakûr)

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ Bajarên sereke yên herême ev in:
|-
! Nav !! Navê fermî !! Gelhe &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt; !! Koordînat
|-
| [[Aşxane]] || {{ziman|fa|آشخانه}} || 18.234 || {{Koord|37|33|44|Bk|56|55|22|Rh|type:city(18234)|name=Aşkane}}
|-
| [[Bacgîran]] || {{ziman|fa|باجگيران}} || 753 || {{Koord|37|37|17|Bk|58|25|6|Rh|type:city(753)|name=Bacgiran}}
|-
| [[Bujnûrt]] || {{ziman|fa|بجنورد}} || 172.772 || {{Koord|37|28|30|Bk|57|20|0|Rh|type:city(172772)|name=Bocnûrd}}
|-
| [[Coveyn (navçe)|Covên]] (navçe) || {{ziman|fa|شهرستان جوین}} || || 
|-
| [[Çenaran]] || {{ziman|fa|چناران}} || 41.735 || {{Koord|36|38|37|Bk|59|6|54|Rh|type:city(41735)|name=Çinaran}}
|-
| [[Deregez]] || {{ziman|fa|درگز}} || 34.305 || {{Koord|37|26|41|Bk|59|6|27|Rh|type:city(34305)|name=Daregaz}}
|-
| [[Êsferayên]] || {{ziman|fa|اسفراین}} || 51.321 || {{Koord|37|4|35|Bk|57|30|36|Rh|type:city(51321)|name=Esfarayen}}
|-
| [[Farûc]] || {{ziman|fa|فاروج}} || 10.039 || {{Koord|37|13|56|Bk|58|13|9|Rh|type:city(10039)|name=Faroc}}
|-
| [[Kelat]] || {{ziman|fa|كلات}} || 39.560|| {{Koord|36|59|42|Bk|59|45|43|Rh|type:city(39560)|name=Kalat}}
|-
| [[Layîn]] ''(Laêîn)'' || {{ziman|fa|دهستان لاین}} || || 
|-
| [[Similqan (navçe)|Mane-û-Similgan]] ''(Mane similqan)'' || {{ziman|fa|شهرستان سملقان}} || || 
|-
| [[Qûçan]] || {{ziman|fa|قوچان}} || 96.953 || {{Koord|37|6|21|Bk|58|30|34|Rh|type:city(96953)|name=Qûçan}}
|-
| [[Raz]]-û-[[Radkan]] (herêm) || راز و رادکان || || 
|-
| [[Şîrvan]] || {{ziman|fa|شيروان}} || 82.790 || {{Koord|37|23|53|Bk|57|55|32|Rh|type:city(82790)|name=Şîrvan}}
|}

== Dîroka bicihbûnê ==
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'&lt;ref&gt;Houtoum-Schindler, Albert. &quot;Beiträge zum kurdischen Wortschatz&quot;, ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116&lt;/ref&gt;.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15&lt;sup&gt;emîn&lt;/sup&gt; de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

== Çand û huner ==
&lt;!-- Ziman, ol û civak, kinc, xwarên, … --&gt;
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê [[farisî]] ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên [[Yelda Ebasî]] û [[Mohsen Mirzazadeh]] de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji [[Kurdistan]]ê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin [[Kurdolojî|kurdologan]], rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê [[kovar]]ên bi navê ''Kurmanj'' û ''Dengê Kurmanc'' dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

=== Ziman ===
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi [[kelhûrî|zaravayên kurdî]] yên [[lekî|başûr]] diaxivin, seranser [[kurmancî]]axiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li [[Kurdistan]]ê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî [[fonetîk]]a we pir di bandora [[Zimanê farisî|farisî]] û [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]] de maye&lt;ref&gt;[http://kurdica.com/News-sid-Kurdisch-in-Khorasan-457.html Kurdica: Kurdiya Xorasanê]&lt;/ref&gt;. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên [[Palûkanlû]], [[Pehlevanlû]], [[Topkanlû]], [[Qereçorlû]], [[Qerebaşlû]] hwd. dev ji kurdî berdane û tenê [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]], li çend gundên Qûçanê jî tenê bi [[farsiya rajî]] (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên [[Amerlû]] û [[Zaferanlû]] û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.&lt;ref&gt;B. Roşeng: &quot;Kurd li Xoresane&quot;, Nûbûn 71, 2005.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kurmanciya Xorasanê !! Beranberî li Kurdistanê
|-
| adem (Farsî) || mirov
|-
| rind || rind (Serhed, Dêrsim)
|-
| ro || ro 
|-
| biroş || beroş, qazan
|-
| kûtî || kotî
|-
| qiçik || biçûk
|-
| sol || sol (Serhed), pêlav
|-
| ar || ar (Koçgirî), agir
|-
| beran || beran
|-
| avisî || awisî
|-
| orte (Tirkî), nav || orte (Serhed), nav, hundir
|-
| dapîr, bîbî || bîbî (Serhed), pîrik
|-
| paçik, şal (F) || şal
|-
| xweng, xang || xang, xweng
|-
| dîn || dîn
|-
| se, kûçî || se, kûçik
|-
| sergîn || sergîn, tezek (Botan)
|-
| deng (Tirkî) || deng
|-
| kum || kum
|-
| heste || heste (Serhed), çekmak
|-
| we(bi)refş ||  xweşik 
|}

=== Cil û berg ===
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. ''Keras'' xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

=== Dawet û lîstik ===
Di dawetên kurdên Xorasanê de [[govend]] tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin [[semah]]a [[Elewîtî|Elewiyan]]. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke [[şerîet]]ê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji [[kevneşopî]], cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.&lt;ref&gt;Berat Qewîendam (xorasan )&lt;/ref&gt;

== Êl û eşîr ==
{{Gotara bingehîn|Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê}}
[[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|250px|thumb|Eşîrên kurdên Xorasanê]]
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg ([[Zaferanlû]]) û [[Şadlû]] ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên [[Çemişgezeg]] û [[Şadlû]] ye, li herêmê dijîn.
# [[Zaferanlû]] (navenda wan Qoçan e)
# [[Şadlû]] (navenda wan Bocnûrd e)
# [[Topkanlû]]
# [[Kawanlû]] (navenda wan Redkan e)
# [[Amerlû]]
# [[Qereçorlû]] (navenda wan Samalqan e)
# [[Lek]] ([[Zend]], [[Zengene]])
== Navdarên kurdên Xorasanê ==
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:
* [[Nadir Şah Efşar]]
* [[Şoca'oddole]]
* [[Cecoxan|Ceco Xan]]
* [[Serdar Êwez Xanê Celalî]]
* [[Gul Mohemed]]
* [[Elîxan beg]]
* [[Ezîzûleh Xan Şadlû]]
* [[Xodo Serdar]]
* [[Ferecolla Bîçeranlû]]
* [[Ismaîl Huseynzade Bûwanlû]]
* [[Xolamhuseyn Rehîmîyan]]
* [[Elîriza Spahî Layîn]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]

=== Helbestvan ===
* [[Ceferqulî Zengêlî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
* [[Elîriza Sipahî Layîn]]
* [[Ismayîl Husênpûr]]
* [[Kerîm Ekberzade]]
* [[Sadiq Ferhadî]]
* [[Elî Hêyderî]]
* [[Artîn Ferxonde]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Mehbûbe Siadetmend]]
* [[Cevad Remezanîyan]]

=== Nivîskar ===
* [[Kelîmolah Tewehodî|Kelîmullah Tewehodî]]
* [[Haşim Sadiqî Bacgîran]]
* [[Babasefer Moradî]]
* [[Haşim Ferhadî]]
* [[Neqdelî Elewî Ferd]]
* [[Mihemed Teqevî]]
* [[Hesen Elî Tereqî]]
* [[Gulî Şadkam]]
* [[Elî Rehmetî]]
* [[Berat Qevîendam]]
* [[Elî Recebzade]]
* [[Ebas Êsmaîlî]]
* [[Nahîd Molayî]]
* [[Mihemedriza Şahmoradî]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Elîriza Qarişî]]
* [[Mihemeriza Mensûrî]]

=== Wergêr ===
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Mêhdî Ceferzade]]
* [[Nahîd Ekberzade]]
* [[Beharê Zêyxemî]]
* [[Mihemed Teqevî]]

=== Hunermend ===
Hunermendên navdar ên Xorasanê
* [[Remezan Selmanî Berderî]]
* [[Yalda Abbasî]]
* [[Mohsen Mizazade]]
* [[Selman Teqdîsî]]
* [[Elîriza Islamî]]
* [[Şeban Islamî]]
* [[Receb Islamî]]
* [[Esqer Fellah]]
* [[Elîriza Baxçixî]]
* [[Elîxan Yezdanî/Abçûrî]]
* [[Sohrab Mihemedî]]
* [[Riza Vehdanî]]
* [[Mecîd Xanî]]
* [[Mehdî Omîdî]]
* [[Emîn Ensarî]]
* [[Morad Hesenzade]]
* [[Mohemed Elî Qasimî]]
* [[Muzefer Hemîdî]]
* [[Nêmet Zenbîlbaf]]
* [[Roya Ismayîlî]]
* [[Elî Kerîmî]]
* [[Ebolqasim Yezdanî/şanoker]]
* [[Asmar Hamidi]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415194358/http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html |date=2016-04-15 }}
* [http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427221845/http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 |date=2015-04-27 }}

{{Diyasporaya kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Diyasporaya kurdan]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]]
[[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Xorasana Rezewî (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>6acldpmesejkb3709i7lgy4d6rfs7bo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093749</id>
      <parentid>2093748</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15219" sha1="e7f6o2gzbfs5o6ulr4el6vmhci7hhw5" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Kurdên Xorasanê
| wêne               = دختر کرمانج.jpg
| wêne sernûçe       = Keçikeke kurd ji Xorasanê
| ravek              = 
| gelheKom           = 2 milyon
| salKom             = 
| çavkKom            = 
| herêm1             = &lt;div style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;'''[[Xorasan]]'''&lt;/div&gt;
| herêm2             = &amp;nbsp;[[Xorasana&amp;nbsp;Bakur]]
| gelhe2             = 595.000 (70% parêzgehê)
| sal2               = 
| çavk2              = [[Xorasana&amp;nbsp;Rezewî]]
| gelhe3             = 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê&lt;br&gt;
----
400.000 li [[Meşhed]]ê (13-15% bajarê)
| sal3               = 
| çavk3              = 
| ziman              = '''[[Kurdî]]'''&lt;br&gt; ([[Kurmancî]], [[Goranî]], [[Lekî]]) &lt;br&gt; [[Tirkomanî]]&lt;ref&gt;Bruinessen, M.M.: Agha, Scheich und Staat. Berlin 2003.&lt;/ref&gt; û [[farsî]]
| ol                 = '''[[Îslam]]''' &lt;br&gt; ([[Şiîtî]], [[Sûnîtî]], [[Elewîtî]]) &lt;br&gt; [[Yarsantî]]&lt;ref&gt;Bide ber lîsteya eşîrên kurdan ên xorasanê, di: Izady, R. M.: The Kurds. New York 1992. &lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = 
| nexşe              = Kurdish-inhabited_areas_of_the_Middle_East_and_the_Soviet_Union_in_1986.jpg
| nexşeSernav        = Belawbûna gelê kurd li rojhilata navîn, digel dîasporaya kurd a li Xorasanê (bakur-rojhilata Îranê)
| nîşe               = 
}}
'''Kurdên Xorasanê''', navê kurdên ku li [[Xorasan]] li parêzgehên [[Xorasana Bakur]] û [[Xorasana Rezewî]] li bakurê rojhilatê [[Îranê]], li ser sînorê [[Îran]] û [[Tirkmenistan]]ê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0601 |sernav=MADIH, MADH |malper=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |tarîxa-gihiştinê=2022-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, [[Xorasana Rezewî]] û [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] dijîn. Ew bi zaravaya [[kurmancî]] diaxivin û bi pirranî misilmanên [[şiî]] ne, lê berî ku ji Bakurê Kurdistanê koçî axa [[Xorasan]]ê bikin, piraniya wan [[Elewî]] bûn û hinek jî [[Êzidî]] û [[Şafiî]]. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Atrak Headstream.jpg|thumb|Çemê Atrak]]
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Çemê herî mezin yê herêmê [[Çemê Atrak]] ({{ziman|fa|اترک}}) e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
* [[Çiyayên Hezar Mescîd]] ({{ziman|fa|رشته‌کوه هزارمسجد}}) (rojhilat)
* [[Çiyayê Bînalûd]] ({{ziman|fa|رشته‌کوه بینالود}}) (basûr-rojhilat)
* [[Çiyayê Şahcîhan]] ({{ziman|fa|کوه شاه جهان}}) (basûr)
* [[Çiyayê Aladax]] ({{ziman|fa|آلاداغ}}) (rojava)
* [[Çiyayê Gulîlê]] ({{ziman|fa|گلیل}} ?) (bakûr)

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ Bajarên sereke yên herême ev in:
|-
! Nav !! Navê fermî !! Gelhe &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt; !! Koordînat
|-
| [[Aşxane]] || {{ziman|fa|آشخانه}} || 18.234 || {{Koord|37|33|44|Bk|56|55|22|Rh|type:city(18234)|name=Aşkane}}
|-
| [[Bacgîran]] || {{ziman|fa|باجگيران}} || 753 || {{Koord|37|37|17|Bk|58|25|6|Rh|type:city(753)|name=Bacgiran}}
|-
| [[Bujnûrt]] || {{ziman|fa|بجنورد}} || 172.772 || {{Koord|37|28|30|Bk|57|20|0|Rh|type:city(172772)|name=Bocnûrd}}
|-
| [[Coveyn (navçe)|Covên]] (navçe) || {{ziman|fa|شهرستان جوین}} || || 
|-
| [[Çenaran]] || {{ziman|fa|چناران}} || 41.735 || {{Koord|36|38|37|Bk|59|6|54|Rh|type:city(41735)|name=Çinaran}}
|-
| [[Deregez]] || {{ziman|fa|درگز}} || 34.305 || {{Koord|37|26|41|Bk|59|6|27|Rh|type:city(34305)|name=Daregaz}}
|-
| [[Êsferayên]] || {{ziman|fa|اسفراین}} || 51.321 || {{Koord|37|4|35|Bk|57|30|36|Rh|type:city(51321)|name=Esfarayen}}
|-
| [[Farûc]] || {{ziman|fa|فاروج}} || 10.039 || {{Koord|37|13|56|Bk|58|13|9|Rh|type:city(10039)|name=Faroc}}
|-
| [[Kelat]] || {{ziman|fa|كلات}} || 39.560|| {{Koord|36|59|42|Bk|59|45|43|Rh|type:city(39560)|name=Kalat}}
|-
| [[Layîn]] ''(Laêîn)'' || {{ziman|fa|دهستان لاین}} || || 
|-
| [[Similqan (navçe)|Mane-û-Similgan]] ''(Mane similqan)'' || {{ziman|fa|شهرستان سملقان}} || || 
|-
| [[Qûçan]] || {{ziman|fa|قوچان}} || 96.953 || {{Koord|37|6|21|Bk|58|30|34|Rh|type:city(96953)|name=Qûçan}}
|-
| [[Raz]]-û-[[Radkan]] (herêm) || راز و رادکان || || 
|-
| [[Şîrvan]] || {{ziman|fa|شيروان}} || 82.790 || {{Koord|37|23|53|Bk|57|55|32|Rh|type:city(82790)|name=Şîrvan}}
|}

== Dîroka bicihbûnê ==
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'&lt;ref&gt;Houtoum-Schindler, Albert. &quot;Beiträge zum kurdischen Wortschatz&quot;, ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116&lt;/ref&gt;.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15&lt;sup&gt;emîn&lt;/sup&gt; de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

== Çand û huner ==
&lt;!-- Ziman, ol û civak, kinc, xwarên, … --&gt;
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê [[farisî]] ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên [[Yelda Ebasî]] û [[Mohsen Mirzazadeh]] de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji [[Kurdistan]]ê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin [[Kurdolojî|kurdologan]], rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê [[kovar]]ên bi navê ''Kurmanj'' û ''Dengê Kurmanc'' dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

=== Ziman ===
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi [[kelhûrî|zaravayên kurdî]] yên [[lekî|başûr]] diaxivin, seranser [[kurmancî]]axiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li [[Kurdistan]]ê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî [[fonetîk]]a we pir di bandora [[Zimanê farisî|farisî]] û [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]] de maye&lt;ref&gt;[http://kurdica.com/News-sid-Kurdisch-in-Khorasan-457.html Kurdica: Kurdiya Xorasanê]&lt;/ref&gt;. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên [[Palûkanlû]], [[Pehlevanlû]], [[Topkanlû]], [[Qereçorlû]], [[Qerebaşlû]] hwd. dev ji kurdî berdane û tenê [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]], li çend gundên Qûçanê jî tenê bi [[farsiya rajî]] (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên [[Amerlû]] û [[Zaferanlû]] û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.&lt;ref&gt;B. Roşeng: &quot;Kurd li Xoresane&quot;, Nûbûn 71, 2005.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kurmanciya Xorasanê !! Beranberî li Kurdistanê
|-
| adem (Farsî) || mirov
|-
| rind || rind (Serhed, Dêrsim)
|-
| ro || ro 
|-
| biroş || beroş, qazan
|-
| kûtî || kotî
|-
| qiçik || biçûk
|-
| sol || sol (Serhed), pêlav
|-
| ar || ar (Koçgirî), agir
|-
| beran || beran
|-
| avisî || awisî
|-
| orte (Tirkî), nav || orte (Serhed), nav, hundir
|-
| dapîr, bîbî || bîbî (Serhed), pîrik
|-
| paçik, şal (F) || şal
|-
| xweng, xang || xang, xweng
|-
| dîn || dîn
|-
| se, kûçî || se, kûçik
|-
| sergîn || sergîn, tezek (Botan)
|-
| deng (Tirkî) || deng
|-
| kum || kum
|-
| heste || heste (Serhed), çekmak
|-
| we(bi)refş ||  xweşik 
|}

=== Cil û berg ===
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. ''Keras'' xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

=== Dawet û lîstik ===
Di dawetên kurdên Xorasanê de [[govend]] tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin [[semah]]a [[Elewîtî|Elewiyan]]. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke [[şerîet]]ê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji [[kevneşopî]], cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.&lt;ref&gt;Berat Qewîendam (xorasan )&lt;/ref&gt;

== Êl û eşîr ==
{{Gotara bingehîn|Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê}}
[[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|250px|thumb|Eşîrên kurdên Xorasanê]]
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg ([[Zaferanlû]]) û [[Şadlû]] ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên [[Çemişgezeg]] û [[Şadlû]] ye, li herêmê dijîn.
# [[Zaferanlû]] (navenda wan Qoçan e)
# [[Şadlû]] (navenda wan Bocnûrd e)
# [[Topkanlû]]
# [[Kawanlû]] (navenda wan Redkan e)
# [[Amerlû]]
# [[Qereçorlû]] (navenda wan Samalqan e)
# [[Lek]] ([[Zend]], [[Zengene]])
== Navdarên kurdên Xorasanê ==
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:
* [[Nadir Şah Efşar]]
* [[Şoca'oddole]]
* [[Cecoxan|Ceco Xan]]
* [[Serdar Êwez Xanê Celalî]]
* [[Gul Mohemed]]
* [[Elîxan beg]]
* [[Ezîzûleh Xan Şadlû]]
* [[Xodo Serdar]]
* [[Ferecolla Bîçeranlû]]
* [[Ismaîl Huseynzade Bûwanlû]]
* [[Xolamhuseyn Rehîmîyan]]
* [[Elîriza Spahî Layîn]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]

=== Helbestvan ===
* [[Ceferqulî Zengêlî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
* [[Elîriza Sipahî Layîn]]
* [[Ismayîl Husênpûr]]
* [[Kerîm Ekberzade]]
* [[Sadiq Ferhadî]]
* [[Elî Hêyderî]]
* [[Artîn Ferxonde]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Mehbûbe Siadetmend]]
* [[Cevad Remezanîyan]]

=== Nivîskar ===
* [[Kelîmolah Tewehodî|Kelîmullah Tewehodî]]
* [[Haşim Sadiqî Bacgîran]]
* [[Babasefer Moradî]]
* [[Haşim Ferhadî]]
* [[Neqdelî Elewî Ferd]]
* [[Mihemed Teqevî]]
* [[Hesen Elî Tereqî]]
* [[Gulî Şadkam]]
* [[Elî Rehmetî]]
* [[Berat Qevîendam]]
* [[Elî Recebzade]]
* [[Ebas Êsmaîlî]]
* [[Nahîd Molayî]]
* [[Mihemedriza Şahmoradî]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Elîriza Qarişî]]
* [[Mihemeriza Mensûrî]]

=== Wergêr ===
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Mêhdî Ceferzade]]
* [[Nahîd Ekberzade]]
* [[Beharê Zêyxemî]]
* [[Mihemed Teqevî]]

=== Hunermend ===
Hunermendên navdar ên Xorasanê
* [[Remezan Selmanî Berderî]]
* [[Yalda Abbasî]]
* [[Mohsen Mizazade]]
* [[Selman Teqdîsî]]
* [[Elîriza Islamî]]
* [[Şeban Islamî]]
* [[Receb Islamî]]
* [[Esqer Fellah]]
* [[Elîriza Baxçixî]]
* [[Elîxan Yezdanî/Abçûrî]]
* [[Sohrab Mihemedî]]
* [[Riza Vehdanî]]
* [[Mecîd Xanî]]
* [[Mehdî Omîdî]]
* [[Emîn Ensarî]]
* [[Morad Hesenzade]]
* [[Mohemed Elî Qasimî]]
* [[Muzefer Hemîdî]]
* [[Nêmet Zenbîlbaf]]
* [[Roya Ismayîlî]]
* [[Elî Kerîmî]]
* [[Ebolqasim Yezdanî/şanoker]]
* [[Asmar Hamidi]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415194358/http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html |date=2016-04-15 }}
* [http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427221845/http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 |date=2015-04-27 }}

{{Diyasporaya kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Diyasporaya kurdan]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]]
[[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Xorasana Rezewî (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>e7f6o2gzbfs5o6ulr4el6vmhci7hhw5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093751</id>
      <parentid>2093749</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15392" sha1="lebrwiyzn63py7mlw4ioouu23zi6a69" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Kurdên Xorasanê
| wêne               = دختر کرمانج.jpg
| wêne sernûçe       = Keçikeke kurd ji Xorasanê
| ravek              = 
| gelheKom           = 2 milyon
| salKom             = 
| çavkKom            = 
| herêm1             = &lt;div style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;'''[[Xorasan]]'''&lt;/div&gt;
| herêm2             = &amp;nbsp;[[Xorasana&amp;nbsp;Bakur]]
| gelhe2             = 595.000 (70% parêzgehê)
| sal2               = 
| çavk2              = [[Xorasana&amp;nbsp;Rezewî]]
| gelhe3             = 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê&lt;br&gt;
----
400.000 li [[Meşhed]]ê (13-15% bajarê)
| sal3               = 
| çavk3              = 
| ziman              = '''[[Kurdî]]'''&lt;br&gt; ([[Kurmancî]], [[Goranî]], [[Lekî]]) &lt;br&gt; [[Tirkomanî]]&lt;ref&gt;Bruinessen, M.M.: Agha, Scheich und Staat. Berlin 2003.&lt;/ref&gt; û [[farsî]]
| ol                 = '''[[Îslam]]''' &lt;br&gt; ([[Şiîtî]], [[Sûnîtî]], [[Elewîtî]]) &lt;br&gt; [[Yarsantî]]&lt;ref&gt;Bide ber lîsteya eşîrên kurdan ên xorasanê, di: Izady, R. M.: The Kurds. New York 1992. &lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = 
| nexşe              = Kurdish-inhabited_areas_of_the_Middle_East_and_the_Soviet_Union_in_1986.jpg
| nexşeSernav        = Belawbûna gelê kurd li rojhilata navîn, digel dîasporaya kurd a li Xorasanê (bakur-rojhilata Îranê)
| nîşe               = 
}}
'''Kurdên Xorasanê''', navê kurdên ku li [[Xorasan]] li parêzgehên [[Xorasana Bakur]] û [[Xorasana Rezewî]] li bakurê rojhilatê [[Îranê]], li ser sînorê [[Îran]] û [[Tirkmenistan]]ê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0601 |sernav=MADIH, MADH |malper=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |tarîxa-gihiştinê=2022-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, [[Xorasana Rezewî]] û [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] dijîn. Ew bi zaravaya [[kurmancî]] diaxivin û bi pirranî misilmanên [[şiî]] ne, lê berî ku ji Bakurê Kurdistanê koçî axa [[Xorasan]]ê bikin, piraniya wan [[Elewî]] bûn û hinek jî [[Êzidî]] û [[Şafiî]]. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Atrak Headstream.jpg|thumb|Çemê Atrak]]
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Çemê herî mezin yê herêmê [[Çemê Atrak]] ({{ziman|fa|اترک}}) e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
* [[Çiyayên Hezar Mescîd]] ({{ziman|fa|رشته‌کوه هزارمسجد}}) (rojhilat)
* [[Çiyayê Bînalûd]] ({{ziman|fa|رشته‌کوه بینالود}}) (basûr-rojhilat)
* [[Çiyayê Şahcîhan]] ({{ziman|fa|کوه شاه جهان}}) (basûr)
* [[Çiyayê Aladax]] ({{ziman|fa|آلاداغ}}) (rojava)
* [[Çiyayê Gulîlê]] ({{ziman|fa|گلیل}} ?) (bakûr)

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ Bajarên sereke yên herême ev in:
|-
! Nav !! Navê fermî !! Gelhe &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt; !! Koordînat
|-
| [[Aşxane]] || {{ziman|fa|آشخانه}} || 18.234 || {{Koord|37|33|44|Bk|56|55|22|Rh|type:city(18234)|name=Aşkane}}
|-
| [[Bacgîran]] || {{ziman|fa|باجگيران}} || 753 || {{Koord|37|37|17|Bk|58|25|6|Rh|type:city(753)|name=Bacgiran}}
|-
| [[Bujnûrt]] || {{ziman|fa|بجنورد}} || 172.772 || {{Koord|37|28|30|Bk|57|20|0|Rh|type:city(172772)|name=Bocnûrd}}
|-
| [[Coveyn (navçe)|Covên]] (navçe) || {{ziman|fa|شهرستان جوین}} || || 
|-
| [[Çenaran]] || {{ziman|fa|چناران}} || 41.735 || {{Koord|36|38|37|Bk|59|6|54|Rh|type:city(41735)|name=Çinaran}}
|-
| [[Deregez]] || {{ziman|fa|درگز}} || 34.305 || {{Koord|37|26|41|Bk|59|6|27|Rh|type:city(34305)|name=Daregaz}}
|-
| [[Êsferayên]] || {{ziman|fa|اسفراین}} || 51.321 || {{Koord|37|4|35|Bk|57|30|36|Rh|type:city(51321)|name=Esfarayen}}
|-
| [[Farûc]] || {{ziman|fa|فاروج}} || 10.039 || {{Koord|37|13|56|Bk|58|13|9|Rh|type:city(10039)|name=Faroc}}
|-
| [[Kelat]] || {{ziman|fa|كلات}} || 39.560|| {{Koord|36|59|42|Bk|59|45|43|Rh|type:city(39560)|name=Kalat}}
|-
| [[Layîn]] ''(Laêîn)'' || {{ziman|fa|دهستان لاین}} || || 
|-
| [[Similqan (navçe)|Mane-û-Similgan]] ''(Mane similqan)'' || {{ziman|fa|شهرستان سملقان}} || || 
|-
| [[Qûçan]] || {{ziman|fa|قوچان}} || 96.953 || {{Koord|37|6|21|Bk|58|30|34|Rh|type:city(96953)|name=Qûçan}}
|-
| [[Raz]]-û-[[Radkan]] (herêm) || راز و رادکان || || 
|-
| [[Şîrvan]] || {{ziman|fa|شيروان}} || 82.790 || {{Koord|37|23|53|Bk|57|55|32|Rh|type:city(82790)|name=Şîrvan}}
|}

== Dîroka bicihbûnê ==
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'&lt;ref&gt;Houtoum-Schindler, Albert. &quot;Beiträge zum kurdischen Wortschatz&quot;, ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116&lt;/ref&gt;.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15&lt;sup&gt;emîn&lt;/sup&gt; de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

== Çand û huner ==
&lt;!-- Ziman, ol û civak, kinc, xwarên, … --&gt;
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê [[farisî]] ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên [[Yelda Ebasî]] û [[Mohsen Mirzazadeh]] de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji [[Kurdistan]]ê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin [[Kurdolojî|kurdologan]], rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê [[kovar]]ên bi navê ''Kurmanj'' û ''Dengê Kurmanc'' dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

=== Ziman ===
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi [[kelhûrî|zaravayên kurdî]] yên [[lekî|başûr]] diaxivin, seranser [[kurmancî]]axiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li [[Kurdistan]]ê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî [[fonetîk]]a we pir di bandora [[Zimanê farisî|farisî]] û [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]] de maye&lt;ref&gt;[http://kurdica.com/News-sid-Kurdisch-in-Khorasan-457.html Kurdica: Kurdiya Xorasanê]&lt;/ref&gt;. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên [[Palûkanlû]], [[Pehlevanlû]], [[Topkanlû]], [[Qereçorlû]], [[Qerebaşlû]] hwd. dev ji kurdî berdane û tenê [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]], li çend gundên Qûçanê jî tenê bi [[farsiya rajî]] (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên [[Amerlû]] û [[Zaferanlû]] û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.&lt;ref&gt;B. Roşeng: &quot;Kurd li Xoresane&quot;, Nûbûn 71, 2005.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kurmanciya Xorasanê !! Beranberî li Kurdistanê
|-
| adem (Farsî) || mirov
|-
| rind || rind (Serhed, Dêrsim)
|-
| ro || ro 
|-
| biroş || beroş, qazan
|-
| kûtî || kotî
|-
| qiçik || biçûk
|-
| sol || sol (Serhed), pêlav
|-
| ar || ar (Koçgirî), agir
|-
| beran || beran
|-
| avisî || awisî
|-
| orte (Tirkî), nav || orte (Serhed), nav, hundir
|-
| dapîr, bîbî || bîbî (Serhed), pîrik
|-
| paçik, şal (F) || şal
|-
| xweng, xang || xang, xweng
|-
| dîn || dîn
|-
| se, kûçî || se, kûçik
|-
| sergîn || sergîn, tezek (Botan)
|-
| deng (Tirkî) || deng
|-
| kum || kum
|-
| heste || heste (Serhed), çekmak
|-
| we(bi)refş ||  xweşik 
|}

=== Cil û berg ===
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. ''Keras'' xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

=== Dawet û lîstik ===
Di dawetên kurdên Xorasanê de [[govend]] tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin [[semah]]a [[Elewîtî|Elewiyan]]. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke [[şerîet]]ê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji [[kevneşopî]], cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.&lt;ref&gt;Berat Qewîendam (xorasan )&lt;/ref&gt;

== Êl û eşîr ==
{{Gotara bingehîn|Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê}}
[[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|250px|thumb|Eşîrên kurdên Xorasanê]]
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg ([[Zaferanlû]]) û [[Şadlû]] ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên [[Çemişgezeg]] û [[Şadlû]] ye, li herêmê dijîn.
# [[Zaferanlû]] (navenda wan Qoçan e)
# [[Şadlû]] (navenda wan Bocnûrd e)
# [[Topkanlû]]
# [[Kawanlû]] (navenda wan Redkan e)
# [[Amerlû]]
# [[Qereçorlû]] (navenda wan Samalqan e)
# [[Lek]] ([[Zend]], [[Zengene]])

== Navdarên kurdên Xorasanê ==
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:

{{div col|colwidth=20em}}
* [[Nadir Şah Efşar]]
* [[Şoca'oddole]]
* [[Cecoxan|Ceco Xan]]
* [[Serdar Êwez Xanê Celalî]]
* [[Gul Mohemed]]
* [[Elîxan beg]]
* [[Ezîzûleh Xan Şadlû]]
* [[Xodo Serdar]]
* [[Ferecolla Bîçeranlû]]
* [[Ismaîl Huseynzade Bûwanlû]]
* [[Xolamhuseyn Rehîmîyan]]
* [[Elîriza Spahî Layîn]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
{{div col end}}

=== Helbestvan ===

{{div col|colwidth=20em}}
* [[Ceferqulî Zengêlî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
* [[Elîriza Sipahî Layîn]]
* [[Ismayîl Husênpûr]]
* [[Kerîm Ekberzade]]
* [[Sadiq Ferhadî]]
* [[Elî Hêyderî]]
* [[Artîn Ferxonde]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Mehbûbe Siadetmend]]
* [[Cevad Remezanîyan]]
{{div col end}}

=== Nivîskar ===

{{div col|colwidth=20em}}
* [[Kelîmolah Tewehodî|Kelîmullah Tewehodî]]
* [[Haşim Sadiqî Bacgîran]]
* [[Babasefer Moradî]]
* [[Haşim Ferhadî]]
* [[Neqdelî Elewî Ferd]]
* [[Mihemed Teqevî]]
* [[Hesen Elî Tereqî]]
* [[Gulî Şadkam]]
* [[Elî Rehmetî]]
* [[Berat Qevîendam]]
* [[Elî Recebzade]]
* [[Ebas Êsmaîlî]]
* [[Nahîd Molayî]]
* [[Mihemedriza Şahmoradî]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Elîriza Qarişî]]
* [[Mihemeriza Mensûrî]]
{{div col end}}

=== Wergêr ===
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Mêhdî Ceferzade]]
* [[Nahîd Ekberzade]]
* [[Beharê Zêyxemî]]
* [[Mihemed Teqevî]]

=== Hunermend ===
Hunermendên navdar ên Xorasanê

{{div col|colwidth=20em}}
* [[Remezan Selmanî Berderî]]
* [[Yalda Abbasî]]
* [[Mohsen Mizazade]]
* [[Selman Teqdîsî]]
* [[Elîriza Islamî]]
* [[Şeban Islamî]]
* [[Receb Islamî]]
* [[Esqer Fellah]]
* [[Elîriza Baxçixî]]
* [[Elîxan Yezdanî/Abçûrî]]
* [[Sohrab Mihemedî]]
* [[Riza Vehdanî]]
* [[Mecîd Xanî]]
* [[Mehdî Omîdî]]
* [[Emîn Ensarî]]
* [[Morad Hesenzade]]
* [[Mohemed Elî Qasimî]]
* [[Muzefer Hemîdî]]
* [[Nêmet Zenbîlbaf]]
* [[Roya Ismayîlî]]
* [[Elî Kerîmî]]
* [[Ebolqasim Yezdanî/şanoker]]
* [[Asmar Hamidi]]
{{div col end}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415194358/http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html |date=2016-04-15 }}
* [http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427221845/http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 |date=2015-04-27 }}

{{Diyasporaya kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Diyasporaya kurdan]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]]
[[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Xorasana Rezewî (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>lebrwiyzn63py7mlw4ioouu23zi6a69</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093757</id>
      <parentid>2093751</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15568" sha1="640l86ykf1cb5bxuyf0z6fxqaykyf9n" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Kurdên Xorasanê
| wêne               = دختر کرمانج.jpg
| wêne sernûçe       = Keçikeke kurd ji Xorasanê
| ravek              = 
| gelheKom           = 2 milyon
| salKom             = 
| çavkKom            = 
| herêm1             = &lt;div style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;'''[[Xorasan]]'''&lt;/div&gt;
| herêm2             = &amp;nbsp;[[Xorasana&amp;nbsp;Bakur]]
| gelhe2             = 595.000 (70% parêzgehê)
| sal2               = 
| çavk2              = [[Xorasana&amp;nbsp;Rezewî]]
| gelhe3             = 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê&lt;br&gt;
----
400.000 li [[Meşhed]]ê (13-15% bajarê)
| sal3               = 
| çavk3              = 
| ziman              = '''[[Kurdî]]'''&lt;br&gt; ([[Kurmancî]], [[Goranî]], [[Lekî]]) &lt;br&gt; [[Tirkomanî]]&lt;ref&gt;Bruinessen, M.M.: Agha, Scheich und Staat. Berlin 2003.&lt;/ref&gt; û [[farsî]]
| ol                 = '''[[Îslam]]''' &lt;br&gt; ([[Şiîtî]], [[Sûnîtî]], [[Elewîtî]]) &lt;br&gt; [[Yarsantî]]&lt;ref&gt;Bide ber lîsteya eşîrên kurdan ên xorasanê, di: Izady, R. M.: The Kurds. New York 1992. &lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = 
| nexşe              = Kurdish-inhabited_areas_of_the_Middle_East_and_the_Soviet_Union_in_1986.jpg
| nexşeSernav        = Belawbûna gelê kurd li rojhilata navîn, digel dîasporaya kurd a li Xorasanê (bakur-rojhilata Îranê)
| nîşe               = 
}}
'''Kurdên Xorasanê''', navê kurdên ku li [[Xorasan]] li parêzgehên [[Xorasana Bakur]] û [[Xorasana Rezewî]] li bakurê rojhilatê [[Îranê]], li ser sînorê [[Îran]] û [[Tirkmenistan]]ê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0601 |sernav=MADIH, MADH |malper=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |tarîxa-gihiştinê=2022-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, [[Xorasana Rezewî]] û [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] dijîn. Ew bi zaravaya [[kurmancî]] diaxivin û bi pirranî misilmanên [[şiî]] ne, lê berî ku ji Bakurê Kurdistanê koçî axa [[Xorasan]]ê bikin, piraniya wan [[Elewî]] bûn û hinek jî [[Êzidî]] û [[Şafiî]]. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Atrak Headstream.jpg|thumb|Çemê Atrak]]
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Çemê herî mezin yê herêmê [[Çemê Atrak]] ({{ziman|fa|اترک}}) e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
* [[Çiyayên Hezar Mescîd]] ({{ziman|fa|رشته‌کوه هزارمسجد}}) (rojhilat)
* [[Çiyayê Bînalûd]] ({{ziman|fa|رشته‌کوه بینالود}}) (basûr-rojhilat)
* [[Çiyayê Şahcîhan]] ({{ziman|fa|کوه شاه جهان}}) (basûr)
* [[Çiyayê Aladax]] ({{ziman|fa|آلاداغ}}) (rojava)
* [[Çiyayê Gulîlê]] ({{ziman|fa|گلیل}} ?) (bakûr)

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ Bajarên sereke yên herême ev in:
|-
! Nav !! Navê fermî !! Gelhe &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt; !! Koordînat
|-
| [[Aşxane]] || {{ziman|fa|آشخانه}} || 18.234 || {{Koord|37|33|44|Bk|56|55|22|Rh|type:city(18234)|name=Aşkane}}
|-
| [[Bacgîran]] || {{ziman|fa|باجگيران}} || 753 || {{Koord|37|37|17|Bk|58|25|6|Rh|type:city(753)|name=Bacgiran}}
|-
| [[Bujnûrt]] || {{ziman|fa|بجنورد}} || 172.772 || {{Koord|37|28|30|Bk|57|20|0|Rh|type:city(172772)|name=Bocnûrd}}
|-
| [[Coveyn (navçe)|Covên]] (navçe) || {{ziman|fa|شهرستان جوین}} || || 
|-
| [[Çenaran]] || {{ziman|fa|چناران}} || 41.735 || {{Koord|36|38|37|Bk|59|6|54|Rh|type:city(41735)|name=Çinaran}}
|-
| [[Deregez]] || {{ziman|fa|درگز}} || 34.305 || {{Koord|37|26|41|Bk|59|6|27|Rh|type:city(34305)|name=Daregaz}}
|-
| [[Êsferayên]] || {{ziman|fa|اسفراین}} || 51.321 || {{Koord|37|4|35|Bk|57|30|36|Rh|type:city(51321)|name=Esfarayen}}
|-
| [[Farûc]] || {{ziman|fa|فاروج}} || 10.039 || {{Koord|37|13|56|Bk|58|13|9|Rh|type:city(10039)|name=Faroc}}
|-
| [[Kelat]] || {{ziman|fa|كلات}} || 39.560|| {{Koord|36|59|42|Bk|59|45|43|Rh|type:city(39560)|name=Kalat}}
|-
| [[Layîn]] ''(Laêîn)'' || {{ziman|fa|دهستان لاین}} || || 
|-
| [[Similqan (navçe)|Mane-û-Similgan]] ''(Mane similqan)'' || {{ziman|fa|شهرستان سملقان}} || || 
|-
| [[Qûçan]] || {{ziman|fa|قوچان}} || 96.953 || {{Koord|37|6|21|Bk|58|30|34|Rh|type:city(96953)|name=Qûçan}}
|-
| [[Raz]]-û-[[Radkan]] (herêm) || راز و رادکان || || 
|-
| [[Şîrvan]] || {{ziman|fa|شيروان}} || 82.790 || {{Koord|37|23|53|Bk|57|55|32|Rh|type:city(82790)|name=Şîrvan}}
|}

== Dîroka bicihbûnê ==
[[Wêne:Kurdish People Map.png|thumb|350px|Cihê Kurdistan û Xorasanê]]
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'&lt;ref&gt;Houtoum-Schindler, Albert. &quot;Beiträge zum kurdischen Wortschatz&quot;, ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116&lt;/ref&gt;.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15&lt;sup&gt;emîn&lt;/sup&gt; de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

== Çand û huner ==
&lt;!-- Ziman, ol û civak, kinc, xwarên, … --&gt;
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê [[farisî]] ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên [[Yelda Ebasî]] û [[Mohsen Mirzazadeh]] de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji [[Kurdistan]]ê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin [[Kurdolojî|kurdologan]], rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê [[kovar]]ên bi navê ''Kurmanj'' û ''Dengê Kurmanc'' dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

=== Ziman ===
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi [[kelhûrî|zaravayên kurdî]] yên [[lekî|başûr]] diaxivin, seranser [[kurmancî]]axiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li [[Kurdistan]]ê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî [[fonetîk]]a we pir di bandora [[Zimanê farisî|farisî]] û [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]] de maye&lt;ref&gt;[http://kurdica.com/News-sid-Kurdisch-in-Khorasan-457.html Kurdica: Kurdiya Xorasanê]&lt;/ref&gt;. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên [[Palûkanlû]], [[Pehlevanlû]], [[Topkanlû]], [[Qereçorlû]], [[Qerebaşlû]] hwd. dev ji kurdî berdane û tenê [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]], li çend gundên Qûçanê jî tenê bi [[farsiya rajî]] (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên [[Amerlû]] û [[Zaferanlû]] û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.&lt;ref&gt;B. Roşeng: &quot;Kurd li Xoresane&quot;, Nûbûn 71, 2005.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kurmanciya Xorasanê !! Beranberî li Kurdistanê
|-
| adem (Farsî) || mirov
|-
| rind || rind (Serhed, Dêrsim)
|-
| ro || ro 
|-
| biroş || beroş, qazan
|-
| kûtî || kotî
|-
| qiçik || biçûk
|-
| sol || sol (Serhed), pêlav
|-
| ar || ar (Koçgirî), agir
|-
| beran || beran
|-
| avisî || awisî
|-
| orte (Tirkî), nav || orte (Serhed), nav, hundir
|-
| dapîr, bîbî || bîbî (Serhed), pîrik
|-
| paçik, şal (F) || şal
|-
| xweng, xang || xang, xweng
|-
| dîn || dîn
|-
| se, kûçî || se, kûçik
|-
| sergîn || sergîn, tezek (Botan)
|-
| deng (Tirkî) || deng
|-
| kum || kum
|-
| heste || heste (Serhed), çekmak
|-
| we(bi)refş ||  xweşik 
|}

=== Cil û berg ===
[[File:Traditional clothing of the Kurds of Khorasan.jpg|thumb|Mêrekî bi cil û bergên Xorasanê]]
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. ''Keras'' xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

=== Dawet û lîstik ===
Di dawetên kurdên Xorasanê de [[govend]] tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin [[semah]]a [[Elewîtî|Elewiyan]]. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke [[şerîet]]ê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji [[kevneşopî]], cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.&lt;ref&gt;Berat Qewîendam (xorasan )&lt;/ref&gt;

== Êl û eşîr ==
{{Gotara bingehîn|Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê}}
[[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|250px|thumb|Eşîrên kurdên Xorasanê]]
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg ([[Zaferanlû]]) û [[Şadlû]] ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên [[Çemişgezeg]] û [[Şadlû]] ye, li herêmê dijîn.
# [[Zaferanlû]] (navenda wan Qoçan e)
# [[Şadlû]] (navenda wan Bocnûrd e)
# [[Topkanlû]]
# [[Kawanlû]] (navenda wan Redkan e)
# [[Amerlû]]
# [[Qereçorlû]] (navenda wan Samalqan e)
# [[Lek]] ([[Zend]], [[Zengene]])

== Navdarên kurdên Xorasanê ==
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:

{{div col|colwidth=20em}}
* [[Nadir Şah Efşar]]
* [[Şoca'oddole]]
* [[Cecoxan|Ceco Xan]]
* [[Serdar Êwez Xanê Celalî]]
* [[Gul Mohemed]]
* [[Elîxan beg]]
* [[Ezîzûleh Xan Şadlû]]
* [[Xodo Serdar]]
* [[Ferecolla Bîçeranlû]]
* [[Ismaîl Huseynzade Bûwanlû]]
* [[Xolamhuseyn Rehîmîyan]]
* [[Elîriza Spahî Layîn]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
{{div col end}}

=== Helbestvan ===

{{div col|colwidth=20em}}
* [[Ceferqulî Zengêlî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
* [[Elîriza Sipahî Layîn]]
* [[Ismayîl Husênpûr]]
* [[Kerîm Ekberzade]]
* [[Sadiq Ferhadî]]
* [[Elî Hêyderî]]
* [[Artîn Ferxonde]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Mehbûbe Siadetmend]]
* [[Cevad Remezanîyan]]
{{div col end}}

=== Nivîskar ===

{{div col|colwidth=20em}}
* [[Kelîmolah Tewehodî|Kelîmullah Tewehodî]]
* [[Haşim Sadiqî Bacgîran]]
* [[Babasefer Moradî]]
* [[Haşim Ferhadî]]
* [[Neqdelî Elewî Ferd]]
* [[Mihemed Teqevî]]
* [[Hesen Elî Tereqî]]
* [[Gulî Şadkam]]
* [[Elî Rehmetî]]
* [[Berat Qevîendam]]
* [[Elî Recebzade]]
* [[Ebas Êsmaîlî]]
* [[Nahîd Molayî]]
* [[Mihemedriza Şahmoradî]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Elîriza Qarişî]]
* [[Mihemeriza Mensûrî]]
{{div col end}}

=== Wergêr ===
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Mêhdî Ceferzade]]
* [[Nahîd Ekberzade]]
* [[Beharê Zêyxemî]]
* [[Mihemed Teqevî]]

=== Hunermend ===
Hunermendên navdar ên Xorasanê

{{div col|colwidth=20em}}
* [[Remezan Selmanî Berderî]]
* [[Yalda Abbasî]]
* [[Mohsen Mizazade]]
* [[Selman Teqdîsî]]
* [[Elîriza Islamî]]
* [[Şeban Islamî]]
* [[Receb Islamî]]
* [[Esqer Fellah]]
* [[Elîriza Baxçixî]]
* [[Elîxan Yezdanî/Abçûrî]]
* [[Sohrab Mihemedî]]
* [[Riza Vehdanî]]
* [[Mecîd Xanî]]
* [[Mehdî Omîdî]]
* [[Emîn Ensarî]]
* [[Morad Hesenzade]]
* [[Mohemed Elî Qasimî]]
* [[Muzefer Hemîdî]]
* [[Nêmet Zenbîlbaf]]
* [[Roya Ismayîlî]]
* [[Elî Kerîmî]]
* [[Ebolqasim Yezdanî/şanoker]]
* [[Asmar Hamidi]]
{{div col end}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415194358/http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html |date=2016-04-15 }}
* [http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427221845/http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 |date=2015-04-27 }}

{{Diyasporaya kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Diyasporaya kurdan]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]]
[[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Xorasana Rezewî (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>640l86ykf1cb5bxuyf0z6fxqaykyf9n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093758</id>
      <parentid>2093757</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:16:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15583" sha1="dp85dz9jiq6kby6w14y8gbi7834d83i" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Kurdên Xorasanê
| wêne               = دختر کرمانج.jpg
| wêne sernûçe       = Keçikeke kurd ji [[Şîrvan]]ê (Xorasan)
| ravek              = 
| gelheKom           = 2 milyon
| salKom             = 
| çavkKom            = 
| herêm1             = &lt;div style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;'''[[Xorasan]]'''&lt;/div&gt;
| herêm2             = &amp;nbsp;[[Xorasana&amp;nbsp;Bakur]]
| gelhe2             = 595.000 (70% parêzgehê)
| sal2               = 
| çavk2              = [[Xorasana&amp;nbsp;Rezewî]]
| gelhe3             = 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê&lt;br&gt;
----
400.000 li [[Meşhed]]ê (13-15% bajarê)
| sal3               = 
| çavk3              = 
| ziman              = '''[[Kurdî]]'''&lt;br&gt; ([[Kurmancî]], [[Goranî]], [[Lekî]]) &lt;br&gt; [[Tirkomanî]]&lt;ref&gt;Bruinessen, M.M.: Agha, Scheich und Staat. Berlin 2003.&lt;/ref&gt; û [[farsî]]
| ol                 = '''[[Îslam]]''' &lt;br&gt; ([[Şiîtî]], [[Sûnîtî]], [[Elewîtî]]) &lt;br&gt; [[Yarsantî]]&lt;ref&gt;Bide ber lîsteya eşîrên kurdan ên xorasanê, di: Izady, R. M.: The Kurds. New York 1992. &lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = 
| nexşe              = Kurdish-inhabited_areas_of_the_Middle_East_and_the_Soviet_Union_in_1986.jpg
| nexşeSernav        = Belawbûna gelê kurd li rojhilata navîn, digel dîasporaya kurd a li Xorasanê (bakur-rojhilata Îranê)
| nîşe               = 
}}
'''Kurdên Xorasanê''', navê kurdên ku li [[Xorasan]] li parêzgehên [[Xorasana Bakur]] û [[Xorasana Rezewî]] li bakurê rojhilatê [[Îranê]], li ser sînorê [[Îran]] û [[Tirkmenistan]]ê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_com_0601 |sernav=MADIH, MADH |malper=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |tarîxa-gihiştinê=2022-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, [[Xorasana Rezewî]] û [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] dijîn. Ew bi zaravaya [[kurmancî]] diaxivin û bi pirranî misilmanên [[şiî]] ne, lê berî ku ji Bakurê Kurdistanê koçî axa [[Xorasan]]ê bikin, piraniya wan [[Elewî]] bûn û hinek jî [[Êzidî]] û [[Şafiî]]. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Atrak Headstream.jpg|thumb|Çemê Atrak]]
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Çemê herî mezin yê herêmê [[Çemê Atrak]] ({{ziman|fa|اترک}}) e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.

Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
* [[Çiyayên Hezar Mescîd]] ({{ziman|fa|رشته‌کوه هزارمسجد}}) (rojhilat)
* [[Çiyayê Bînalûd]] ({{ziman|fa|رشته‌کوه بینالود}}) (basûr-rojhilat)
* [[Çiyayê Şahcîhan]] ({{ziman|fa|کوه شاه جهان}}) (basûr)
* [[Çiyayê Aladax]] ({{ziman|fa|آلاداغ}}) (rojava)
* [[Çiyayê Gulîlê]] ({{ziman|fa|گلیل}} ?) (bakûr)

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ Bajarên sereke yên herême ev in:
|-
! Nav !! Navê fermî !! Gelhe &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt; !! Koordînat
|-
| [[Aşxane]] || {{ziman|fa|آشخانه}} || 18.234 || {{Koord|37|33|44|Bk|56|55|22|Rh|type:city(18234)|name=Aşkane}}
|-
| [[Bacgîran]] || {{ziman|fa|باجگيران}} || 753 || {{Koord|37|37|17|Bk|58|25|6|Rh|type:city(753)|name=Bacgiran}}
|-
| [[Bujnûrt]] || {{ziman|fa|بجنورد}} || 172.772 || {{Koord|37|28|30|Bk|57|20|0|Rh|type:city(172772)|name=Bocnûrd}}
|-
| [[Coveyn (navçe)|Covên]] (navçe) || {{ziman|fa|شهرستان جوین}} || || 
|-
| [[Çenaran]] || {{ziman|fa|چناران}} || 41.735 || {{Koord|36|38|37|Bk|59|6|54|Rh|type:city(41735)|name=Çinaran}}
|-
| [[Deregez]] || {{ziman|fa|درگز}} || 34.305 || {{Koord|37|26|41|Bk|59|6|27|Rh|type:city(34305)|name=Daregaz}}
|-
| [[Êsferayên]] || {{ziman|fa|اسفراین}} || 51.321 || {{Koord|37|4|35|Bk|57|30|36|Rh|type:city(51321)|name=Esfarayen}}
|-
| [[Farûc]] || {{ziman|fa|فاروج}} || 10.039 || {{Koord|37|13|56|Bk|58|13|9|Rh|type:city(10039)|name=Faroc}}
|-
| [[Kelat]] || {{ziman|fa|كلات}} || 39.560|| {{Koord|36|59|42|Bk|59|45|43|Rh|type:city(39560)|name=Kalat}}
|-
| [[Layîn]] ''(Laêîn)'' || {{ziman|fa|دهستان لاین}} || || 
|-
| [[Similqan (navçe)|Mane-û-Similgan]] ''(Mane similqan)'' || {{ziman|fa|شهرستان سملقان}} || || 
|-
| [[Qûçan]] || {{ziman|fa|قوچان}} || 96.953 || {{Koord|37|6|21|Bk|58|30|34|Rh|type:city(96953)|name=Qûçan}}
|-
| [[Raz]]-û-[[Radkan]] (herêm) || راز و رادکان || || 
|-
| [[Şîrvan]] || {{ziman|fa|شيروان}} || 82.790 || {{Koord|37|23|53|Bk|57|55|32|Rh|type:city(82790)|name=Şîrvan}}
|}

== Dîroka bicihbûnê ==
[[Wêne:Kurdish People Map.png|thumb|350px|Cihê Kurdistan û Xorasanê]]
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'&lt;ref&gt;Houtoum-Schindler, Albert. &quot;Beiträge zum kurdischen Wortschatz&quot;, ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116&lt;/ref&gt;.

Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.

Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15&lt;sup&gt;emîn&lt;/sup&gt; de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.

Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.

Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.

== Çand û huner ==
&lt;!-- Ziman, ol û civak, kinc, xwarên, … --&gt;
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê [[farisî]] ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên [[Yelda Ebasî]] û [[Mohsen Mirzazadeh]] de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji [[Kurdistan]]ê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.

Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.

Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin [[Kurdolojî|kurdologan]], rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê [[kovar]]ên bi navê ''Kurmanj'' û ''Dengê Kurmanc'' dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.

=== Ziman ===
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi [[kelhûrî|zaravayên kurdî]] yên [[lekî|başûr]] diaxivin, seranser [[kurmancî]]axiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li [[Kurdistan]]ê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî [[fonetîk]]a we pir di bandora [[Zimanê farisî|farisî]] û [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]] de maye&lt;ref&gt;[http://kurdica.com/News-sid-Kurdisch-in-Khorasan-457.html Kurdica: Kurdiya Xorasanê]&lt;/ref&gt;. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên [[Palûkanlû]], [[Pehlevanlû]], [[Topkanlû]], [[Qereçorlû]], [[Qerebaşlû]] hwd. dev ji kurdî berdane û tenê [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]], li çend gundên Qûçanê jî tenê bi [[farsiya rajî]] (farsiya gundiyan), diaxivin.

Çend mînak ji zaravayê êlên [[Amerlû]] û [[Zaferanlû]] û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.&lt;ref&gt;B. Roşeng: &quot;Kurd li Xoresane&quot;, Nûbûn 71, 2005.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kurmanciya Xorasanê !! Beranberî li Kurdistanê
|-
| adem (Farsî) || mirov
|-
| rind || rind (Serhed, Dêrsim)
|-
| ro || ro 
|-
| biroş || beroş, qazan
|-
| kûtî || kotî
|-
| qiçik || biçûk
|-
| sol || sol (Serhed), pêlav
|-
| ar || ar (Koçgirî), agir
|-
| beran || beran
|-
| avisî || awisî
|-
| orte (Tirkî), nav || orte (Serhed), nav, hundir
|-
| dapîr, bîbî || bîbî (Serhed), pîrik
|-
| paçik, şal (F) || şal
|-
| xweng, xang || xang, xweng
|-
| dîn || dîn
|-
| se, kûçî || se, kûçik
|-
| sergîn || sergîn, tezek (Botan)
|-
| deng (Tirkî) || deng
|-
| kum || kum
|-
| heste || heste (Serhed), çekmak
|-
| we(bi)refş ||  xweşik 
|}

=== Cil û berg ===
[[File:Traditional clothing of the Kurds of Khorasan.jpg|thumb|Mêrekî bi cil û bergên Xorasanê]]
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.

Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. ''Keras'' xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.

=== Dawet û lîstik ===
Di dawetên kurdên Xorasanê de [[govend]] tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin [[semah]]a [[Elewîtî|Elewiyan]]. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke [[şerîet]]ê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.

Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji [[kevneşopî]], cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin
Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.&lt;ref&gt;Berat Qewîendam (xorasan )&lt;/ref&gt;

== Êl û eşîr ==
{{Gotara bingehîn|Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê}}
[[Wêne:Khurasani kurdish exclave 1835.png|250px|thumb|Eşîrên kurdên Xorasanê]]
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg ([[Zaferanlû]]) û [[Şadlû]] ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên [[Çemişgezeg]] û [[Şadlû]] ye, li herêmê dijîn.
# [[Zaferanlû]] (navenda wan Qoçan e)
# [[Şadlû]] (navenda wan Bocnûrd e)
# [[Topkanlû]]
# [[Kawanlû]] (navenda wan Redkan e)
# [[Amerlû]]
# [[Qereçorlû]] (navenda wan Samalqan e)
# [[Lek]] ([[Zend]], [[Zengene]])

== Navdarên kurdên Xorasanê ==
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:

{{div col|colwidth=20em}}
* [[Nadir Şah Efşar]]
* [[Şoca'oddole]]
* [[Cecoxan|Ceco Xan]]
* [[Serdar Êwez Xanê Celalî]]
* [[Gul Mohemed]]
* [[Elîxan beg]]
* [[Ezîzûleh Xan Şadlû]]
* [[Xodo Serdar]]
* [[Ferecolla Bîçeranlû]]
* [[Ismaîl Huseynzade Bûwanlû]]
* [[Xolamhuseyn Rehîmîyan]]
* [[Elîriza Spahî Layîn]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
{{div col end}}

=== Helbestvan ===

{{div col|colwidth=20em}}
* [[Ceferqulî Zengêlî]]
* [[Yehya Elewî Ferd]]
* [[Hesen Roşan]]
* [[Elîriza Sipahî Layîn]]
* [[Ismayîl Husênpûr]]
* [[Kerîm Ekberzade]]
* [[Sadiq Ferhadî]]
* [[Elî Hêyderî]]
* [[Artîn Ferxonde]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Mehbûbe Siadetmend]]
* [[Cevad Remezanîyan]]
{{div col end}}

=== Nivîskar ===

{{div col|colwidth=20em}}
* [[Kelîmolah Tewehodî|Kelîmullah Tewehodî]]
* [[Haşim Sadiqî Bacgîran]]
* [[Babasefer Moradî]]
* [[Haşim Ferhadî]]
* [[Neqdelî Elewî Ferd]]
* [[Mihemed Teqevî]]
* [[Hesen Elî Tereqî]]
* [[Gulî Şadkam]]
* [[Elî Rehmetî]]
* [[Berat Qevîendam]]
* [[Elî Recebzade]]
* [[Ebas Êsmaîlî]]
* [[Nahîd Molayî]]
* [[Mihemedriza Şahmoradî]]
* [[Huseyin Teqdîsî]]
* [[Elîriza Qarişî]]
* [[Mihemeriza Mensûrî]]
{{div col end}}

=== Wergêr ===
* [[Ebas Ferhadî Topkanlû]]
* [[Mêhdî Ceferzade]]
* [[Nahîd Ekberzade]]
* [[Beharê Zêyxemî]]
* [[Mihemed Teqevî]]

=== Hunermend ===
Hunermendên navdar ên Xorasanê

{{div col|colwidth=20em}}
* [[Remezan Selmanî Berderî]]
* [[Yalda Abbasî]]
* [[Mohsen Mizazade]]
* [[Selman Teqdîsî]]
* [[Elîriza Islamî]]
* [[Şeban Islamî]]
* [[Receb Islamî]]
* [[Esqer Fellah]]
* [[Elîriza Baxçixî]]
* [[Elîxan Yezdanî/Abçûrî]]
* [[Sohrab Mihemedî]]
* [[Riza Vehdanî]]
* [[Mecîd Xanî]]
* [[Mehdî Omîdî]]
* [[Emîn Ensarî]]
* [[Morad Hesenzade]]
* [[Mohemed Elî Qasimî]]
* [[Muzefer Hemîdî]]
* [[Nêmet Zenbîlbaf]]
* [[Roya Ismayîlî]]
* [[Elî Kerîmî]]
* [[Ebolqasim Yezdanî/şanoker]]
* [[Asmar Hamidi]]
{{div col end}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html Dîmenek ji jiyana Kurdên koçber: Kurdên Xorasanê ( Şoreş Reşî )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415194358/http://www.mezopotamya.gen.tr/cand-kultur/dmenek-ji-jiyana-kurdn-kocber-kurdn-xorasan-h2194.html |date=2016-04-15 }}
* [http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 wêne ji kurdên xorasanê 200 sal berê ji mêr û jin...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427221845/http://www.ellahmezar.ir/?p=22807#more-22807 |date=2015-04-27 }}

{{Diyasporaya kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Diyasporaya kurdan]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]]
[[Kategorî:Xorasana Bakur (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Xorasana Rezewî (parêzgeh)]]</text>
      <sha1>dp85dz9jiq6kby6w14y8gbi7834d83i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tîm (leşkerî)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43628</id>
    <revision>
      <id>2093779</id>
      <parentid>1836204</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="445" sha1="devct1rza69rwvf3un9m77qkke0w0nx" xml:space="preserve">'''Tîm''', '''pel''', komik, ekîba leşkerî yekîneya herî biçûk a [[artêş]]ê ye. Ji wê mezintir, [[deste (artêş)]] e. Çawîş an gorî pêdiviyan serbazek fermandariya wê dike.

Di artêşên klasîk de tîmek ji sê eskeran pêk tê. Ji ber ku teknîka çekan gelek bipêşketiye, tîmên niha pirr operatîv in hejmara eskeran guherbar e.

== Çavkanî ==
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Yekîneyên leşkerî]]</text>
      <sha1>devct1rza69rwvf3un9m77qkke0w0nx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093780</id>
      <parentid>2093779</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="426" sha1="2a06maoan11gip4lwl2yfr36waqq4vm" xml:space="preserve">'''Tîm''' ekîba leşkerî yekîneya herî biçûk a [[artêş]]ê ye. Ji wê mezintir, [[deste (artêş)]] e. Çawîş an gorî pêdiviyan serbazek fermandariya wê dike.

Di artêşên klasîk de tîmek ji sê eskeran pêk tê. Ji ber ku teknîka çekan gelek bipêşketiye, tîmên niha pirr operatîv in hejmara eskeran guherbar e.

== Çavkanî ==
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Yekîneyên leşkerî]]</text>
      <sha1>2a06maoan11gip4lwl2yfr36waqq4vm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093781</id>
      <parentid>2093780</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:58:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2093781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="441" sha1="7cq9cxrll0c1ojom83zxcfiqytm50fj" xml:space="preserve">'''Tîm''' ekîba leşkerî yekîneya herî biçûk a [[artêş]]ê ye. Ji wê mezintir, [[deste (artêş)]] e. Çawîş an gorî pêdiviyan serbazek fermandariya wê dike.

Di artêşên klasîk de tîmek ji sê eskeran pêk tê. Ji ber ku teknîka çekan gelek bipêşketiye, tîmên niha pirr operatîv in hejmara eskeran guherbar e.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Yekîneyên leşkerî]]</text>
      <sha1>7cq9cxrll0c1ojom83zxcfiqytm50fj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şile</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72736</id>
    <revision>
      <id>2093774</id>
      <parentid>1761121</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2093774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2338" sha1="9xcsj8qq7bp3oa55rb6px26hy0jbuo3" xml:space="preserve">[[Wêne:Water drop 001.jpg|thumb|300px|Dilopa avê]]
'''Şile, şilavî '''an jî '''mayî, '''yek ji halên bingeh ên madeyê ye. Şile, madeyên ku şeklekî yê wan xuya nîn in e. Şile [[herkoyî]] in û nikarin bên dewisandin.

[[Qeware|Qebareya]] şileyê pê [[Germî (fîzîk)|germahî]] û [[pestan]]a wê ve girêdayî ye. Şile [[gihîner]] in. Lê gihîneriyê wan bi madeyên ku tê hatiye xistin, karin biguherin. Şile ji madeyên req (hişk) pirtir xwediyê valayî ye. Lê li gorî [[gaz]]ê jî jê kêmtir xwediyê valayî ye.

Nimûne: [[Av]]a xwerû û ava bişekir negihîner(îsolator) in. Lê ava bixwê gihîner e.

== Yekeyên pîvanê ==
Tebaba şileyan bi yekeyên qewareyê tê pîvandin. Yekeya qebareyê ya [[Sîstema Navneteweyî ya Yekeyan|SI]]  metre kûp e (&lt;math&gt;m^3&lt;/math&gt;) û bi giştî lître tê bikaranîn(1 &lt;math&gt;dm^3
&lt;/math&gt; = 1 L)

== Gewşînên Mekanîk ==
[[Wêne:White_Wine_Glas.jpg|rast|thumb|299x299px|Şileyek]]

=== Dewisandinayî ===
Şileyan pir hindik karin bên dewisandin. Di [[Germî (fîzîk)|germahiya]] odeyê de pestana [[av]]ê nêzîkî 4000 bar bê zêdekirin, di qewareya avê de bi tenê kêmasiyekî qasî %11î pêk dibe. Di [[kîmya]]yê de, şile bi giştî wek nepestanbar tê qebûlkirin.&lt;ref&gt;http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/tables/compress.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Intelligent Energy Field Manufacturing: Interdisciplinary Process Innovations'' By Wenwu Zhang -- CRC Press 2011 Page 144&lt;/ref&gt;

=== Pestan ===
Di qada erdkêşeyekî de, pestana ku di şileyê de çê dibe, ber bi her hêlê ve tê veguhestin û ev pestan bi kûrahiya avê zêde dibe.Yanê kûrahiya avê çiqas zêde be [[pestan]] jî bi hevgirtî zêde dibe.
: &lt;math&gt;p=\rho g h\,&lt;/math&gt;
Li vir derê,

&lt;math&gt;h&lt;/math&gt;, bilindiya avê ya ku di derdanê de ye ye.

&lt;math&gt;\rho\,&lt;/math&gt;, [[tîrbûn]]a şileyê ye.

&lt;math&gt;g\,&lt;/math&gt;, [[Zûkahiya erdkêşî|zûkahiya erdkêşê]] ye.

=== Belavbûna Dengê ===
Di şileyan de [[leza dengî]] bi vê formûlê tê hesibandin: 

&lt;math&gt;c = \sqrt {K/\rho}&lt;/math&gt;  

Li vir derê,

K, [[modûla Bulkê]] ye.

''ρ,'' pestan e.

Bo nimûne, [[deng]] di ava şêrîn û 25&amp;nbsp;°C'yê de leza wê qasî 1497 m/s ye.

== Gewşînên Mîkroskobîk ==

== Termodînamik ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>9xcsj8qq7bp3oa55rb6px26hy0jbuo3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093775</id>
      <parentid>2093774</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gewşînên Mîkroskobîk */</comment>
      <origin>2093775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2305" sha1="2ndszom1svlf5lceirurtrca6pa5lpm" xml:space="preserve">[[Wêne:Water drop 001.jpg|thumb|300px|Dilopa avê]]
'''Şile, şilavî '''an jî '''mayî, '''yek ji halên bingeh ên madeyê ye. Şile, madeyên ku şeklekî yê wan xuya nîn in e. Şile [[herkoyî]] in û nikarin bên dewisandin.

[[Qeware|Qebareya]] şileyê pê [[Germî (fîzîk)|germahî]] û [[pestan]]a wê ve girêdayî ye. Şile [[gihîner]] in. Lê gihîneriyê wan bi madeyên ku tê hatiye xistin, karin biguherin. Şile ji madeyên req (hişk) pirtir xwediyê valayî ye. Lê li gorî [[gaz]]ê jî jê kêmtir xwediyê valayî ye.

Nimûne: [[Av]]a xwerû û ava bişekir negihîner(îsolator) in. Lê ava bixwê gihîner e.

== Yekeyên pîvanê ==
Tebaba şileyan bi yekeyên qewareyê tê pîvandin. Yekeya qebareyê ya [[Sîstema Navneteweyî ya Yekeyan|SI]]  metre kûp e (&lt;math&gt;m^3&lt;/math&gt;) û bi giştî lître tê bikaranîn(1 &lt;math&gt;dm^3
&lt;/math&gt; = 1 L)

== Gewşînên Mekanîk ==
[[Wêne:White_Wine_Glas.jpg|rast|thumb|299x299px|Şileyek]]

=== Dewisandinayî ===
Şileyan pir hindik karin bên dewisandin. Di [[Germî (fîzîk)|germahiya]] odeyê de pestana [[av]]ê nêzîkî 4000 bar bê zêdekirin, di qewareya avê de bi tenê kêmasiyekî qasî %11î pêk dibe. Di [[kîmya]]yê de, şile bi giştî wek nepestanbar tê qebûlkirin.&lt;ref&gt;http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/tables/compress.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Intelligent Energy Field Manufacturing: Interdisciplinary Process Innovations'' By Wenwu Zhang -- CRC Press 2011 Page 144&lt;/ref&gt;

=== Pestan ===
Di qada erdkêşeyekî de, pestana ku di şileyê de çê dibe, ber bi her hêlê ve tê veguhestin û ev pestan bi kûrahiya avê zêde dibe.Yanê kûrahiya avê çiqas zêde be [[pestan]] jî bi hevgirtî zêde dibe.
: &lt;math&gt;p=\rho g h\,&lt;/math&gt;
Li vir derê,

&lt;math&gt;h&lt;/math&gt;, bilindiya avê ya ku di derdanê de ye ye.

&lt;math&gt;\rho\,&lt;/math&gt;, [[tîrbûn]]a şileyê ye.

&lt;math&gt;g\,&lt;/math&gt;, [[Zûkahiya erdkêşî|zûkahiya erdkêşê]] ye.

=== Belavbûna Dengê ===
Di şileyan de [[leza dengî]] bi vê formûlê tê hesibandin: 

&lt;math&gt;c = \sqrt {K/\rho}&lt;/math&gt;  

Li vir derê,

K, [[modûla Bulkê]] ye.

''ρ,'' pestan e.

Bo nimûne, [[deng]] di ava şêrîn û 25&amp;nbsp;°C'yê de leza wê qasî 1497 m/s ye.

== Termodînamik ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>2ndszom1svlf5lceirurtrca6pa5lpm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093776</id>
      <parentid>2093775</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:46:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Termodînamik */</comment>
      <origin>2093776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2284" sha1="0jp18id1x13iu5zbbggdh13sl05du74" xml:space="preserve">[[Wêne:Water drop 001.jpg|thumb|300px|Dilopa avê]]
'''Şile, şilavî '''an jî '''mayî, '''yek ji halên bingeh ên madeyê ye. Şile, madeyên ku şeklekî yê wan xuya nîn in e. Şile [[herkoyî]] in û nikarin bên dewisandin.

[[Qeware|Qebareya]] şileyê pê [[Germî (fîzîk)|germahî]] û [[pestan]]a wê ve girêdayî ye. Şile [[gihîner]] in. Lê gihîneriyê wan bi madeyên ku tê hatiye xistin, karin biguherin. Şile ji madeyên req (hişk) pirtir xwediyê valayî ye. Lê li gorî [[gaz]]ê jî jê kêmtir xwediyê valayî ye.

Nimûne: [[Av]]a xwerû û ava bişekir negihîner(îsolator) in. Lê ava bixwê gihîner e.

== Yekeyên pîvanê ==
Tebaba şileyan bi yekeyên qewareyê tê pîvandin. Yekeya qebareyê ya [[Sîstema Navneteweyî ya Yekeyan|SI]]  metre kûp e (&lt;math&gt;m^3&lt;/math&gt;) û bi giştî lître tê bikaranîn(1 &lt;math&gt;dm^3
&lt;/math&gt; = 1 L)

== Gewşînên Mekanîk ==
[[Wêne:White_Wine_Glas.jpg|rast|thumb|299x299px|Şileyek]]

=== Dewisandinayî ===
Şileyan pir hindik karin bên dewisandin. Di [[Germî (fîzîk)|germahiya]] odeyê de pestana [[av]]ê nêzîkî 4000 bar bê zêdekirin, di qewareya avê de bi tenê kêmasiyekî qasî %11î pêk dibe. Di [[kîmya]]yê de, şile bi giştî wek nepestanbar tê qebûlkirin.&lt;ref&gt;http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/tables/compress.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Intelligent Energy Field Manufacturing: Interdisciplinary Process Innovations'' By Wenwu Zhang -- CRC Press 2011 Page 144&lt;/ref&gt;

=== Pestan ===
Di qada erdkêşeyekî de, pestana ku di şileyê de çê dibe, ber bi her hêlê ve tê veguhestin û ev pestan bi kûrahiya avê zêde dibe.Yanê kûrahiya avê çiqas zêde be [[pestan]] jî bi hevgirtî zêde dibe.
: &lt;math&gt;p=\rho g h\,&lt;/math&gt;
Li vir derê,

&lt;math&gt;h&lt;/math&gt;, bilindiya avê ya ku di derdanê de ye ye.

&lt;math&gt;\rho\,&lt;/math&gt;, [[tîrbûn]]a şileyê ye.

&lt;math&gt;g\,&lt;/math&gt;, [[Zûkahiya erdkêşî|zûkahiya erdkêşê]] ye.

=== Belavbûna Dengê ===
Di şileyan de [[leza dengî]] bi vê formûlê tê hesibandin: 

&lt;math&gt;c = \sqrt {K/\rho}&lt;/math&gt;  

Li vir derê,

K, [[modûla Bulkê]] ye.

''ρ,'' pestan e.

Bo nimûne, [[deng]] di ava şêrîn û 25&amp;nbsp;°C'yê de leza wê qasî 1497 m/s ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>0jp18id1x13iu5zbbggdh13sl05du74</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093777</id>
      <parentid>2093776</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gewşînên Mekanîk */</comment>
      <origin>2093777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2409" sha1="2ii7cs6bh5cj544xzhth8o0pghoph63" xml:space="preserve">[[Wêne:Water drop 001.jpg|thumb|300px|Dilopa avê]]
'''Şile, şilavî '''an jî '''mayî, '''yek ji halên bingeh ên madeyê ye. Şile, madeyên ku şeklekî yê wan xuya nîn in e. Şile [[herkoyî]] in û nikarin bên dewisandin.

[[Qeware|Qebareya]] şileyê pê [[Germî (fîzîk)|germahî]] û [[pestan]]a wê ve girêdayî ye. Şile [[gihîner]] in. Lê gihîneriyê wan bi madeyên ku tê hatiye xistin, karin biguherin. Şile ji madeyên req (hişk) pirtir xwediyê valayî ye. Lê li gorî [[gaz]]ê jî jê kêmtir xwediyê valayî ye.

Nimûne: [[Av]]a xwerû û ava bişekir negihîner(îsolator) in. Lê ava bixwê gihîner e.

== Yekeyên pîvanê ==
Tebaba şileyan bi yekeyên qewareyê tê pîvandin. Yekeya qebareyê ya [[Sîstema Navneteweyî ya Yekeyan|SI]]  metre kûp e (&lt;math&gt;m^3&lt;/math&gt;) û bi giştî lître tê bikaranîn(1 &lt;math&gt;dm^3
&lt;/math&gt; = 1 L)

== Gewşînên Mekanîk ==
[[Wêne:White_Wine_Glas.jpg|rast|thumb|299x299px|Şileyek]]

=== Dewisandinayî ===
Şileyan pir hindik karin bên dewisandin. Di [[Germî (fîzîk)|germahiya]] odeyê de pestana [[av]]ê nêzîkî 4000 bar bê zêdekirin, di qewareya avê de bi tenê kêmasiyekî qasî %11î pêk dibe. Di [[kîmya]]yê de, şile bi giştî wek nepestanbar tê qebûlkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Tables/compress.html |sernav=Compressibility of Liquids |malper=hyperphysics.phy-astr.gsu.edu |roja-gihiştinê=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Intelligent Energy Field Manufacturing: Interdisciplinary Process Innovations'' By Wenwu Zhang -- CRC Press 2011 Page 144&lt;/ref&gt;

=== Pestan ===
Di qada erdkêşeyekî de, pestana ku di şileyê de çê dibe, ber bi her hêlê ve tê veguhestin û ev pestan bi kûrahiya avê zêde dibe.Yanê kûrahiya avê çiqas zêde be [[pestan]] jî bi hevgirtî zêde dibe.
: &lt;math&gt;p=\rho g h\,&lt;/math&gt;
Li vir derê,

&lt;math&gt;h&lt;/math&gt;, bilindiya avê ya ku di derdanê de ye ye.

&lt;math&gt;\rho\,&lt;/math&gt;, [[tîrbûn]]a şileyê ye.

&lt;math&gt;g\,&lt;/math&gt;, [[Zûkahiya erdkêşî|zûkahiya erdkêşê]] ye.

=== Belavbûna Dengê ===
Di şileyan de [[leza dengî]] bi vê formûlê tê hesibandin: 

&lt;math&gt;c = \sqrt {K/\rho}&lt;/math&gt;  

Li vir derê,

K, [[modûla Bulkê]] ye.

''ρ,'' pestan e.

Bo nimûne, [[deng]] di ava şêrîn û 25&amp;nbsp;°C'yê de leza wê qasî 1497 m/s ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>2ii7cs6bh5cj544xzhth8o0pghoph63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Firenze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84761</id>
    <revision>
      <id>2093803</id>
      <parentid>2026158</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:55:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4601" sha1="jqiu8au9zh5w4fwg9nra9bghvscj6g9" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Firenze''' (bi navê '''Florens'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=20:1}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, an jî '''Floransa'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna pêşîn 2025}}, {{langx|it|Firenze}} {{IPA-it|fiˈrɛntse}}) [[bajar]]ekî [[Îtalya]]yê ye ku serbajarê herêma [[Toskana]] li Îtalya navendî ye û bi nifûsa 360.930 kesan (2023) bajarê herî qelebalixê herêma Toskanayê ye. Hêjmara nifûsa herêma metropolê digihêje 984.991 kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B |sernav=Bilancio demografico mensile |malper=demo.istat.it |tarîxa-gihiştinê=2023-05-12 }}&lt;/ref&gt;

Firenze di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navendeke [[bazirganî]] û [[aborî]] ya [[Ewropa]]yê, û di heman demê de yek ji bajarên herî dewlemend ên wê serdemê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://search.barnesandnoble.com/Economy-of-Renaissance-Florence/Richard-A-Goldthwaite/e/9780801889820 |sernav=Economy of Renaissance Florence, Richard A. Goldthwaite, Book - Barnes &amp; Noble |tarîx=2010-04-04 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-05-12 |tarîxa-arşîvê=2010-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100404082637/http://search.barnesandnoble.com/Economy-of-Renaissance-Florence/Richard-A-Goldthwaite/e/9780801889820 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê gelek akademîsyenan ve&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tag/firenze-del-rinascimento/ |sernav=firenze-del-rinascimento: documenti, foto e citazioni nell'Enciclopedia Treccani |malper=www.treccani.it |tarîxa-gihiştinê=2023-05-12 }}&lt;/ref&gt; wekî cihê jidayikbûna [[Ronesans]]ê tê dîtin û bûye navendeke sereke ya [[huner]]î, [[çand]]î, bazirganî, [[Siyaset|siyasî]], aborî û darayî. Di vê demê de, Firenze bandorek mezin li ser Îtalya, Ewropa û derveyî wê hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Florence |sernav=Florence {{!}} Italy, History, Geography, &amp; Culture {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-12 }}&lt;/ref&gt; Dîroka wê ya siyasî ya tevlihev, serdemên serweriya [[malbata Medici]] ya bi hêz û gelek [[şoreş]]ên [[Dîn|olî]] û [[komar]]î vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/renaissanceflore00bruc_0 |sernav=Renaissance Florence |paşnav=Brucker |pêşnav=Gene A. dn |tarîx=1969 |weşanger=New York, Wiley |kesên-din=Internet Archive }}&lt;/ref&gt; Ji sala [[1865]]an heta sala [[1871]]an bajar wekî paytexta [[Keyaniya Îtalyayê]] xizmet kir. Zaravayê Firenzî bingeha [[Zimanê îtalî|îtaliya standard]] pêk tîne û ji ber prestîja [[şaheser]]ên wek [[Dante Alighieri]], [[Petrarch]], [[Giovanni Boccaccio]], [[Niccolò Machiavelli]] û [[Francesco Guicciardini]], zarava li seranserê Îtalyayê bû zimanê çandê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/storia-della-lingua_(Enciclopedia-dell%27Italiano) |sernav=storia della lingua in &quot;Enciclopedia dell'Italiano&quot; |malper=www.treccani.it |ziman=it-IT |tarîxa-gihiştinê=2023-05-12 }}&lt;/ref&gt;

Bajar her sal bi mîlyonan [[Geştyarî|geştyaran]] dikişîne û [[UNESCO]] di sala [[1982]]an de navenda dîrokî ya Firenze wekî [[Kelepora Cîhanê|Mîrateya Cîhanê]] îlan kir. Li bajêr gelek [[muze]] û [[Galerî|galeriyên]] hunerî jî hene, wek [[Galeriya Uffizi]] û [[Palazzo Pitti]], û hîn jî di warên huner, çand û siyasetê de bandorek heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,822094,00.html |sernav=FASHION: Italy's Renaissance - TIME |tarîx=2010-11-25 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-05-12 |tarîxa-arşîvê=2013-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130827080553/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,822094,00.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji ber mîrata hunerî û mîmarî ya Firenze, kovara [[Forbes (kovar)|Forbes]] ew di sala [[2010]]an de wekî bajarê herî bedew ê cîhanê destnîşan kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/2010/01/22/paris-london-travel-lifestyle-travel-tourism-new-york-top-ten-cities.html |sernav=World's Most Beautiful Cities |malper=Forbes |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-12 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Bajar-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên îtalyayê]]
[[Kategorî:Bajar û bajarokên Toskanayê]]
[[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:59 b.z.]]</text>
      <sha1>jqiu8au9zh5w4fwg9nra9bghvscj6g9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093804</id>
      <parentid>2093803</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- bê çavkanî</comment>
      <origin>2093804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4527" sha1="57eww7xyd4omg6wyt6j227vk5zgh2lp" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Firenze''' (bi navê '''Florens'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=20:1}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, {{langx|it|Firenze}} {{IPA-it|fiˈrɛntse}}) [[bajar]]ekî [[Îtalya]]yê ye ku serbajarê herêma [[Toskana]] li Îtalya navendî ye û bi nifûsa 360.930 kesan (2023) bajarê herî qelebalixê herêma Toskanayê ye. Hêjmara nifûsa herêma metropolê digihêje 984.991 kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B |sernav=Bilancio demografico mensile |malper=demo.istat.it |tarîxa-gihiştinê=2023-05-12 }}&lt;/ref&gt;

Firenze di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navendeke [[bazirganî]] û [[aborî]] ya [[Ewropa]]yê, û di heman demê de yek ji bajarên herî dewlemend ên wê serdemê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://search.barnesandnoble.com/Economy-of-Renaissance-Florence/Richard-A-Goldthwaite/e/9780801889820 |sernav=Economy of Renaissance Florence, Richard A. Goldthwaite, Book - Barnes &amp; Noble |tarîx=2010-04-04 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-05-12 |tarîxa-arşîvê=2010-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100404082637/http://search.barnesandnoble.com/Economy-of-Renaissance-Florence/Richard-A-Goldthwaite/e/9780801889820 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê gelek akademîsyenan ve&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tag/firenze-del-rinascimento/ |sernav=firenze-del-rinascimento: documenti, foto e citazioni nell'Enciclopedia Treccani |malper=www.treccani.it |tarîxa-gihiştinê=2023-05-12 }}&lt;/ref&gt; wekî cihê jidayikbûna [[Ronesans]]ê tê dîtin û bûye navendeke sereke ya [[huner]]î, [[çand]]î, bazirganî, [[Siyaset|siyasî]], aborî û darayî. Di vê demê de, Firenze bandorek mezin li ser Îtalya, Ewropa û derveyî wê hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Florence |sernav=Florence {{!}} Italy, History, Geography, &amp; Culture {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-12 }}&lt;/ref&gt; Dîroka wê ya siyasî ya tevlihev, serdemên serweriya [[malbata Medici]] ya bi hêz û gelek [[şoreş]]ên [[Dîn|olî]] û [[komar]]î vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/renaissanceflore00bruc_0 |sernav=Renaissance Florence |paşnav=Brucker |pêşnav=Gene A. dn |tarîx=1969 |weşanger=New York, Wiley |kesên-din=Internet Archive }}&lt;/ref&gt; Ji sala [[1865]]an heta sala [[1871]]an bajar wekî paytexta [[Keyaniya Îtalyayê]] xizmet kir. Zaravayê Firenzî bingeha [[Zimanê îtalî|îtaliya standard]] pêk tîne û ji ber prestîja [[şaheser]]ên wek [[Dante Alighieri]], [[Petrarch]], [[Giovanni Boccaccio]], [[Niccolò Machiavelli]] û [[Francesco Guicciardini]], zarava li seranserê Îtalyayê bû zimanê çandê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/storia-della-lingua_(Enciclopedia-dell%27Italiano) |sernav=storia della lingua in &quot;Enciclopedia dell'Italiano&quot; |malper=www.treccani.it |ziman=it-IT |tarîxa-gihiştinê=2023-05-12 }}&lt;/ref&gt;

Bajar her sal bi mîlyonan [[Geştyarî|geştyaran]] dikişîne û [[UNESCO]] di sala [[1982]]an de navenda dîrokî ya Firenze wekî [[Kelepora Cîhanê|Mîrateya Cîhanê]] îlan kir. Li bajêr gelek [[muze]] û [[Galerî|galeriyên]] hunerî jî hene, wek [[Galeriya Uffizi]] û [[Palazzo Pitti]], û hîn jî di warên huner, çand û siyasetê de bandorek heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,822094,00.html |sernav=FASHION: Italy's Renaissance - TIME |tarîx=2010-11-25 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-05-12 |tarîxa-arşîvê=2013-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130827080553/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,822094,00.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji ber mîrata hunerî û mîmarî ya Firenze, kovara [[Forbes (kovar)|Forbes]] ew di sala [[2010]]an de wekî bajarê herî bedew ê cîhanê destnîşan kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/2010/01/22/paris-london-travel-lifestyle-travel-tourism-new-york-top-ten-cities.html |sernav=World's Most Beautiful Cities |malper=Forbes |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-12 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Bajar-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên îtalyayê]]
[[Kategorî:Bajar û bajarokên Toskanayê]]
[[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:59 b.z.]]</text>
      <sha1>57eww7xyd4omg6wyt6j227vk5zgh2lp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Guherto</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92841</id>
    <revision>
      <id>2093713</id>
      <parentid>2093689</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ Bersiv</comment>
      <origin>2093713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2846" sha1="k5ln9i5apkyf1m9msgl2t6vu3sl61ld" xml:space="preserve">__NOINDEX__

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], tu çawa yî, baş î şale? Min ji eserên te pir hez kir û lixwe pirs kir ku îhtîmal heye ku tu li vir çalaktir dibî? Ezê pir kêfxweş biya ma. Ez li her derê bikarhênerên nû ji bo pêşketina wîkîpediyaya me digerim, lê zor e ku meriv însanan kom bike ku bi dilxwazî, zaman û enerjiya xwe li ser wê platformê bişuxilin. Tu hatiye bîrê min, keseke ku bi salan li vir qeyd e. 


Sewa cewabekî ez kêfxweş im. 


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:05, 27 tebax 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mala te ava ji bo xeberên te yî xweş. Ev hinek roj e bi tiştên dî re mijûl bûm ji ber wê min zû cewab neda. Ez li ser zimên dişuxilim lê ne zêde li vir, lê dixwazim hinekî bêhtir bişuxilim. Kêfa min hat ko tu jî qedr dide kurmanciya fesîh û rehet ko bi kelîmên ecêb ne dagirtî ye. Tu dixwazî werî komeke me yî civatê, civata li ser şuxilên zimên? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 18:56, 9 îlon 2026 (UTC)
::Sipas ji bo cewaba te @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]]. Ez jî bi kurmanciya rehet li vir xizmet dikim, lê ku ti kesek ne wê dîtinê ye, ew jî ji min re temam e. Gelek sipas ji bo cewaba te yê xweş. Tecrubeya min pir li ser şuxilên zimên tune ye û aniha ez bi giranî ji bo nivîsandina gotaran û pêşxistina wîkîpediyaya kurdî bo asteke bilind pir eleqedar im, gelek sipas ji bo pirsê te, ew ji min re pir biqîmet e. Ku tu ji bo nivîsandina gotaran pirtir plan dikî ez û bikarhênerên din jî pir şah biya ne. Min berê jî got ku min gotarên te dîtî û fikra ku tu bêtir çêbikî li vir pêşxistineke mezin biya. Gelek sipas dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:26, 10 îlon 2026 (UTC)
::P.S: Mîna ku tu zanî jî, li vir pir bikarhênerên çalak tune ne, ji ber wê jî her tişt hinek yawaş pêşvê diçe. Bikarhênerekî çalak, têne yek pirtir, ê tesîreke mezin li vir bike. Dibe ku em karibin ku gelek gotarên şitil li ser rewşeke baş bikin, û 100.000 gotaran li vir jî bigihînin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:29, 10 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Yanî tu naxwazî werî koma civatê? Em behsa wîkiyê jî dikin, û ti şert ser endaman nînin. Ez dixwazim bêhtir binivîsînim lê nizanim li ser çi binivîsînim, belkî hinekî li ser teknolojiyê binivîsînim heke ne zêde zehmet be yek bi kurmancî behsa wan tiştan bike. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 16:30, 10 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>k5ln9i5apkyf1m9msgl2t6vu3sl61ld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093718</id>
      <parentid>2093713</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T17:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ Bersiv</comment>
      <origin>2093718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3152" sha1="e0m44f5navrrjpnoq8p6iojoj9fa865" xml:space="preserve">__NOINDEX__

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], tu çawa yî, baş î şale? Min ji eserên te pir hez kir û lixwe pirs kir ku îhtîmal heye ku tu li vir çalaktir dibî? Ezê pir kêfxweş biya ma. Ez li her derê bikarhênerên nû ji bo pêşketina wîkîpediyaya me digerim, lê zor e ku meriv însanan kom bike ku bi dilxwazî, zaman û enerjiya xwe li ser wê platformê bişuxilin. Tu hatiye bîrê min, keseke ku bi salan li vir qeyd e. 


Sewa cewabekî ez kêfxweş im. 


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:05, 27 tebax 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mala te ava ji bo xeberên te yî xweş. Ev hinek roj e bi tiştên dî re mijûl bûm ji ber wê min zû cewab neda. Ez li ser zimên dişuxilim lê ne zêde li vir, lê dixwazim hinekî bêhtir bişuxilim. Kêfa min hat ko tu jî qedr dide kurmanciya fesîh û rehet ko bi kelîmên ecêb ne dagirtî ye. Tu dixwazî werî komeke me yî civatê, civata li ser şuxilên zimên? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 18:56, 9 îlon 2026 (UTC)
::Sipas ji bo cewaba te @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]]. Ez jî bi kurmanciya rehet li vir xizmet dikim, lê ku ti kesek ne wê dîtinê ye, ew jî ji min re temam e. Gelek sipas ji bo cewaba te yê xweş. Tecrubeya min pir li ser şuxilên zimên tune ye û aniha ez bi giranî ji bo nivîsandina gotaran û pêşxistina wîkîpediyaya kurdî bo asteke bilind pir eleqedar im, gelek sipas ji bo pirsê te, ew ji min re pir biqîmet e. Ku tu ji bo nivîsandina gotaran pirtir plan dikî ez û bikarhênerên din jî pir şah biya ne. Min berê jî got ku min gotarên te dîtî û fikra ku tu bêtir çêbikî li vir pêşxistineke mezin biya. Gelek sipas dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:26, 10 îlon 2026 (UTC)
::P.S: Mîna ku tu zanî jî, li vir pir bikarhênerên çalak tune ne, ji ber wê jî her tişt hinek yawaş pêşvê diçe. Bikarhênerekî çalak, têne yek pirtir, ê tesîreke mezin li vir bike. Dibe ku em karibin ku gelek gotarên şitil li ser rewşeke baş bikin, û 100.000 gotaran li vir jî bigihînin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:29, 10 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Yanî tu naxwazî werî koma civatê? Em behsa wîkiyê jî dikin, û ti şert ser endaman nînin. Ez dixwazim bêhtir binivîsînim lê nizanim li ser çi binivîsînim, belkî hinekî li ser teknolojiyê binivîsînim heke ne zêde zehmet be yek bi kurmancî behsa wan tiştan bike. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 16:30, 10 îlon 2026 (UTC)
::::Silav Guherto, çima hûn qala wîkiyê li ser Wîkîpediyayê nakin û bikarhênerên din li ser platformeke din dawet dikin? Tiştên vitira pirr nayê xweşiya min, wekî &quot;''lobbying''&quot; xuya dike... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 17:23, 10 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>e0m44f5navrrjpnoq8p6iojoj9fa865</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093722</id>
      <parentid>2093718</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ Bersiv</comment>
      <origin>2093722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3932" sha1="ofhijm2r52t7fheiqt4sute68ntwdku" xml:space="preserve">__NOINDEX__

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], tu çawa yî, baş î şale? Min ji eserên te pir hez kir û lixwe pirs kir ku îhtîmal heye ku tu li vir çalaktir dibî? Ezê pir kêfxweş biya ma. Ez li her derê bikarhênerên nû ji bo pêşketina wîkîpediyaya me digerim, lê zor e ku meriv însanan kom bike ku bi dilxwazî, zaman û enerjiya xwe li ser wê platformê bişuxilin. Tu hatiye bîrê min, keseke ku bi salan li vir qeyd e. 


Sewa cewabekî ez kêfxweş im. 


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:05, 27 tebax 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mala te ava ji bo xeberên te yî xweş. Ev hinek roj e bi tiştên dî re mijûl bûm ji ber wê min zû cewab neda. Ez li ser zimên dişuxilim lê ne zêde li vir, lê dixwazim hinekî bêhtir bişuxilim. Kêfa min hat ko tu jî qedr dide kurmanciya fesîh û rehet ko bi kelîmên ecêb ne dagirtî ye. Tu dixwazî werî komeke me yî civatê, civata li ser şuxilên zimên? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 18:56, 9 îlon 2026 (UTC)
::Sipas ji bo cewaba te @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]]. Ez jî bi kurmanciya rehet li vir xizmet dikim, lê ku ti kesek ne wê dîtinê ye, ew jî ji min re temam e. Gelek sipas ji bo cewaba te yê xweş. Tecrubeya min pir li ser şuxilên zimên tune ye û aniha ez bi giranî ji bo nivîsandina gotaran û pêşxistina wîkîpediyaya kurdî bo asteke bilind pir eleqedar im, gelek sipas ji bo pirsê te, ew ji min re pir biqîmet e. Ku tu ji bo nivîsandina gotaran pirtir plan dikî ez û bikarhênerên din jî pir şah biya ne. Min berê jî got ku min gotarên te dîtî û fikra ku tu bêtir çêbikî li vir pêşxistineke mezin biya. Gelek sipas dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:26, 10 îlon 2026 (UTC)
::P.S: Mîna ku tu zanî jî, li vir pir bikarhênerên çalak tune ne, ji ber wê jî her tişt hinek yawaş pêşvê diçe. Bikarhênerekî çalak, têne yek pirtir, ê tesîreke mezin li vir bike. Dibe ku em karibin ku gelek gotarên şitil li ser rewşeke baş bikin, û 100.000 gotaran li vir jî bigihînin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:29, 10 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Yanî tu naxwazî werî koma civatê? Em behsa wîkiyê jî dikin, û ti şert ser endaman nînin. Ez dixwazim bêhtir binivîsînim lê nizanim li ser çi binivîsînim, belkî hinekî li ser teknolojiyê binivîsînim heke ne zêde zehmet be yek bi kurmancî behsa wan tiştan bike. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 16:30, 10 îlon 2026 (UTC)
::::Silav Guherto, çima hûn qala wîkiyê li ser Wîkîpediyayê nakin û bikarhênerên din li ser platformeke din dawet dikin? Tiştên vitira pirr nayê xweşiya min, wekî &quot;''lobbying''&quot; xuya dike... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 17:23, 10 îlon 2026 (UTC)
:::::Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], ev minaqeşe di neqeba min û Kurê Acemî de ye, ne minaqeşeke &quot;public&quot; e û me behsa te nekiriye, nizanim te çima xwe lê zêde kiriye - bi xêra xwe heke pirseke te hebe tu cara were karî meseleke nû li rûpelê çêkî. Û ew ne &quot;platform&quot;eke dî ye, tenê chat e, ji bo civatê. Tu bixwazî, tu jî karî werî. Komeke chatê li ser meseleyên wîkiyê heye.
:::::&quot;çima hûn qala wîkiyê li ser Wîkîpediyayê nakin&quot;: Em dikin çawa nakin, lê cira vê ne xweş e. Yek nikare zû bi hev re biştexile, nikare sûretan û vîdyoyan bişîne. Rûpelên &quot;gotûbêj&quot;ê ên wîkiyê weke forûman in, ne weke chatan in. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 18:30, 10 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ofhijm2r52t7fheiqt4sute68ntwdku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093724</id>
      <parentid>2093722</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T19:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ Bersiv</comment>
      <origin>2093724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4190" sha1="69afmnmhkn5zbb4y37nocbgrqzrn0dq" xml:space="preserve">__NOINDEX__

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], tu çawa yî, baş î şale? Min ji eserên te pir hez kir û lixwe pirs kir ku îhtîmal heye ku tu li vir çalaktir dibî? Ezê pir kêfxweş biya ma. Ez li her derê bikarhênerên nû ji bo pêşketina wîkîpediyaya me digerim, lê zor e ku meriv însanan kom bike ku bi dilxwazî, zaman û enerjiya xwe li ser wê platformê bişuxilin. Tu hatiye bîrê min, keseke ku bi salan li vir qeyd e. 


Sewa cewabekî ez kêfxweş im. 


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:05, 27 tebax 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mala te ava ji bo xeberên te yî xweş. Ev hinek roj e bi tiştên dî re mijûl bûm ji ber wê min zû cewab neda. Ez li ser zimên dişuxilim lê ne zêde li vir, lê dixwazim hinekî bêhtir bişuxilim. Kêfa min hat ko tu jî qedr dide kurmanciya fesîh û rehet ko bi kelîmên ecêb ne dagirtî ye. Tu dixwazî werî komeke me yî civatê, civata li ser şuxilên zimên? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 18:56, 9 îlon 2026 (UTC)
::Sipas ji bo cewaba te @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]]. Ez jî bi kurmanciya rehet li vir xizmet dikim, lê ku ti kesek ne wê dîtinê ye, ew jî ji min re temam e. Gelek sipas ji bo cewaba te yê xweş. Tecrubeya min pir li ser şuxilên zimên tune ye û aniha ez bi giranî ji bo nivîsandina gotaran û pêşxistina wîkîpediyaya kurdî bo asteke bilind pir eleqedar im, gelek sipas ji bo pirsê te, ew ji min re pir biqîmet e. Ku tu ji bo nivîsandina gotaran pirtir plan dikî ez û bikarhênerên din jî pir şah biya ne. Min berê jî got ku min gotarên te dîtî û fikra ku tu bêtir çêbikî li vir pêşxistineke mezin biya. Gelek sipas dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:26, 10 îlon 2026 (UTC)
::P.S: Mîna ku tu zanî jî, li vir pir bikarhênerên çalak tune ne, ji ber wê jî her tişt hinek yawaş pêşvê diçe. Bikarhênerekî çalak, têne yek pirtir, ê tesîreke mezin li vir bike. Dibe ku em karibin ku gelek gotarên şitil li ser rewşeke baş bikin, û 100.000 gotaran li vir jî bigihînin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:29, 10 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Yanî tu naxwazî werî koma civatê? Em behsa wîkiyê jî dikin, û ti şert ser endaman nînin. Ez dixwazim bêhtir binivîsînim lê nizanim li ser çi binivîsînim, belkî hinekî li ser teknolojiyê binivîsînim heke ne zêde zehmet be yek bi kurmancî behsa wan tiştan bike. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 16:30, 10 îlon 2026 (UTC)
::::Silav Guherto, çima hûn qala wîkiyê li ser Wîkîpediyayê nakin û bikarhênerên din li ser platformeke din dawet dikin? Tiştên vitira pirr nayê xweşiya min, wekî &quot;''lobbying''&quot; xuya dike... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 17:23, 10 îlon 2026 (UTC)
:::::Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], ev minaqeşe di neqeba min û Kurê Acemî de ye, ne minaqeşeke &quot;public&quot; e û me behsa te nekiriye, nizanim te çima xwe lê zêde kiriye - bi xêra xwe heke pirseke te hebe tu cara were karî meseleke nû li rûpelê çêkî. Û ew ne &quot;platform&quot;eke dî ye, tenê chat e, ji bo civatê. Tu bixwazî, tu jî karî werî. Komeke chatê li ser meseleyên wîkiyê heye.
:::::&quot;çima hûn qala wîkiyê li ser Wîkîpediyayê nakin&quot;: Em dikin çawa nakin, lê cira vê ne xweş e. Yek nikare zû bi hev re biştexile, nikare sûretan û vîdyoyan bişîne. Rûpelên &quot;gotûbêj&quot;ê ên wîkiyê weke forûman in, ne weke chatan in. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 18:30, 10 îlon 2026 (UTC)
::::::Ku ez bi xêr im ezê hez bikim ku bêm endama wê koma chatê. Dibe ku ezê pir tiştan di derbarê zimên de jî bêtir hu bim.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:43, 10 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>69afmnmhkn5zbb4y37nocbgrqzrn0dq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093727</id>
      <parentid>2093724</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T21:13:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ Bersiv</comment>
      <origin>2093727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4378" sha1="tlp35c2e1ra9hbxkfo539gjbs996592" xml:space="preserve">__NOINDEX__

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], tu çawa yî, baş î şale? Min ji eserên te pir hez kir û lixwe pirs kir ku îhtîmal heye ku tu li vir çalaktir dibî? Ezê pir kêfxweş biya ma. Ez li her derê bikarhênerên nû ji bo pêşketina wîkîpediyaya me digerim, lê zor e ku meriv însanan kom bike ku bi dilxwazî, zaman û enerjiya xwe li ser wê platformê bişuxilin. Tu hatiye bîrê min, keseke ku bi salan li vir qeyd e. 


Sewa cewabekî ez kêfxweş im. 


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:05, 27 tebax 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mala te ava ji bo xeberên te yî xweş. Ev hinek roj e bi tiştên dî re mijûl bûm ji ber wê min zû cewab neda. Ez li ser zimên dişuxilim lê ne zêde li vir, lê dixwazim hinekî bêhtir bişuxilim. Kêfa min hat ko tu jî qedr dide kurmanciya fesîh û rehet ko bi kelîmên ecêb ne dagirtî ye. Tu dixwazî werî komeke me yî civatê, civata li ser şuxilên zimên? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 18:56, 9 îlon 2026 (UTC)
::Sipas ji bo cewaba te @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]]. Ez jî bi kurmanciya rehet li vir xizmet dikim, lê ku ti kesek ne wê dîtinê ye, ew jî ji min re temam e. Gelek sipas ji bo cewaba te yê xweş. Tecrubeya min pir li ser şuxilên zimên tune ye û aniha ez bi giranî ji bo nivîsandina gotaran û pêşxistina wîkîpediyaya kurdî bo asteke bilind pir eleqedar im, gelek sipas ji bo pirsê te, ew ji min re pir biqîmet e. Ku tu ji bo nivîsandina gotaran pirtir plan dikî ez û bikarhênerên din jî pir şah biya ne. Min berê jî got ku min gotarên te dîtî û fikra ku tu bêtir çêbikî li vir pêşxistineke mezin biya. Gelek sipas dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:26, 10 îlon 2026 (UTC)
::P.S: Mîna ku tu zanî jî, li vir pir bikarhênerên çalak tune ne, ji ber wê jî her tişt hinek yawaş pêşvê diçe. Bikarhênerekî çalak, têne yek pirtir, ê tesîreke mezin li vir bike. Dibe ku em karibin ku gelek gotarên şitil li ser rewşeke baş bikin, û 100.000 gotaran li vir jî bigihînin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:29, 10 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Yanî tu naxwazî werî koma civatê? Em behsa wîkiyê jî dikin, û ti şert ser endaman nînin. Ez dixwazim bêhtir binivîsînim lê nizanim li ser çi binivîsînim, belkî hinekî li ser teknolojiyê binivîsînim heke ne zêde zehmet be yek bi kurmancî behsa wan tiştan bike. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 16:30, 10 îlon 2026 (UTC)
::::Silav Guherto, çima hûn qala wîkiyê li ser Wîkîpediyayê nakin û bikarhênerên din li ser platformeke din dawet dikin? Tiştên vitira pirr nayê xweşiya min, wekî &quot;''lobbying''&quot; xuya dike... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 17:23, 10 îlon 2026 (UTC)
:::::Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], ev minaqeşe di neqeba min û Kurê Acemî de ye, ne minaqeşeke &quot;public&quot; e û me behsa te nekiriye, nizanim te çima xwe lê zêde kiriye - bi xêra xwe heke pirseke te hebe tu cara were karî meseleke nû li rûpelê çêkî. Û ew ne &quot;platform&quot;eke dî ye, tenê chat e, ji bo civatê. Tu bixwazî, tu jî karî werî. Komeke chatê li ser meseleyên wîkiyê heye.
:::::&quot;çima hûn qala wîkiyê li ser Wîkîpediyayê nakin&quot;: Em dikin çawa nakin, lê cira vê ne xweş e. Yek nikare zû bi hev re biştexile, nikare sûretan û vîdyoyan bişîne. Rûpelên &quot;gotûbêj&quot;ê ên wîkiyê weke forûman in, ne weke chatan in. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 18:30, 10 îlon 2026 (UTC)
::::::Ku ez bi xêr im ezê hez bikim ku bêm endama wê koma chatê. Dibe ku ezê pir tiştan di derbarê zimên de jî bêtir hu bim.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:43, 10 îlon 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Min ji te re e-poste şand. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 21:13, 10 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>tlp35c2e1ra9hbxkfo539gjbs996592</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093747</id>
      <parentid>2093727</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ Bersiv</comment>
      <origin>2093747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4568" sha1="80gidle3apbsosdl4pfv4vjpl2gy2yu" xml:space="preserve">__NOINDEX__

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], tu çawa yî, baş î şale? Min ji eserên te pir hez kir û lixwe pirs kir ku îhtîmal heye ku tu li vir çalaktir dibî? Ezê pir kêfxweş biya ma. Ez li her derê bikarhênerên nû ji bo pêşketina wîkîpediyaya me digerim, lê zor e ku meriv însanan kom bike ku bi dilxwazî, zaman û enerjiya xwe li ser wê platformê bişuxilin. Tu hatiye bîrê min, keseke ku bi salan li vir qeyd e. 


Sewa cewabekî ez kêfxweş im. 


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:05, 27 tebax 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mala te ava ji bo xeberên te yî xweş. Ev hinek roj e bi tiştên dî re mijûl bûm ji ber wê min zû cewab neda. Ez li ser zimên dişuxilim lê ne zêde li vir, lê dixwazim hinekî bêhtir bişuxilim. Kêfa min hat ko tu jî qedr dide kurmanciya fesîh û rehet ko bi kelîmên ecêb ne dagirtî ye. Tu dixwazî werî komeke me yî civatê, civata li ser şuxilên zimên? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 18:56, 9 îlon 2026 (UTC)
::Sipas ji bo cewaba te @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]]. Ez jî bi kurmanciya rehet li vir xizmet dikim, lê ku ti kesek ne wê dîtinê ye, ew jî ji min re temam e. Gelek sipas ji bo cewaba te yê xweş. Tecrubeya min pir li ser şuxilên zimên tune ye û aniha ez bi giranî ji bo nivîsandina gotaran û pêşxistina wîkîpediyaya kurdî bo asteke bilind pir eleqedar im, gelek sipas ji bo pirsê te, ew ji min re pir biqîmet e. Ku tu ji bo nivîsandina gotaran pirtir plan dikî ez û bikarhênerên din jî pir şah biya ne. Min berê jî got ku min gotarên te dîtî û fikra ku tu bêtir çêbikî li vir pêşxistineke mezin biya. Gelek sipas dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:26, 10 îlon 2026 (UTC)
::P.S: Mîna ku tu zanî jî, li vir pir bikarhênerên çalak tune ne, ji ber wê jî her tişt hinek yawaş pêşvê diçe. Bikarhênerekî çalak, têne yek pirtir, ê tesîreke mezin li vir bike. Dibe ku em karibin ku gelek gotarên şitil li ser rewşeke baş bikin, û 100.000 gotaran li vir jî bigihînin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:29, 10 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Yanî tu naxwazî werî koma civatê? Em behsa wîkiyê jî dikin, û ti şert ser endaman nînin. Ez dixwazim bêhtir binivîsînim lê nizanim li ser çi binivîsînim, belkî hinekî li ser teknolojiyê binivîsînim heke ne zêde zehmet be yek bi kurmancî behsa wan tiştan bike. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 16:30, 10 îlon 2026 (UTC)
::::Silav Guherto, çima hûn qala wîkiyê li ser Wîkîpediyayê nakin û bikarhênerên din li ser platformeke din dawet dikin? Tiştên vitira pirr nayê xweşiya min, wekî &quot;''lobbying''&quot; xuya dike... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 17:23, 10 îlon 2026 (UTC)
:::::Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], ev minaqeşe di neqeba min û Kurê Acemî de ye, ne minaqeşeke &quot;public&quot; e û me behsa te nekiriye, nizanim te çima xwe lê zêde kiriye - bi xêra xwe heke pirseke te hebe tu cara were karî meseleke nû li rûpelê çêkî. Û ew ne &quot;platform&quot;eke dî ye, tenê chat e, ji bo civatê. Tu bixwazî, tu jî karî werî. Komeke chatê li ser meseleyên wîkiyê heye.
:::::&quot;çima hûn qala wîkiyê li ser Wîkîpediyayê nakin&quot;: Em dikin çawa nakin, lê cira vê ne xweş e. Yek nikare zû bi hev re biştexile, nikare sûretan û vîdyoyan bişîne. Rûpelên &quot;gotûbêj&quot;ê ên wîkiyê weke forûman in, ne weke chatan in. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 18:30, 10 îlon 2026 (UTC)
::::::Ku ez bi xêr im ezê hez bikim ku bêm endama wê koma chatê. Dibe ku ezê pir tiştan di derbarê zimên de jî bêtir hu bim.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:43, 10 îlon 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Min ji te re e-poste şand. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 21:13, 10 îlon 2026 (UTC)
::::::::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], sipas, ez niha tevlîbûm. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 04:31, 11 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>80gidle3apbsosdl4pfv4vjpl2gy2yu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Îlheqkirina Krîmê ji aliyê Federasyona Rûsyayê ve</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132692</id>
    <revision>
      <id>2093710</id>
      <parentid>1951490</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2093710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15671" sha1="nkg636qn7y10yx7m7qrgmme0pmyxab4" xml:space="preserve">{{Kêm|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| wêne               = Putin with Vladimir Konstantinov, Sergey Aksyonov and Alexey Chaly 4.jpeg
| sernavê_wêne       = Serokkomarê rûs Vladîmîr Putîn di 18ê adara 2014an de peyama tevîkirina Krîmê bi rêvebirên rûsperest ên Krîmê [[Sergey Aksyonov]] û [[Vladîmîr Konstantînov]] û [[Aleksey Çaliy]] re îmze dike.
}}
[[Wêne:Отряд_самообороны_Крыма_с_щитами_раскрашенными_в_цвета_флага_республики_Крым_охраняют_памятник_Ленина.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/%D0%9E%D1%82%D1%80%D1%8F%D0%B4_%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B0_%D1%81_%D1%89%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8_%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%B2_%D1%86%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D1%84%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%BE%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8F%D1%8E%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0.jpg/220px-thumbnail.jpg|thumb|Alîgirên Rûsyayê, 2 adar 2014]]

[[Wêne:Pro-Ukrainian_demonstration_in_Simferopol,_2014.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Pro-Ukrainian_demonstration_in_Simferopol%2C_2014.jpg/220px-Pro-Ukrainian_demonstration_in_Simferopol%2C_2014.jpg|thumb| Xwepêşandanek Ûkraynayî li [[Simferopol]] (Ala Ûkrayna li milê çepê, ala Tatarên Krîmê li rastê) di dema destwerdana leşkerî ya Rûsyayê de li Krîmê, 9 adar 2014]]

'''Îlheqkirina Krîmê ji aliyê Federasyona Rûsyayê ve''', ev bûyer e ku di mehên sibat û adara 2014an de qewimî, ku [[Rûsya]]yê [[Krîm (nîvgirav)|nîvgirava Krîmê]] ya [[Ûkrayna]]yê dagir kir û pişt re bi xwe ve girê da. Ev bûyer piştî [[Şoreşa Rûmetê]] li [[qada Maydanê]] li [[Kyîv]]a paytexta Ûkraynayê pêk hat.

== Pêşveçûyîna bûyeran ==
Bûyerên li [[Kyîv]]ê serokê Ûkraynayê [[Viktor Yanukovych]] ji kar dûr xist, ku li dijî [[Yekem hikûmeta Yatsenyuk|hikûmeta nû ya Ûkraynayê]] [[Demjimêra krîza Kirimê ya 2014-an|xwenîşandan]] pêk anîn. Di heman demê de, serokê Rûsyayê [[Vladîmîr Putîn|Vladîmîr Pûtîn]] bi serokên servîsên ewlehiyê re behsa bûyerên Ûkraynayê kir û daxuyaniya &quot;em ji bo vegerandina Krîmê ji Rûsyayê re dest bi xebatê bikin&quot; anî ziman. Di 27ê sibatê de, [[Zilamên kesk ên piçûk (Şerê Rûs-Ukrayna)|leşkerên Rûsyayê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.ft.com/content/41873ed2-cb60-11e4-8ad9-00144feab7de |sernav=Putin was ready to put nuclear weapons on alert in Crimea crisis |paşnav=Weaver |pêşnav=Courtney |tarîx=2015-03-15 |malper=[[Financial Times]] |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://archive.today/20210211231429/https://www.ft.com/content/41873ed2-cb60-11e4-8ad9-00144feab7de |roja-arşîvê=11 sibat 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-01-23 }}&lt;/ref&gt; cihên stratejîk li seranserê Krîmê girtin.&lt;ref name=&quot;time1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://time.com/19097/putin-crimea-russia-ukraine-aksyonov/ |sernav=Putin's Man in Crimea Is Ukraine's Worst Nightmare |paşnav=Simon Shuster |tarîx=10 adar 2014 |malper=Time |roja-gihiştinê=8 adar 2015 |jêgirtin=Before dawn on Feb.&amp;nbsp;27, at least two dozen heavily armed men stormed the Crimean parliament building and the nearby headquarters of the regional government, bringing with them a cache of assault rifles and rocket propelled grenades. A few hours later, Aksyonov walked into the parliament and, after a brief round of talks with the gunmen, began to gather a quorum of the chamber's lawmakers. |roja-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328085629/https://time.com/19097/putin-crimea-russia-ukraine-aksyonov/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://reuters.com/article/ukraine-crisis-russia-aksyonov-idINL6N0M93AH20140313 |sernav=RPT-INSIGHT-How the separatists delivered Crimea to Moscow |paşnav=De Carbonnel |pêşnav=Alissa |tarîx=13 adar 2014 |malper=[[Reuters]] |roja-gihiştinê=8 adar 2015 |jêgirtin=Only a week after gunmen planted the Russian flag on the local parliament, Aksyonov and his allies held another vote and declared parliament was appealing to Putin to annex Crimea }}&lt;/ref&gt; Ev bû sedema hikûmeta [[Sergey Aksyonov|Aksyonov]] ya alîgirê Rûsyayê li Krîmê bên damezrandin, ku [[2014 Referandûma statuya Kirimê|referandûma statuya Krîmê]] û di 16ê adara 2014an de serxwebûna Krîmê bên ragihandin. &lt;ref name=&quot;Washington Post&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/news/volokh-conspiracy/wp/2014/05/06/russian-government-agency-reveals-fraudulent-nature-of-the-crimean-referendum-results/ |sernav=Russian government agency reveals fraudulent nature of the Crimean referendum results |paşnav=Ilya Somin |tarîx=6 gulan 2014 |malper=The Washington Post }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;zakon&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/891-18 |tarîx=15 adar 2014 |malper=Verkhovna Rada of Ukraine |ziman=uk |skrîpta-sernav=uk:Про дострокове припинення повноважень Верховної Ради Автономної Республіки Крим |tercimeya-sernav=On the dissolution of the Verkhovna Rada of the Autonomous Republic of Crimea }}&lt;/ref&gt; Tevî ku Rûsyayê di destpêkê de îdîa kir, artêşa wan beşdarî bûyeran nebûye, &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-lavrov-spain-idUSBREA240NF20140305 |sernav=Russia says cannot order Crimean 'self-defense' units back to base. |paşnav=Baczynska |pêşnav=Gabriela |paşnav2=Toyer |pêşnav2=Julien |tarîx=2014-03-05 |paşnavê-edîtor=Gutterman |pêşnavê-edîtor=Steve |malper=[[Reuters]] }}&lt;/ref&gt; Pûtîn paşê qebûl kir ku leşker hatine bicîh kirin û &quot;li pişt hêzên xweparastinê yên Krîmê bisekinin&quot;. &lt;ref name=&quot;revea&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-31796226 |sernav=Putin reveals secrets of Russia's Crimea takeover plot |tarîx=9 adar 2015 |malper=BBC News |roja-gihiştinê=9 adar 2015 }}&lt;/ref&gt; Rûsyayê di 18ê adara 2014an de bi awayekî fermî Krîmû tevlî Rûsyayê kir. &lt;ref name=&quot;GovNo&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.regjeringen.no/en/aktuelt/crimea_annexion/id2593565/ |sernav=Four years since Russia's illegal annexation of Crimea |tarîx=14 adar 2018 |malper=[[Government.no]] |roja-gihiştinê=28 adar 2019 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;revea&quot; /&gt;

Piştî pêvekirinê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uawarexplained.com/annexation-of-crimea/?version=sixty-minutes |sernav=Annexation of Crimea |tarîx=2022-03-29 |malper=UaWarExplained.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-03-29 |roja-arşîvê=2022-06-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220606022116/https://www.uawarexplained.com/annexation-of-crimea/?version=sixty-minutes |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Rûsyayê hebûna xwe ya leşkerî li nîvgiravê zêde kir û gefên [[Rûsya û çekên komkujî|nukleerî]] kir da ku statuya nû ya li ser erdê saxlem bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2014/07/russia-threatens-nuclear-strikes-over-crimea/ |sernav=&quot;Russia Threatens Nuclear Strikes Over Crimea&quot; |tarîx=11 tîrmeh 2014 |weşanger=[[The Diplomat]] |roja-gihiştinê=22 îlon 2021 }}&lt;/ref&gt;

Ûkrayna û [[Bertekên navneteweyî yên li ser dagirkirina Kirimê ji aliyê Federasyona Rûsyayê ve|gelek welatên din]] ev pêvekişîn şermezar kirin û wekî binpêkirina [[Dadweriya navneteweyî|qanûnên navneteweyî]] û peymanên Rûsyayê yên parastina [[Yekitiya erdî|yekparçeya axa]] Ûkraynayê nirxandin. Pêvekirin bû sedema endamên [[G8]] yên wê demê Rûsya ji komê rawestandin &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/russia-temporarily-kicked-out-of-g8-club-of-rich-countries-2014-3 |sernav=Russia Temporarily Kicked Out of G8 Club of Rich Countries |paşnav=Bruno Waterfield |paşnav2=Peter Dominiczak |tarîx=24 adar 2014 |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=8 adar 2015 |paşnav3=David Blair |paşnav4=The Daily Telegraph }}&lt;/ref&gt; û [[Di dema krîza Ukraynayê de cezayên navneteweyî|sizayan danin]]. Civata [[Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî|Giştî ya Neteweyên Yekbûyî]] jî referandum û îlhaqê red kir, [[Biryarname 68/262 Civîne Giştî ya Neteweyên Yekbûyî|biryara]] &quot;yekparçebûna axa Ûkraynayê di nav sînorên navneteweyî de naskirî&quot; erê dike, pejirandin. &lt;ref name=&quot;CCTV UNR C=U&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://english.cntv.cn/2014/03/28/ARTI1395947928472439.shtml |sernav=UN General Assembly adopts resolution affirming Ukraine's territorial integrity |tarîx=28 adar 2014 |weşanger=[[China Central Television]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180304200543/http://english.cntv.cn/2014/03/28/ARTI1395947928472439.shtml |roja-arşîvê=4 adar 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=8 adar 2015 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;UN_A_RES_68_262&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/a_res_68_262.pdf |sernav=United Nations A/RES/68/262 General Assembly |tarîx=1 nîsan 2014 |weşanger=United Nations |roja-gihiştinê=24 nîsan 2014 }}&lt;/ref&gt;

Hikûmeta Rûsyayê dijbertiya etîketa &quot;pêvegirtinê&quot; kir, ku Pûtîn referandumê li gorî prensîba [[Mafê çarenûsê|xwerêvebirina]] gelan tevdigere, diparêze.&lt;ref name=&quot;Mike2014&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://news.yahoo.com/crimea-vote-joining-russia-moscow-wields-u-n-024050097--finance.html |sernav=Crimeans vote over 90 percent to quit Ukraine for Russia |paşnav=Mike Collett-White |paşnav2=Ronald Popeski |tarîx=16 adar 2014 |roja-gihiştinê=8 adar 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Boris N. Mamlyuk |tarîx=6 tîrmeh 2015 |sernav=The Ukraine Crisis, Cold War II, and International Law |kovar=The German Law Journal |ssrn=2627417 }}&lt;/ref&gt;

== Navlêkirinên bûyeran ==

=== Li Ûkraynayê ===
Li Ûkraynayê, pêvekirin wekî &quot;dagirkirina Demkî ya Komara Xweser a Krîmê û Sêwastopolê ji aliyê Rûsyayê ve&quot; tê zanîn ({{bi-uk|Тимчасова окупація Автономної Республіки Крим і Севастополя Росією}}), &quot;dagîrkirina neqanûnî ya Komara Xweser a Krîmê&quot;, &quot;hilweşandina Krîmê&quot; û &quot;dagirkirina Krîmê&quot;. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.president.gov.ua/documents/1172021-37533 |sernav=Указ Президента України «Про рішення Ради національної безпеки і оборони України від 11 березня 2021 року &quot;Про Стратегію деокупації та реінтеграції тимчасово окупованої території Автономної Республіки Крим та міста Севастополя&quot;» № 117/2021 |tarîx=24 adar 2021 |malper=Президента України |tercimeya-sernav=Decree of the President of Ukraine &quot;On the decision of the National Security and Defense Council of Ukraine of March 11, 2021&quot; On the Strategy of deoccupation and reintegration of the temporarily occupied territory of the Autonomous Republic of Crimea and the city of Sevastopol № 117/2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210324193718/https://www.president.gov.ua/documents/1172021-37533 |roja-arşîvê=24 adar 2021 |roja-gihiştinê=24 adar 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ua.usembassy.gov/seven-years-of-illegal-occupation-of-the-autonomous-republic-of-crimea/ |sernav=Seven Years of Illegal Occupation of the Autonomous Republic of Crimea |tarîx=4 adar 2021 |roja-gihiştinê=2022-10-01 |archive-date=2022-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306233350/https://ua.usembassy.gov/seven-years-of-illegal-occupation-of-the-autonomous-republic-of-crimea/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.army.mil/article/140557/the_fall_of_crimea_one_marines_story The Fall of Crimea: One Marine's Story] Jesse Granger 29 January 2015 ''www.army.mil'', accessed 27 February 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://khpg.org/pda/files/docs/index.php?id=1425046486 |sernav=Bitter Crimean Anniversary – Victims of Russian Annexation |malper=khpg.org }}&lt;/ref&gt;

=== Li Rûsyayê ===
Navên dagirkirina Krîmê hatine guherandin. Li Rûsyayê, wekî &quot;tevlîbûna Krîmê ji Federasyona&quot; Rûsyayê re tê zanîn (bi [[rûsî]]: &quot;vegera Krîmê&quot; û &quot;yekbûna Krîmê&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/25/n_6037281.shtml |sernav=Минобороны России учредило медаль &quot;За возвращение Крыма&quot; |tarîx=25 adar 2014 |weşanger=Gazeta.ru |ziman=ru |tercimeya-sernav=Ministry of Defense of Russia established a medal 'For the Return of Crimea' |roja-gihiştinê=30 tebax 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://osce.usmission.gov/right-of-reply-to-russia-seventh-anniversary-of-the-reunification-of-crimea-with-russia/ |sernav=Right of Reply to Russia - &quot;Seventh Anniversary of the Reunification of Crimea with Russia&quot; |tarîx=2021-03-18 |malper=U.S. Mission to the OSCE |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-02-27 |archive-date=2022-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220108063441/https://osce.usmission.gov/right-of-reply-to-russia-seventh-anniversary-of-the-reunification-of-crimea-with-russia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
{{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Xwendina bêhtir ==

* {{Jêder-kitêb |url=http://www.fiia.fi/fi/publication/588/fog_of_falsehood/ |sernav=Fog of Falsehood: Russian Strategy of Deception and the Conflict in Ukraine |xebat=Fiia Report |weşanger=Finnish Institute of International Affairs |sal=2016 |isbn=978-951-769-485-8 |paşnavê-edîtor=Pynnöniemi, Katri |series=FIIA Report, 45 |cih=Helsinki |issn=2323-5454 |roja-gihiştinê=1 hezîran 2016 |paşnavê-edîtor2=Rácz, András |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171109024305/http://www.fiia.fi/fi/publication/588/fog_of_falsehood/ |roja-arşîvê=9 çiriya paşîn 2017 |rewşa-urlyê=mirî }}
* {{Jêder-kitêb |url=https://www.chathamhouse.org/2021/05/myths-and-misconceptions-debate-russia/ |sernav=Myths and misconceptions in the debate on Russia |tarîx=13 gulan 2021 |xebat=Chatham House |isbn=978-1-78413-461-7 |roja-gihiştinê=25 hezîran 2022 }}

== Girêdanên derve ==

* [https://www.academia.edu/6481091/A_treaty_on_accession_of_the_Republic_of_Crimea_and_Sebastopol_to_the_Russian_Federation._Unofficial_English_translation_with_little_commentary Peymana tevlêbûna Komara Crimea û Sevastopol ji bo Federasyona Rûsyayê.] [https://www.academia.edu/6481091/A_treaty_on_accession_of_the_Republic_of_Crimea_and_Sebastopol_to_the_Russian_Federation._Unofficial_English_translation_with_little_commentary Wergera îngilîzî ya nefermî bi şirove]
* [http://www.rferl.org/media/video/russia-ukraine-crimea-interviews/27575495.html Rûsya û Ez: Nêrînên Serkirdeyên Berê yên Post-Sovyetê Li Ser Pêvekirina Kirimê] (vîdyo 11:21), [[Radyo Azadî|REF/RL]], 26 Sibat 2016 &lt;small&gt;(bi rûsî, jêrnivîs bi Îngilîzî)&lt;/small&gt;

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Ûkraynayê]]
[[Kategorî:Herekatên leşkerî yên Rûsyayê]]
[[Kategorî:Îlheqkirina Krîmê ji aliyê Federasyona Rûsyayê ve| ]]
[[Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]]
[[Kategorî:2014 li Rûsyayê]]
[[Kategorî:2014 li Ûkraynayê]]</text>
      <sha1>nkg636qn7y10yx7m7qrgmme0pmyxab4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jîriya çêkirî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>308606</id>
    <revision>
      <id>2093726</id>
      <parentid>2093150</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xwedêda</username>
        <id>23202</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18703" sha1="331uswg01ashfybf56jr54axsj11n6g" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| sernav             = Jîriya Çêkirî
| wêne               = 
| jêrebar            = Sêwirana hunerî ya ku nûnertiya torên demarî û hişê dîjîtal dike.
}}
'''Jîriya çêkirî''', '''jîriya destkarî''' an jî '''jîriya destkird''' bi kurtasiya kurdî ('''JÇ''') (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''Artificial Intelligence'' (&lt;nowiki&gt;'''AI'''&lt;/nowiki&gt;)), qadeke [[Zanistên komputerê|zanistiya xêvjimêrê]] û teknolojiyeke pêşkeftî ye ku pergalên makîneyî bi taybetmendiyên zîrek û ramanî yên mîna mirovan ava dike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021), pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di wateya xwe ya bingehîn de, JÇ pergaleke xêvjimêrê ye ku dikare fêr bibe, sedeman derxîne, pirsgirêkan çareser bike, bifikire û di astên curbecur de biryaran bide.&lt;ref&gt;&quot;Artificial Intelligence (AI): What Is AI and How Does It Work?&quot;. Built In. Retrieved 30 October 2023.&lt;/ref&gt; Îro jîriya çêkirî di gelek qadên wekê akademî, aborî, pîşesazî, tendurustî, endezyarî û têkiliyên mirovî de şoreşên mezin pêk tîne. Pergalên rojane yên wekî [[Google Translate]] an jî [[Siri]] mînakên herî berbiçav ên vê teknolojiyê ne.

Lêkolînên li ser vê qadê bi giranî li ser afirandina &quot;ajenên maqûl&quot; (''rational agents'') disekinin; ev ajen pergalên wisa ne ku hawirdora xwe fêm dikin û ji bo gihîştina armancên xwe kiryarên herî serkeftî hildibijêrin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, §1.2).&lt;/ref&gt; Di salên dawî de, bi pêşveçûna modelên zimanî yên mezin û pergalên afirîner re, sînorên [[Jîriya Çêkirî ya Giştî|jîriya çêkirî ya giştî]] (AGI - ''Artificial General Intelligence'') ku armanc dike bigihîje asta aqilê mirovî yê giştî, di nava pêşdebir û pargîdaniyên mezin ên teknolojiyê de bûye mijareke germ a nîqaşê.&lt;ref&gt;&quot;Tech companies want to build artificial general intelligence. But who decides when AGI is attained?&quot;. AP News. 4 April 2024. Retrieved 20 May 2025.&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

=== Kokên felsefî û teorîk ===
Fikra otomatîkkirina hiş an ramanên mirovî xwedan dîrokek pir kevn e. Di sala 1748an de, fîlozofê fransî [[Julien Offray de La Mettrie]] di pirtûka xwe ya navdar *L'Homme Machine* (Mirov-Makîne) de diyar kiriye ku laş û hişê mirovî wekê makîneyeke tevlihev dixebite. Her wiha, zanyarê navdar [[Pierre-Simon Laplace]] bi teoriya xwe ya bi navê &quot;Demona Laplace&quot; (''Laplace's Demon'') cîhanê wekê pergaleke mekanîkî ya mîna saetê pênase kiriye; li gorî vê xeyalê, heke hemî qanûnên fizîkî werin zanîn, paşeroj û pêşeroj dikarin wekê makîneyekê werin hesabkirin.

=== Serdemên destpêkê û konferansa Dartmouth (1956) ===
Herçend gotûbêjên li ser makîneyên ramanwer hîn di salên 1950î de hebûn,&lt;ref&gt;Grant &amp; Lardner (1952).&lt;/ref&gt; [[Konferansa Dartmouth]] di sala 1956an de wekî destpêka fermî ya pênaseya &quot;Artificial Intelligence&quot; hate qebûlkirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, p. 18).&lt;/ref&gt; Di vê konferansê de yekem bernameyên aqilmend hatin pêşxistin ku dikaribûn pirsgirêkên algorîtmayî çareser bikin û di lîstika damayê (''checkers'') de bi ser bikevin. Piştî vê serdemê, saziyên mezin ên wekî Wezareta Parastinê ya Dewletên Yekbûyî fonên mezin dan lêkolînan. JÇ di nav demê de du caran di nav &quot;Zivistanên JÇ&quot; (serdemên qutkirina fonên darayî) re derbas bû lê her carê bi hêztir vegeriya.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 21–24).&lt;/ref&gt;

=== Serkeftinên mezin (1990 - 2011) ===
Di salên 1990î û destpêka sala 2000an de, bi saya zêdebûna leza hardware û hêza kompûteran, qadên wekê &quot;kanzavaniya daneyan&quot; (''data mining'') û teşxîsa bijîşkî (''medical diagnosis'') pir pêş ketine. Di vê serdemê de du bûyerên girîng ketin dîroka teknolojiyê:
* Di sala 1997an de, super-kompûtera IBMê ya bi navê [[Deep Blue]], şahsuwarê şetrencê yê cîhanî [[Garry Kasparov]] têk biriye. Ev cara yekem bû ku makîneyek di lîstikeke stratejîk a giran de li dijî mirovekî bi ser ketibû.
* Di sala 2011an de, bernameya [[IBM Watson]] di lîstika televîzyonî ya naskirî *Jeopardy!* de şampiyonên herî baş (Brad Rutter û Ken Jennings) bi ser ket û nîşan daye ku AI dikare zimanê xwezayî û pirsên zanistî yên tevlihev fêm bike.

Di salên dawî de zimanên bernamekirinê yên nû û bi taybetî ji bo JÇyê (mîna zimanê Mojo) hatine sêwirandin.&lt;ref&gt;Thomason (2024); Wodecki (2023).&lt;/ref&gt; Her wiha mezinbûna pîşesaziya hardware di bin navê &quot;Qanûna Huang&quot; (''Huang's Law'' - ku diyar dike performansa çîpên JÇyê di nav salekê de ji sedî dused zêdetir dibe û pêşveçûna performansa makîneyan pir bi lez e.&lt;ref&gt;Mims (2020/2025).&lt;/ref&gt;

== Armanc û pirsgirêkên serekê yên lêkolînê ==
Qada jîriya çêkirî ji bo ku bikaribe raman û reftarên aqilmend bide makîneyan, li ser çend pirsgirêk û jêre-armancên bingehîn dabeş dibe.

=== Algorîtmayên lêgerînê û cihê rewşê (State Space Search) ===
Çareserkirina pirsgirêkan di JÇyê de pir caran wekê lêgerîna di nav &quot;cihê rewşê&quot; (''state space'') de tê dîtin ku tê de her rewşek rewşek matematîkî ya pirsgirêkê nîşan dide.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 3).&lt;/ref&gt; Ev algorîtm dabeşî du beşên sereke dibin:
* Lêgerînên bêagahî (Uninformed Searches): Algorîtmayên wekî &quot;Lêgerîna Pêşîn a Berfireh&quot; (''Breadth-First Search'' - BFS) û &quot;Lêgerîna Pêşîn a Kûr&quot; (''Depth-First Search'' - DFS) bêyî ku zanibin ka kîjan rê herî nêzîkî armancê ye, hemû rêyan diceribînin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 3.4); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 113–132; Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 79–121; Nilsson (1998), chpt. 8.&lt;/ref&gt;
* Lêgerînên hîwrestîk an biagahî (Informed/Heuristic Searches): Ev algorîtm (mîna Greedy Best-First û algorîtmaya navdar a ''A''*) agahiyên zildayî (''heuristics'') bi kar tînin da ku nêzîkbûna ber bi armancê ve hesab bikin û tenê rêyên herî guncan hilbijêrin, ku ev yek lêçûna hesabkirinê pir kêm dike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 3.5); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 132–147; Poole &amp; Mackworth (2017, sect. 3.6); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 133–150.&lt;/ref&gt;

Ji bo pirsgirêkên ku tê de rûbirûbûna li dijî dijberan heye (wekî lîstikên stratejîk), algorîtmayên &quot;Lêgerîna Dijberî&quot; (''Adversarial Search'') mîna minimax û birîna alpha-beta tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 5).&lt;/ref&gt; Her wiha, di hawirdorên pir tevlihev de, ji bo dîtina rewşa herî çêtir (''global optimum''), rêbazên &quot;Lêgerîna Herêmî&quot; (''Local/Optimization Search'') û algorîtmayên perwerdekirina torên demarî girîng in.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 4); Singh Chauhan (2020).&lt;/ref&gt; Algorîtmayên genetîk û &quot;Kompûtergeriya Pêşveçûnî&quot; (''Evolutionary Computation'') li ser bingeha hilbijartina xwezayî xebatên xwe dimeşînin da ku çareseriyên herî serkeftî hilberînin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 4.1.2); Merkle &amp; Middendorf (2013).&lt;/ref&gt;

=== Mantiq, encamyarî û endezyariya zanînê ===
[[Mantiq]] bingeha rasyonel a herî kevn a jîriya çêkirî ya giştî ye.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpts. 6–9); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 35–77; Nilsson (1998), chpt. 13–16.&lt;/ref&gt; Pergalên JÇyê zanyariyan bi rêya pergalên mantiqî yên wekê &quot;mantiqa pêşniyarî&quot; (''Propositional Logic'') û &quot;mantiqa rêza yekem&quot; (''First-Order Logic'') nîşan didin ku ev pergal dihêlin wekhevî û têkiliyên tiştan bi awayekê matematîkî werin pênasekirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 6, 7); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 45–62; Nilsson (1998), chpt. 13, 15.&lt;/ref&gt;

&quot;Encamgiriya mantiqî&quot; (''Logical Inference'') wekê pêvajoyeke lêgerînê tê birêvebirin ku tê de pergal ji rênîşanderên heyî encamên nû derdixe.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 10, sects. 9.3, 9.4); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 46–52; Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 62–73; Nilsson (1998), chpt. 4.2, 7.2.&lt;/ref&gt; Rêbazên mîna &quot;çareserî û yekbûnê&quot; (''Resolution and Unification'') bingehê zimanên bernamekirina mantiqî yên wekî [[Prolog]] ava dikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sections 7.5.2, 9.2, 9.5); Warren, Pereira &amp; Pereira (1977).&lt;/ref&gt; Ji bo rûbirûbûna rastiyên ne diyar û pileyên rastiyê, &quot;mantiqa flû&quot; (''Fuzzy Logic'') tê bikaranîn ku li cihê tespîtên hişk ên wekê 0 û 1, nirxên di navbera wan de qebûl dike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 214, 255, 459); Scientific American (1999).&lt;/ref&gt;

=== Hizirkirina îhtimalî û modelên stokastîk ===
Ji bo biryardana di bin şert û mercên nediyarkirî de, rêbazên stokastîk û îhtimalî di JÇyê de roleke krîtîk dilîzin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 12–18, 20); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 345–395; Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 165–191, 333–381; Nilsson (1998), chpt. 19.&lt;/ref&gt; &quot;teoriya biryargirtinê&quot; (''Decision Theory'') pîvanên îhtimalî û teoriyên feydeyê digihîne hev ku ajen karibe çalakiya herî aqilmend hilbijêre.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 16–18); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 381–394.&lt;/ref&gt;
* Torên ''bayesian'' (''bayesian networks''): Ev model peywendiyên sedem-encamî yên di navbera guhêrbaran de bi rêya grafan nîşan didin û algorîtmayên &quot;Encamgiriya Bayesian&quot; fêmkirina statîstîkî hêsan dikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sects. 12.5–12.6, 13.3–13.5, 14.3–14.5, 16.5, 20.2–20.3); Domingos (2015), chpt. 6, p. 210.&lt;/ref&gt; Algorîtmayên mîna Expectation-Maximization (EM) ji bo fêrbûna parameterên veşartî di van toran de tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 20); Poole, Mackworth &amp; Goebel (1998), pp. 424–433; Nilsson (1998), chpt. 20; Domingos (2015), p. 210.&lt;/ref&gt;
* Modelên demkî yên stokastîk: Ji bo şopandina guhertinên di nav demê de, &quot;modelên markov ên veşartî&quot; (''Hidden Markov Models'' - HMM), &quot;fîlterên kalman&quot; (''Kalman Filters'') û &quot;torên ''bayesian'' ên dînamîk&quot; (''Dynamic Bayesian Networks'') tên bikaranîn ku di warên mîna naskirina deng û şopandina robotan de bingehîn in.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 14, 17).&lt;/ref&gt;
* Teoriya nirxa agahiyê: Ev teorî alîkariya ajenan dike da ku hesab bikin ka dabeşkirina çavkaniyan ji bo bidestxistina agahiyên nû çiqasî guncan e.&lt;ref&gt;Russell &amp; Hooke (2021, sect. 16.6).&lt;/ref&gt;

== Fêrbûna makîneyê û torên demarî ==
[[Fêrbûna makîneyê]] (FM) şiyana pergalê ye ku bêyî bernamekirina eşkere, ji daneyan fêr bibe û klasîfîkasyonan bike.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 20); Ciaramella &amp; Ciaramella (2024).&lt;/ref&gt;

=== Klasîfîkerên statîstîkî ===
Di fêrbûna akademîk û pîşesazî de çend modelên serekî hain klasîfîker hene:
* Darên biryarê (''decision trees''): Ev model biryaran di şêwaza avahiyeke darê de dabeş dikin û fêmkirina wan ji bo mirovan pir hêsan e.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 19.3); Domingos (2015), p. 88.&lt;/ref&gt;
* Klasîfîkerê ''naive nayes'': Model dema ku guhêrbar ji hev serbixwe bin, teoriyên îhtîmalî yên Bayesian bi kar tîne û di fîlterkirina e-peyaman de pir serkeftî ye.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 12.6); Domingos (2015), p. 152.&lt;/ref&gt;
* Modelên ne-parametrîk (KNN û SVM): Algorîtmayên mîna K-Guharên Herî Nêzîk (''K-Nearest Neighbor'' - KNN) û Makîneyên Vector ên Piştgir (''Support Vector Machines'' - SVM) modelên pir bihêz in ku ji bo dabeşkirina daneyên piralî û ne-hêlî bi rêya metodên kernelê tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 19.7); Domingos (2015), p. 88, 187.&lt;/ref&gt;

=== Torên demarî yên çêkirî û fêrbûna kûr (''Deep Learning'') ===
Bingeha torên demarî ji &quot;Perseptron&quot;an (pergalên dabeşkirina yek-tebeqeyî) dest pê kir lê bi derketina &quot;Torên Demarî yên Pêşveçûyî&quot; (''Feedforward Neural Networks'') û îspatkirina &quot;Teoriya Nêzîkbûna Gerdûnî&quot; (''Universal Approximation Theorem'') hate xurtkirin, ku diyar dike torên demarî yên pir-tebeqeyî dikarin her fonksiyoneke matematîkî ya berdewam hesab bikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 21, sect. 21.1, p. 752); Cybenko (1988); Hornik, Stinchcombe &amp; White (1989); Domingos (2015), chpt. 4.&lt;/ref&gt; Hesabkirina gradientan û nûkirina giraniyên tora demarî bi rêya algorîtmayên &quot;Paşvebelavbûn&quot; (''Backpropagation'') û cudahiya otomatîk pêk tê.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 21.2); Luger &amp; Stubblefield (2004), pp. 467–474; Nilsson (1998), chpt. 3.3.&lt;/ref&gt;

&quot;[[Fêrbûna kûr]]&quot; (''Deep Learning'') şoreşeke mezin di JÇ'yê de da destpêkirin.&lt;ref&gt;Goodfellow, Bengio &amp; Courville (2016); Hinton et al. (2016); Schmidhuber (2015).&lt;/ref&gt; Di nav modelên herî navdar de ev hene:
* Torên demarî yên konvolusyonî (CNN): Ev tor ji bo pêvajokirina daneyên torî yên wekî wêneyan hatine sêwirandin û di dîtina bînerî de serkeftî ne.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 21.3); Deng &amp; Yu (2014), pp. 199–200; Ciresan, Meier &amp; Schmidhuber (2012).&lt;/ref&gt;
* Torên demarî yên vegeriyayî (RNN): Ev model ji bo daneyên peyvepî (''sequential data'') mîna deng û nivîsê tên bikaranîn.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, sect. 21.6); Sindhu, S &amp; Prakash (2020).&lt;/ref&gt;
* Modelên jeneratîf (Generative AI): Pergalên nûjen ên li ser bingehê [[Transformer (modela fêrbûna kûr)|transformeran]] dikarin naverokên mîna huner, muzîk û kodên bernamekirinê hilberînen.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;MIT News (2023); MIT Sloan (2023); Marmouyet (2023).&lt;/ref&gt;

== Qadên bikaranînê û jêre-qadên taybet ==

=== Pêvajoya zimanê xwezayî (NLP) û alîkarên kesane ===
Pêvajoya Zimanê Xwezayî (''Natural Language Processing'' - NLP) rûbirûyî pirsgirêkên mîna fêmkirina hevoksaziyê, watedariyê û wergerandinê dibe.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 849–850, 856–858); Dickson (2022).&lt;/ref&gt; Modelên nûjen ên statîstîkî û fêrbûna kûr (mîna LLM) analîzkirina zimên gihandine asteke mîna mirovan.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 24); Cambria &amp; White (2014); Vincent (2019).&lt;/ref&gt; Alîkarên kesane yên wekî Siri û Alexa, û chatbotên pargîdaniyan ji bo bersivandina pirsên mişteriyan vê qadê bi kar tînin. Lê belê, ev model hîn jî pirsgirêka &quot;halusînasyonê&quot; (hilberandina agahiyên xelet) nîşan didin.&lt;ref&gt;Metz &amp; Weise (2025); Smith (2023).&lt;/ref&gt;

=== Bînera kompûterî (Computer Vision) ===
Ev qad derfetê dide makîneyan ku wêneyên dîtbarî û vîdyoyan analîz bikin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 25); Nilsson (1998), chpt. 6.&lt;/ref&gt; Ji tespîtkirina rûyan û xwendina nivîsan heta şopandina tiştên diherikin (''object tracking'') bi saya modelên torên demarî pergalên bînerî di pîşesazî û bernameyên wekî Google Translate de cih girtine.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 895–901); Challa et al. (2011).&lt;/ref&gt;

=== Robotîk û kontrola otomatîk ===
[[Robotîk]] teknolojiyên JÇ'yê bi pergalên mekanîkî re girêdide da ku robot karibin di cîhana fîzîkî de çalakiyan bikin, hawirdorê nas bikin û biryarên bilez bigirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 931–938); MIT AIL (2014).&lt;/ref&gt;

=== Tendurustî û bijîşkî ===
Jîriya Çêkirî di bijîşkiyê de şoreşên gerdûnî pek tîne. Pergalên JÇ'yê di tespîtkirina nexweşiyan (medical diagnosis) û dîtina rêçikên dermanan de alîkariyeke mezin didin bijîşkan. Pergalên mîna [[AlphaFold]] karîbûn strukturên sê-alî yên proteînan bi awayekî pir rast tespît bikin, ku ev yek di dîroka [[biyolojî]]yê de destpêka serdemeke nû ye.&lt;ref&gt;Jumper et al. (2021).&lt;/ref&gt; Her wiha, JÇ îro ji bo dîtina polên nû yên [[antîbiyotîk]]an li dijî bakteriyên berxwedêr,&lt;ref&gt;&quot;AI discovers new class of antibiotics...&quot;, New Scientist (2023).&lt;/ref&gt; û lezandina dîzayna dermanan ji bo [[nexweşiya Parkinsonê]] di asta deh qatî de tê bikaranîn.&lt;ref&gt;University of Cambridge (2024); Horne et al. (2024).&lt;/ref&gt;

=== Darayî (Finance) ===
Bank û saziyên aborî Jîriya Çêkirî bi kar tînin da ku tevgerên sextekariyê (''fraud detection'') tespît bikin, rîskên bazaran bipivin û di asta herî bilind û rast de biryarên darayî û xebatên bazirganiyê birêve bibin.

=== Xweşî, huner û medyaya afirîner ===
Di lîstikên vîdyoyê de JÇ tê bikaranîn da ku karakterên aqilmend (NPC) werin çêkirin ku li gorî tevgerên [[lîstikvan]] çîrok û stratejiyan biguherînin. Her wiha, bi saya modelên nûjen ên &quot;Jîriya Çêkirî ya Afirîner&quot; (mîna modela Sora ya OpenAI), êdî pergal dikarin tenê ji nivîsekê vîdyo, wêne, muzîk û kodên sepanan ên nûjen sêwirînin û ava bikin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== Kompûtergeriya hestiyarî (Affective Computing) ===
Ev jêre-qad li ser fêmkirin, şirovekirin û teqlîdkirina hestên mirovan ji aliyê komputeran ve dixebite.&lt;ref&gt;Thro (1993); Edelson (1991); Tao &amp; Tan (2005); Scassellati (2002).&lt;/ref&gt; Bi saya vê teknolojiyê, chatbot an jî pergalên parasitnê dikarin ji deng an reftarên rûyê mirov rewşa wî ya psîkolojîk tespît bikin.&lt;ref&gt;Waddell (2018); Poria et al. (2017).&lt;/ref&gt;

== Jîriya çêkirî ya giştî (AGI) û rexneya pisporbûna zêde ==
Gelek lêkolînerên pêşeng hişyarî dane ku pergalên JÇ'yê yên nûjen tenê li ser karekî taybet (''Narrow AI'') serkeftî ne û ev pisporbûna zêde rê li ber gihîştina Jîriya Çêkirî ya Giştî (AGI) digire.&lt;ref&gt;Nilsson (1995); McCarthy (2007); Beal &amp; Winston (2009).&lt;/ref&gt; Projeyên AGI'yê hewl didin pergalên gerdûnî yên mîna hişê mirov ava bikin ku bikaribin di her qadê de serbixwe fêr bibin û bifikirin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, pp. 32–33, 1020–1021); Pennachin &amp; Goertzel (2007).&lt;/ref&gt;

== Etîk û ewlehiya jîriya çêkirî ==
Bi pêşveçûna bilez a pergalên JÇ'yê re, pirsên etîkî û ewlehiyê bûne mijarên herî giring ên cîhana teknolojiyê. Metirsiyên mîna nepeniya daneyan (''data privacy''), alîgiriya algorîtmayî (''algorithmic bias''), [[Bandora jîriya çêkirî di kargehan de|windakirina karan ji ber otomasyonê]] û rîskên ewlehiyê yên modelên serbixwe, îro di asta navneteweyî de tên nîqaşkirin û ji bo wan qanûnên nû tên sêwirandin.&lt;ref&gt;Russell &amp; Norvig (2021, chpt. 28); Bostrom (2014).&lt;/ref&gt;

== Binêre ==
* [[Fêrbûna makîneyê]]
* [[Fêrbûna kûr]]
* [[Bandora jîriya çêkirî di kargehan de]]
* [[Kompûternasî|Zanistên komputerê]]
* [[Tora demarî ya çêkirî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [https://commons.wikimedia.org Rûpela Wikimedia Commons]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jîriya çêkirî| ]]
[[Kategorî:Sîbernetîk]]
[[Kategorî:Zanistên formal]]</text>
      <sha1>331uswg01ashfybf56jr54axsj11n6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî</title>
    <ns>3</ns>
    <id>309977</id>
    <revision>
      <id>2093711</id>
      <parentid>2093013</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>/* Şitil */ Bersiv</comment>
      <origin>2093711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18468" sha1="4ci0ad84sn1clc12u6rlzj4wetyl3kq" xml:space="preserve">{{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC)

== Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye.

Di vê rewşê de em dikarin çibikin?

* Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e)
* Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin.
* Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin.
* Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz.
[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC)
::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC)

== Bikarabîna şablona nifûsê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên
&quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; û
&quot;Çepê paqij bike&quot; bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona &quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC)

:Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC)

== Guhertina navan û girênada nav zimanî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC)

:Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC)

== Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC)

== Navê Dêrsimê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]
::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061
::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf
::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC)
::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC)
::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC)
:::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC)

== Tû ji kû dêr î? ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&amp;#126;2026-16023-59|&amp;#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&amp;#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC)

:Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC)

== Pêşniyarî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC)

== Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. 
:Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC)

== Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC)

:Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC)

== Mollusca ==

Silav kurê Acemî,

Min nivîsa te ya bi sernavê &quot;mollusca&quot; dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link

Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî.

Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -&gt; [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC)

== Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê ==

Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]]

ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî.

Bîmîne nav xêr û xweşiyê de.

https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=19

https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=21

https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=24

[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC)

:Şev baş @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], sipas ji bo pêşniyara te. Di rojên tênî ew dikare be gelek alîkar ji min ra. Min bixwe bêrî mesaja tê eser/vîdyoyên di derbara meseleya kîmyayê bi kurdî gerî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 18:55, 7 tebax 2026 (UTC)

== Şitil ==

Merheba, tu çima şitilan bi riya cat-a-lot [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%AErewmeran&amp;curid=55125&amp;diff=2092643&amp;oldid=2028620] kopî dikî? Ev ne tiştekî baş e, jkx tiştên wisa neke. Jixwe [[:Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] binkategoirya [[:Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ye loma du car ne hewce ye tiştekî wisa bikî. Qewet be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:30, 5 îlon 2026 (UTC)

:Merheba, wexta ku min wer kir wê zaman ne tam rast e. Min fikiriye ku ew dîsa jî derbasdar e, lê ku binkategorî tê de heye ew ne pir mentiqî ye, min diqat nekir. Sipas dikim bo hişyarkirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heval pirsek min jî hebû. Botekî heye ku bi dehan gotaran ser yek çêdike. Ew çawa dişuxilî? Yanî ez çawa dikarim formateke çêkim bi kelîmeyên min û dûr ve wan gotaran bi çêkirin bidim? Eleqeya min bi zêdekirina futbolvanan û lîgayên futbolê re hebû.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:22, 6 îlon 2026 (UTC)
:::Berê ev hatibû nîqaşkirin. Li vira admîn nahêlin meqale bi riya botan werin çêkirin. Feqat Dikarî [[:en:Wikipedia:CSVLoader]] bi [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser]] bi kar bînî ji bo destpêkê. Dûre dikarî ji AIyê pirs bikî çawa bi [[:mw:Pywikibot]] bot tê hazirkirin û bikaranîn [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:25, 6 îlon 2026 (UTC)
::::Ezê di pêşarojê çaw li ser bidim. Belkî ne ewqas hêsan e jî. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:28, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] jî heye, ne hewceye tiştekî install bikî, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:45, 6 îlon 2026 (UTC)
::::::Ez dikarim skrîptekê çêkim ji bo ku bêyî botê sayfeyên nû çêkî, lîsteyek heye di destê te de? Tu rûpelên çito dixwazî çêkî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:24, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::::Min fikir kir ku gotarên wê [[:en:Category:La Liga seasons]] kategoriyê û lîgayên welatên din jî li ser wîkîpediyaya kurdî çêkim. Bila têne agahiyên taybet tê de hebin (mesela kîçan taxim di wê salê qezenc kiriye an lîstikvanê bi golên herî pir…) û îlam ne mezin bin. Lê heval tecrubeya min ter tune di wê de.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:40, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::::Silav. Erê, tu dikarî agahiyên (tablo, sal, encam, ....) li ser en.wikipediayê bigirî û li gor şablonê te rûpelê çêkî. Nizanim tu înformatîkê hez dikî an na, feqet bi min pêşta bi xwe çêke/biceribîne  (niha AI jî heye, alîkariya te dike), ji ber ku bi min hewce ye ku pirr bikarhêner tiştên vitira hu bikin. Paşê jî dema ku te nekanî alîkarî bixwaz. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:13, 10 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>4ci0ad84sn1clc12u6rlzj4wetyl3kq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093723</id>
      <parentid>2093711</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T19:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Şitil */ Bersiv</comment>
      <origin>2093723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18864" sha1="l76x13w0qhnbs6twaz37rd247pc3yav" xml:space="preserve">{{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC)

== Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye.

Di vê rewşê de em dikarin çibikin?

* Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e)
* Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin.
* Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin.
* Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz.
[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC)
::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC)

== Bikarabîna şablona nifûsê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên
&quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; û
&quot;Çepê paqij bike&quot; bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona &quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC)

:Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC)

== Guhertina navan û girênada nav zimanî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC)

:Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC)

== Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC)

== Navê Dêrsimê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]
::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061
::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf
::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC)
::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC)
::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC)
:::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC)

== Tû ji kû dêr î? ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&amp;#126;2026-16023-59|&amp;#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&amp;#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC)

:Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC)

== Pêşniyarî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC)

== Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. 
:Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC)

== Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC)

:Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC)

== Mollusca ==

Silav kurê Acemî,

Min nivîsa te ya bi sernavê &quot;mollusca&quot; dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link

Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî.

Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -&gt; [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC)

== Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê ==

Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]]

ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî.

Bîmîne nav xêr û xweşiyê de.

https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=19

https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=21

https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=24

[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC)

:Şev baş @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], sipas ji bo pêşniyara te. Di rojên tênî ew dikare be gelek alîkar ji min ra. Min bixwe bêrî mesaja tê eser/vîdyoyên di derbara meseleya kîmyayê bi kurdî gerî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 18:55, 7 tebax 2026 (UTC)

== Şitil ==

Merheba, tu çima şitilan bi riya cat-a-lot [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%AErewmeran&amp;curid=55125&amp;diff=2092643&amp;oldid=2028620] kopî dikî? Ev ne tiştekî baş e, jkx tiştên wisa neke. Jixwe [[:Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] binkategoirya [[:Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ye loma du car ne hewce ye tiştekî wisa bikî. Qewet be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:30, 5 îlon 2026 (UTC)

:Merheba, wexta ku min wer kir wê zaman ne tam rast e. Min fikiriye ku ew dîsa jî derbasdar e, lê ku binkategorî tê de heye ew ne pir mentiqî ye, min diqat nekir. Sipas dikim bo hişyarkirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heval pirsek min jî hebû. Botekî heye ku bi dehan gotaran ser yek çêdike. Ew çawa dişuxilî? Yanî ez çawa dikarim formateke çêkim bi kelîmeyên min û dûr ve wan gotaran bi çêkirin bidim? Eleqeya min bi zêdekirina futbolvanan û lîgayên futbolê re hebû.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:22, 6 îlon 2026 (UTC)
:::Berê ev hatibû nîqaşkirin. Li vira admîn nahêlin meqale bi riya botan werin çêkirin. Feqat Dikarî [[:en:Wikipedia:CSVLoader]] bi [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser]] bi kar bînî ji bo destpêkê. Dûre dikarî ji AIyê pirs bikî çawa bi [[:mw:Pywikibot]] bot tê hazirkirin û bikaranîn [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:25, 6 îlon 2026 (UTC)
::::Ezê di pêşarojê çaw li ser bidim. Belkî ne ewqas hêsan e jî. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:28, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] jî heye, ne hewceye tiştekî install bikî, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:45, 6 îlon 2026 (UTC)
::::::Ez dikarim skrîptekê çêkim ji bo ku bêyî botê sayfeyên nû çêkî, lîsteyek heye di destê te de? Tu rûpelên çito dixwazî çêkî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:24, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::::Min fikir kir ku gotarên wê [[:en:Category:La Liga seasons]] kategoriyê û lîgayên welatên din jî li ser wîkîpediyaya kurdî çêkim. Bila têne agahiyên taybet tê de hebin (mesela kîçan taxim di wê salê qezenc kiriye an lîstikvanê bi golên herî pir…) û îlam ne mezin bin. Lê heval tecrubeya min ter tune di wê de.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:40, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::::Silav. Erê, tu dikarî agahiyên (tablo, sal, encam, ....) li ser en.wikipediayê bigirî û li gor şablonê te rûpelê çêkî. Nizanim tu înformatîkê hez dikî an na, feqet bi min pêşta bi xwe çêke/biceribîne  (niha AI jî heye, alîkariya te dike), ji ber ku bi min hewce ye ku pirr bikarhêner tiştên vitira hu bikin. Paşê jî dema ku te nekanî alîkarî bixwaz. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:13, 10 îlon 2026 (UTC)
:::::::::Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], lê sebeb ew e ku ez nizanim ka li ku destpê bikim, lînkek heye bo wê botê? Herwiha ez bi piranî li ser telefona mobîl dişuxilim, ma ew bi wê ve dibe? Minê hez kiriya ku wê hu bim, minê pir bi wê re bişuxilî.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 10 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>l76x13w0qhnbs6twaz37rd247pc3yav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093736</id>
      <parentid>2093723</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T00:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>/* Şitil */ Bersiv</comment>
      <origin>2093736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20211" sha1="fws0203fpmukaf7r5eldpycrlamda72" xml:space="preserve">{{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC)

== Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye.

Di vê rewşê de em dikarin çibikin?

* Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e)
* Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin.
* Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin.
* Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz.
[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC)
::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC)

== Bikarabîna şablona nifûsê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên
&quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; û
&quot;Çepê paqij bike&quot; bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona &quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC)

:Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC)

== Guhertina navan û girênada nav zimanî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC)

:Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC)

== Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC)

== Navê Dêrsimê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]
::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061
::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf
::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC)
::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC)
::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC)
:::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC)

== Tû ji kû dêr î? ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&amp;#126;2026-16023-59|&amp;#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&amp;#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC)

:Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC)

== Pêşniyarî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC)

== Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. 
:Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC)

== Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC)

:Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC)

== Mollusca ==

Silav kurê Acemî,

Min nivîsa te ya bi sernavê &quot;mollusca&quot; dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link

Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî.

Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -&gt; [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC)

== Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê ==

Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]]

ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî.

Bîmîne nav xêr û xweşiyê de.

https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=19

https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=21

https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=24

[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC)

:Şev baş @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], sipas ji bo pêşniyara te. Di rojên tênî ew dikare be gelek alîkar ji min ra. Min bixwe bêrî mesaja tê eser/vîdyoyên di derbara meseleya kîmyayê bi kurdî gerî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 18:55, 7 tebax 2026 (UTC)

== Şitil ==

Merheba, tu çima şitilan bi riya cat-a-lot [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%AErewmeran&amp;curid=55125&amp;diff=2092643&amp;oldid=2028620] kopî dikî? Ev ne tiştekî baş e, jkx tiştên wisa neke. Jixwe [[:Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] binkategoirya [[:Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ye loma du car ne hewce ye tiştekî wisa bikî. Qewet be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:30, 5 îlon 2026 (UTC)

:Merheba, wexta ku min wer kir wê zaman ne tam rast e. Min fikiriye ku ew dîsa jî derbasdar e, lê ku binkategorî tê de heye ew ne pir mentiqî ye, min diqat nekir. Sipas dikim bo hişyarkirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heval pirsek min jî hebû. Botekî heye ku bi dehan gotaran ser yek çêdike. Ew çawa dişuxilî? Yanî ez çawa dikarim formateke çêkim bi kelîmeyên min û dûr ve wan gotaran bi çêkirin bidim? Eleqeya min bi zêdekirina futbolvanan û lîgayên futbolê re hebû.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:22, 6 îlon 2026 (UTC)
:::Berê ev hatibû nîqaşkirin. Li vira admîn nahêlin meqale bi riya botan werin çêkirin. Feqat Dikarî [[:en:Wikipedia:CSVLoader]] bi [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser]] bi kar bînî ji bo destpêkê. Dûre dikarî ji AIyê pirs bikî çawa bi [[:mw:Pywikibot]] bot tê hazirkirin û bikaranîn [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:25, 6 îlon 2026 (UTC)
::::Ezê di pêşarojê çaw li ser bidim. Belkî ne ewqas hêsan e jî. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:28, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] jî heye, ne hewceye tiştekî install bikî, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:45, 6 îlon 2026 (UTC)
::::::Ez dikarim skrîptekê çêkim ji bo ku bêyî botê sayfeyên nû çêkî, lîsteyek heye di destê te de? Tu rûpelên çito dixwazî çêkî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:24, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::::Min fikir kir ku gotarên wê [[:en:Category:La Liga seasons]] kategoriyê û lîgayên welatên din jî li ser wîkîpediyaya kurdî çêkim. Bila têne agahiyên taybet tê de hebin (mesela kîçan taxim di wê salê qezenc kiriye an lîstikvanê bi golên herî pir…) û îlam ne mezin bin. Lê heval tecrubeya min ter tune di wê de.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:40, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::::Silav. Erê, tu dikarî agahiyên (tablo, sal, encam, ....) li ser en.wikipediayê bigirî û li gor şablonê te rûpelê çêkî. Nizanim tu înformatîkê hez dikî an na, feqet bi min pêşta bi xwe çêke/biceribîne  (niha AI jî heye, alîkariya te dike), ji ber ku bi min hewce ye ku pirr bikarhêner tiştên vitira hu bikin. Paşê jî dema ku te nekanî alîkarî bixwaz. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:13, 10 îlon 2026 (UTC)
:::::::::Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], lê sebeb ew e ku ez nizanim ka li ku destpê bikim, lînkek heye bo wê botê? Herwiha ez bi piranî li ser telefona mobîl dişuxilim, ma ew bi wê ve dibe? Minê hez kiriya ku wê hu bim, minê pir bi wê re bişuxilî.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 10 îlon 2026 (UTC)
::::::::::Bi mobîlê zor e, ekraneke dirêj hewce ye û herwiha li vira problem çêkirina bot nîne.
::::::::::Pêşta ji bo ceribandinê tenê rûpelekê çêke bi [[JavaScript|JS]] û AIyê (mk. [[:en:1929–30 La Liga]]).
::::::::::Bi AIyê: ez le ser ku.wikipediya me, kodeke JavaSctiptê dixwazim. Ez tere sernavê rûpela en.wikipediya didim tu jî bi wan agahiyan nivîsekê çêdikî û tevlî rûpela [[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî/ceribandin]] dikî. API-ya Wîkîpediyayê bi kar bîne, ...
::::::::::Paşê jî daxwazin (prompt) xwe binivîsê, bo mînak: here ser rûpela &quot;[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1929%E2%80%9330_La_Liga&amp;action=edit 1929–30 La Liga], di nav infobox-a &quot;&lt;code&gt;Infobox football league season&lt;/code&gt;&quot; de parametreyên &quot;&lt;code&gt;season&lt;/code&gt;&quot;, &quot;&lt;code&gt;winners&lt;/code&gt;&quot;, &quot;&lt;code&gt;matches&lt;/code&gt;&quot; bigir. Paşê bi van parametreyan nivîseke vitira çêke: &quot;&lt;code&gt;Di sezona {season} de {matches} hatine lîstin ...&lt;/code&gt;&quot;
::::::::::Paşê koda JSê tevlî vira bike: [[User:Kurê Acemî/common.js]]
::::::::::Dema ku her tişt li gor daxwaza te bû, bot tê çêkirin... Nizanim dixwaza te ew bû?
::::::::::Eger tu naxwazî serê xwe biêşînî, jixwe li jor Wikihez gotiye ku alîkariye te dike. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 00:34, 11 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>fws0203fpmukaf7r5eldpycrlamda72</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093737</id>
      <parentid>2093736</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T00:42:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Şitil */</comment>
      <origin>2093737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20212" sha1="n6dyf7y4bzkgj76s8i0a1m8ftkzy5v4" xml:space="preserve">{{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC)

== Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye.

Di vê rewşê de em dikarin çibikin?

* Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e)
* Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin.
* Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin.
* Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz.
[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC)
::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC)

== Bikarabîna şablona nifûsê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên
&quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; û
&quot;Çepê paqij bike&quot; bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona &quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC)

:Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC)

== Guhertina navan û girênada nav zimanî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC)

:Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC)

== Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC)

== Navê Dêrsimê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]
::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061
::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf
::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC)
::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC)
::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC)
:::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC)

== Tû ji kû dêr î? ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&amp;#126;2026-16023-59|&amp;#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&amp;#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC)

:Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC)

== Pêşniyarî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC)

== Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. 
:Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC)

== Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC)

:Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC)

== Mollusca ==

Silav kurê Acemî,

Min nivîsa te ya bi sernavê &quot;mollusca&quot; dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link

Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî.

Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -&gt; [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC)

== Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê ==

Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]]

ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî.

Bîmîne nav xêr û xweşiyê de.

https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=19

https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=21

https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=24

[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC)

:Şev baş @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], sipas ji bo pêşniyara te. Di rojên tênî ew dikare be gelek alîkar ji min ra. Min bixwe bêrî mesaja tê eser/vîdyoyên di derbara meseleya kîmyayê bi kurdî gerî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 18:55, 7 tebax 2026 (UTC)

== Şitil ==

Merheba, tu çima şitilan bi riya cat-a-lot [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%AErewmeran&amp;curid=55125&amp;diff=2092643&amp;oldid=2028620] kopî dikî? Ev ne tiştekî baş e, jkx tiştên wisa neke. Jixwe [[:Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] binkategoirya [[:Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ye loma du car ne hewce ye tiştekî wisa bikî. Qewet be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:30, 5 îlon 2026 (UTC)

:Merheba, wexta ku min wer kir wê zaman ne tam rast e. Min fikiriye ku ew dîsa jî derbasdar e, lê ku binkategorî tê de heye ew ne pir mentiqî ye, min diqat nekir. Sipas dikim bo hişyarkirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heval pirsek min jî hebû. Botekî heye ku bi dehan gotaran ser yek çêdike. Ew çawa dişuxilî? Yanî ez çawa dikarim formateke çêkim bi kelîmeyên min û dûr ve wan gotaran bi çêkirin bidim? Eleqeya min bi zêdekirina futbolvanan û lîgayên futbolê re hebû.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:22, 6 îlon 2026 (UTC)
:::Berê ev hatibû nîqaşkirin. Li vira admîn nahêlin meqale bi riya botan werin çêkirin. Feqat Dikarî [[:en:Wikipedia:CSVLoader]] bi [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser]] bi kar bînî ji bo destpêkê. Dûre dikarî ji AIyê pirs bikî çawa bi [[:mw:Pywikibot]] bot tê hazirkirin û bikaranîn [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:25, 6 îlon 2026 (UTC)
::::Ezê di pêşarojê çaw li ser bidim. Belkî ne ewqas hêsan e jî. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:28, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] jî heye, ne hewceye tiştekî install bikî, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:45, 6 îlon 2026 (UTC)
::::::Ez dikarim skrîptekê çêkim ji bo ku bêyî botê sayfeyên nû çêkî, lîsteyek heye di destê te de? Tu rûpelên çito dixwazî çêkî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:24, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::::Min fikir kir ku gotarên wê [[:en:Category:La Liga seasons]] kategoriyê û lîgayên welatên din jî li ser wîkîpediyaya kurdî çêkim. Bila têne agahiyên taybet tê de hebin (mesela kîçan taxim di wê salê qezenc kiriye an lîstikvanê bi golên herî pir…) û îlam ne mezin bin. Lê heval tecrubeya min ter tune di wê de.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:40, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::::Silav. Erê, tu dikarî agahiyên (tablo, sal, encam, ....) li ser en.wikipediayê bigirî û li gor şablonê te rûpelê çêkî. Nizanim tu înformatîkê hez dikî an na, feqet bi min pêşta bi xwe çêke/biceribîne  (niha AI jî heye, alîkariya te dike), ji ber ku bi min hewce ye ku pirr bikarhêner tiştên vitira hu bikin. Paşê jî dema ku te nekanî alîkarî bixwaz. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:13, 10 îlon 2026 (UTC)
:::::::::Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], lê sebeb ew e ku ez nizanim ka li ku destpê bikim, lînkek heye bo wê botê? Herwiha ez bi piranî li ser telefona mobîl dişuxilim, ma ew bi wê ve dibe? Minê hez kiriya ku wê hu bim, minê pir bi wê re bişuxilî.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 10 îlon 2026 (UTC)
::::::::::Bi mobîlê zor e, ekraneke dirêj hewce ye û herwiha li vira problem çêkirina bot nîne.
::::::::::Pêşta ji bo ceribandinê tenê rûpelekê çêke bi [[JavaScript|JS]] û AIyê (mk. [[:en:1929–30 La Liga]]).
::::::::::Bi AIyê: ez le ser ku.wikipediya me, kodeke JavaSctiptê dixwazim. Ez tere sernavê rûpela en.wikipediya didim tu jî bi wan agahiyan nivîsekê çêdikî û tevlî rûpela [[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî/ceribandin]] dikî. API-ya Wîkîpediyayê bi kar bîne, ...
::::::::::Paşê jî daxwazin (prompt) xwe binivîsê, bo mînak: here ser rûpela &quot;[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1929%E2%80%9330_La_Liga&amp;action=edit 1929–30 La Liga], di nav infobox-a &quot;&lt;code&gt;Infobox football league season&lt;/code&gt;&quot; de parametreyên &quot;&lt;code&gt;season&lt;/code&gt;&quot;, &quot;&lt;code&gt;winners&lt;/code&gt;&quot;, &quot;&lt;code&gt;matches&lt;/code&gt;&quot; bigir. Paşê bi van parametreyan nivîseke vitira çêke: &quot;&lt;code&gt;Di sezona {season} de {matches} hatine lîstin ...&lt;/code&gt;&quot;
::::::::::Paşê koda JSê tevlî vira bike: [[User:Kurê Acemî/common.js]]
::::::::::Dema ku her tişt li gor daxwaza te bû, bot tê çêkirin... Nizanim, daxwaza te ew bû?
::::::::::Eger tu naxwazî serê xwe biêşînî, jixwe li jor Wikihez gotiye ku alîkariye te dike. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 00:34, 11 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>n6dyf7y4bzkgj76s8i0a1m8ftkzy5v4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093746</id>
      <parentid>2093737</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Şitil */ Bersiv</comment>
      <origin>2093746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20739" sha1="chlkfubs7o327v1oppxue3v12dujep1" xml:space="preserve">{{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC)

== Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye.

Di vê rewşê de em dikarin çibikin?

* Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e)
* Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin.
* Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin.
* Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz.
[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC)
::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC)

== Bikarabîna şablona nifûsê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên
&quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; û
&quot;Çepê paqij bike&quot; bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona &quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC)

:Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC)

== Guhertina navan û girênada nav zimanî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC)

:Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC)

== Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC)

== Navê Dêrsimê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]
::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061
::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf
::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC)
::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC)
::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC)
:::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC)

== Tû ji kû dêr î? ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&amp;#126;2026-16023-59|&amp;#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&amp;#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC)

:Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC)

== Pêşniyarî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC)

== Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. 
:Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC)

== Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC)

:Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC)

== Mollusca ==

Silav kurê Acemî,

Min nivîsa te ya bi sernavê &quot;mollusca&quot; dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link

Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî.

Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -&gt; [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC)

== Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê ==

Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]]

ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî.

Bîmîne nav xêr û xweşiyê de.

https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=19

https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=21

https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&amp;list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&amp;index=24

[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC)

:Şev baş @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], sipas ji bo pêşniyara te. Di rojên tênî ew dikare be gelek alîkar ji min ra. Min bixwe bêrî mesaja tê eser/vîdyoyên di derbara meseleya kîmyayê bi kurdî gerî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 18:55, 7 tebax 2026 (UTC)

== Şitil ==

Merheba, tu çima şitilan bi riya cat-a-lot [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%AErewmeran&amp;curid=55125&amp;diff=2092643&amp;oldid=2028620] kopî dikî? Ev ne tiştekî baş e, jkx tiştên wisa neke. Jixwe [[:Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] binkategoirya [[:Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ye loma du car ne hewce ye tiştekî wisa bikî. Qewet be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:30, 5 îlon 2026 (UTC)

:Merheba, wexta ku min wer kir wê zaman ne tam rast e. Min fikiriye ku ew dîsa jî derbasdar e, lê ku binkategorî tê de heye ew ne pir mentiqî ye, min diqat nekir. Sipas dikim bo hişyarkirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heval pirsek min jî hebû. Botekî heye ku bi dehan gotaran ser yek çêdike. Ew çawa dişuxilî? Yanî ez çawa dikarim formateke çêkim bi kelîmeyên min û dûr ve wan gotaran bi çêkirin bidim? Eleqeya min bi zêdekirina futbolvanan û lîgayên futbolê re hebû.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:22, 6 îlon 2026 (UTC)
:::Berê ev hatibû nîqaşkirin. Li vira admîn nahêlin meqale bi riya botan werin çêkirin. Feqat Dikarî [[:en:Wikipedia:CSVLoader]] bi [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser]] bi kar bînî ji bo destpêkê. Dûre dikarî ji AIyê pirs bikî çawa bi [[:mw:Pywikibot]] bot tê hazirkirin û bikaranîn [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:25, 6 îlon 2026 (UTC)
::::Ezê di pêşarojê çaw li ser bidim. Belkî ne ewqas hêsan e jî. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:28, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] jî heye, ne hewceye tiştekî install bikî, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:45, 6 îlon 2026 (UTC)
::::::Ez dikarim skrîptekê çêkim ji bo ku bêyî botê sayfeyên nû çêkî, lîsteyek heye di destê te de? Tu rûpelên çito dixwazî çêkî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:24, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::::Min fikir kir ku gotarên wê [[:en:Category:La Liga seasons]] kategoriyê û lîgayên welatên din jî li ser wîkîpediyaya kurdî çêkim. Bila têne agahiyên taybet tê de hebin (mesela kîçan taxim di wê salê qezenc kiriye an lîstikvanê bi golên herî pir…) û îlam ne mezin bin. Lê heval tecrubeya min ter tune di wê de.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:40, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::::Silav. Erê, tu dikarî agahiyên (tablo, sal, encam, ....) li ser en.wikipediayê bigirî û li gor şablonê te rûpelê çêkî. Nizanim tu înformatîkê hez dikî an na, feqet bi min pêşta bi xwe çêke/biceribîne  (niha AI jî heye, alîkariya te dike), ji ber ku bi min hewce ye ku pirr bikarhêner tiştên vitira hu bikin. Paşê jî dema ku te nekanî alîkarî bixwaz. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:13, 10 îlon 2026 (UTC)
:::::::::Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], lê sebeb ew e ku ez nizanim ka li ku destpê bikim, lînkek heye bo wê botê? Herwiha ez bi piranî li ser telefona mobîl dişuxilim, ma ew bi wê ve dibe? Minê hez kiriya ku wê hu bim, minê pir bi wê re bişuxilî.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 10 îlon 2026 (UTC)
::::::::::Bi mobîlê zor e, ekraneke dirêj hewce ye û herwiha li vira problem çêkirina bot nîne.
::::::::::Pêşta ji bo ceribandinê tenê rûpelekê çêke bi [[JavaScript|JS]] û AIyê (mk. [[:en:1929–30 La Liga]]).
::::::::::Bi AIyê: ez le ser ku.wikipediya me, kodeke JavaSctiptê dixwazim. Ez tere sernavê rûpela en.wikipediya didim tu jî bi wan agahiyan nivîsekê çêdikî û tevlî rûpela [[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî/ceribandin]] dikî. API-ya Wîkîpediyayê bi kar bîne, ...
::::::::::Paşê jî daxwazin (prompt) xwe binivîsê, bo mînak: here ser rûpela &quot;[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1929%E2%80%9330_La_Liga&amp;action=edit 1929–30 La Liga], di nav infobox-a &quot;&lt;code&gt;Infobox football league season&lt;/code&gt;&quot; de parametreyên &quot;&lt;code&gt;season&lt;/code&gt;&quot;, &quot;&lt;code&gt;winners&lt;/code&gt;&quot;, &quot;&lt;code&gt;matches&lt;/code&gt;&quot; bigir. Paşê bi van parametreyan nivîseke vitira çêke: &quot;&lt;code&gt;Di sezona {season} de {matches} hatine lîstin ...&lt;/code&gt;&quot;
::::::::::Paşê koda JSê tevlî vira bike: [[User:Kurê Acemî/common.js]]
::::::::::Dema ku her tişt li gor daxwaza te bû, bot tê çêkirin... Nizanim, daxwaza te ew bû?
::::::::::Eger tu naxwazî serê xwe biêşînî, jixwe li jor Wikihez gotiye ku alîkariye te dike. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 00:34, 11 îlon 2026 (UTC)
:::::::::::Temam, yanî piraniya îşê bi AIyê ye, wextê ku min skrîptekî jî çêkir ezê hewl bidim di rojên tênî, biborin ku çewtiyan çê dibin.
:::::::::::Min resimekî ji mesaja te şand AIyê û ew jî gorî gotinên te çêkir (ez difîkirim), bi komputurê ezê çêkim. Ku pirsên min wiha hene çito çi dibe ezê pirs bikim, gelek sipas. Daxwaza min tim hebû ku wê jî hu bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:27, 11 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>chlkfubs7o327v1oppxue3v12dujep1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pirtûka wêneyî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>320289</id>
    <revision>
      <id>2093717</id>
      <parentid>2091532</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T17:17:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */</comment>
      <origin>2093717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11485" sha1="2km2rjvih2kgm3lkz3ulpdv97b0fvkq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>2km2rjvih2kgm3lkz3ulpdv97b0fvkq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093719</id>
      <parentid>2093717</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T17:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */</comment>
      <origin>2093719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11752" sha1="ohq49pt4w1ilrm5wimhijqpneuk6dsp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and the Ducks'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>ohq49pt4w1ilrm5wimhijqpneuk6dsp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093720</id>
      <parentid>2093719</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T17:27:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */</comment>
      <origin>2093720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11751" sha1="a9bmfx6grskl3cp5c8wc7k6dz2ymr3t" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>a9bmfx6grskl3cp5c8wc7k6dz2ymr3t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093721</id>
      <parentid>2093720</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T17:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */</comment>
      <origin>2093721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11931" sha1="fj7clv5xpok4rotmdf6vvjbjqou39cy" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>fj7clv5xpok4rotmdf6vvjbjqou39cy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şaban Şenateş</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323335</id>
    <revision>
      <id>2093715</id>
      <parentid>2084723</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>Li ser mirinê</comment>
      <origin>2093715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2162" sha1="fm58rv0vo7tcu5s43j8o8ryet9okqjo" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Şaban Şenateş''' ({{Jidayikbûn|01|1|1966|j=1}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://zazacasozluk.net/about/yazar-hayati.html |sernav=Yazarın Kendi Dilinden Hayatı |malper=zazacasozluk.net |roja-gihiştinê=2026-06-22}}&lt;/ref&gt; - {{Mirin|23|tebax|2021|m=1}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.siverekgenclik.com/egitimci-yazar-saban-senates-i-vefat-yil-donumunde-hayirla-aniyoruz/20397/ |sernav=Eğitimci Yazar Şaban Şenateş'i vefat yıl dönümünde hayırla anıyoruz |malper=Siverek News Siverek Haberleri |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Seker |pêşnav=Huseyin}}&lt;/ref&gt;) edîbekî kurd bû. Ew li gundê Anazoyê ê [[Sêwreg|Siwêregê]] hate dinyayê.

== Heyata wî ==
Di sala 1976an de, ji ber ku li gundê ku ew hingî lê dima mekteb nînbû, li TEYBOyê (Siverek Temel Egitim Yatili Bölge) dest bi mektebê kir.

Di sala 1987an de li [[Zanîngeha Mermereyê|ûnîversîteya Mermereyê]] qismê mielmtiya tarîxê qezenc kir.

Di sala 1992an de mezûn bû û li [[Sêrt]]ê dest bi mielmtiyê kir.

Wextê ku vegera Siwêregê ji kalik û pîrika xwe pênc-deh çîrok qeyd kirin û bi [[Alfabeya tirkî|elfaba tirkî]] nivîsandin. Nivîsên wî yên pêşî ên bi [[zazakî]] ev bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di 23ê tebaxa sala 2021ê de, ji ber [[Vîrusa Koronayê|vîrusa koronayê]] li xistexana dewletê ya Siwêregê bû li wir wefat kir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Eserên wî ==

* ''Ferhengê Zazakî [Dimilî, Kirmancî, Kirdî] Türkçe Açıklamalı''. Ferhengeke bi 2300 rûpel ku di sala 2022 ji aliyê Nûbiharê ve hat neşirkirin û li Stembolê hat tebikirin. (ISBN 9786257383349)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/urun/ferhenge-zazaki-dimili-kirmanci-kirdi-turkce-aciklamali |sernav=Ferhengê Zazakî [Dimilî, Kirmancî, Kirdî] Türkçe Açıklamalı |malper=nubihar.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=ku-TR}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Kesên ji Sêwregê]]
[[Kategorî:Mamosteyên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên ji Sêwregê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Wêjevanên kurd]]</text>
      <sha1>fm58rv0vo7tcu5s43j8o8ryet9okqjo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093716</id>
      <parentid>2093715</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>û</comment>
      <origin>2093716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2165" sha1="0sffu7z4ul7d0y5x5s6ee8xrga42gb0" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Şaban Şenateş''' ({{Jidayikbûn|01|1|1966|j=1}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://zazacasozluk.net/about/yazar-hayati.html |sernav=Yazarın Kendi Dilinden Hayatı |malper=zazacasozluk.net |roja-gihiştinê=2026-06-22}}&lt;/ref&gt; - {{Mirin|23|tebax|2021|m=1}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.siverekgenclik.com/egitimci-yazar-saban-senates-i-vefat-yil-donumunde-hayirla-aniyoruz/20397/ |sernav=Eğitimci Yazar Şaban Şenateş'i vefat yıl dönümünde hayırla anıyoruz |malper=Siverek News Siverek Haberleri |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Seker |pêşnav=Huseyin}}&lt;/ref&gt;) edîbekî kurd bû. Ew li gundê Anazoyê ê [[Sêwreg|Siwêregê]] hate dinyayê.

== Heyata wî ==
Di sala 1976an de, ji ber ku li gundê ku ew hingî lê dima mekteb nînbû, li TEYBOyê (Siverek Temel Egitim Yatili Bölge) dest bi mektebê kir.

Di sala 1987an de li [[Zanîngeha Mermereyê|ûnîversîteya Mermereyê]] qismê mielmtiya tarîxê qezenc kir.

Di sala 1992an de mezûn bû û li [[Sêrt]]ê dest bi mielmtiyê kir.

Wextê ku vegera Siwêregê ji kalik û pîrika xwe pênc-deh çîrok qeyd kirin û bi [[Alfabeya tirkî|elfaba tirkî]] nivîsandin. Nivîsên wî yên pêşî ên bi [[zazakî]] ev bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di 23ê tebaxa sala 2021ê de, ji ber [[Vîrusa Koronayê|vîrusa koronayê]] li xistexana dewletê ya Siwêregê bû û li wir wefat kir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Eserên wî ==

* ''Ferhengê Zazakî [Dimilî, Kirmancî, Kirdî] Türkçe Açıklamalı''. Ferhengeke bi 2300 rûpel ku di sala 2022 ji aliyê Nûbiharê ve hat neşirkirin û li Stembolê hat tebikirin. (ISBN 9786257383349)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/urun/ferhenge-zazaki-dimili-kirmanci-kirdi-turkce-aciklamali |sernav=Ferhengê Zazakî [Dimilî, Kirmancî, Kirdî] Türkçe Açıklamalı |malper=nubihar.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=ku-TR}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Kesên ji Sêwregê]]
[[Kategorî:Mamosteyên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên ji Sêwregê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Wêjevanên kurd]]</text>
      <sha1>0sffu7z4ul7d0y5x5s6ee8xrga42gb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dan Kelly</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329201</id>
    <revision>
      <id>2093817</id>
      <parentid>2091415</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30377" sha1="hophor45bfphk4oplz90czoqdn38rdq" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = Bushranger Dan Kelly.jpg
| sernavê_wêne       = Wêneyek Dan Kelly
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|1|06|1861}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Beveridge, Vîktorya]], [[Awistralya]]
| roja_mirinê        = {{Mirin|28|06|1880}}
| cihê_mirinê        = [[Glenrowan, Vîktorya]], [[Awistralya]]
| esil               = [[îrlendî]]
| hevwelatî          = Awistralya
| pîşe               = Tawankar
| dê                 = Ellen Kelly
| bav                = John &quot;Red&quot; Kelly
}}
'''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; qanûnderketiyekî awistralî û ''[[bushranger]]'' (navê ku li Awistralyayê ji tawankarên ku di çol û daristanan de dijiyan re dihat bikaranîn) bû. Ew birayê herî biçûk ê tawankarê navdar, [[Ned Kelly]], bû. Di sala 1878an de, Dan û Ned Kelly, ligel [[Joe Byrne]] û [[Steve Hart]], bûn endamên Koma Kelly.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nma.gov.au/exhibitions/not-just-ned/bushrangers? |sernav=National Museum of Australia - Bushrangers |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en |paşnav=corporateName=National Museum of Australia; address=Lawson Crescent |pêşnav=Acton Peninsula}}&lt;/ref&gt; Komma Kelly sê polîs li [[Stringybark Creek]] kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.portrait.gov.au/people/dan-kelly-1861/ |sernav=Dan Kelly, b. 1861 |malper=National Portrait Gallery people |roja-gihiştinê=2026-08-11}}&lt;/ref&gt; Dan Kelly di dorpêçkirina [[Glenrowan, Vîktorya|Glenrowan]] de hat kuştin.
Çîroka Koma Kelly di dîrok û çanda Awistralyayê de bandoreke mezin hiştiye. Li ser Ned Kelly û Koma Kelly gelek pirtûk, fîlm û berhemên hunerî hatine afirandin. Heta di sala 1942an de li ser wan ji her kesê din ê Awistralyayê bêtir pirtûk hatibûn nivîsandin. Herwiha, Koma Kelly bû mijara yekemîn fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906an de hat kişandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://nfsa.gov.au/the_collection/collection_spotlights/kelly_gang_essay.html |sernav=National Film and Sound Archive, Whats On |malper=nfsa.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=c=au; o=Commonwealth of Australia; ou=National Film and Sound Archive}}&lt;/ref&gt; Wan bankan talan dikirin, hin bajar dixistin bin kontrola xwe de û di nav gelê [[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]] û [[Wêlsa Başûr a Nû]] de tirs û xem belav dikirin. Polîsên Vîktoryayê du sal li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê tevî hemû hewldanên xwe, nikaribûn wan bibînin an bigirin.

== Jiyana pêşîn ==
[[File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|rast|thumb|220x220px|Mala Kellyan li Beveridge]]
Bavê Dan Kelly, John &quot;Red&quot; Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de ji bo [[Van Diemen's Land]]ê hatibû şandin. Tê gotin ku ew demekê li zindana [[Port Arthur]]ê girtî mabû.

Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Vîktoryayê û li derdora [[Beveridge, Vîktorya|Beveridge]] wekî cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyekî biçûk ê darîn ji xwe û malbata xwe re ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta niha jî li cihê xwe maye. Di destpêkê de tenê sê odeyên vî xanî hebûn, lê bi derbasbûna salan re beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 ode hene.

Red Kelly di sala 1850an de li Melbourne bi jinek îrlendî ya bi navê Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward &quot;Ned&quot; (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863).

== Greta ==

Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li zeviyekî li bajarokê [[Avenel]]ê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş mehan di zindanê de derbas kir.
Dema ku Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi polîsan re ket pirsgirêkan, ji ber ku polîsan bawer dikirin ku wî hespek dizî. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Piştî wê, diya wî Ellen Kelly di sala 1867an de malbat ber bi zeviyekî biçûk li nêzî [[Greta, Vîktorya|Greta]], li bakurrojhilatê Vîktorya, ve bir.
Du xwehên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her wiha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864an de hatibûn vê herêmê. Malbata Quinnan di nav polîsan de baş dihat naskirin.
Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bala polîsan kişand ser xwe. Ew bi birayê xwe Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê polîs Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespêkî siwar bûbûn ku ne yê wan bû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û tenê ji bo ku vegere malê, li ser wê hespê siwar bû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran neçar man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin.
Di sala 1875an de Dan Kelly û mixaliyetên wî ji malbata Lloyd mîna gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Vîktorya, ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û devera Monaro karên cotkariyê yên demsalî bibînin.
Koma hevalên Dan wekî &quot;Greta Mob&quot; dihat naskirin. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ji ber ku ew gelek caran serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] dikirin, li herêmê baş hatibûn nasîn.

Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi gumana dizîna kurtanekî hespan de hate desteserkirin. Lê ji ber ku polîsan delîlên dijî wî peyda nekirin, ew serbest hate berdan.
Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi polîsan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema ku xwediyê dikanê razî nebû dikana xwe veke, Dan Kelly derî şikand û bi zorê ket hundir.
Li dijî wan tawanên wek êrîşkirin, zirar dayîna milkê xelkê (derî), ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxê 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û polîsan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin.
Dema doz li dadgehê hat vekirin, polîsan nikarîbûn piraniya van tawanên ku li dijî wan hatibûn tomarkirin îspat bikin. Lê Dan Kelly ji ber ku milkê bi nirxê 10 poundan zirar kirbû,  bi mehekê zindanê hat cezakirin.
Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbariya dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Vîktorya|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin.
Bûyera ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê [[Bûyera Fitzpatrick]] tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje.
Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin.Ellen Kelly bi tawanbariya hewldana kuştinê hate sûcdarkirin û bi sê salan zindanê hat cezakirin. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan, William Williamson, jî her yek bi şeş salan zindan hatin cezakirin.

== Kelly Gang ==
Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên Wombat Ranges. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xaniyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku li wir hespan xwedî bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî amûrekî biçûk jî çêkiribû.
Herdû birayan dema xwe bi lêgerîna zêra di nav çemê de derbas dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin serdana wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn.
Polîsan tawanbariya hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Polîsan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne.
Di cotmeha 1878an de, polîsan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Vîktorya|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Vîktorya|Mansfield]] dest pê kir û ber bi bakur ve çû.

== Stringybark Creek ==
[[File:Stringybark_creek1.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Stringybark_creek1.JPG|rast|thumb|220x220px|Stringybark Creek]]
Grûpa Mansfieldê bi serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy û sê polîsên din, Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan, pêk dihat. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man.
Kellyyan li xaniyekî nêzîkî Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin.
McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt.
Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt.
Kennedy, dema ku guleyên xwe berdidan, di nav daristanê de ji darekê ber bi dareke din ve direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û ew bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt.
Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê hin rojnameyan ragihandin ku guleya ku Kennedy kuştibû ji aliyê Dan ve hatibû avêtin. Lê ev îdia nehat piştrastkirin û gelek çavkanî Ned Kelly wekî kesê ku Kennedy kuşt nîşan didin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû.

== Qanûnderketî ==

Di 30ê cotmeha 1878an de, Hikûmeta Vîktorya fermanek derxist û Koma Kelly wekî qanûnderketî ([[Outlaw]]) ragihand, ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Her kes dikaribû wan di her kêliyê de û bêyî hişyarkirinê bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pound xelat werdigirt, an jî ji bo girtina hemû çar endaman 2.000 pound xelat dihate dayîn. Koma Kelly li gelek deverên bakurrojhilatê Vîktorya hate dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin Wêlsa Başûr a Nû, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Vîktorya|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, Wêlsa Başûr a Nû|Jerilderie]] li Wêlsa Başûr a Nû. Wan polîsên bajêr di qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li mêvanxaneya Royal Mail Hotel wekî dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêriya mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound.

Di 18 mehên piştî vê bûyerê de, polîs gelek tîmên lêgerînê şandin bakurrojhilatê Vîktoryayê da ku li Koma Kelly bigerin. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan baş dizanibûn çawa di çol û daristanan de bijîn û gelê herêmê jî piştgirîya wan dikir.

== Kuştin ==

Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, bi navê Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzîkî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne derengê şevê çûn mala Sherritt û li deriyê wî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi guleyekê kuşt. Polîsan xwe di bin nivînê Sherritt de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, li wir Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê kom kiribûn û li mêvanxaneya [[Glenrowan Inn]] dîl girtibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Wan hin rayên rêhesinê rakiribûn da ku trên ji rê derkeve. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Dûv re, çetevanên ku zirxên bi destan çêkiribûn li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs hatin bêbandor kirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê werin berdan.

Lê plan bi ser neket, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştina Sherrittê bi ew qas lezê negihişt Melbourneyê ku Koma Kelly hêvî dikir. Kesên ku di mêvanxaneyê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan kêfxweş bike mûzîk saz kir. Dan jî beşdarî dansê bû da ku dîlên di mêvanxaneyê de hinekî kêfxweş bibin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku têgihiştin ku plana wan dê bi ser nekeve, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re xwest ku ji Curnow bawer neke û wî li mêvanxaneyê bihêle.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê trên rawestand, berî ku ew bigihîje cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin. Polîs zû ji trênê derketin û li dora mêvanxaneyê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê mêvanxaneyê de hate dorpêçkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;

== Glenrowan ==
[[File:Glenrowan_inn.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Glenrowan_inn.JPG|rast|thumb|220x220px|Cihê Glenrowan Innê]]
[[File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|rast|thumb|220x220px|Gora Martin Cherry, ku di dema dorpêçkirina Glenrowan de hat kuştin.]]
Dema ku çetevan bihîstin ku trên gihiştiye rawestgehê, ew têgihiştin ku plana wan ya ji bo qelisandina trênê têk çûbû. Wan zirxên hesinî li xwe kirin û çûn verandaya mêvanxaneyê da ku li bendê polîsan bimînin. Di gulebarana pêşîn de, Serfermandarê polîsan Hare, Ned Kelly û Joe Byrne birîndar bûn, û Jack Jones, kurê xwediyê mêvanxaneyê, hat kuştin. Ned Kelly, ku zirxê xwe li xwe kiribû, karî ji mêvanxaneyê derkeve û gulebarana xwe li ser polîsan berdewam kir. Polîsan heft saetan bê navber avahiya mêvanxaneyê gulebaran kirin. Tê texmînkirin ku di vê pevçûnê de nêzîkî 15.000 gule hatine berdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Bullets from Ned Kelly's shoot-out at Glenrowan found |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/ned-kelly-bullets-found/story-e6frf7kx-1111116251401 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=HeraldSun |ziman=en-au}}&lt;/ref&gt; Byrne piştî ku guleyek di navbera ling û kulêmekê wî de ket mir. Ned Kelly vegeriya mêvanxaneyê da ku li bira û hevalê xwe bigere, lê ji ber ku Dan û Steve Hart xwe li odeyek li paş ve veşartibûn, wan nedît. Paşê dîsa derket derve da ku li hespa xwe bigere. Dema ku li derve li birayê xwe digeriya, guleyek li lingê Ned Kelly ket. Piştî wê, polîsan bi hêsanî karîbûn wî bigirin.

Di saet 10:00an de, gelek mirovên derdorê li cihê bûyerê kom bûn û pevçûnê temaşe dikirin. Mufetîşê polîsan Sadleir neçar ma ku gulebaranê rawestîne da ku hin ji dîlan bikaribin birevin. Wî nehişt ku Maggie, xwişka Dan, an jî kahînek katolîk, Babê Gibney, bikevin hundirê mêvanxaneyê da ku ji çetevanan bixwazin xwe teslîm bikin. Di şûna wê de, wî ferman da ku topek ji Melbourne were şandin da ku bikaribin otêlê wêran bikin.

Di saet 2:30an de, polîsan agir berdan avahiyê da ku endamên mayî yên Koma Kelly neçar bin ji avahiyê derkevin. Baba Gibney guh neda polîsan û ket hundirê avahiya ku dişewitî. Wî Dan Kelly û Steve Hart di odeyek paşîn a mêvanxaneyê de mirî dît. Wî got ku cenazeyên wan li kêleka hev dirêj bûn û serên wan li ser betaniyan hatibûn danîn.
Cenazeyê Byrne ji mêvanxaneyê hate kişandin derve, lê cenazeyên Hart û Kelly gelekî di agir de man û termên wan pir hatibûn şewitandin. Kesên ku cenazeyên şewitî dîtin, nikarîbûn bêjin kîjan ji wan Dan Kelly û kîjan Steve Hart bû. Cenazeyên wan li ser qalikên daran hatin danîn û wêneyê wan hate kişandin. Di dema dorpêçê de, sê kesên Glenrowanê ku di hundirê mêvanxaneyê de wekî dîl hatibûn girtin, jiyana xwe ji dest dan.

Endamên malbatê, di nav wan de xwehên wî Kate û Maggie, û hevalên wan cenazeyan vegerandin Greta. Polîsan hewl dan ku cenazeyan vegerînin û komek ji 16 polîsan şandin Gretayê, lê ew ditirsiyan ku ev yek bibe sedema şerekî din, ji ber vê yekê vegeriyan Benalla.
Dan Kelly û Steve Hart di 30ê hezîrana 1880an de li Greta di gorên bê nîşan de hatin veşartin. Nêzîkî 100 kes di merasîma cenazeyê de amade bûn. Mixaletiyê Dan, Tom Lloyd, wekî gorevan kar dikir. Cotkarekî Gretayê bi navê Daniel O'Keefe jî wekî waîz kar dikir. Piştî ku gor hatin dagirtin, erdê li dora goran hat cotkirin, da ku cihê gorên wan veşartî bimîne. Malbat ditirsiyan ku polîs dîsa hewl bidin cenazeyan ji wan bistînin.

Piştî bûyera Glenrowanê, zirxên Dan Kelly û Steve Hart ji aliyê polîsan ve hatin girtin û li Benalla hatin hiştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Zirxa Ned Kelly ji bo  Melbourneyê hate şandin da ku di dadgeha wî de were bikaranîn. Zirxa Joe Byrne ji bo depoya polîsan li [[Richmond]]ê hate şandin. Di dawiya sala 1880an de, hemû perçeyên zirxan li Melbourneyê bûn. Çend perçeyên zirxan dan Sir William Clarke.
Di salên paşîn de, perçeyên zirxan tevlihev bûn. Di sala 2002an de, [[Pirtûkxaneya Dewletî ya Vîktorya]] û polîs hin perçe di navbera xwe de guhastin da ku komên zirxan temam bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Zirxa Ned li pirtûkxaneyê ye, zirxa Joe hîn jî di milkê malbata Clarke de ye, û zirxên Dan û Steve li ba polîsan mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |sernav=The True Story of the Kelly Armour - No 66 Spring 2000 |malper=www3.slv.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-AU |paşnav=Oldis |pêşnav=Ken |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155007/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ew zirx niha dikarin li [[Muzexaneya Polîsên Vîktorya]]yê li Melbourne, Awistralya werin dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.police.vic.gov.au/homepage |sernav=Victoria Police |malper=www.police.vic.gov.au |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-au}}&lt;/ref&gt;

== Dan Kelly piştî Glenrowanê ==
[[File:Greta_cemetery.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Greta_cemetery.JPG|çep|thumb|220x220px|Goristana Gretayê, cihê binaxkirina Dan Kelly]]
Ji ber ku ne mimkun bû ku bi temamî were ispatkirin ka ew çawa mirin, an jî cesedên ku hatibûn dîtin bi rastî yên Dan û Steve bûn, gelek çîrok derketin holê derbarê vê yekê de ku dibe ku çi qewimîbe. Dibe ku ew xwe kuştibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Ev çîrok di sala 1906an de di yekem fîlma Kelly de, ''The Story of the Kelly Gang'', hat bikaranîn û paşê di fîlma [[Ned Kelly, film|Ned Kelly]] ya sala 2003an de jî hate bikaranîn. Di heman demê de çîrokên din jî hebûn ku her du bi saxî ji agir derketibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |sernav=Dan Kelly. |malper=www.halenet.com.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=ecBuilder Pro 4.5 Trial(tm), Multiactive Software Inc |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315175131/http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê delîlên ku piştgirî  bidin van îdîayan pir kêm in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2005-07-03 |sernav=Two of the Ned Kelly gang survived ambush and lived on for years, says historian |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |access-date=2026-08-14 |archive-date=2012-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106014340/http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |sernav=Bailup.com - let the truth be known |malper=www.bailup.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081231094340/http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Zilamekî bi navê James Ryan got ku ew Dan Kelly ye. Di sala 1934an de, ew li pêşangeha [[Brisbane]] derket ser sehneyê û çîrokên derbarê Koma Kelly de vegot. Ew di 29ê tîrmeha 1948an de, piştî ku trênek lê qelipî, mir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipswich.qld.gov.au/about_council/mayor_and_councillors/division_2/queensland_history/ |sernav=Ipswich City Council - Queensland History |malper=www.ipswich.qld.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Şaredariya [[Ipswich]]ê li ser gora wî bîranînek ava kir. Di sala 2001an de, zanistvanan perçeyek piçûk ji hestiyê Charles Devine Tindall ji gora wî li [[Toowoomba]], Queensland, derxistin da ku îspat bikin bê ew bi rastî Dan Kelly ye yan na.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Devine, ku li ser laşê wî nîşanên şewitandinê hebûn, ji malbata xwe re digot ku ew bi rastî Dan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1401855.htm |sernav=Did Ned Kelly's brother survive Glenrowan shoot-out?. 28/06/2005. ABC News Online |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Wî digot ku xwe di bin binemala mêvanxaneya Glenrowanê de veşartibû û piştî ku agir vemirî, ji cihê bûyerê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê di sala 2008an de, lêkolînek bestannasî ji aliyê Adam Ford ve li cihê mêvanxaneyê hate kirin û di vê lêkolînê de derket holê ku ne bindavek û ne jî cihê din ê veşartinê hebûn. 
Di cotmeha 1902an de, rojnameyek Melbourne çîrokek çap kir ku têde Dan Kelly û Steve Hart li [[Afrîkaya Başûr]] dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=THE KELLY GANG. - AN EXTRAORDINARY YARN. DAN KELLY AND STEVE HART. - The Argus (Melbourne, Vic. : 1848 - 1957) - 15 Oct 1902 |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/9080926 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Hate gotin ku her du di [[Şerê Boeran ê Duyemîn]] de şer kirine. Zilamekî din, bi navê Jim Davis ji Darra (navçeyek Brisbane, Queensland), di sala 1938an de îdîa kir ku ew Dan Kelly ye. Wî got ku ew, Steve Hart û Joe Byrne, ji mêvanxaneyê reviyabûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Did The Kelly Gang Perish At Glenrowan? - HEAR THIS VOICE FROM AN |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/18905412 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
Wî her weha got ku di sala 1854an de li [[Eureka Stockade]] hatiye dinyayê, ji ber vê yekê çîroka wî û rastiyên dîrokî li hev nedihat, çimkî temenê wî ji temenê Dan Kelly gelekî mezintir bûya.

Di fîlmê Ned Kelly ya sala 2003an de, ku [[Heath Ledger]] rola Ned Kelly lîst, rola Dan Kelly ji aliyê [[Laurence Kinlan]] ve hate lîstin. [[Orlando Bloom]] jî rola Joe Byrne lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.filmbug.com/db/344061 |sernav=Filmbug |malper=www.filmbug.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;
Di sala 2012an de, demançeyek ji bo firotanê hate pêşkêşkirin ku li ser wê &quot;1876 DAN KELLY&quot; hatibû kolandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/possible-kelly-pistol-up-for-auction-20121110-29554.html |sernav='Possible' Kelly pistol up for auction |malper=The Age |tarîx=2012-11-10 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Elder |pêşnav=John}}&lt;/ref&gt; Tê zanîn ku piştî dorpêçkirina Glenrowan Innê demançeyek hatiye dîtin, lê niha ew winda bûye.
Demançeya ku ji bo firotanê hate pêşkêşkirin, di sala 1900an de li berçemekî ji[[çemê Murrumbidgee]]yê hate dîtin. Ev çek di eslê xwe de ji bo siwarên [[Kompaniya Hindistana Rojhilat]] hate çêkirin. Ew demançe bi 122.000 dolarên awistraliyayî hate firotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/dan-kelly-gun-sells-for-122-000-20121121-29qne.html |sernav=Dan Kelly gun sells for $122,000 |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2012-11-21 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Webb |pêşnav=Carolyn}}&lt;/ref&gt;

== Girêdanên derve ==

* [http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2 The Ned Kelly Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007124137/http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2|date=7 October 2008}} – gelek wêneyên cihên ku girêdayî Ned Kelly ne.
* [http://handle.slv.vic.gov.au/10381/146219 Photograph of Dan Kelly at the State Library of Victoria]
* [http://www.denheldid.com/twohuts/germanscreek.html Bill Denheld's website on Stringybark Creek, with maps and photos]
* [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of the Glenrowan Inn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}}
* [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of Dan Kelly and Steve Hart's armour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}}
* [https://web.archive.org/web/20110409165228/http://www.ipswich.qld.gov.au/images/councillors/scan6_lrg.gif Photograph of Dan Kelly's body after the fire]
* [https://web.archive.org/web/20110605205446/http://www.glenrowan1880.com/dave_dig.htm Photos of the archaeological dig at Glenrowan in 2008]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
[[Kategorî:Mirin 1880]]
[[Kategorî:Ned Kelly]]</text>
      <sha1>hophor45bfphk4oplz90czoqdn38rdq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093818</id>
      <parentid>2093817</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:22:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Dan Kelly piştî Glenrowanê */</comment>
      <origin>2093818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30378" sha1="gy7mhtm1ubwuedad5t6f2874uuqlcwd" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = Bushranger Dan Kelly.jpg
| sernavê_wêne       = Wêneyek Dan Kelly
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|1|06|1861}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Beveridge, Vîktorya]], [[Awistralya]]
| roja_mirinê        = {{Mirin|28|06|1880}}
| cihê_mirinê        = [[Glenrowan, Vîktorya]], [[Awistralya]]
| esil               = [[îrlendî]]
| hevwelatî          = Awistralya
| pîşe               = Tawankar
| dê                 = Ellen Kelly
| bav                = John &quot;Red&quot; Kelly
}}
'''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; qanûnderketiyekî awistralî û ''[[bushranger]]'' (navê ku li Awistralyayê ji tawankarên ku di çol û daristanan de dijiyan re dihat bikaranîn) bû. Ew birayê herî biçûk ê tawankarê navdar, [[Ned Kelly]], bû. Di sala 1878an de, Dan û Ned Kelly, ligel [[Joe Byrne]] û [[Steve Hart]], bûn endamên Koma Kelly.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nma.gov.au/exhibitions/not-just-ned/bushrangers? |sernav=National Museum of Australia - Bushrangers |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en |paşnav=corporateName=National Museum of Australia; address=Lawson Crescent |pêşnav=Acton Peninsula}}&lt;/ref&gt; Komma Kelly sê polîs li [[Stringybark Creek]] kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.portrait.gov.au/people/dan-kelly-1861/ |sernav=Dan Kelly, b. 1861 |malper=National Portrait Gallery people |roja-gihiştinê=2026-08-11}}&lt;/ref&gt; Dan Kelly di dorpêçkirina [[Glenrowan, Vîktorya|Glenrowan]] de hat kuştin.
Çîroka Koma Kelly di dîrok û çanda Awistralyayê de bandoreke mezin hiştiye. Li ser Ned Kelly û Koma Kelly gelek pirtûk, fîlm û berhemên hunerî hatine afirandin. Heta di sala 1942an de li ser wan ji her kesê din ê Awistralyayê bêtir pirtûk hatibûn nivîsandin. Herwiha, Koma Kelly bû mijara yekemîn fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906an de hat kişandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://nfsa.gov.au/the_collection/collection_spotlights/kelly_gang_essay.html |sernav=National Film and Sound Archive, Whats On |malper=nfsa.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=c=au; o=Commonwealth of Australia; ou=National Film and Sound Archive}}&lt;/ref&gt; Wan bankan talan dikirin, hin bajar dixistin bin kontrola xwe de û di nav gelê [[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]] û [[Wêlsa Başûr a Nû]] de tirs û xem belav dikirin. Polîsên Vîktoryayê du sal li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê tevî hemû hewldanên xwe, nikaribûn wan bibînin an bigirin.

== Jiyana pêşîn ==
[[File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|rast|thumb|220x220px|Mala Kellyan li Beveridge]]
Bavê Dan Kelly, John &quot;Red&quot; Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de ji bo [[Van Diemen's Land]]ê hatibû şandin. Tê gotin ku ew demekê li zindana [[Port Arthur]]ê girtî mabû.

Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Vîktoryayê û li derdora [[Beveridge, Vîktorya|Beveridge]] wekî cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyekî biçûk ê darîn ji xwe û malbata xwe re ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta niha jî li cihê xwe maye. Di destpêkê de tenê sê odeyên vî xanî hebûn, lê bi derbasbûna salan re beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 ode hene.

Red Kelly di sala 1850an de li Melbourne bi jinek îrlendî ya bi navê Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward &quot;Ned&quot; (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863).

== Greta ==

Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li zeviyekî li bajarokê [[Avenel]]ê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş mehan di zindanê de derbas kir.
Dema ku Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi polîsan re ket pirsgirêkan, ji ber ku polîsan bawer dikirin ku wî hespek dizî. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Piştî wê, diya wî Ellen Kelly di sala 1867an de malbat ber bi zeviyekî biçûk li nêzî [[Greta, Vîktorya|Greta]], li bakurrojhilatê Vîktorya, ve bir.
Du xwehên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her wiha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864an de hatibûn vê herêmê. Malbata Quinnan di nav polîsan de baş dihat naskirin.
Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bala polîsan kişand ser xwe. Ew bi birayê xwe Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê polîs Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespêkî siwar bûbûn ku ne yê wan bû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û tenê ji bo ku vegere malê, li ser wê hespê siwar bû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran neçar man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin.
Di sala 1875an de Dan Kelly û mixaliyetên wî ji malbata Lloyd mîna gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Vîktorya, ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û devera Monaro karên cotkariyê yên demsalî bibînin.
Koma hevalên Dan wekî &quot;Greta Mob&quot; dihat naskirin. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ji ber ku ew gelek caran serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] dikirin, li herêmê baş hatibûn nasîn.

Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi gumana dizîna kurtanekî hespan de hate desteserkirin. Lê ji ber ku polîsan delîlên dijî wî peyda nekirin, ew serbest hate berdan.
Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi polîsan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema ku xwediyê dikanê razî nebû dikana xwe veke, Dan Kelly derî şikand û bi zorê ket hundir.
Li dijî wan tawanên wek êrîşkirin, zirar dayîna milkê xelkê (derî), ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxê 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û polîsan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin.
Dema doz li dadgehê hat vekirin, polîsan nikarîbûn piraniya van tawanên ku li dijî wan hatibûn tomarkirin îspat bikin. Lê Dan Kelly ji ber ku milkê bi nirxê 10 poundan zirar kirbû,  bi mehekê zindanê hat cezakirin.
Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbariya dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Vîktorya|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin.
Bûyera ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê [[Bûyera Fitzpatrick]] tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje.
Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin.Ellen Kelly bi tawanbariya hewldana kuştinê hate sûcdarkirin û bi sê salan zindanê hat cezakirin. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan, William Williamson, jî her yek bi şeş salan zindan hatin cezakirin.

== Kelly Gang ==
Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên Wombat Ranges. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xaniyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku li wir hespan xwedî bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî amûrekî biçûk jî çêkiribû.
Herdû birayan dema xwe bi lêgerîna zêra di nav çemê de derbas dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin serdana wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn.
Polîsan tawanbariya hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Polîsan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne.
Di cotmeha 1878an de, polîsan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Vîktorya|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Vîktorya|Mansfield]] dest pê kir û ber bi bakur ve çû.

== Stringybark Creek ==
[[File:Stringybark_creek1.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Stringybark_creek1.JPG|rast|thumb|220x220px|Stringybark Creek]]
Grûpa Mansfieldê bi serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy û sê polîsên din, Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan, pêk dihat. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man.
Kellyyan li xaniyekî nêzîkî Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin.
McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt.
Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt.
Kennedy, dema ku guleyên xwe berdidan, di nav daristanê de ji darekê ber bi dareke din ve direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û ew bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt.
Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê hin rojnameyan ragihandin ku guleya ku Kennedy kuştibû ji aliyê Dan ve hatibû avêtin. Lê ev îdia nehat piştrastkirin û gelek çavkanî Ned Kelly wekî kesê ku Kennedy kuşt nîşan didin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû.

== Qanûnderketî ==

Di 30ê cotmeha 1878an de, Hikûmeta Vîktorya fermanek derxist û Koma Kelly wekî qanûnderketî ([[Outlaw]]) ragihand, ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Her kes dikaribû wan di her kêliyê de û bêyî hişyarkirinê bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pound xelat werdigirt, an jî ji bo girtina hemû çar endaman 2.000 pound xelat dihate dayîn. Koma Kelly li gelek deverên bakurrojhilatê Vîktorya hate dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin Wêlsa Başûr a Nû, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Vîktorya|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, Wêlsa Başûr a Nû|Jerilderie]] li Wêlsa Başûr a Nû. Wan polîsên bajêr di qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li mêvanxaneya Royal Mail Hotel wekî dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêriya mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound.

Di 18 mehên piştî vê bûyerê de, polîs gelek tîmên lêgerînê şandin bakurrojhilatê Vîktoryayê da ku li Koma Kelly bigerin. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan baş dizanibûn çawa di çol û daristanan de bijîn û gelê herêmê jî piştgirîya wan dikir.

== Kuştin ==

Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, bi navê Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzîkî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne derengê şevê çûn mala Sherritt û li deriyê wî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi guleyekê kuşt. Polîsan xwe di bin nivînê Sherritt de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, li wir Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê kom kiribûn û li mêvanxaneya [[Glenrowan Inn]] dîl girtibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Wan hin rayên rêhesinê rakiribûn da ku trên ji rê derkeve. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Dûv re, çetevanên ku zirxên bi destan çêkiribûn li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs hatin bêbandor kirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê werin berdan.

Lê plan bi ser neket, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştina Sherrittê bi ew qas lezê negihişt Melbourneyê ku Koma Kelly hêvî dikir. Kesên ku di mêvanxaneyê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan kêfxweş bike mûzîk saz kir. Dan jî beşdarî dansê bû da ku dîlên di mêvanxaneyê de hinekî kêfxweş bibin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku têgihiştin ku plana wan dê bi ser nekeve, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re xwest ku ji Curnow bawer neke û wî li mêvanxaneyê bihêle.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê trên rawestand, berî ku ew bigihîje cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin. Polîs zû ji trênê derketin û li dora mêvanxaneyê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê mêvanxaneyê de hate dorpêçkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;

== Glenrowan ==
[[File:Glenrowan_inn.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Glenrowan_inn.JPG|rast|thumb|220x220px|Cihê Glenrowan Innê]]
[[File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|rast|thumb|220x220px|Gora Martin Cherry, ku di dema dorpêçkirina Glenrowan de hat kuştin.]]
Dema ku çetevan bihîstin ku trên gihiştiye rawestgehê, ew têgihiştin ku plana wan ya ji bo qelisandina trênê têk çûbû. Wan zirxên hesinî li xwe kirin û çûn verandaya mêvanxaneyê da ku li bendê polîsan bimînin. Di gulebarana pêşîn de, Serfermandarê polîsan Hare, Ned Kelly û Joe Byrne birîndar bûn, û Jack Jones, kurê xwediyê mêvanxaneyê, hat kuştin. Ned Kelly, ku zirxê xwe li xwe kiribû, karî ji mêvanxaneyê derkeve û gulebarana xwe li ser polîsan berdewam kir. Polîsan heft saetan bê navber avahiya mêvanxaneyê gulebaran kirin. Tê texmînkirin ku di vê pevçûnê de nêzîkî 15.000 gule hatine berdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Bullets from Ned Kelly's shoot-out at Glenrowan found |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/ned-kelly-bullets-found/story-e6frf7kx-1111116251401 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=HeraldSun |ziman=en-au}}&lt;/ref&gt; Byrne piştî ku guleyek di navbera ling û kulêmekê wî de ket mir. Ned Kelly vegeriya mêvanxaneyê da ku li bira û hevalê xwe bigere, lê ji ber ku Dan û Steve Hart xwe li odeyek li paş ve veşartibûn, wan nedît. Paşê dîsa derket derve da ku li hespa xwe bigere. Dema ku li derve li birayê xwe digeriya, guleyek li lingê Ned Kelly ket. Piştî wê, polîsan bi hêsanî karîbûn wî bigirin.

Di saet 10:00an de, gelek mirovên derdorê li cihê bûyerê kom bûn û pevçûnê temaşe dikirin. Mufetîşê polîsan Sadleir neçar ma ku gulebaranê rawestîne da ku hin ji dîlan bikaribin birevin. Wî nehişt ku Maggie, xwişka Dan, an jî kahînek katolîk, Babê Gibney, bikevin hundirê mêvanxaneyê da ku ji çetevanan bixwazin xwe teslîm bikin. Di şûna wê de, wî ferman da ku topek ji Melbourne were şandin da ku bikaribin otêlê wêran bikin.

Di saet 2:30an de, polîsan agir berdan avahiyê da ku endamên mayî yên Koma Kelly neçar bin ji avahiyê derkevin. Baba Gibney guh neda polîsan û ket hundirê avahiya ku dişewitî. Wî Dan Kelly û Steve Hart di odeyek paşîn a mêvanxaneyê de mirî dît. Wî got ku cenazeyên wan li kêleka hev dirêj bûn û serên wan li ser betaniyan hatibûn danîn.
Cenazeyê Byrne ji mêvanxaneyê hate kişandin derve, lê cenazeyên Hart û Kelly gelekî di agir de man û termên wan pir hatibûn şewitandin. Kesên ku cenazeyên şewitî dîtin, nikarîbûn bêjin kîjan ji wan Dan Kelly û kîjan Steve Hart bû. Cenazeyên wan li ser qalikên daran hatin danîn û wêneyê wan hate kişandin. Di dema dorpêçê de, sê kesên Glenrowanê ku di hundirê mêvanxaneyê de wekî dîl hatibûn girtin, jiyana xwe ji dest dan.

Endamên malbatê, di nav wan de xwehên wî Kate û Maggie, û hevalên wan cenazeyan vegerandin Greta. Polîsan hewl dan ku cenazeyan vegerînin û komek ji 16 polîsan şandin Gretayê, lê ew ditirsiyan ku ev yek bibe sedema şerekî din, ji ber vê yekê vegeriyan Benalla.
Dan Kelly û Steve Hart di 30ê hezîrana 1880an de li Greta di gorên bê nîşan de hatin veşartin. Nêzîkî 100 kes di merasîma cenazeyê de amade bûn. Mixaletiyê Dan, Tom Lloyd, wekî gorevan kar dikir. Cotkarekî Gretayê bi navê Daniel O'Keefe jî wekî waîz kar dikir. Piştî ku gor hatin dagirtin, erdê li dora goran hat cotkirin, da ku cihê gorên wan veşartî bimîne. Malbat ditirsiyan ku polîs dîsa hewl bidin cenazeyan ji wan bistînin.

Piştî bûyera Glenrowanê, zirxên Dan Kelly û Steve Hart ji aliyê polîsan ve hatin girtin û li Benalla hatin hiştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Zirxa Ned Kelly ji bo  Melbourneyê hate şandin da ku di dadgeha wî de were bikaranîn. Zirxa Joe Byrne ji bo depoya polîsan li [[Richmond]]ê hate şandin. Di dawiya sala 1880an de, hemû perçeyên zirxan li Melbourneyê bûn. Çend perçeyên zirxan dan Sir William Clarke.
Di salên paşîn de, perçeyên zirxan tevlihev bûn. Di sala 2002an de, [[Pirtûkxaneya Dewletî ya Vîktorya]] û polîs hin perçe di navbera xwe de guhastin da ku komên zirxan temam bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Zirxa Ned li pirtûkxaneyê ye, zirxa Joe hîn jî di milkê malbata Clarke de ye, û zirxên Dan û Steve li ba polîsan mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |sernav=The True Story of the Kelly Armour - No 66 Spring 2000 |malper=www3.slv.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-AU |paşnav=Oldis |pêşnav=Ken |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155007/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ew zirx niha dikarin li [[Muzexaneya Polîsên Vîktorya]]yê li Melbourne, Awistralya werin dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.police.vic.gov.au/homepage |sernav=Victoria Police |malper=www.police.vic.gov.au |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-au}}&lt;/ref&gt;

== Dan Kelly piştî Glenrowanê ==
[[File:Greta_cemetery.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Greta_cemetery.JPG|çep|thumb|220x220px|Goristana Gretayê, cihê binaxkirina Dan Kelly]]
Ji ber ku ne mimkun bû ku bi temamî were ispatkirin ka ew çawa mirin, an jî cesedên ku hatibûn dîtin bi rastî yên Dan û Steve bûn, gelek çîrok derketin holê derbarê vê yekê de ku dibe ku çi qewimîbe. Dibe ku ew xwe kuştibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Ev çîrok di sala 1906an de di yekem fîlma Kelly de, ''The Story of the Kelly Gang'', hat bikaranîn û paşê di fîlma [[Ned Kelly, film|Ned Kelly]] ya sala 2003an de jî hate bikaranîn. Di heman demê de çîrokên din jî hebûn ku her du bi saxî ji agir derketibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |sernav=Dan Kelly. |malper=www.halenet.com.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=ecBuilder Pro 4.5 Trial(tm), Multiactive Software Inc |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315175131/http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê delîlên ku piştgirî  bidin van îdîayan pir kêm in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2005-07-03 |sernav=Two of the Ned Kelly gang survived ambush and lived on for years, says historian |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |access-date=2026-08-14 |archive-date=2012-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106014340/http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |sernav=Bailup.com - let the truth be known |malper=www.bailup.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081231094340/http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Zilamekî bi navê James Ryan got ku ew Dan Kelly ye. Di sala 1934an de, ew li pêşangeha [[Brisbane]] derket ser sehneyê û çîrokên derbarê Koma Kelly de vegot. Ew di 29ê tîrmeha 1948an de, piştî ku trênek lê qelipî, mir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipswich.qld.gov.au/about_council/mayor_and_councillors/division_2/queensland_history/ |sernav=Ipswich City Council - Queensland History |malper=www.ipswich.qld.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Şaredariya [[Ipswich]]ê li ser gora wî bîranînek ava kir. Di sala 2001an de, zanistvanan perçeyek piçûk ji hestiyê Charles Devine Tindall ji gora wî li [[Toowoomba]], Queensland, derxistin da ku îspat bikin bê ew bi rastî Dan Kelly ye yan na.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Devine, ku li ser laşê wî nîşanên şewitandinê hebûn, ji malbata xwe re digot ku ew bi rastî Dan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1401855.htm |sernav=Did Ned Kelly's brother survive Glenrowan shoot-out?. 28/06/2005. ABC News Online |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Wî digot ku xwe di bin binemala mêvanxaneya Glenrowanê de veşartibû û piştî ku agir vemirî, ji cihê bûyerê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê di sala 2008an de, lêkolînek bestannasî ji aliyê Adam Ford ve li cihê mêvanxaneyê hate kirin û di vê lêkolînê de derket holê ku ne bindavek û ne jî cihê din ê veşartinê hebûn. 
Di cotmeha 1902an de, rojnameyek Melbourne çîrokek çap kir ku têde Dan Kelly û Steve Hart li [[Afrîkaya Başûr]] dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=THE KELLY GANG. - AN EXTRAORDINARY YARN. DAN KELLY AND STEVE HART. - The Argus (Melbourne, Vic. : 1848 - 1957) - 15 Oct 1902 |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/9080926 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Hate gotin ku her du di [[Şerê Boeran ê Duyemîn]] de şer kirine. Zilamekî din, bi navê Jim Davis ji Darra (navçeyek Brisbane, Queensland), di sala 1938an de îdîa kir ku ew Dan Kelly ye. Wî got ku ew, Steve Hart û Joe Byrne, ji mêvanxaneyê reviyabûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Did The Kelly Gang Perish At Glenrowan? - HEAR THIS VOICE FROM AN |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/18905412 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
Wî her weha got ku di sala 1854an de li [[Eureka Stockade]] hatiye dinyayê, ji ber vê yekê çîroka wî û rastiyên dîrokî li hev nedihat, çimkî temenê wî ji temenê Dan Kelly gelekî mezintir bûya.

Di fîlmê Ned Kelly ya sala 2003an de, ku [[Heath Ledger]] rola Ned Kelly lîst, rola Dan Kelly ji aliyê [[Laurence Kinlan]] ve hate lîstin. [[Orlando Bloom]] jî rola Joe Byrne lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.filmbug.com/db/344061 |sernav=Filmbug |malper=www.filmbug.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;
Di sala 2012an de, demançeyek ji bo firotanê hate pêşkêşkirin ku li ser wê &quot;1876 DAN KELLY&quot; hatibû kolandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/possible-kelly-pistol-up-for-auction-20121110-29554.html |sernav='Possible' Kelly pistol up for auction |malper=The Age |tarîx=2012-11-10 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Elder |pêşnav=John}}&lt;/ref&gt; Tê zanîn ku piştî dorpêçkirina Glenrowan Innê demançeyek hatiye dîtin, lê niha ew winda bûye.
Demançeya ku ji bo firotanê hate pêşkêşkirin, di sala 1900an de li berçemekî ji [[çemê Murrumbidgee]]yê hate dîtin. Ev çek di eslê xwe de ji bo siwarên [[Kompaniya Hindistana Rojhilat]] hate çêkirin. Ew demançe bi 122.000 dolarên awistraliyayî hate firotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/dan-kelly-gun-sells-for-122-000-20121121-29qne.html |sernav=Dan Kelly gun sells for $122,000 |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2012-11-21 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Webb |pêşnav=Carolyn}}&lt;/ref&gt;

== Girêdanên derve ==

* [http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2 The Ned Kelly Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007124137/http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2|date=7 October 2008}} – gelek wêneyên cihên ku girêdayî Ned Kelly ne.
* [http://handle.slv.vic.gov.au/10381/146219 Photograph of Dan Kelly at the State Library of Victoria]
* [http://www.denheldid.com/twohuts/germanscreek.html Bill Denheld's website on Stringybark Creek, with maps and photos]
* [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of the Glenrowan Inn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}}
* [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of Dan Kelly and Steve Hart's armour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}}
* [https://web.archive.org/web/20110409165228/http://www.ipswich.qld.gov.au/images/councillors/scan6_lrg.gif Photograph of Dan Kelly's body after the fire]
* [https://web.archive.org/web/20110605205446/http://www.glenrowan1880.com/dave_dig.htm Photos of the archaeological dig at Glenrowan in 2008]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
[[Kategorî:Mirin 1880]]
[[Kategorî:Ned Kelly]]</text>
      <sha1>gy7mhtm1ubwuedad5t6f2874uuqlcwd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093819</id>
      <parentid>2093818</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Stringybark Creek */</comment>
      <origin>2093819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30380" sha1="a97d150a402tktkj3grupp7bw3bb0ja" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = Bushranger Dan Kelly.jpg
| sernavê_wêne       = Wêneyek Dan Kelly
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|1|06|1861}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Beveridge, Vîktorya]], [[Awistralya]]
| roja_mirinê        = {{Mirin|28|06|1880}}
| cihê_mirinê        = [[Glenrowan, Vîktorya]], [[Awistralya]]
| esil               = [[îrlendî]]
| hevwelatî          = Awistralya
| pîşe               = Tawankar
| dê                 = Ellen Kelly
| bav                = John &quot;Red&quot; Kelly
}}
'''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; qanûnderketiyekî awistralî û ''[[bushranger]]'' (navê ku li Awistralyayê ji tawankarên ku di çol û daristanan de dijiyan re dihat bikaranîn) bû. Ew birayê herî biçûk ê tawankarê navdar, [[Ned Kelly]], bû. Di sala 1878an de, Dan û Ned Kelly, ligel [[Joe Byrne]] û [[Steve Hart]], bûn endamên Koma Kelly.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nma.gov.au/exhibitions/not-just-ned/bushrangers? |sernav=National Museum of Australia - Bushrangers |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en |paşnav=corporateName=National Museum of Australia; address=Lawson Crescent |pêşnav=Acton Peninsula}}&lt;/ref&gt; Komma Kelly sê polîs li [[Stringybark Creek]] kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.portrait.gov.au/people/dan-kelly-1861/ |sernav=Dan Kelly, b. 1861 |malper=National Portrait Gallery people |roja-gihiştinê=2026-08-11}}&lt;/ref&gt; Dan Kelly di dorpêçkirina [[Glenrowan, Vîktorya|Glenrowan]] de hat kuştin.
Çîroka Koma Kelly di dîrok û çanda Awistralyayê de bandoreke mezin hiştiye. Li ser Ned Kelly û Koma Kelly gelek pirtûk, fîlm û berhemên hunerî hatine afirandin. Heta di sala 1942an de li ser wan ji her kesê din ê Awistralyayê bêtir pirtûk hatibûn nivîsandin. Herwiha, Koma Kelly bû mijara yekemîn fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906an de hat kişandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://nfsa.gov.au/the_collection/collection_spotlights/kelly_gang_essay.html |sernav=National Film and Sound Archive, Whats On |malper=nfsa.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=c=au; o=Commonwealth of Australia; ou=National Film and Sound Archive}}&lt;/ref&gt; Wan bankan talan dikirin, hin bajar dixistin bin kontrola xwe de û di nav gelê [[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]] û [[Wêlsa Başûr a Nû]] de tirs û xem belav dikirin. Polîsên Vîktoryayê du sal li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê tevî hemû hewldanên xwe, nikaribûn wan bibînin an bigirin.

== Jiyana pêşîn ==
[[File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|rast|thumb|220x220px|Mala Kellyan li Beveridge]]
Bavê Dan Kelly, John &quot;Red&quot; Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de ji bo [[Van Diemen's Land]]ê hatibû şandin. Tê gotin ku ew demekê li zindana [[Port Arthur]]ê girtî mabû.

Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Vîktoryayê û li derdora [[Beveridge, Vîktorya|Beveridge]] wekî cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyekî biçûk ê darîn ji xwe û malbata xwe re ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta niha jî li cihê xwe maye. Di destpêkê de tenê sê odeyên vî xanî hebûn, lê bi derbasbûna salan re beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 ode hene.

Red Kelly di sala 1850an de li Melbourne bi jinek îrlendî ya bi navê Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward &quot;Ned&quot; (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863).

== Greta ==

Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li zeviyekî li bajarokê [[Avenel]]ê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş mehan di zindanê de derbas kir.
Dema ku Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi polîsan re ket pirsgirêkan, ji ber ku polîsan bawer dikirin ku wî hespek dizî. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Piştî wê, diya wî Ellen Kelly di sala 1867an de malbat ber bi zeviyekî biçûk li nêzî [[Greta, Vîktorya|Greta]], li bakurrojhilatê Vîktorya, ve bir.
Du xwehên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her wiha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864an de hatibûn vê herêmê. Malbata Quinnan di nav polîsan de baş dihat naskirin.
Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bala polîsan kişand ser xwe. Ew bi birayê xwe Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê polîs Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespêkî siwar bûbûn ku ne yê wan bû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û tenê ji bo ku vegere malê, li ser wê hespê siwar bû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran neçar man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin.
Di sala 1875an de Dan Kelly û mixaliyetên wî ji malbata Lloyd mîna gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Vîktorya, ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û devera Monaro karên cotkariyê yên demsalî bibînin.
Koma hevalên Dan wekî &quot;Greta Mob&quot; dihat naskirin. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ji ber ku ew gelek caran serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] dikirin, li herêmê baş hatibûn nasîn.

Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi gumana dizîna kurtanekî hespan de hate desteserkirin. Lê ji ber ku polîsan delîlên dijî wî peyda nekirin, ew serbest hate berdan.
Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi polîsan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema ku xwediyê dikanê razî nebû dikana xwe veke, Dan Kelly derî şikand û bi zorê ket hundir.
Li dijî wan tawanên wek êrîşkirin, zirar dayîna milkê xelkê (derî), ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxê 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û polîsan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin.
Dema doz li dadgehê hat vekirin, polîsan nikarîbûn piraniya van tawanên ku li dijî wan hatibûn tomarkirin îspat bikin. Lê Dan Kelly ji ber ku milkê bi nirxê 10 poundan zirar kirbû,  bi mehekê zindanê hat cezakirin.
Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbariya dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Vîktorya|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin.
Bûyera ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê [[Bûyera Fitzpatrick]] tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje.
Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin.Ellen Kelly bi tawanbariya hewldana kuştinê hate sûcdarkirin û bi sê salan zindanê hat cezakirin. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan, William Williamson, jî her yek bi şeş salan zindan hatin cezakirin.

== Kelly Gang ==
Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên Wombat Ranges. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xaniyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku li wir hespan xwedî bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî amûrekî biçûk jî çêkiribû.
Herdû birayan dema xwe bi lêgerîna zêra di nav çemê de derbas dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin serdana wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn.
Polîsan tawanbariya hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Polîsan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne.
Di cotmeha 1878an de, polîsan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Vîktorya|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Vîktorya|Mansfield]] dest pê kir û ber bi bakur ve çû.

=== Stringybark Creek ===
[[File:Stringybark_creek1.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Stringybark_creek1.JPG|rast|thumb|220x220px|Stringybark Creek]]
Grûpa Mansfieldê bi serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy û sê polîsên din, Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan, pêk dihat. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man.
Kellyyan li xaniyekî nêzîkî Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin.
McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt.
Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt.
Kennedy, dema ku guleyên xwe berdidan, di nav daristanê de ji darekê ber bi dareke din ve direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û ew bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt.
Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê hin rojnameyan ragihandin ku guleya ku Kennedy kuştibû ji aliyê Dan ve hatibû avêtin. Lê ev îdia nehat piştrastkirin û gelek çavkanî Ned Kelly wekî kesê ku Kennedy kuşt nîşan didin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû.

== Qanûnderketî ==

Di 30ê cotmeha 1878an de, Hikûmeta Vîktorya fermanek derxist û Koma Kelly wekî qanûnderketî ([[Outlaw]]) ragihand, ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Her kes dikaribû wan di her kêliyê de û bêyî hişyarkirinê bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pound xelat werdigirt, an jî ji bo girtina hemû çar endaman 2.000 pound xelat dihate dayîn. Koma Kelly li gelek deverên bakurrojhilatê Vîktorya hate dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin Wêlsa Başûr a Nû, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Vîktorya|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, Wêlsa Başûr a Nû|Jerilderie]] li Wêlsa Başûr a Nû. Wan polîsên bajêr di qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li mêvanxaneya Royal Mail Hotel wekî dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêriya mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound.

Di 18 mehên piştî vê bûyerê de, polîs gelek tîmên lêgerînê şandin bakurrojhilatê Vîktoryayê da ku li Koma Kelly bigerin. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan baş dizanibûn çawa di çol û daristanan de bijîn û gelê herêmê jî piştgirîya wan dikir.

== Kuştin ==

Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, bi navê Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzîkî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne derengê şevê çûn mala Sherritt û li deriyê wî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi guleyekê kuşt. Polîsan xwe di bin nivînê Sherritt de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, li wir Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê kom kiribûn û li mêvanxaneya [[Glenrowan Inn]] dîl girtibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Wan hin rayên rêhesinê rakiribûn da ku trên ji rê derkeve. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Dûv re, çetevanên ku zirxên bi destan çêkiribûn li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs hatin bêbandor kirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê werin berdan.

Lê plan bi ser neket, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştina Sherrittê bi ew qas lezê negihişt Melbourneyê ku Koma Kelly hêvî dikir. Kesên ku di mêvanxaneyê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan kêfxweş bike mûzîk saz kir. Dan jî beşdarî dansê bû da ku dîlên di mêvanxaneyê de hinekî kêfxweş bibin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku têgihiştin ku plana wan dê bi ser nekeve, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re xwest ku ji Curnow bawer neke û wî li mêvanxaneyê bihêle.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê trên rawestand, berî ku ew bigihîje cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin. Polîs zû ji trênê derketin û li dora mêvanxaneyê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê mêvanxaneyê de hate dorpêçkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;

== Glenrowan ==
[[File:Glenrowan_inn.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Glenrowan_inn.JPG|rast|thumb|220x220px|Cihê Glenrowan Innê]]
[[File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|rast|thumb|220x220px|Gora Martin Cherry, ku di dema dorpêçkirina Glenrowan de hat kuştin.]]
Dema ku çetevan bihîstin ku trên gihiştiye rawestgehê, ew têgihiştin ku plana wan ya ji bo qelisandina trênê têk çûbû. Wan zirxên hesinî li xwe kirin û çûn verandaya mêvanxaneyê da ku li bendê polîsan bimînin. Di gulebarana pêşîn de, Serfermandarê polîsan Hare, Ned Kelly û Joe Byrne birîndar bûn, û Jack Jones, kurê xwediyê mêvanxaneyê, hat kuştin. Ned Kelly, ku zirxê xwe li xwe kiribû, karî ji mêvanxaneyê derkeve û gulebarana xwe li ser polîsan berdewam kir. Polîsan heft saetan bê navber avahiya mêvanxaneyê gulebaran kirin. Tê texmînkirin ku di vê pevçûnê de nêzîkî 15.000 gule hatine berdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Bullets from Ned Kelly's shoot-out at Glenrowan found |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/ned-kelly-bullets-found/story-e6frf7kx-1111116251401 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=HeraldSun |ziman=en-au}}&lt;/ref&gt; Byrne piştî ku guleyek di navbera ling û kulêmekê wî de ket mir. Ned Kelly vegeriya mêvanxaneyê da ku li bira û hevalê xwe bigere, lê ji ber ku Dan û Steve Hart xwe li odeyek li paş ve veşartibûn, wan nedît. Paşê dîsa derket derve da ku li hespa xwe bigere. Dema ku li derve li birayê xwe digeriya, guleyek li lingê Ned Kelly ket. Piştî wê, polîsan bi hêsanî karîbûn wî bigirin.

Di saet 10:00an de, gelek mirovên derdorê li cihê bûyerê kom bûn û pevçûnê temaşe dikirin. Mufetîşê polîsan Sadleir neçar ma ku gulebaranê rawestîne da ku hin ji dîlan bikaribin birevin. Wî nehişt ku Maggie, xwişka Dan, an jî kahînek katolîk, Babê Gibney, bikevin hundirê mêvanxaneyê da ku ji çetevanan bixwazin xwe teslîm bikin. Di şûna wê de, wî ferman da ku topek ji Melbourne were şandin da ku bikaribin otêlê wêran bikin.

Di saet 2:30an de, polîsan agir berdan avahiyê da ku endamên mayî yên Koma Kelly neçar bin ji avahiyê derkevin. Baba Gibney guh neda polîsan û ket hundirê avahiya ku dişewitî. Wî Dan Kelly û Steve Hart di odeyek paşîn a mêvanxaneyê de mirî dît. Wî got ku cenazeyên wan li kêleka hev dirêj bûn û serên wan li ser betaniyan hatibûn danîn.
Cenazeyê Byrne ji mêvanxaneyê hate kişandin derve, lê cenazeyên Hart û Kelly gelekî di agir de man û termên wan pir hatibûn şewitandin. Kesên ku cenazeyên şewitî dîtin, nikarîbûn bêjin kîjan ji wan Dan Kelly û kîjan Steve Hart bû. Cenazeyên wan li ser qalikên daran hatin danîn û wêneyê wan hate kişandin. Di dema dorpêçê de, sê kesên Glenrowanê ku di hundirê mêvanxaneyê de wekî dîl hatibûn girtin, jiyana xwe ji dest dan.

Endamên malbatê, di nav wan de xwehên wî Kate û Maggie, û hevalên wan cenazeyan vegerandin Greta. Polîsan hewl dan ku cenazeyan vegerînin û komek ji 16 polîsan şandin Gretayê, lê ew ditirsiyan ku ev yek bibe sedema şerekî din, ji ber vê yekê vegeriyan Benalla.
Dan Kelly û Steve Hart di 30ê hezîrana 1880an de li Greta di gorên bê nîşan de hatin veşartin. Nêzîkî 100 kes di merasîma cenazeyê de amade bûn. Mixaletiyê Dan, Tom Lloyd, wekî gorevan kar dikir. Cotkarekî Gretayê bi navê Daniel O'Keefe jî wekî waîz kar dikir. Piştî ku gor hatin dagirtin, erdê li dora goran hat cotkirin, da ku cihê gorên wan veşartî bimîne. Malbat ditirsiyan ku polîs dîsa hewl bidin cenazeyan ji wan bistînin.

Piştî bûyera Glenrowanê, zirxên Dan Kelly û Steve Hart ji aliyê polîsan ve hatin girtin û li Benalla hatin hiştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Zirxa Ned Kelly ji bo  Melbourneyê hate şandin da ku di dadgeha wî de were bikaranîn. Zirxa Joe Byrne ji bo depoya polîsan li [[Richmond]]ê hate şandin. Di dawiya sala 1880an de, hemû perçeyên zirxan li Melbourneyê bûn. Çend perçeyên zirxan dan Sir William Clarke.
Di salên paşîn de, perçeyên zirxan tevlihev bûn. Di sala 2002an de, [[Pirtûkxaneya Dewletî ya Vîktorya]] û polîs hin perçe di navbera xwe de guhastin da ku komên zirxan temam bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Zirxa Ned li pirtûkxaneyê ye, zirxa Joe hîn jî di milkê malbata Clarke de ye, û zirxên Dan û Steve li ba polîsan mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |sernav=The True Story of the Kelly Armour - No 66 Spring 2000 |malper=www3.slv.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-AU |paşnav=Oldis |pêşnav=Ken |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155007/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ew zirx niha dikarin li [[Muzexaneya Polîsên Vîktorya]]yê li Melbourne, Awistralya werin dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.police.vic.gov.au/homepage |sernav=Victoria Police |malper=www.police.vic.gov.au |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-au}}&lt;/ref&gt;

== Dan Kelly piştî Glenrowanê ==
[[File:Greta_cemetery.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Greta_cemetery.JPG|çep|thumb|220x220px|Goristana Gretayê, cihê binaxkirina Dan Kelly]]
Ji ber ku ne mimkun bû ku bi temamî were ispatkirin ka ew çawa mirin, an jî cesedên ku hatibûn dîtin bi rastî yên Dan û Steve bûn, gelek çîrok derketin holê derbarê vê yekê de ku dibe ku çi qewimîbe. Dibe ku ew xwe kuştibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Ev çîrok di sala 1906an de di yekem fîlma Kelly de, ''The Story of the Kelly Gang'', hat bikaranîn û paşê di fîlma [[Ned Kelly, film|Ned Kelly]] ya sala 2003an de jî hate bikaranîn. Di heman demê de çîrokên din jî hebûn ku her du bi saxî ji agir derketibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |sernav=Dan Kelly. |malper=www.halenet.com.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=ecBuilder Pro 4.5 Trial(tm), Multiactive Software Inc |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315175131/http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê delîlên ku piştgirî  bidin van îdîayan pir kêm in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2005-07-03 |sernav=Two of the Ned Kelly gang survived ambush and lived on for years, says historian |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |access-date=2026-08-14 |archive-date=2012-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106014340/http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |sernav=Bailup.com - let the truth be known |malper=www.bailup.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081231094340/http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Zilamekî bi navê James Ryan got ku ew Dan Kelly ye. Di sala 1934an de, ew li pêşangeha [[Brisbane]] derket ser sehneyê û çîrokên derbarê Koma Kelly de vegot. Ew di 29ê tîrmeha 1948an de, piştî ku trênek lê qelipî, mir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipswich.qld.gov.au/about_council/mayor_and_councillors/division_2/queensland_history/ |sernav=Ipswich City Council - Queensland History |malper=www.ipswich.qld.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Şaredariya [[Ipswich]]ê li ser gora wî bîranînek ava kir. Di sala 2001an de, zanistvanan perçeyek piçûk ji hestiyê Charles Devine Tindall ji gora wî li [[Toowoomba]], Queensland, derxistin da ku îspat bikin bê ew bi rastî Dan Kelly ye yan na.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Devine, ku li ser laşê wî nîşanên şewitandinê hebûn, ji malbata xwe re digot ku ew bi rastî Dan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1401855.htm |sernav=Did Ned Kelly's brother survive Glenrowan shoot-out?. 28/06/2005. ABC News Online |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Wî digot ku xwe di bin binemala mêvanxaneya Glenrowanê de veşartibû û piştî ku agir vemirî, ji cihê bûyerê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê di sala 2008an de, lêkolînek bestannasî ji aliyê Adam Ford ve li cihê mêvanxaneyê hate kirin û di vê lêkolînê de derket holê ku ne bindavek û ne jî cihê din ê veşartinê hebûn. 
Di cotmeha 1902an de, rojnameyek Melbourne çîrokek çap kir ku têde Dan Kelly û Steve Hart li [[Afrîkaya Başûr]] dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=THE KELLY GANG. - AN EXTRAORDINARY YARN. DAN KELLY AND STEVE HART. - The Argus (Melbourne, Vic. : 1848 - 1957) - 15 Oct 1902 |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/9080926 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Hate gotin ku her du di [[Şerê Boeran ê Duyemîn]] de şer kirine. Zilamekî din, bi navê Jim Davis ji Darra (navçeyek Brisbane, Queensland), di sala 1938an de îdîa kir ku ew Dan Kelly ye. Wî got ku ew, Steve Hart û Joe Byrne, ji mêvanxaneyê reviyabûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Did The Kelly Gang Perish At Glenrowan? - HEAR THIS VOICE FROM AN |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/18905412 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
Wî her weha got ku di sala 1854an de li [[Eureka Stockade]] hatiye dinyayê, ji ber vê yekê çîroka wî û rastiyên dîrokî li hev nedihat, çimkî temenê wî ji temenê Dan Kelly gelekî mezintir bûya.

Di fîlmê Ned Kelly ya sala 2003an de, ku [[Heath Ledger]] rola Ned Kelly lîst, rola Dan Kelly ji aliyê [[Laurence Kinlan]] ve hate lîstin. [[Orlando Bloom]] jî rola Joe Byrne lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.filmbug.com/db/344061 |sernav=Filmbug |malper=www.filmbug.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;
Di sala 2012an de, demançeyek ji bo firotanê hate pêşkêşkirin ku li ser wê &quot;1876 DAN KELLY&quot; hatibû kolandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/possible-kelly-pistol-up-for-auction-20121110-29554.html |sernav='Possible' Kelly pistol up for auction |malper=The Age |tarîx=2012-11-10 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Elder |pêşnav=John}}&lt;/ref&gt; Tê zanîn ku piştî dorpêçkirina Glenrowan Innê demançeyek hatiye dîtin, lê niha ew winda bûye.
Demançeya ku ji bo firotanê hate pêşkêşkirin, di sala 1900an de li berçemekî ji [[çemê Murrumbidgee]]yê hate dîtin. Ev çek di eslê xwe de ji bo siwarên [[Kompaniya Hindistana Rojhilat]] hate çêkirin. Ew demançe bi 122.000 dolarên awistraliyayî hate firotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/dan-kelly-gun-sells-for-122-000-20121121-29qne.html |sernav=Dan Kelly gun sells for $122,000 |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2012-11-21 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Webb |pêşnav=Carolyn}}&lt;/ref&gt;

== Girêdanên derve ==

* [http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2 The Ned Kelly Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007124137/http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2|date=7 October 2008}} – gelek wêneyên cihên ku girêdayî Ned Kelly ne.
* [http://handle.slv.vic.gov.au/10381/146219 Photograph of Dan Kelly at the State Library of Victoria]
* [http://www.denheldid.com/twohuts/germanscreek.html Bill Denheld's website on Stringybark Creek, with maps and photos]
* [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of the Glenrowan Inn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}}
* [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of Dan Kelly and Steve Hart's armour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}}
* [https://web.archive.org/web/20110409165228/http://www.ipswich.qld.gov.au/images/councillors/scan6_lrg.gif Photograph of Dan Kelly's body after the fire]
* [https://web.archive.org/web/20110605205446/http://www.glenrowan1880.com/dave_dig.htm Photos of the archaeological dig at Glenrowan in 2008]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
[[Kategorî:Mirin 1880]]
[[Kategorî:Ned Kelly]]</text>
      <sha1>a97d150a402tktkj3grupp7bw3bb0ja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093820</id>
      <parentid>2093819</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Qanûnderketî */</comment>
      <origin>2093820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30381" sha1="drnw5wdtibq586oz3x32xkfz4kinod5" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = Bushranger Dan Kelly.jpg
| sernavê_wêne       = Wêneyek Dan Kelly
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|1|06|1861}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Beveridge, Vîktorya]], [[Awistralya]]
| roja_mirinê        = {{Mirin|28|06|1880}}
| cihê_mirinê        = [[Glenrowan, Vîktorya]], [[Awistralya]]
| esil               = [[îrlendî]]
| hevwelatî          = Awistralya
| pîşe               = Tawankar
| dê                 = Ellen Kelly
| bav                = John &quot;Red&quot; Kelly
}}
'''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; qanûnderketiyekî awistralî û ''[[bushranger]]'' (navê ku li Awistralyayê ji tawankarên ku di çol û daristanan de dijiyan re dihat bikaranîn) bû. Ew birayê herî biçûk ê tawankarê navdar, [[Ned Kelly]], bû. Di sala 1878an de, Dan û Ned Kelly, ligel [[Joe Byrne]] û [[Steve Hart]], bûn endamên Koma Kelly.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nma.gov.au/exhibitions/not-just-ned/bushrangers? |sernav=National Museum of Australia - Bushrangers |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en |paşnav=corporateName=National Museum of Australia; address=Lawson Crescent |pêşnav=Acton Peninsula}}&lt;/ref&gt; Komma Kelly sê polîs li [[Stringybark Creek]] kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.portrait.gov.au/people/dan-kelly-1861/ |sernav=Dan Kelly, b. 1861 |malper=National Portrait Gallery people |roja-gihiştinê=2026-08-11}}&lt;/ref&gt; Dan Kelly di dorpêçkirina [[Glenrowan, Vîktorya|Glenrowan]] de hat kuştin.
Çîroka Koma Kelly di dîrok û çanda Awistralyayê de bandoreke mezin hiştiye. Li ser Ned Kelly û Koma Kelly gelek pirtûk, fîlm û berhemên hunerî hatine afirandin. Heta di sala 1942an de li ser wan ji her kesê din ê Awistralyayê bêtir pirtûk hatibûn nivîsandin. Herwiha, Koma Kelly bû mijara yekemîn fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906an de hat kişandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://nfsa.gov.au/the_collection/collection_spotlights/kelly_gang_essay.html |sernav=National Film and Sound Archive, Whats On |malper=nfsa.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=c=au; o=Commonwealth of Australia; ou=National Film and Sound Archive}}&lt;/ref&gt; Wan bankan talan dikirin, hin bajar dixistin bin kontrola xwe de û di nav gelê [[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]] û [[Wêlsa Başûr a Nû]] de tirs û xem belav dikirin. Polîsên Vîktoryayê du sal li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê tevî hemû hewldanên xwe, nikaribûn wan bibînin an bigirin.

== Jiyana pêşîn ==
[[File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|rast|thumb|220x220px|Mala Kellyan li Beveridge]]
Bavê Dan Kelly, John &quot;Red&quot; Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de ji bo [[Van Diemen's Land]]ê hatibû şandin. Tê gotin ku ew demekê li zindana [[Port Arthur]]ê girtî mabû.

Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Vîktoryayê û li derdora [[Beveridge, Vîktorya|Beveridge]] wekî cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyekî biçûk ê darîn ji xwe û malbata xwe re ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta niha jî li cihê xwe maye. Di destpêkê de tenê sê odeyên vî xanî hebûn, lê bi derbasbûna salan re beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 ode hene.

Red Kelly di sala 1850an de li Melbourne bi jinek îrlendî ya bi navê Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward &quot;Ned&quot; (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863).

== Greta ==

Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li zeviyekî li bajarokê [[Avenel]]ê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş mehan di zindanê de derbas kir.
Dema ku Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi polîsan re ket pirsgirêkan, ji ber ku polîsan bawer dikirin ku wî hespek dizî. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Piştî wê, diya wî Ellen Kelly di sala 1867an de malbat ber bi zeviyekî biçûk li nêzî [[Greta, Vîktorya|Greta]], li bakurrojhilatê Vîktorya, ve bir.
Du xwehên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her wiha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864an de hatibûn vê herêmê. Malbata Quinnan di nav polîsan de baş dihat naskirin.
Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bala polîsan kişand ser xwe. Ew bi birayê xwe Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê polîs Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespêkî siwar bûbûn ku ne yê wan bû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û tenê ji bo ku vegere malê, li ser wê hespê siwar bû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran neçar man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin.
Di sala 1875an de Dan Kelly û mixaliyetên wî ji malbata Lloyd mîna gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Vîktorya, ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û devera Monaro karên cotkariyê yên demsalî bibînin.
Koma hevalên Dan wekî &quot;Greta Mob&quot; dihat naskirin. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ji ber ku ew gelek caran serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] dikirin, li herêmê baş hatibûn nasîn.

Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi gumana dizîna kurtanekî hespan de hate desteserkirin. Lê ji ber ku polîsan delîlên dijî wî peyda nekirin, ew serbest hate berdan.
Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi polîsan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema ku xwediyê dikanê razî nebû dikana xwe veke, Dan Kelly derî şikand û bi zorê ket hundir.
Li dijî wan tawanên wek êrîşkirin, zirar dayîna milkê xelkê (derî), ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxê 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û polîsan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin.
Dema doz li dadgehê hat vekirin, polîsan nikarîbûn piraniya van tawanên ku li dijî wan hatibûn tomarkirin îspat bikin. Lê Dan Kelly ji ber ku milkê bi nirxê 10 poundan zirar kirbû,  bi mehekê zindanê hat cezakirin.
Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbariya dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Vîktorya|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin.
Bûyera ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê [[Bûyera Fitzpatrick]] tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje.
Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin.Ellen Kelly bi tawanbariya hewldana kuştinê hate sûcdarkirin û bi sê salan zindanê hat cezakirin. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan, William Williamson, jî her yek bi şeş salan zindan hatin cezakirin.

== Kelly Gang ==
Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên Wombat Ranges. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xaniyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku li wir hespan xwedî bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî amûrekî biçûk jî çêkiribû.
Herdû birayan dema xwe bi lêgerîna zêra di nav çemê de derbas dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin serdana wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn.
Polîsan tawanbariya hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Polîsan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne.
Di cotmeha 1878an de, polîsan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Vîktorya|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Vîktorya|Mansfield]] dest pê kir û ber bi bakur ve çû.

=== Stringybark Creek ===
[[File:Stringybark_creek1.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Stringybark_creek1.JPG|rast|thumb|220x220px|Stringybark Creek]]
Grûpa Mansfieldê bi serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy û sê polîsên din, Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan, pêk dihat. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man.
Kellyyan li xaniyekî nêzîkî Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin.
McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt.
Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt.
Kennedy, dema ku guleyên xwe berdidan, di nav daristanê de ji darekê ber bi dareke din ve direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û ew bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt.
Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê hin rojnameyan ragihandin ku guleya ku Kennedy kuştibû ji aliyê Dan ve hatibû avêtin. Lê ev îdia nehat piştrastkirin û gelek çavkanî Ned Kelly wekî kesê ku Kennedy kuşt nîşan didin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû.

=== Qanûnderketî ===

Di 30ê cotmeha 1878an de, Hikûmeta Vîktorya fermanek derxist û Koma Kelly wekî qanûnderketî ([[Outlaw]]) ragihand, ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Her kes dikaribû wan di her kêliyê de û bêyî hişyarkirinê bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pound xelat werdigirt, an jî ji bo girtina hemû çar endaman 2.000 pound xelat dihate dayîn. Koma Kelly li gelek deverên bakurrojhilatê Vîktorya hate dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin Wêlsa Başûr a Nû, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Vîktorya|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, Wêlsa Başûr a Nû|Jerilderie]] li Wêlsa Başûr a Nû. Wan polîsên bajêr di qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li mêvanxaneya Royal Mail Hotel wekî dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêriya mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound.

Di 18 mehên piştî vê bûyerê de, polîs gelek tîmên lêgerînê şandin bakurrojhilatê Vîktoryayê da ku li Koma Kelly bigerin. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan baş dizanibûn çawa di çol û daristanan de bijîn û gelê herêmê jî piştgiriya wan dikir.

== Kuştin ==

Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, bi navê Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzîkî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne derengê şevê çûn mala Sherritt û li deriyê wî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi guleyekê kuşt. Polîsan xwe di bin nivînê Sherritt de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, li wir Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê kom kiribûn û li mêvanxaneya [[Glenrowan Inn]] dîl girtibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Wan hin rayên rêhesinê rakiribûn da ku trên ji rê derkeve. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Dûv re, çetevanên ku zirxên bi destan çêkiribûn li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs hatin bêbandor kirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê werin berdan.

Lê plan bi ser neket, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştina Sherrittê bi ew qas lezê negihişt Melbourneyê ku Koma Kelly hêvî dikir. Kesên ku di mêvanxaneyê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan kêfxweş bike mûzîk saz kir. Dan jî beşdarî dansê bû da ku dîlên di mêvanxaneyê de hinekî kêfxweş bibin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku têgihiştin ku plana wan dê bi ser nekeve, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re xwest ku ji Curnow bawer neke û wî li mêvanxaneyê bihêle.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê trên rawestand, berî ku ew bigihîje cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin. Polîs zû ji trênê derketin û li dora mêvanxaneyê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê mêvanxaneyê de hate dorpêçkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;

== Glenrowan ==
[[File:Glenrowan_inn.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Glenrowan_inn.JPG|rast|thumb|220x220px|Cihê Glenrowan Innê]]
[[File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|rast|thumb|220x220px|Gora Martin Cherry, ku di dema dorpêçkirina Glenrowan de hat kuştin.]]
Dema ku çetevan bihîstin ku trên gihiştiye rawestgehê, ew têgihiştin ku plana wan ya ji bo qelisandina trênê têk çûbû. Wan zirxên hesinî li xwe kirin û çûn verandaya mêvanxaneyê da ku li bendê polîsan bimînin. Di gulebarana pêşîn de, Serfermandarê polîsan Hare, Ned Kelly û Joe Byrne birîndar bûn, û Jack Jones, kurê xwediyê mêvanxaneyê, hat kuştin. Ned Kelly, ku zirxê xwe li xwe kiribû, karî ji mêvanxaneyê derkeve û gulebarana xwe li ser polîsan berdewam kir. Polîsan heft saetan bê navber avahiya mêvanxaneyê gulebaran kirin. Tê texmînkirin ku di vê pevçûnê de nêzîkî 15.000 gule hatine berdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Bullets from Ned Kelly's shoot-out at Glenrowan found |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/ned-kelly-bullets-found/story-e6frf7kx-1111116251401 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=HeraldSun |ziman=en-au}}&lt;/ref&gt; Byrne piştî ku guleyek di navbera ling û kulêmekê wî de ket mir. Ned Kelly vegeriya mêvanxaneyê da ku li bira û hevalê xwe bigere, lê ji ber ku Dan û Steve Hart xwe li odeyek li paş ve veşartibûn, wan nedît. Paşê dîsa derket derve da ku li hespa xwe bigere. Dema ku li derve li birayê xwe digeriya, guleyek li lingê Ned Kelly ket. Piştî wê, polîsan bi hêsanî karîbûn wî bigirin.

Di saet 10:00an de, gelek mirovên derdorê li cihê bûyerê kom bûn û pevçûnê temaşe dikirin. Mufetîşê polîsan Sadleir neçar ma ku gulebaranê rawestîne da ku hin ji dîlan bikaribin birevin. Wî nehişt ku Maggie, xwişka Dan, an jî kahînek katolîk, Babê Gibney, bikevin hundirê mêvanxaneyê da ku ji çetevanan bixwazin xwe teslîm bikin. Di şûna wê de, wî ferman da ku topek ji Melbourne were şandin da ku bikaribin otêlê wêran bikin.

Di saet 2:30an de, polîsan agir berdan avahiyê da ku endamên mayî yên Koma Kelly neçar bin ji avahiyê derkevin. Baba Gibney guh neda polîsan û ket hundirê avahiya ku dişewitî. Wî Dan Kelly û Steve Hart di odeyek paşîn a mêvanxaneyê de mirî dît. Wî got ku cenazeyên wan li kêleka hev dirêj bûn û serên wan li ser betaniyan hatibûn danîn.
Cenazeyê Byrne ji mêvanxaneyê hate kişandin derve, lê cenazeyên Hart û Kelly gelekî di agir de man û termên wan pir hatibûn şewitandin. Kesên ku cenazeyên şewitî dîtin, nikarîbûn bêjin kîjan ji wan Dan Kelly û kîjan Steve Hart bû. Cenazeyên wan li ser qalikên daran hatin danîn û wêneyê wan hate kişandin. Di dema dorpêçê de, sê kesên Glenrowanê ku di hundirê mêvanxaneyê de wekî dîl hatibûn girtin, jiyana xwe ji dest dan.

Endamên malbatê, di nav wan de xwehên wî Kate û Maggie, û hevalên wan cenazeyan vegerandin Greta. Polîsan hewl dan ku cenazeyan vegerînin û komek ji 16 polîsan şandin Gretayê, lê ew ditirsiyan ku ev yek bibe sedema şerekî din, ji ber vê yekê vegeriyan Benalla.
Dan Kelly û Steve Hart di 30ê hezîrana 1880an de li Greta di gorên bê nîşan de hatin veşartin. Nêzîkî 100 kes di merasîma cenazeyê de amade bûn. Mixaletiyê Dan, Tom Lloyd, wekî gorevan kar dikir. Cotkarekî Gretayê bi navê Daniel O'Keefe jî wekî waîz kar dikir. Piştî ku gor hatin dagirtin, erdê li dora goran hat cotkirin, da ku cihê gorên wan veşartî bimîne. Malbat ditirsiyan ku polîs dîsa hewl bidin cenazeyan ji wan bistînin.

Piştî bûyera Glenrowanê, zirxên Dan Kelly û Steve Hart ji aliyê polîsan ve hatin girtin û li Benalla hatin hiştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Zirxa Ned Kelly ji bo  Melbourneyê hate şandin da ku di dadgeha wî de were bikaranîn. Zirxa Joe Byrne ji bo depoya polîsan li [[Richmond]]ê hate şandin. Di dawiya sala 1880an de, hemû perçeyên zirxan li Melbourneyê bûn. Çend perçeyên zirxan dan Sir William Clarke.
Di salên paşîn de, perçeyên zirxan tevlihev bûn. Di sala 2002an de, [[Pirtûkxaneya Dewletî ya Vîktorya]] û polîs hin perçe di navbera xwe de guhastin da ku komên zirxan temam bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Zirxa Ned li pirtûkxaneyê ye, zirxa Joe hîn jî di milkê malbata Clarke de ye, û zirxên Dan û Steve li ba polîsan mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |sernav=The True Story of the Kelly Armour - No 66 Spring 2000 |malper=www3.slv.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-AU |paşnav=Oldis |pêşnav=Ken |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155007/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ew zirx niha dikarin li [[Muzexaneya Polîsên Vîktorya]]yê li Melbourne, Awistralya werin dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.police.vic.gov.au/homepage |sernav=Victoria Police |malper=www.police.vic.gov.au |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-au}}&lt;/ref&gt;

== Dan Kelly piştî Glenrowanê ==
[[File:Greta_cemetery.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Greta_cemetery.JPG|çep|thumb|220x220px|Goristana Gretayê, cihê binaxkirina Dan Kelly]]
Ji ber ku ne mimkun bû ku bi temamî were ispatkirin ka ew çawa mirin, an jî cesedên ku hatibûn dîtin bi rastî yên Dan û Steve bûn, gelek çîrok derketin holê derbarê vê yekê de ku dibe ku çi qewimîbe. Dibe ku ew xwe kuştibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Ev çîrok di sala 1906an de di yekem fîlma Kelly de, ''The Story of the Kelly Gang'', hat bikaranîn û paşê di fîlma [[Ned Kelly, film|Ned Kelly]] ya sala 2003an de jî hate bikaranîn. Di heman demê de çîrokên din jî hebûn ku her du bi saxî ji agir derketibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |sernav=Dan Kelly. |malper=www.halenet.com.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=ecBuilder Pro 4.5 Trial(tm), Multiactive Software Inc |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315175131/http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê delîlên ku piştgirî  bidin van îdîayan pir kêm in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2005-07-03 |sernav=Two of the Ned Kelly gang survived ambush and lived on for years, says historian |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |access-date=2026-08-14 |archive-date=2012-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106014340/http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |sernav=Bailup.com - let the truth be known |malper=www.bailup.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081231094340/http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Zilamekî bi navê James Ryan got ku ew Dan Kelly ye. Di sala 1934an de, ew li pêşangeha [[Brisbane]] derket ser sehneyê û çîrokên derbarê Koma Kelly de vegot. Ew di 29ê tîrmeha 1948an de, piştî ku trênek lê qelipî, mir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipswich.qld.gov.au/about_council/mayor_and_councillors/division_2/queensland_history/ |sernav=Ipswich City Council - Queensland History |malper=www.ipswich.qld.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Şaredariya [[Ipswich]]ê li ser gora wî bîranînek ava kir. Di sala 2001an de, zanistvanan perçeyek piçûk ji hestiyê Charles Devine Tindall ji gora wî li [[Toowoomba]], Queensland, derxistin da ku îspat bikin bê ew bi rastî Dan Kelly ye yan na.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Devine, ku li ser laşê wî nîşanên şewitandinê hebûn, ji malbata xwe re digot ku ew bi rastî Dan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1401855.htm |sernav=Did Ned Kelly's brother survive Glenrowan shoot-out?. 28/06/2005. ABC News Online |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Wî digot ku xwe di bin binemala mêvanxaneya Glenrowanê de veşartibû û piştî ku agir vemirî, ji cihê bûyerê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê di sala 2008an de, lêkolînek bestannasî ji aliyê Adam Ford ve li cihê mêvanxaneyê hate kirin û di vê lêkolînê de derket holê ku ne bindavek û ne jî cihê din ê veşartinê hebûn. 
Di cotmeha 1902an de, rojnameyek Melbourne çîrokek çap kir ku têde Dan Kelly û Steve Hart li [[Afrîkaya Başûr]] dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=THE KELLY GANG. - AN EXTRAORDINARY YARN. DAN KELLY AND STEVE HART. - The Argus (Melbourne, Vic. : 1848 - 1957) - 15 Oct 1902 |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/9080926 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Hate gotin ku her du di [[Şerê Boeran ê Duyemîn]] de şer kirine. Zilamekî din, bi navê Jim Davis ji Darra (navçeyek Brisbane, Queensland), di sala 1938an de îdîa kir ku ew Dan Kelly ye. Wî got ku ew, Steve Hart û Joe Byrne, ji mêvanxaneyê reviyabûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Did The Kelly Gang Perish At Glenrowan? - HEAR THIS VOICE FROM AN |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/18905412 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
Wî her weha got ku di sala 1854an de li [[Eureka Stockade]] hatiye dinyayê, ji ber vê yekê çîroka wî û rastiyên dîrokî li hev nedihat, çimkî temenê wî ji temenê Dan Kelly gelekî mezintir bûya.

Di fîlmê Ned Kelly ya sala 2003an de, ku [[Heath Ledger]] rola Ned Kelly lîst, rola Dan Kelly ji aliyê [[Laurence Kinlan]] ve hate lîstin. [[Orlando Bloom]] jî rola Joe Byrne lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.filmbug.com/db/344061 |sernav=Filmbug |malper=www.filmbug.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;
Di sala 2012an de, demançeyek ji bo firotanê hate pêşkêşkirin ku li ser wê &quot;1876 DAN KELLY&quot; hatibû kolandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/possible-kelly-pistol-up-for-auction-20121110-29554.html |sernav='Possible' Kelly pistol up for auction |malper=The Age |tarîx=2012-11-10 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Elder |pêşnav=John}}&lt;/ref&gt; Tê zanîn ku piştî dorpêçkirina Glenrowan Innê demançeyek hatiye dîtin, lê niha ew winda bûye.
Demançeya ku ji bo firotanê hate pêşkêşkirin, di sala 1900an de li berçemekî ji [[çemê Murrumbidgee]]yê hate dîtin. Ev çek di eslê xwe de ji bo siwarên [[Kompaniya Hindistana Rojhilat]] hate çêkirin. Ew demançe bi 122.000 dolarên awistraliyayî hate firotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/dan-kelly-gun-sells-for-122-000-20121121-29qne.html |sernav=Dan Kelly gun sells for $122,000 |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2012-11-21 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Webb |pêşnav=Carolyn}}&lt;/ref&gt;

== Girêdanên derve ==

* [http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2 The Ned Kelly Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007124137/http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2|date=7 October 2008}} – gelek wêneyên cihên ku girêdayî Ned Kelly ne.
* [http://handle.slv.vic.gov.au/10381/146219 Photograph of Dan Kelly at the State Library of Victoria]
* [http://www.denheldid.com/twohuts/germanscreek.html Bill Denheld's website on Stringybark Creek, with maps and photos]
* [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of the Glenrowan Inn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}}
* [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of Dan Kelly and Steve Hart's armour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}}
* [https://web.archive.org/web/20110409165228/http://www.ipswich.qld.gov.au/images/councillors/scan6_lrg.gif Photograph of Dan Kelly's body after the fire]
* [https://web.archive.org/web/20110605205446/http://www.glenrowan1880.com/dave_dig.htm Photos of the archaeological dig at Glenrowan in 2008]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
[[Kategorî:Mirin 1880]]
[[Kategorî:Ned Kelly]]</text>
      <sha1>drnw5wdtibq586oz3x32xkfz4kinod5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093821</id>
      <parentid>2093820</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:25:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kuştin */</comment>
      <origin>2093821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30383" sha1="n0mgb2gyucz3k6v1z1ru773lvhbx7wv" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = Bushranger Dan Kelly.jpg
| sernavê_wêne       = Wêneyek Dan Kelly
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|1|06|1861}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Beveridge, Vîktorya]], [[Awistralya]]
| roja_mirinê        = {{Mirin|28|06|1880}}
| cihê_mirinê        = [[Glenrowan, Vîktorya]], [[Awistralya]]
| esil               = [[îrlendî]]
| hevwelatî          = Awistralya
| pîşe               = Tawankar
| dê                 = Ellen Kelly
| bav                = John &quot;Red&quot; Kelly
}}
'''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; qanûnderketiyekî awistralî û ''[[bushranger]]'' (navê ku li Awistralyayê ji tawankarên ku di çol û daristanan de dijiyan re dihat bikaranîn) bû. Ew birayê herî biçûk ê tawankarê navdar, [[Ned Kelly]], bû. Di sala 1878an de, Dan û Ned Kelly, ligel [[Joe Byrne]] û [[Steve Hart]], bûn endamên Koma Kelly.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nma.gov.au/exhibitions/not-just-ned/bushrangers? |sernav=National Museum of Australia - Bushrangers |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en |paşnav=corporateName=National Museum of Australia; address=Lawson Crescent |pêşnav=Acton Peninsula}}&lt;/ref&gt; Komma Kelly sê polîs li [[Stringybark Creek]] kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.portrait.gov.au/people/dan-kelly-1861/ |sernav=Dan Kelly, b. 1861 |malper=National Portrait Gallery people |roja-gihiştinê=2026-08-11}}&lt;/ref&gt; Dan Kelly di dorpêçkirina [[Glenrowan, Vîktorya|Glenrowan]] de hat kuştin.
Çîroka Koma Kelly di dîrok û çanda Awistralyayê de bandoreke mezin hiştiye. Li ser Ned Kelly û Koma Kelly gelek pirtûk, fîlm û berhemên hunerî hatine afirandin. Heta di sala 1942an de li ser wan ji her kesê din ê Awistralyayê bêtir pirtûk hatibûn nivîsandin. Herwiha, Koma Kelly bû mijara yekemîn fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906an de hat kişandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://nfsa.gov.au/the_collection/collection_spotlights/kelly_gang_essay.html |sernav=National Film and Sound Archive, Whats On |malper=nfsa.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=c=au; o=Commonwealth of Australia; ou=National Film and Sound Archive}}&lt;/ref&gt; Wan bankan talan dikirin, hin bajar dixistin bin kontrola xwe de û di nav gelê [[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]] û [[Wêlsa Başûr a Nû]] de tirs û xem belav dikirin. Polîsên Vîktoryayê du sal li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê tevî hemû hewldanên xwe, nikaribûn wan bibînin an bigirin.

== Jiyana pêşîn ==
[[File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|rast|thumb|220x220px|Mala Kellyan li Beveridge]]
Bavê Dan Kelly, John &quot;Red&quot; Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de ji bo [[Van Diemen's Land]]ê hatibû şandin. Tê gotin ku ew demekê li zindana [[Port Arthur]]ê girtî mabû.

Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Vîktoryayê û li derdora [[Beveridge, Vîktorya|Beveridge]] wekî cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyekî biçûk ê darîn ji xwe û malbata xwe re ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta niha jî li cihê xwe maye. Di destpêkê de tenê sê odeyên vî xanî hebûn, lê bi derbasbûna salan re beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 ode hene.

Red Kelly di sala 1850an de li Melbourne bi jinek îrlendî ya bi navê Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward &quot;Ned&quot; (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863).

== Greta ==

Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li zeviyekî li bajarokê [[Avenel]]ê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş mehan di zindanê de derbas kir.
Dema ku Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi polîsan re ket pirsgirêkan, ji ber ku polîsan bawer dikirin ku wî hespek dizî. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Piştî wê, diya wî Ellen Kelly di sala 1867an de malbat ber bi zeviyekî biçûk li nêzî [[Greta, Vîktorya|Greta]], li bakurrojhilatê Vîktorya, ve bir.
Du xwehên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her wiha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864an de hatibûn vê herêmê. Malbata Quinnan di nav polîsan de baş dihat naskirin.
Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bala polîsan kişand ser xwe. Ew bi birayê xwe Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê polîs Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespêkî siwar bûbûn ku ne yê wan bû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û tenê ji bo ku vegere malê, li ser wê hespê siwar bû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran neçar man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin.
Di sala 1875an de Dan Kelly û mixaliyetên wî ji malbata Lloyd mîna gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Vîktorya, ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û devera Monaro karên cotkariyê yên demsalî bibînin.
Koma hevalên Dan wekî &quot;Greta Mob&quot; dihat naskirin. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ji ber ku ew gelek caran serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] dikirin, li herêmê baş hatibûn nasîn.

Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi gumana dizîna kurtanekî hespan de hate desteserkirin. Lê ji ber ku polîsan delîlên dijî wî peyda nekirin, ew serbest hate berdan.
Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi polîsan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema ku xwediyê dikanê razî nebû dikana xwe veke, Dan Kelly derî şikand û bi zorê ket hundir.
Li dijî wan tawanên wek êrîşkirin, zirar dayîna milkê xelkê (derî), ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxê 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û polîsan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin.
Dema doz li dadgehê hat vekirin, polîsan nikarîbûn piraniya van tawanên ku li dijî wan hatibûn tomarkirin îspat bikin. Lê Dan Kelly ji ber ku milkê bi nirxê 10 poundan zirar kirbû,  bi mehekê zindanê hat cezakirin.
Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbariya dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Vîktorya|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin.
Bûyera ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê [[Bûyera Fitzpatrick]] tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje.
Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin.Ellen Kelly bi tawanbariya hewldana kuştinê hate sûcdarkirin û bi sê salan zindanê hat cezakirin. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan, William Williamson, jî her yek bi şeş salan zindan hatin cezakirin.

== Kelly Gang ==
Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên Wombat Ranges. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xaniyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku li wir hespan xwedî bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî amûrekî biçûk jî çêkiribû.
Herdû birayan dema xwe bi lêgerîna zêra di nav çemê de derbas dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin serdana wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn.
Polîsan tawanbariya hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Polîsan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne.
Di cotmeha 1878an de, polîsan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Vîktorya|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Vîktorya|Mansfield]] dest pê kir û ber bi bakur ve çû.

=== Stringybark Creek ===
[[File:Stringybark_creek1.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Stringybark_creek1.JPG|rast|thumb|220x220px|Stringybark Creek]]
Grûpa Mansfieldê bi serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy û sê polîsên din, Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan, pêk dihat. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man.
Kellyyan li xaniyekî nêzîkî Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin.
McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt.
Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt.
Kennedy, dema ku guleyên xwe berdidan, di nav daristanê de ji darekê ber bi dareke din ve direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û ew bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt.
Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê hin rojnameyan ragihandin ku guleya ku Kennedy kuştibû ji aliyê Dan ve hatibû avêtin. Lê ev îdia nehat piştrastkirin û gelek çavkanî Ned Kelly wekî kesê ku Kennedy kuşt nîşan didin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû.

=== Qanûnderketî ===

Di 30ê cotmeha 1878an de, Hikûmeta Vîktorya fermanek derxist û Koma Kelly wekî qanûnderketî ([[Outlaw]]) ragihand, ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Her kes dikaribû wan di her kêliyê de û bêyî hişyarkirinê bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pound xelat werdigirt, an jî ji bo girtina hemû çar endaman 2.000 pound xelat dihate dayîn. Koma Kelly li gelek deverên bakurrojhilatê Vîktorya hate dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin Wêlsa Başûr a Nû, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Vîktorya|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, Wêlsa Başûr a Nû|Jerilderie]] li Wêlsa Başûr a Nû. Wan polîsên bajêr di qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li mêvanxaneya Royal Mail Hotel wekî dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêriya mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound.

Di 18 mehên piştî vê bûyerê de, polîs gelek tîmên lêgerînê şandin bakurrojhilatê Vîktoryayê da ku li Koma Kelly bigerin. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan baş dizanibûn çawa di çol û daristanan de bijîn û gelê herêmê jî piştgiriya wan dikir.

=== Kuştin ===

Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, bi navê Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzîkî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne derengê şevê çûn mala Sherritt û li deriyê wî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi guleyekê kuşt. Polîsan xwe di bin nivînê Sherritt de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, li wir Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê kom kiribûn û li mêvanxaneya [[Glenrowan Inn]] dîl girtibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Wan hin rayên rêhesinê rakiribûn da ku trên ji rê derkeve. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Dûv re, çetevanên ku zirxên bi destan çêkiribûn li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs hatin bêbandor kirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê werin berdan.

Lê plan bi ser neket, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştina Sherrittê bi ew qas lezê negihişt Melbourneyê ku Koma Kelly hêvî dikir. Kesên ku di mêvanxaneyê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan kêfxweş bike mûzîk saz kir. Dan jî beşdarî dansê bû da ku dîlên di mêvanxaneyê de hinekî kêfxweş bibin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku têgihiştin ku plana wan dê bi ser nekeve, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re xwest ku ji Curnow bawer neke û wî li mêvanxaneyê bihêle.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê trên rawestand, berî ku ew bigihîje cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin. Polîs zû ji trênê derketin û li dora mêvanxaneyê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê mêvanxaneyê de hate dorpêçkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;

== Glenrowan ==
[[File:Glenrowan_inn.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Glenrowan_inn.JPG|rast|thumb|220x220px|Cihê Glenrowan Innê]]
[[File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|rast|thumb|220x220px|Gora Martin Cherry, ku di dema dorpêçkirina Glenrowan de hat kuştin.]]
Dema ku çetevan bihîstin ku trên gihiştiye rawestgehê, ew têgihiştin ku plana wan ya ji bo qelisandina trênê têk çûbû. Wan zirxên hesinî li xwe kirin û çûn verandaya mêvanxaneyê da ku li bendê polîsan bimînin. Di gulebarana pêşîn de, Serfermandarê polîsan Hare, Ned Kelly û Joe Byrne birîndar bûn, û Jack Jones, kurê xwediyê mêvanxaneyê, hat kuştin. Ned Kelly, ku zirxê xwe li xwe kiribû, karî ji mêvanxaneyê derkeve û gulebarana xwe li ser polîsan berdewam kir. Polîsan heft saetan bê navber avahiya mêvanxaneyê gulebaran kirin. Tê texmînkirin ku di vê pevçûnê de nêzîkî 15.000 gule hatine berdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Bullets from Ned Kelly's shoot-out at Glenrowan found |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/ned-kelly-bullets-found/story-e6frf7kx-1111116251401 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=HeraldSun |ziman=en-au}}&lt;/ref&gt; Byrne piştî ku guleyek di navbera ling û kulêmekê wî de ket mir. Ned Kelly vegeriya mêvanxaneyê da ku li bira û hevalê xwe bigere, lê ji ber ku Dan û Steve Hart xwe li odeyek li paş ve veşartibûn, wan nedît. Paşê dîsa derket derve da ku li hespa xwe bigere. Dema ku li derve li birayê xwe digeriya, guleyek li lingê Ned Kelly ket. Piştî wê, polîsan bi hêsanî karîbûn wî bigirin.

Di saet 10:00an de, gelek mirovên derdorê li cihê bûyerê kom bûn û pevçûnê temaşe dikirin. Mufetîşê polîsan Sadleir neçar ma ku gulebaranê rawestîne da ku hin ji dîlan bikaribin birevin. Wî nehişt ku Maggie, xwişka Dan, an jî kahînek katolîk, Babê Gibney, bikevin hundirê mêvanxaneyê da ku ji çetevanan bixwazin xwe teslîm bikin. Di şûna wê de, wî ferman da ku topek ji Melbourne were şandin da ku bikaribin otêlê wêran bikin.

Di saet 2:30an de, polîsan agir berdan avahiyê da ku endamên mayî yên Koma Kelly neçar bin ji avahiyê derkevin. Baba Gibney guh neda polîsan û ket hundirê avahiya ku dişewitî. Wî Dan Kelly û Steve Hart di odeyek paşîn a mêvanxaneyê de mirî dît. Wî got ku cenazeyên wan li kêleka hev dirêj bûn û serên wan li ser betaniyan hatibûn danîn.
Cenazeyê Byrne ji mêvanxaneyê hate kişandin derve, lê cenazeyên Hart û Kelly gelekî di agir de man û termên wan pir hatibûn şewitandin. Kesên ku cenazeyên şewitî dîtin, nikarîbûn bêjin kîjan ji wan Dan Kelly û kîjan Steve Hart bû. Cenazeyên wan li ser qalikên daran hatin danîn û wêneyê wan hate kişandin. Di dema dorpêçê de, sê kesên Glenrowanê ku di hundirê mêvanxaneyê de wekî dîl hatibûn girtin, jiyana xwe ji dest dan.

Endamên malbatê, di nav wan de xwehên wî Kate û Maggie, û hevalên wan cenazeyan vegerandin Greta. Polîsan hewl dan ku cenazeyan vegerînin û komek ji 16 polîsan şandin Gretayê, lê ew ditirsiyan ku ev yek bibe sedema şerekî din, ji ber vê yekê vegeriyan Benalla.
Dan Kelly û Steve Hart di 30ê hezîrana 1880an de li Greta di gorên bê nîşan de hatin veşartin. Nêzîkî 100 kes di merasîma cenazeyê de amade bûn. Mixaletiyê Dan, Tom Lloyd, wekî gorevan kar dikir. Cotkarekî Gretayê bi navê Daniel O'Keefe jî wekî waîz kar dikir. Piştî ku gor hatin dagirtin, erdê li dora goran hat cotkirin, da ku cihê gorên wan veşartî bimîne. Malbat ditirsiyan ku polîs dîsa hewl bidin cenazeyan ji wan bistînin.

Piştî bûyera Glenrowanê, zirxên Dan Kelly û Steve Hart ji aliyê polîsan ve hatin girtin û li Benalla hatin hiştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Zirxa Ned Kelly ji bo  Melbourneyê hate şandin da ku di dadgeha wî de were bikaranîn. Zirxa Joe Byrne ji bo depoya polîsan li [[Richmond]]ê hate şandin. Di dawiya sala 1880an de, hemû perçeyên zirxan li Melbourneyê bûn. Çend perçeyên zirxan dan Sir William Clarke.
Di salên paşîn de, perçeyên zirxan tevlihev bûn. Di sala 2002an de, [[Pirtûkxaneya Dewletî ya Vîktorya]] û polîs hin perçe di navbera xwe de guhastin da ku komên zirxan temam bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Zirxa Ned li pirtûkxaneyê ye, zirxa Joe hîn jî di milkê malbata Clarke de ye, û zirxên Dan û Steve li ba polîsan mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |sernav=The True Story of the Kelly Armour - No 66 Spring 2000 |malper=www3.slv.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-AU |paşnav=Oldis |pêşnav=Ken |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155007/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ew zirx niha dikarin li [[Muzexaneya Polîsên Vîktorya]]yê li Melbourne, Awistralya werin dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.police.vic.gov.au/homepage |sernav=Victoria Police |malper=www.police.vic.gov.au |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-au}}&lt;/ref&gt;

== Dan Kelly piştî Glenrowanê ==
[[File:Greta_cemetery.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Greta_cemetery.JPG|çep|thumb|220x220px|Goristana Gretayê, cihê binaxkirina Dan Kelly]]
Ji ber ku ne mimkun bû ku bi temamî were ispatkirin ka ew çawa mirin, an jî cesedên ku hatibûn dîtin bi rastî yên Dan û Steve bûn, gelek çîrok derketin holê derbarê vê yekê de ku dibe ku çi qewimîbe. Dibe ku ew xwe kuştibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Ev çîrok di sala 1906an de di yekem fîlma Kelly de, ''The Story of the Kelly Gang'', hat bikaranîn û paşê di fîlma [[Ned Kelly, film|Ned Kelly]] ya sala 2003an de jî hate bikaranîn. Di heman demê de çîrokên din jî hebûn ku her du bi saxî ji agir derketibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |sernav=Dan Kelly. |malper=www.halenet.com.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=ecBuilder Pro 4.5 Trial(tm), Multiactive Software Inc |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315175131/http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê delîlên ku piştgirî  bidin van îdîayan pir kêm in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2005-07-03 |sernav=Two of the Ned Kelly gang survived ambush and lived on for years, says historian |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |access-date=2026-08-14 |archive-date=2012-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106014340/http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |sernav=Bailup.com - let the truth be known |malper=www.bailup.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081231094340/http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Zilamekî bi navê James Ryan got ku ew Dan Kelly ye. Di sala 1934an de, ew li pêşangeha [[Brisbane]] derket ser sehneyê û çîrokên derbarê Koma Kelly de vegot. Ew di 29ê tîrmeha 1948an de, piştî ku trênek lê qelipî, mir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipswich.qld.gov.au/about_council/mayor_and_councillors/division_2/queensland_history/ |sernav=Ipswich City Council - Queensland History |malper=www.ipswich.qld.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Şaredariya [[Ipswich]]ê li ser gora wî bîranînek ava kir. Di sala 2001an de, zanistvanan perçeyek piçûk ji hestiyê Charles Devine Tindall ji gora wî li [[Toowoomba]], Queensland, derxistin da ku îspat bikin bê ew bi rastî Dan Kelly ye yan na.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Devine, ku li ser laşê wî nîşanên şewitandinê hebûn, ji malbata xwe re digot ku ew bi rastî Dan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1401855.htm |sernav=Did Ned Kelly's brother survive Glenrowan shoot-out?. 28/06/2005. ABC News Online |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Wî digot ku xwe di bin binemala mêvanxaneya Glenrowanê de veşartibû û piştî ku agir vemirî, ji cihê bûyerê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê di sala 2008an de, lêkolînek bestannasî ji aliyê Adam Ford ve li cihê mêvanxaneyê hate kirin û di vê lêkolînê de derket holê ku ne bindavek û ne jî cihê din ê veşartinê hebûn. 
Di cotmeha 1902an de, rojnameyek Melbourne çîrokek çap kir ku têde Dan Kelly û Steve Hart li [[Afrîkaya Başûr]] dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=THE KELLY GANG. - AN EXTRAORDINARY YARN. DAN KELLY AND STEVE HART. - The Argus (Melbourne, Vic. : 1848 - 1957) - 15 Oct 1902 |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/9080926 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Hate gotin ku her du di [[Şerê Boeran ê Duyemîn]] de şer kirine. Zilamekî din, bi navê Jim Davis ji Darra (navçeyek Brisbane, Queensland), di sala 1938an de îdîa kir ku ew Dan Kelly ye. Wî got ku ew, Steve Hart û Joe Byrne, ji mêvanxaneyê reviyabûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Did The Kelly Gang Perish At Glenrowan? - HEAR THIS VOICE FROM AN |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/18905412 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
Wî her weha got ku di sala 1854an de li [[Eureka Stockade]] hatiye dinyayê, ji ber vê yekê çîroka wî û rastiyên dîrokî li hev nedihat, çimkî temenê wî ji temenê Dan Kelly gelekî mezintir bûya.

Di fîlmê Ned Kelly ya sala 2003an de, ku [[Heath Ledger]] rola Ned Kelly lîst, rola Dan Kelly ji aliyê [[Laurence Kinlan]] ve hate lîstin. [[Orlando Bloom]] jî rola Joe Byrne lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.filmbug.com/db/344061 |sernav=Filmbug |malper=www.filmbug.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;
Di sala 2012an de, demançeyek ji bo firotanê hate pêşkêşkirin ku li ser wê &quot;1876 DAN KELLY&quot; hatibû kolandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/possible-kelly-pistol-up-for-auction-20121110-29554.html |sernav='Possible' Kelly pistol up for auction |malper=The Age |tarîx=2012-11-10 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Elder |pêşnav=John}}&lt;/ref&gt; Tê zanîn ku piştî dorpêçkirina Glenrowan Innê demançeyek hatiye dîtin, lê niha ew winda bûye.
Demançeya ku ji bo firotanê hate pêşkêşkirin, di sala 1900an de li berçemekî ji [[çemê Murrumbidgee]]yê hate dîtin. Ev çek di eslê xwe de ji bo siwarên [[Kompaniya Hindistana Rojhilat]] hate çêkirin. Ew demançe bi 122.000 dolarên awistraliyayî hate firotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/dan-kelly-gun-sells-for-122-000-20121121-29qne.html |sernav=Dan Kelly gun sells for $122,000 |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2012-11-21 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Webb |pêşnav=Carolyn}}&lt;/ref&gt;

== Girêdanên derve ==

* [http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2 The Ned Kelly Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007124137/http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2|date=7 October 2008}} – gelek wêneyên cihên ku girêdayî Ned Kelly ne.
* [http://handle.slv.vic.gov.au/10381/146219 Photograph of Dan Kelly at the State Library of Victoria]
* [http://www.denheldid.com/twohuts/germanscreek.html Bill Denheld's website on Stringybark Creek, with maps and photos]
* [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of the Glenrowan Inn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}}
* [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of Dan Kelly and Steve Hart's armour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}}
* [https://web.archive.org/web/20110409165228/http://www.ipswich.qld.gov.au/images/councillors/scan6_lrg.gif Photograph of Dan Kelly's body after the fire]
* [https://web.archive.org/web/20110605205446/http://www.glenrowan1880.com/dave_dig.htm Photos of the archaeological dig at Glenrowan in 2008]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
[[Kategorî:Mirin 1880]]
[[Kategorî:Ned Kelly]]</text>
      <sha1>n0mgb2gyucz3k6v1z1ru773lvhbx7wv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093822</id>
      <parentid>2093821</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Greta */</comment>
      <origin>2093822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30385" sha1="5x93kc0jqyyr7b6f3964cfu1tp6r6j9" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = Bushranger Dan Kelly.jpg
| sernavê_wêne       = Wêneyek Dan Kelly
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|1|06|1861}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Beveridge, Vîktorya]], [[Awistralya]]
| roja_mirinê        = {{Mirin|28|06|1880}}
| cihê_mirinê        = [[Glenrowan, Vîktorya]], [[Awistralya]]
| esil               = [[îrlendî]]
| hevwelatî          = Awistralya
| pîşe               = Tawankar
| dê                 = Ellen Kelly
| bav                = John &quot;Red&quot; Kelly
}}
'''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; qanûnderketiyekî awistralî û ''[[bushranger]]'' (navê ku li Awistralyayê ji tawankarên ku di çol û daristanan de dijiyan re dihat bikaranîn) bû. Ew birayê herî biçûk ê tawankarê navdar, [[Ned Kelly]], bû. Di sala 1878an de, Dan û Ned Kelly, ligel [[Joe Byrne]] û [[Steve Hart]], bûn endamên Koma Kelly.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nma.gov.au/exhibitions/not-just-ned/bushrangers? |sernav=National Museum of Australia - Bushrangers |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en |paşnav=corporateName=National Museum of Australia; address=Lawson Crescent |pêşnav=Acton Peninsula}}&lt;/ref&gt; Komma Kelly sê polîs li [[Stringybark Creek]] kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.portrait.gov.au/people/dan-kelly-1861/ |sernav=Dan Kelly, b. 1861 |malper=National Portrait Gallery people |roja-gihiştinê=2026-08-11}}&lt;/ref&gt; Dan Kelly di dorpêçkirina [[Glenrowan, Vîktorya|Glenrowan]] de hat kuştin.
Çîroka Koma Kelly di dîrok û çanda Awistralyayê de bandoreke mezin hiştiye. Li ser Ned Kelly û Koma Kelly gelek pirtûk, fîlm û berhemên hunerî hatine afirandin. Heta di sala 1942an de li ser wan ji her kesê din ê Awistralyayê bêtir pirtûk hatibûn nivîsandin. Herwiha, Koma Kelly bû mijara yekemîn fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906an de hat kişandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://nfsa.gov.au/the_collection/collection_spotlights/kelly_gang_essay.html |sernav=National Film and Sound Archive, Whats On |malper=nfsa.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=c=au; o=Commonwealth of Australia; ou=National Film and Sound Archive}}&lt;/ref&gt; Wan bankan talan dikirin, hin bajar dixistin bin kontrola xwe de û di nav gelê [[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]] û [[Wêlsa Başûr a Nû]] de tirs û xem belav dikirin. Polîsên Vîktoryayê du sal li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê tevî hemû hewldanên xwe, nikaribûn wan bibînin an bigirin.

== Jiyana pêşîn ==
[[File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|rast|thumb|220x220px|Mala Kellyan li Beveridge]]
Bavê Dan Kelly, John &quot;Red&quot; Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de ji bo [[Van Diemen's Land]]ê hatibû şandin. Tê gotin ku ew demekê li zindana [[Port Arthur]]ê girtî mabû.

Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Vîktoryayê û li derdora [[Beveridge, Vîktorya|Beveridge]] wekî cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyekî biçûk ê darîn ji xwe û malbata xwe re ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta niha jî li cihê xwe maye. Di destpêkê de tenê sê odeyên vî xanî hebûn, lê bi derbasbûna salan re beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 ode hene.

Red Kelly di sala 1850an de li Melbourne bi jinek îrlendî ya bi navê Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward &quot;Ned&quot; (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863).

=== Greta ===

Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li zeviyekî li bajarokê [[Avenel]]ê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş mehan di zindanê de derbas kir.
Dema ku Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi polîsan re ket pirsgirêkan, ji ber ku polîsan bawer dikirin ku wî hespek dizî. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Piştî wê, diya wî Ellen Kelly di sala 1867an de malbat ber bi zeviyekî biçûk li nêzî [[Greta, Vîktorya|Greta]], li bakurrojhilatê Vîktorya, ve bir.
Du xwehên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her wiha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864an de hatibûn vê herêmê. Malbata Quinnan di nav polîsan de baş dihat naskirin.
Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bala polîsan kişand ser xwe. Ew bi birayê xwe Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê polîs Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespêkî siwar bûbûn ku ne yê wan bû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û tenê ji bo ku vegere malê, li ser wê hespê siwar bû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran neçar man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin.
Di sala 1875an de Dan Kelly û mixaliyetên wî ji malbata Lloyd mîna gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Vîktorya, ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û devera Monaro karên cotkariyê yên demsalî bibînin.
Koma hevalên Dan wekî &quot;Greta Mob&quot; dihat naskirin. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ji ber ku ew gelek caran serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] dikirin, li herêmê baş hatibûn nasîn.

Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi gumana dizîna kurtanekî hespan de hate desteserkirin. Lê ji ber ku polîsan delîlên dijî wî peyda nekirin, ew serbest hate berdan.
Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi polîsan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema ku xwediyê dikanê razî nebû dikana xwe veke, Dan Kelly derî şikand û bi zorê ket hundir.
Li dijî wan tawanên wek êrîşkirin, zirar dayîna milkê xelkê (derî), ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxê 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û polîsan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin.
Dema doz li dadgehê hat vekirin, polîsan nikarîbûn piraniya van tawanên ku li dijî wan hatibûn tomarkirin îspat bikin. Lê Dan Kelly ji ber ku milkê bi nirxê 10 poundan zirar kirbû,  bi mehekê zindanê hat cezakirin.
Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbariya dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Vîktorya|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin.
Bûyera ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê [[Bûyera Fitzpatrick]] tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje.
Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin.Ellen Kelly bi tawanbariya hewldana kuştinê hate sûcdarkirin û bi sê salan zindanê hat cezakirin. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan, William Williamson, jî her yek bi şeş salan zindan hatin cezakirin.

== Kelly Gang ==
Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên Wombat Ranges. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xaniyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku li wir hespan xwedî bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî amûrekî biçûk jî çêkiribû.
Herdû birayan dema xwe bi lêgerîna zêra di nav çemê de derbas dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin serdana wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn.
Polîsan tawanbariya hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Polîsan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne.
Di cotmeha 1878an de, polîsan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Vîktorya|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Vîktorya|Mansfield]] dest pê kir û ber bi bakur ve çû.

=== Stringybark Creek ===
[[File:Stringybark_creek1.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Stringybark_creek1.JPG|rast|thumb|220x220px|Stringybark Creek]]
Grûpa Mansfieldê bi serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy û sê polîsên din, Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan, pêk dihat. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man.
Kellyyan li xaniyekî nêzîkî Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin.
McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt.
Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt.
Kennedy, dema ku guleyên xwe berdidan, di nav daristanê de ji darekê ber bi dareke din ve direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û ew bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt.
Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê hin rojnameyan ragihandin ku guleya ku Kennedy kuştibû ji aliyê Dan ve hatibû avêtin. Lê ev îdia nehat piştrastkirin û gelek çavkanî Ned Kelly wekî kesê ku Kennedy kuşt nîşan didin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû.

=== Qanûnderketî ===

Di 30ê cotmeha 1878an de, Hikûmeta Vîktorya fermanek derxist û Koma Kelly wekî qanûnderketî ([[Outlaw]]) ragihand, ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Her kes dikaribû wan di her kêliyê de û bêyî hişyarkirinê bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pound xelat werdigirt, an jî ji bo girtina hemû çar endaman 2.000 pound xelat dihate dayîn. Koma Kelly li gelek deverên bakurrojhilatê Vîktorya hate dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin Wêlsa Başûr a Nû, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Vîktorya|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, Wêlsa Başûr a Nû|Jerilderie]] li Wêlsa Başûr a Nû. Wan polîsên bajêr di qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li mêvanxaneya Royal Mail Hotel wekî dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêriya mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound.

Di 18 mehên piştî vê bûyerê de, polîs gelek tîmên lêgerînê şandin bakurrojhilatê Vîktoryayê da ku li Koma Kelly bigerin. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan baş dizanibûn çawa di çol û daristanan de bijîn û gelê herêmê jî piştgiriya wan dikir.

=== Kuştin ===

Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, bi navê Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzîkî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne derengê şevê çûn mala Sherritt û li deriyê wî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi guleyekê kuşt. Polîsan xwe di bin nivînê Sherritt de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, li wir Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê kom kiribûn û li mêvanxaneya [[Glenrowan Inn]] dîl girtibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Wan hin rayên rêhesinê rakiribûn da ku trên ji rê derkeve. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Dûv re, çetevanên ku zirxên bi destan çêkiribûn li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs hatin bêbandor kirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê werin berdan.

Lê plan bi ser neket, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştina Sherrittê bi ew qas lezê negihişt Melbourneyê ku Koma Kelly hêvî dikir. Kesên ku di mêvanxaneyê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan kêfxweş bike mûzîk saz kir. Dan jî beşdarî dansê bû da ku dîlên di mêvanxaneyê de hinekî kêfxweş bibin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku têgihiştin ku plana wan dê bi ser nekeve, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re xwest ku ji Curnow bawer neke û wî li mêvanxaneyê bihêle.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709163817/http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê trên rawestand, berî ku ew bigihîje cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin. Polîs zû ji trênê derketin û li dora mêvanxaneyê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê mêvanxaneyê de hate dorpêçkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;

== Glenrowan ==
[[File:Glenrowan_inn.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Glenrowan_inn.JPG|rast|thumb|220x220px|Cihê Glenrowan Innê]]
[[File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|rast|thumb|220x220px|Gora Martin Cherry, ku di dema dorpêçkirina Glenrowan de hat kuştin.]]
Dema ku çetevan bihîstin ku trên gihiştiye rawestgehê, ew têgihiştin ku plana wan ya ji bo qelisandina trênê têk çûbû. Wan zirxên hesinî li xwe kirin û çûn verandaya mêvanxaneyê da ku li bendê polîsan bimînin. Di gulebarana pêşîn de, Serfermandarê polîsan Hare, Ned Kelly û Joe Byrne birîndar bûn, û Jack Jones, kurê xwediyê mêvanxaneyê, hat kuştin. Ned Kelly, ku zirxê xwe li xwe kiribû, karî ji mêvanxaneyê derkeve û gulebarana xwe li ser polîsan berdewam kir. Polîsan heft saetan bê navber avahiya mêvanxaneyê gulebaran kirin. Tê texmînkirin ku di vê pevçûnê de nêzîkî 15.000 gule hatine berdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Bullets from Ned Kelly's shoot-out at Glenrowan found |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/ned-kelly-bullets-found/story-e6frf7kx-1111116251401 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=HeraldSun |ziman=en-au}}&lt;/ref&gt; Byrne piştî ku guleyek di navbera ling û kulêmekê wî de ket mir. Ned Kelly vegeriya mêvanxaneyê da ku li bira û hevalê xwe bigere, lê ji ber ku Dan û Steve Hart xwe li odeyek li paş ve veşartibûn, wan nedît. Paşê dîsa derket derve da ku li hespa xwe bigere. Dema ku li derve li birayê xwe digeriya, guleyek li lingê Ned Kelly ket. Piştî wê, polîsan bi hêsanî karîbûn wî bigirin.

Di saet 10:00an de, gelek mirovên derdorê li cihê bûyerê kom bûn û pevçûnê temaşe dikirin. Mufetîşê polîsan Sadleir neçar ma ku gulebaranê rawestîne da ku hin ji dîlan bikaribin birevin. Wî nehişt ku Maggie, xwişka Dan, an jî kahînek katolîk, Babê Gibney, bikevin hundirê mêvanxaneyê da ku ji çetevanan bixwazin xwe teslîm bikin. Di şûna wê de, wî ferman da ku topek ji Melbourne were şandin da ku bikaribin otêlê wêran bikin.

Di saet 2:30an de, polîsan agir berdan avahiyê da ku endamên mayî yên Koma Kelly neçar bin ji avahiyê derkevin. Baba Gibney guh neda polîsan û ket hundirê avahiya ku dişewitî. Wî Dan Kelly û Steve Hart di odeyek paşîn a mêvanxaneyê de mirî dît. Wî got ku cenazeyên wan li kêleka hev dirêj bûn û serên wan li ser betaniyan hatibûn danîn.
Cenazeyê Byrne ji mêvanxaneyê hate kişandin derve, lê cenazeyên Hart û Kelly gelekî di agir de man û termên wan pir hatibûn şewitandin. Kesên ku cenazeyên şewitî dîtin, nikarîbûn bêjin kîjan ji wan Dan Kelly û kîjan Steve Hart bû. Cenazeyên wan li ser qalikên daran hatin danîn û wêneyê wan hate kişandin. Di dema dorpêçê de, sê kesên Glenrowanê ku di hundirê mêvanxaneyê de wekî dîl hatibûn girtin, jiyana xwe ji dest dan.

Endamên malbatê, di nav wan de xwehên wî Kate û Maggie, û hevalên wan cenazeyan vegerandin Greta. Polîsan hewl dan ku cenazeyan vegerînin û komek ji 16 polîsan şandin Gretayê, lê ew ditirsiyan ku ev yek bibe sedema şerekî din, ji ber vê yekê vegeriyan Benalla.
Dan Kelly û Steve Hart di 30ê hezîrana 1880an de li Greta di gorên bê nîşan de hatin veşartin. Nêzîkî 100 kes di merasîma cenazeyê de amade bûn. Mixaletiyê Dan, Tom Lloyd, wekî gorevan kar dikir. Cotkarekî Gretayê bi navê Daniel O'Keefe jî wekî waîz kar dikir. Piştî ku gor hatin dagirtin, erdê li dora goran hat cotkirin, da ku cihê gorên wan veşartî bimîne. Malbat ditirsiyan ku polîs dîsa hewl bidin cenazeyan ji wan bistînin.

Piştî bûyera Glenrowanê, zirxên Dan Kelly û Steve Hart ji aliyê polîsan ve hatin girtin û li Benalla hatin hiştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Zirxa Ned Kelly ji bo  Melbourneyê hate şandin da ku di dadgeha wî de were bikaranîn. Zirxa Joe Byrne ji bo depoya polîsan li [[Richmond]]ê hate şandin. Di dawiya sala 1880an de, hemû perçeyên zirxan li Melbourneyê bûn. Çend perçeyên zirxan dan Sir William Clarke.
Di salên paşîn de, perçeyên zirxan tevlihev bûn. Di sala 2002an de, [[Pirtûkxaneya Dewletî ya Vîktorya]] û polîs hin perçe di navbera xwe de guhastin da ku komên zirxan temam bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055003/http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Zirxa Ned li pirtûkxaneyê ye, zirxa Joe hîn jî di milkê malbata Clarke de ye, û zirxên Dan û Steve li ba polîsan mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |sernav=The True Story of the Kelly Armour - No 66 Spring 2000 |malper=www3.slv.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-AU |paşnav=Oldis |pêşnav=Ken |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155007/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ew zirx niha dikarin li [[Muzexaneya Polîsên Vîktorya]]yê li Melbourne, Awistralya werin dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.police.vic.gov.au/homepage |sernav=Victoria Police |malper=www.police.vic.gov.au |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-au}}&lt;/ref&gt;

== Dan Kelly piştî Glenrowanê ==
[[File:Greta_cemetery.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Greta_cemetery.JPG|çep|thumb|220x220px|Goristana Gretayê, cihê binaxkirina Dan Kelly]]
Ji ber ku ne mimkun bû ku bi temamî were ispatkirin ka ew çawa mirin, an jî cesedên ku hatibûn dîtin bi rastî yên Dan û Steve bûn, gelek çîrok derketin holê derbarê vê yekê de ku dibe ku çi qewimîbe. Dibe ku ew xwe kuştibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Ev çîrok di sala 1906an de di yekem fîlma Kelly de, ''The Story of the Kelly Gang'', hat bikaranîn û paşê di fîlma [[Ned Kelly, film|Ned Kelly]] ya sala 2003an de jî hate bikaranîn. Di heman demê de çîrokên din jî hebûn ku her du bi saxî ji agir derketibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |sernav=Dan Kelly. |malper=www.halenet.com.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=ecBuilder Pro 4.5 Trial(tm), Multiactive Software Inc |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315175131/http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê delîlên ku piştgirî  bidin van îdîayan pir kêm in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2005-07-03 |sernav=Two of the Ned Kelly gang survived ambush and lived on for years, says historian |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |access-date=2026-08-14 |archive-date=2012-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106014340/http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |sernav=Bailup.com - let the truth be known |malper=www.bailup.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081231094340/http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Zilamekî bi navê James Ryan got ku ew Dan Kelly ye. Di sala 1934an de, ew li pêşangeha [[Brisbane]] derket ser sehneyê û çîrokên derbarê Koma Kelly de vegot. Ew di 29ê tîrmeha 1948an de, piştî ku trênek lê qelipî, mir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipswich.qld.gov.au/about_council/mayor_and_councillors/division_2/queensland_history/ |sernav=Ipswich City Council - Queensland History |malper=www.ipswich.qld.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Şaredariya [[Ipswich]]ê li ser gora wî bîranînek ava kir. Di sala 2001an de, zanistvanan perçeyek piçûk ji hestiyê Charles Devine Tindall ji gora wî li [[Toowoomba]], Queensland, derxistin da ku îspat bikin bê ew bi rastî Dan Kelly ye yan na.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Devine, ku li ser laşê wî nîşanên şewitandinê hebûn, ji malbata xwe re digot ku ew bi rastî Dan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1401855.htm |sernav=Did Ned Kelly's brother survive Glenrowan shoot-out?. 28/06/2005. ABC News Online |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Wî digot ku xwe di bin binemala mêvanxaneya Glenrowanê de veşartibû û piştî ku agir vemirî, ji cihê bûyerê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727103736/http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lê di sala 2008an de, lêkolînek bestannasî ji aliyê Adam Ford ve li cihê mêvanxaneyê hate kirin û di vê lêkolînê de derket holê ku ne bindavek û ne jî cihê din ê veşartinê hebûn. 
Di cotmeha 1902an de, rojnameyek Melbourne çîrokek çap kir ku têde Dan Kelly û Steve Hart li [[Afrîkaya Başûr]] dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=THE KELLY GANG. - AN EXTRAORDINARY YARN. DAN KELLY AND STEVE HART. - The Argus (Melbourne, Vic. : 1848 - 1957) - 15 Oct 1902 |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/9080926 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Hate gotin ku her du di [[Şerê Boeran ê Duyemîn]] de şer kirine. Zilamekî din, bi navê Jim Davis ji Darra (navçeyek Brisbane, Queensland), di sala 1938an de îdîa kir ku ew Dan Kelly ye. Wî got ku ew, Steve Hart û Joe Byrne, ji mêvanxaneyê reviyabûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Did The Kelly Gang Perish At Glenrowan? - HEAR THIS VOICE FROM AN |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/18905412 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
Wî her weha got ku di sala 1854an de li [[Eureka Stockade]] hatiye dinyayê, ji ber vê yekê çîroka wî û rastiyên dîrokî li hev nedihat, çimkî temenê wî ji temenê Dan Kelly gelekî mezintir bûya.

Di fîlmê Ned Kelly ya sala 2003an de, ku [[Heath Ledger]] rola Ned Kelly lîst, rola Dan Kelly ji aliyê [[Laurence Kinlan]] ve hate lîstin. [[Orlando Bloom]] jî rola Joe Byrne lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.filmbug.com/db/344061 |sernav=Filmbug |malper=www.filmbug.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;
Di sala 2012an de, demançeyek ji bo firotanê hate pêşkêşkirin ku li ser wê &quot;1876 DAN KELLY&quot; hatibû kolandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/possible-kelly-pistol-up-for-auction-20121110-29554.html |sernav='Possible' Kelly pistol up for auction |malper=The Age |tarîx=2012-11-10 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Elder |pêşnav=John}}&lt;/ref&gt; Tê zanîn ku piştî dorpêçkirina Glenrowan Innê demançeyek hatiye dîtin, lê niha ew winda bûye.
Demançeya ku ji bo firotanê hate pêşkêşkirin, di sala 1900an de li berçemekî ji [[çemê Murrumbidgee]]yê hate dîtin. Ev çek di eslê xwe de ji bo siwarên [[Kompaniya Hindistana Rojhilat]] hate çêkirin. Ew demançe bi 122.000 dolarên awistraliyayî hate firotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/dan-kelly-gun-sells-for-122-000-20121121-29qne.html |sernav=Dan Kelly gun sells for $122,000 |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2012-11-21 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Webb |pêşnav=Carolyn}}&lt;/ref&gt;

== Girêdanên derve ==

* [http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2 The Ned Kelly Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007124137/http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2|date=7 October 2008}} – gelek wêneyên cihên ku girêdayî Ned Kelly ne.
* [http://handle.slv.vic.gov.au/10381/146219 Photograph of Dan Kelly at the State Library of Victoria]
* [http://www.denheldid.com/twohuts/germanscreek.html Bill Denheld's website on Stringybark Creek, with maps and photos]
* [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of the Glenrowan Inn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}}
* [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of Dan Kelly and Steve Hart's armour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}}
* [https://web.archive.org/web/20110409165228/http://www.ipswich.qld.gov.au/images/councillors/scan6_lrg.gif Photograph of Dan Kelly's body after the fire]
* [https://web.archive.org/web/20110605205446/http://www.glenrowan1880.com/dave_dig.htm Photos of the archaeological dig at Glenrowan in 2008]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
[[Kategorî:Mirin 1880]]
[[Kategorî:Ned Kelly]]</text>
      <sha1>5x93kc0jqyyr7b6f3964cfu1tp6r6j9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov</title>
    <ns>3</ns>
    <id>329531</id>
    <revision>
      <id>2093813</id>
      <parentid>2090519</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="624" sha1="ppvzk3dnz95tyemhsx42jvl7phznhp9" xml:space="preserve">{{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:57, 27 tebax 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Xwedê xêrê bi te de û ji te re razî be [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 08:41, 2 îlon 2026 (UTC)

== Kurdîkirina navan ==
Silav, tu bi xêr hatî Wîkîpediya kurdî! Navên kesên ku navên wan bi tîpên latînî tên nivîsandin di Wîkîpediyê de nayên kurdîkirin. Qewet be! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:56, 11 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ppvzk3dnz95tyemhsx42jvl7phznhp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotinên Derûnkolerî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329626</id>
    <revision>
      <id>2093703</id>
      <parentid>2093182</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T12:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39134-08</username>
        <id>168620</id>
      </contributor>
      <comment>çavkanî</comment>
      <origin>2093703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11366" sha1="l688mbblndnfbyid54utp2soc9ocqd6" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}}

E-pirtûka nû ya derûnnas (psîkolog) û nivîskar Brahîmê Alûcî ya bi navê '''“Gotinên Derûnkolerî”''' '''(Psychoanalysis)''' ji alîyê Weşanxaneya Çandnameyê de hat weşandin. Ev berhema taybet ku ji sedan aforîzmayên li ser derûniya bindestan pêk tê, bi du beşên sereke hatîye sazkirin:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

'''Beşa Yekemîn''' Aforîzmayên ku bi peyva “Ajoyên jiyanê” dest pê dikin û li gorî alfabeya kurdî hatine rêzkirin dihewîne. Di '''Beşa Duyemîn''' de jî ferhengokeke têgihên derûnkoleriyê yên wekî ego, îd û derhişîyê cî girtine. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=65150 |sernav=E-Pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” derket |malper=diyarname.com |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Nivîskar di berhemê de teorîyên derûnnasên navdar ên cîhanê yên wekî Freud, Lacan, Winnicott û Fanon digire dest û wan ji bo analîzkirina civak, ziman û trawmayên kurdan bi kar tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/ |sernav=E-pirtûka Nû ya Brahîm Alûcî ‘Gotinên Derûnkolerî’ Derçû |malper=Berwar News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Berwar}}&lt;/ref&gt;

== “Ne e-pirtûkeke akademîk a asayî ye.” ==
Nivîskar Brahîmê Alûcî derbarê taybetî û armanca vê berhema xwe ya nû balê dikişîne ser rêbaza xwendina aforîzmayî dibêje ku ev ne e-pirtûkeke akademîk ya asayî ye. Alûcî nêzîkayîya xwe ya li ser berhemê bi van gotinan îfade kir:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/ |sernav=Infowelat |malper=Infowelat |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

''“Ev -pirtûk ne e-pirtûkeke ku meriv ji destpêkê heta dawiyê, rêz bi rêz bixwîne. Ev e-pirtûk kombûneke gotinan e — gotinên ku her yek ji wan, weke kevirekî biçûk, di avê de dikeve û pêlan li dora xwe belav dike. Divê meriv wan gotinan hêdî hêdî bixwîne, li ser her yekê raweste, bihêle ku pêlên wê yên di hiş û derhişiya xwendevanan de belav bibin. Di navbera rêzikên vê pirtûkê de, tu yê Freud, Lacan, Winnicott û Fanon bibînî; lê tu yê dengê wan mirovên ku bi zimanekî din, li ser axeke din heman êş, tepisandin û heman xewna azadiyê jiyaye jî bibînî. Ev e-pirtûk hewl dide ku pirsên herî kevn ên mirovahiyê bi zimanê kurdî bipirse û bersivan jî bi wî zimanî bigere.”''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=65150 |sernav=E-Pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” derket |malper=diyarname.com |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

== “Ziman mala mirovî ye û nivîsandina bi kurdî kiryareke berxwedanê ye” ==
Nivîskar di berdewamîya gotinên xwe de teket kir ku bindestî tenê rewşeke siyasî nîne, di heman demê de dagirkirina hişî û trawmayeke bêdeng e. Brahîmê Alûcî derbarê têkiliya ziman û xwebûnê de ev nirxandin kir:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ |sernav=ÇandName |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

''“Xwebûn (self) bi ziman tê avakirin û ziman ne amûrekî sar û bêderd e; ew mala mirov e. Loma jî nivîsandina van gotinan bi kurdî, bixwe kiryareke dixwaze wê malê ku dîrokê carinan hewl daye wêran bike, ji nû ve ava bike. Her gotina di vê e-pirtûkê de, hewldanek e ji bo vegerandina peyvan bo şûna wan a rast: şûna ku tê de derd dibe gotin, tepisandin dibe hişmendî û tenêbûna trawmayê dibe têkiliyeke şahid û şîfadar.”''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

Alûcî destnîşan kir ku aforîzma di dîroka fikrê de amûreke taybet e ji bo derbirîna ramanan û anî ziman ku ev gotin ne encamên dawîn, lê dergehên vekirî ne ji bo lêpirsîna li ser xwebûn û dîroka kurdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/ |sernav=E-pirtûka Nû ya Brahîm Alûcî ‘Gotinên Derûnkolerî’ Derçû |malper=Berwar News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Berwar}}&lt;/ref&gt;

E-pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” ji bo kesên ku dixwazin bi kûrayî li ser derûniya mirovê bindest û hişmendîyê bixwînin, li ser sepana înternetê peyda dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

Mirin, di bîra eziyê (ego) de tîne ku ew dê êdî qet ne serwerê mala xwe be.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-09-08 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

Derhişî (unconscious), mirinê ne weke tunebûnê, lê weke vegera bêdawî fêm dike.

Carinan tirsa ji mirinê ew ku em di jînê de nikarin windabûna wê/wê xeyal bikin.

Gora derhişiyê (unconscious) nîne; tiştên ku tên tepisandin (repressed) her li xwe vedigere.

Em ne tenê ji mirinê ditirsin; em ji bêdengiya ku dê êdî kes behsa çîrokên me nekin jî ditirsin.

Daxwaz û arezû (desire)  her dimîne, ji ber ku derhişî mirinê (dawîlêhatin) bi awayekî giştî napejirîne.

Carinan em şînûşûna miriyan nakşînin, lê em şînûşûna wî parçeyê me yê ku mirî bi xwe re biriye dikşînin. 

Dibe ku rageşiya (anxiety) herî kûr a mirinê ne tunebûn bi xwe be, lê nekarîna arezû û daxwazkirina piştî wê bi xwe be.

Carinan em &quot;xwe&quot; ne bi çavên xwe, lê bi çavên yên-din li &quot;xwe&quot; dinêrin, dinirxînin û dibînin.

Mirov tenê bi axaftinê xwebûna xwe nade der; bi zimanê ku pê diaxive jî nîşan dide ku ew &quot;xwe&quot; çawa ava dike.

Zimanê dayikê (mother tongue), ne tenê amûrekî ragihandinê ye; ew zarokatiyê, aîdiyetê û &quot;bîr&quot;anînan (memory) di xwe de hildigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-09-08 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

Derhişî (unconscious), carinan ne li cihê ku em bêdeng dimînin, lê di navbera peyvên ku em pê diaxivin de jî veşartî ye.

Xwebûn (self), di navbera gotinên ku mirov ji &quot;xwe&quot; re dibêje û gotinên ku yên-Din (the Other) ji wî/wê re dibêjin de şikl û şemala xwe vedigire.

Nasname (identity), ji navekî ku em didin xwebûna xwe bêtir, çîrokek e ku em bi nêrîna kesên din (yên-din) di hundirê xwe de ava dikin e.

Derew ne reva ji rastiyê ye; ew reva ji xwebûnê û rûbirûbûna bi rastiyê re ye.

Mirov carinan ne ji bo ku kesekî din bixapîne, lê ji bo ku bikaribe bi xwe re bijî, derewan dike.

Derhişî (unconscious) dibêje, gelek caran li pişt derewan rastiya ku nayê vegotin veşartî ye.

Derew çiqasî mezin be, xwebûn hewqasî maskeyeke stûr û qalind ji xwe re diafirîne.

Derewa herî xerab û nexweş ew e; çîroka ku mirov ji xwe re vedibêje û di dawiyê de bixwe jê û pê bawer dike.

Carinan mirov ne ji dinyaya xwe ya derxweyî (derveyî), lê ji dinyaya xwe ya navxweyîn (hundirîn) direve.

Dêhnbûn (dînbûn/madness), carina qêrîna arezû û daxwazên ku ezî (ego) û xwebûn êdî nikare wan hilgire ye.

Dêhnbûn, carinan derhişiya (unconscious) mirov bi xwe ye; heyber (object) û tiştên ku hiş û aqil nikare di hişmendiyê (conscious) hilgire vedibêje.

Dêhn (dîn), her tim ne dûrî rastiyê  ne ango rastiya jiyanê winda nekirine; carinan ew pir nêzîkî wê rastiya rasteqîn in ku hemû kesî ew paşguh kiriye.

Mixabin, piraniya bindestan, dibin xulamên fikir û ramanên xwe; ango fikir û ramanên xwe weke &quot;xwe&quot;, weke xwebûna xwe û nasnameya xwe dibînin. Bi gotineke din, fikir û ramanên xwe dikin Homa û Xwedayê xwe; loma herçiqasî ew fikir û raman bixwe dijminê wan be jî, gava tu wan fikir û ramanan rexne bikî û rastiya wan ji wan re bêjî, ew ê êrîşî te bikin û te bi nankoriyê û hwd tawanbar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1BFvkMmi0T5jFpPZgJHnHZhmXQlPinzo7/view?usp=embed_facebook |sernav=The Raising of Kurds 20.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-09-10}}&lt;/ref&gt;

Carinan bindest ne ji zincîran, lê ji dews û şopên ku zincîran di hişê wî de hiştine, nikare xilas bibe.

Bindest berî azadiya xwe, divê ji wî wêneyê (image) ku serdestê wî/wê li ser wî/wê ferz kiriye azad bibe.

Hêrs û kerba ku tê tepisandin winda nabe; carinan dibe bêdengî, carinan jî dibe cezayê ku mirov xwebixwe dide xwe.

Barê herî giran ê bindestan ew e ku piştî demekê biçûkxistina derxweyî (serdest), weke dengê xwe yê navxweyî (hundirîn) dibîne.

Şerm û fedîkariya ku bindest di nava xwe de mezin dike, pirî caran ne ya wan bixwe ye; barê ku serdestên wan li ser wan bar kiriye.

Xwebûn (self), hebûn (existence) e.

Hevdunasîn, bingeha parvekirinê ye.

Derhişî (unconscious) li ser zimên hatiye sazkirin.

Çi zarok çi mezin, tenê di hunerê de dikare afirîner be.

Evîn û êrîşkarî du hêzên bingehîn ên kesayetiyê ne.

Xwebûn (self), navenda gerdûna derûn(nas)iyê ye.

Ew zanîna ku bê fikr û raman (tenê laş, hest û tevger)

Bê &quot;bîr&quot;anîn (memory) û bê daxwaz (desire) - vêga û anha.

Divê mirovê bindest berî azadiya derxweyî ji şerm û xulamiya navxweyî xilas bibe.

Bêdengiya bindestan, her dem ne pejirandin û qebûlkirin e; carinan hêrs û qîrîneke ku hê der nebûye.

Mirovê bindest tenê êşa serdestê xwe nakşîne; carinan dengê serdestê xwe jî di hundirê xwe de hildigire.

Kerb û hêrsa ku tê tepisandin winda nabe; bi awayekî derhişî (unconscious) û zimanekî din li &quot;xwe&quot; û li yê mîna xwe vedigere.

Dema mirov bi nêrîna serdestê xwe ya ku wî biçûk dibîne li xwebûna (self) xwe dinêre, piştî demekê ew jî di neynika serdestê xwe de li &quot;xwe&quot; dinêre.

Bindest, bi pîskirina yên mîna xwe dixwaze xwe baş bike lê nizane ku hîn bêtir xwe dilewitîne. Bindest dixwaze bi hêza serdestên xwe, xwebûna xwe têxe ewlehiyê lê nizane ku ew ê serdestê wî rûmeta wî jî ji wî bistîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/ |sernav=E-pirtûka Nû ya Brahîm Alûcî ‘Gotinên Derûnkolerî’ Derçû |malper=Berwar News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-09-10 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Berwar}}&lt;/ref&gt;

Gotinên derûnkolerî (psychoanalysis)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.botantimes.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-derketiye/ |sernav=E-pirtûka &quot;Gotinên Derûnkolerî&quot; derketiye |malper=Botan Times |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-09-10 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;


== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>l688mbblndnfbyid54utp2soc9ocqd6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093712</id>
      <parentid>2093703</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39134-08</username>
        <id>168620</id>
      </contributor>
      <origin>2093712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11327" sha1="7biic9c61md8eqewkyhhmxf42dvrl1e" xml:space="preserve">

E-pirtûka nû ya derûnnas (psîkolog) û nivîskar Brahîmê Alûcî ya bi navê '''“Gotinên Derûnkolerî”''' '''(Psychoanalysis)''' ji alîyê Weşanxaneya Çandnameyê de hat weşandin. Ev berhema taybet ku ji sedan aforîzmayên li ser derûniya bindestan pêk tê, bi du beşên sereke hatîye sazkirin:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

'''Beşa Yekemîn''' Aforîzmayên ku bi peyva “Ajoyên jiyanê” dest pê dikin û li gorî alfabeya kurdî hatine rêzkirin dihewîne. Di '''Beşa Duyemîn''' de jî ferhengokeke têgihên derûnkoleriyê yên wekî ego, îd û derhişîyê cî girtine. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=65150 |sernav=E-Pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” derket |malper=diyarname.com |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Nivîskar di berhemê de teorîyên derûnnasên navdar ên cîhanê yên wekî Freud, Lacan, Winnicott û Fanon digire dest û wan ji bo analîzkirina civak, ziman û trawmayên kurdan bi kar tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/ |sernav=E-pirtûka Nû ya Brahîm Alûcî ‘Gotinên Derûnkolerî’ Derçû |malper=Berwar News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Berwar}}&lt;/ref&gt;

== “Ne e-pirtûkeke akademîk a asayî ye.” ==
Nivîskar Brahîmê Alûcî derbarê taybetî û armanca vê berhema xwe ya nû balê dikişîne ser rêbaza xwendina aforîzmayî dibêje ku ev ne e-pirtûkeke akademîk ya asayî ye. Alûcî nêzîkayîya xwe ya li ser berhemê bi van gotinan îfade kir:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/ |sernav=Infowelat |malper=Infowelat |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

''“Ev -pirtûk ne e-pirtûkeke ku meriv ji destpêkê heta dawiyê, rêz bi rêz bixwîne. Ev e-pirtûk kombûneke gotinan e — gotinên ku her yek ji wan, weke kevirekî biçûk, di avê de dikeve û pêlan li dora xwe belav dike. Divê meriv wan gotinan hêdî hêdî bixwîne, li ser her yekê raweste, bihêle ku pêlên wê yên di hiş û derhişiya xwendevanan de belav bibin. Di navbera rêzikên vê pirtûkê de, tu yê Freud, Lacan, Winnicott û Fanon bibînî; lê tu yê dengê wan mirovên ku bi zimanekî din, li ser axeke din heman êş, tepisandin û heman xewna azadiyê jiyaye jî bibînî. Ev e-pirtûk hewl dide ku pirsên herî kevn ên mirovahiyê bi zimanê kurdî bipirse û bersivan jî bi wî zimanî bigere.”''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=65150 |sernav=E-Pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” derket |malper=diyarname.com |roja-gihiştinê=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

== “Ziman mala mirovî ye û nivîsandina bi kurdî kiryareke berxwedanê ye” ==
Nivîskar di berdewamîya gotinên xwe de teket kir ku bindestî tenê rewşeke siyasî nîne, di heman demê de dagirkirina hişî û trawmayeke bêdeng e. Brahîmê Alûcî derbarê têkiliya ziman û xwebûnê de ev nirxandin kir:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ |sernav=ÇandName |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

''“Xwebûn (self) bi ziman tê avakirin û ziman ne amûrekî sar û bêderd e; ew mala mirov e. Loma jî nivîsandina van gotinan bi kurdî, bixwe kiryareke dixwaze wê malê ku dîrokê carinan hewl daye wêran bike, ji nû ve ava bike. Her gotina di vê e-pirtûkê de, hewldanek e ji bo vegerandina peyvan bo şûna wan a rast: şûna ku tê de derd dibe gotin, tepisandin dibe hişmendî û tenêbûna trawmayê dibe têkiliyeke şahid û şîfadar.”''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

Alûcî destnîşan kir ku aforîzma di dîroka fikrê de amûreke taybet e ji bo derbirîna ramanan û anî ziman ku ev gotin ne encamên dawîn, lê dergehên vekirî ne ji bo lêpirsîna li ser xwebûn û dîroka kurdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/ |sernav=E-pirtûka Nû ya Brahîm Alûcî ‘Gotinên Derûnkolerî’ Derçû |malper=Berwar News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Berwar}}&lt;/ref&gt;

E-pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” ji bo kesên ku dixwazin bi kûrayî li ser derûniya mirovê bindest û hişmendîyê bixwînin, li ser sepana înternetê peyda dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

Mirin, di bîra eziyê (ego) de tîne ku ew dê êdî qet ne serwerê mala xwe be.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-09-08 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

Derhişî (unconscious), mirinê ne weke tunebûnê, lê weke vegera bêdawî fêm dike.

Carinan tirsa ji mirinê ew ku em di jînê de nikarin windabûna wê/wê xeyal bikin.

Gora derhişiyê (unconscious) nîne; tiştên ku tên tepisandin (repressed) her li xwe vedigere.

Em ne tenê ji mirinê ditirsin; em ji bêdengiya ku dê êdî kes behsa çîrokên me nekin jî ditirsin.

Daxwaz û arezû (desire)  her dimîne, ji ber ku derhişî mirinê (dawîlêhatin) bi awayekî giştî napejirîne.

Carinan em şînûşûna miriyan nakşînin, lê em şînûşûna wî parçeyê me yê ku mirî bi xwe re biriye dikşînin. 

Dibe ku rageşiya (anxiety) herî kûr a mirinê ne tunebûn bi xwe be, lê nekarîna arezû û daxwazkirina piştî wê bi xwe be.

Carinan em &quot;xwe&quot; ne bi çavên xwe, lê bi çavên yên-din li &quot;xwe&quot; dinêrin, dinirxînin û dibînin.

Mirov tenê bi axaftinê xwebûna xwe nade der; bi zimanê ku pê diaxive jî nîşan dide ku ew &quot;xwe&quot; çawa ava dike.

Zimanê dayikê (mother tongue), ne tenê amûrekî ragihandinê ye; ew zarokatiyê, aîdiyetê û &quot;bîr&quot;anînan (memory) di xwe de hildigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-09-08 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;

Derhişî (unconscious), carinan ne li cihê ku em bêdeng dimînin, lê di navbera peyvên ku em pê diaxivin de jî veşartî ye.

Xwebûn (self), di navbera gotinên ku mirov ji &quot;xwe&quot; re dibêje û gotinên ku yên-Din (the Other) ji wî/wê re dibêjin de şikl û şemala xwe vedigire.

Nasname (identity), ji navekî ku em didin xwebûna xwe bêtir, çîrokek e ku em bi nêrîna kesên din (yên-din) di hundirê xwe de ava dikin e.

Derew ne reva ji rastiyê ye; ew reva ji xwebûnê û rûbirûbûna bi rastiyê re ye.

Mirov carinan ne ji bo ku kesekî din bixapîne, lê ji bo ku bikaribe bi xwe re bijî, derewan dike.

Derhişî (unconscious) dibêje, gelek caran li pişt derewan rastiya ku nayê vegotin veşartî ye.

Derew çiqasî mezin be, xwebûn hewqasî maskeyeke stûr û qalind ji xwe re diafirîne.

Derewa herî xerab û nexweş ew e; çîroka ku mirov ji xwe re vedibêje û di dawiyê de bixwe jê û pê bawer dike.

Carinan mirov ne ji dinyaya xwe ya derxweyî (derveyî), lê ji dinyaya xwe ya navxweyîn (hundirîn) direve.

Dêhnbûn (dînbûn/madness), carina qêrîna arezû û daxwazên ku ezî (ego) û xwebûn êdî nikare wan hilgire ye.

Dêhnbûn, carinan derhişiya (unconscious) mirov bi xwe ye; heyber (object) û tiştên ku hiş û aqil nikare di hişmendiyê (conscious) hilgire vedibêje.

Dêhn (dîn), her tim ne dûrî rastiyê  ne ango rastiya jiyanê winda nekirine; carinan ew pir nêzîkî wê rastiya rasteqîn in ku hemû kesî ew paşguh kiriye.

Mixabin, piraniya bindestan, dibin xulamên fikir û ramanên xwe; ango fikir û ramanên xwe weke &quot;xwe&quot;, weke xwebûna xwe û nasnameya xwe dibînin. Bi gotineke din, fikir û ramanên xwe dikin Homa û Xwedayê xwe; loma herçiqasî ew fikir û raman bixwe dijminê wan be jî, gava tu wan fikir û ramanan rexne bikî û rastiya wan ji wan re bêjî, ew ê êrîşî te bikin û te bi nankoriyê û hwd tawanbar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1BFvkMmi0T5jFpPZgJHnHZhmXQlPinzo7/view?usp=embed_facebook |sernav=The Raising of Kurds 20.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-09-10}}&lt;/ref&gt;

Carinan bindest ne ji zincîran, lê ji dews û şopên ku zincîran di hişê wî de hiştine, nikare xilas bibe.

Bindest berî azadiya xwe, divê ji wî wêneyê (image) ku serdestê wî/wê li ser wî/wê ferz kiriye azad bibe.

Hêrs û kerba ku tê tepisandin winda nabe; carinan dibe bêdengî, carinan jî dibe cezayê ku mirov xwebixwe dide xwe.

Barê herî giran ê bindestan ew e ku piştî demekê biçûkxistina derxweyî (serdest), weke dengê xwe yê navxweyî (hundirîn) dibîne.

Şerm û fedîkariya ku bindest di nava xwe de mezin dike, pirî caran ne ya wan bixwe ye; barê ku serdestên wan li ser wan bar kiriye.

Xwebûn (self), hebûn (existence) e.

Hevdunasîn, bingeha parvekirinê ye.

Derhişî (unconscious) li ser zimên hatiye sazkirin.

Çi zarok çi mezin, tenê di hunerê de dikare afirîner be.

Evîn û êrîşkarî du hêzên bingehîn ên kesayetiyê ne.

Xwebûn (self), navenda gerdûna derûn(nas)iyê ye.

Ew zanîna ku bê fikr û raman (tenê laş, hest û tevger)

Bê &quot;bîr&quot;anîn (memory) û bê daxwaz (desire) - vêga û anha.

Divê mirovê bindest berî azadiya derxweyî ji şerm û xulamiya navxweyî xilas bibe.

Bêdengiya bindestan, her dem ne pejirandin û qebûlkirin e; carinan hêrs û qîrîneke ku hê der nebûye.

Mirovê bindest tenê êşa serdestê xwe nakşîne; carinan dengê serdestê xwe jî di hundirê xwe de hildigire.

Kerb û hêrsa ku tê tepisandin winda nabe; bi awayekî derhişî (unconscious) û zimanekî din li &quot;xwe&quot; û li yê mîna xwe vedigere.

Dema mirov bi nêrîna serdestê xwe ya ku wî biçûk dibîne li xwebûna (self) xwe dinêre, piştî demekê ew jî di neynika serdestê xwe de li &quot;xwe&quot; dinêre.

Bindest, bi pîskirina yên mîna xwe dixwaze xwe baş bike lê nizane ku hîn bêtir xwe dilewitîne. Bindest dixwaze bi hêza serdestên xwe, xwebûna xwe têxe ewlehiyê lê nizane ku ew ê serdestê wî rûmeta wî jî ji wî bistîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/ |sernav=E-pirtûka Nû ya Brahîm Alûcî ‘Gotinên Derûnkolerî’ Derçû |malper=Berwar News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-09-10 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Berwar}}&lt;/ref&gt;

Gotinên derûnkolerî (psychoanalysis)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.botantimes.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-derketiye/ |sernav=E-pirtûka &quot;Gotinên Derûnkolerî&quot; derketiye |malper=Botan Times |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-09-10 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;


== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>7biic9c61md8eqewkyhhmxf42dvrl1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cebîr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329664</id>
    <revision>
      <id>2093702</id>
      <parentid>2093506</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T12:36:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Cebîriya klasîk û modern */</comment>
      <origin>2093702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18405" sha1="d3smot5ffdsm4u94lsjlc565jjequph" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Di wexta Ronesansa Îtalyayê de (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedsala 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Di wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Li dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>d3smot5ffdsm4u94lsjlc565jjequph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093704</id>
      <parentid>2093702</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T12:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Cebîriya klasîk û modern */</comment>
      <origin>2093704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18433" sha1="bm6orxtnm9zcihn8tchzvsgyvputu85" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Di wexta Ronesansa Îtalyayê de (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedsala 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Di wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Li dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>bm6orxtnm9zcihn8tchzvsgyvputu85</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093750</id>
      <parentid>2093704</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Cebîriya klasîk û modern */</comment>
      <origin>2093750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18420" sha1="3h8xpr8zwkjtonbuklxx77xgj2ondod" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>3h8xpr8zwkjtonbuklxx77xgj2ondod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093752</id>
      <parentid>2093750</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binebeşên cebîrê */</comment>
      <origin>2093752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18782" sha1="5buswbj3f1559daijgiauem5q4h0fvk" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>5buswbj3f1559daijgiauem5q4h0fvk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093753</id>
      <parentid>2093752</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2093753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18799" sha1="m4drqfxbcvvxo536rfogzze7ic2wj0k" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>m4drqfxbcvvxo536rfogzze7ic2wj0k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093754</id>
      <parentid>2093753</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarîx */</comment>
      <origin>2093754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18830" sha1="q3ksloswpb7gdkt4112bi7drmz3r0i9" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>q3ksloswpb7gdkt4112bi7drmz3r0i9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093755</id>
      <parentid>2093754</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkaniyên dersê */</comment>
      <origin>2093755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20997" sha1="gml43dxjhbzrk4v87sgbdt91edvkmlf" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Abas |first1=Syed Jan |last2=Salman |first2=Amer Shaker |title=Symmetries Of Islamic Geometrical Patterns |date=1994 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4502-21-4 |url=https://books.google.com/books?id=5snsCgAAQBAJ |language=en |access-date=March 12, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |title=Basic Algebraic Topology and its Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2843-1 |url=https://books.google.com/books?id=MIAXDQAAQBAJ&amp;pg=PA5 |language=en |date=2016 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |last2=Adhikari |first2=Avishek |title=Basic Modern Algebra with Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-1599-8 |url=https://books.google.com/books?id=lBO7BAAAQBAJ&amp;pg=PA72 |language=en |date=2013 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Aleskerov |first1=Fuad |last2=Ersel |first2=Hasan |last3=Piontkovski |first3=Dmitri |title=Linear Algebra for Economists |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-20570-5 |url=https://books.google.com/books?id=ipcSD8ZGB8cC&amp;pg=PA1 |language=en |access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite web |last1=Andréka |first1=H. |last2=Madarász |first2=J. X. |last3=Németi |first3=I. |title=Algebraic Logic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=October 23, 2023 |date=2020 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094606/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Andréka |first1=H. |last2=Németi |first2=I. |last3=Sain |first3=I. |title=Handbook of Philosophical Logic |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-94-017-0452-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |language=en |chapter=Algebraic Logic |doi=10.1007/978-94-017-0452-6_3 |access-date=January 24, 2024 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094523/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |url-status=live}}
{{Refend}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>gml43dxjhbzrk4v87sgbdt91edvkmlf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093756</id>
      <parentid>2093755</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:49:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkaniyên dersê */</comment>
      <origin>2093756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21023" sha1="la8qe9x15eh01009valomuxzfwlntfv" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Abas |first1=Syed Jan |last2=Salman |first2=Amer Shaker |title=Symmetries Of Islamic Geometrical Patterns |date=1994 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4502-21-4 |url=https://books.google.com/books?id=5snsCgAAQBAJ |language=en |access-date=March 12, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |title=Basic Algebraic Topology and its Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2843-1 |url=https://books.google.com/books?id=MIAXDQAAQBAJ&amp;pg=PA5 |language=en |date=2016 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |last2=Adhikari |first2=Avishek |title=Basic Modern Algebra with Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-1599-8 |url=https://books.google.com/books?id=lBO7BAAAQBAJ&amp;pg=PA72 |language=en |date=2013 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Aleskerov |first1=Fuad |last2=Ersel |first2=Hasan |last3=Piontkovski |first3=Dmitri |title=Linear Algebra for Economists |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-20570-5 |url=https://books.google.com/books?id=ipcSD8ZGB8cC&amp;pg=PA1 |language=en |access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite web |last1=Andréka |first1=H. |last2=Madarász |first2=J. X. |last3=Németi |first3=I. |title=Algebraic Logic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=October 23, 2023 |date=2020 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094606/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Andréka |first1=H. |last2=Németi |first2=I. |last3=Sain |first3=I. |title=Handbook of Philosophical Logic |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-94-017-0452-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |language=en |chapter=Algebraic Logic |doi=10.1007/978-94-017-0452-6_3 |access-date=January 24, 2024 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094523/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |url-status=live}}
{{Refend}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>la8qe9x15eh01009valomuxzfwlntfv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093759</id>
      <parentid>2093756</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binebeşên cebîrê */</comment>
      <origin>2093759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21328" sha1="cnm75f50p0j0ksb4ggxphmb639qq5ho" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

* [[Cebîra seretayî]], di maneya matematîka mektebê de cebîr e. Ew yasayên hejmartinê yên ji bo hejmarên xwezayî, tam, rasyonel û [[Hejmarên rastîn|rastîn]], karûbarên li ser îfadeyên ku guherbaran dihewînin û metodên çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên hêsan li xwe digire.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Abas |first1=Syed Jan |last2=Salman |first2=Amer Shaker |title=Symmetries Of Islamic Geometrical Patterns |date=1994 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4502-21-4 |url=https://books.google.com/books?id=5snsCgAAQBAJ |language=en |access-date=March 12, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |title=Basic Algebraic Topology and its Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2843-1 |url=https://books.google.com/books?id=MIAXDQAAQBAJ&amp;pg=PA5 |language=en |date=2016 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |last2=Adhikari |first2=Avishek |title=Basic Modern Algebra with Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-1599-8 |url=https://books.google.com/books?id=lBO7BAAAQBAJ&amp;pg=PA72 |language=en |date=2013 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Aleskerov |first1=Fuad |last2=Ersel |first2=Hasan |last3=Piontkovski |first3=Dmitri |title=Linear Algebra for Economists |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-20570-5 |url=https://books.google.com/books?id=ipcSD8ZGB8cC&amp;pg=PA1 |language=en |access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite web |last1=Andréka |first1=H. |last2=Madarász |first2=J. X. |last3=Németi |first3=I. |title=Algebraic Logic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=October 23, 2023 |date=2020 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094606/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Andréka |first1=H. |last2=Németi |first2=I. |last3=Sain |first3=I. |title=Handbook of Philosophical Logic |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-94-017-0452-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |language=en |chapter=Algebraic Logic |doi=10.1007/978-94-017-0452-6_3 |access-date=January 24, 2024 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094523/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |url-status=live}}
{{Refend}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>cnm75f50p0j0ksb4ggxphmb639qq5ho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093760</id>
      <parentid>2093759</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binebeşên cebîrê */</comment>
      <origin>2093760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21519" sha1="6pbfnpty79wbc6k7zqh1lyw0i0bc8hk" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

* [[Cebîra seretayî]], di maneya matematîka mektebê de cebîr e. Ew yasayên hejmartinê yên ji bo hejmarên xwezayî, tam, rasyonel û [[Hejmarên rastîn|rastîn]], karûbarên li ser îfadeyên ku guherbaran dihewînin û metodên çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên hêsan li xwe digire.
* [[Cebîra giştî]] qadeke bingehîn a matematîka modern e. Ew bi pêkhateyên cebîrî yên taybet, wekî kom, rîng û qad, û wan operasyonên ku wan bi hev ve girêdidin, mijûl dibe.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Abas |first1=Syed Jan |last2=Salman |first2=Amer Shaker |title=Symmetries Of Islamic Geometrical Patterns |date=1994 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4502-21-4 |url=https://books.google.com/books?id=5snsCgAAQBAJ |language=en |access-date=March 12, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |title=Basic Algebraic Topology and its Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2843-1 |url=https://books.google.com/books?id=MIAXDQAAQBAJ&amp;pg=PA5 |language=en |date=2016 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |last2=Adhikari |first2=Avishek |title=Basic Modern Algebra with Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-1599-8 |url=https://books.google.com/books?id=lBO7BAAAQBAJ&amp;pg=PA72 |language=en |date=2013 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Aleskerov |first1=Fuad |last2=Ersel |first2=Hasan |last3=Piontkovski |first3=Dmitri |title=Linear Algebra for Economists |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-20570-5 |url=https://books.google.com/books?id=ipcSD8ZGB8cC&amp;pg=PA1 |language=en |access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite web |last1=Andréka |first1=H. |last2=Madarász |first2=J. X. |last3=Németi |first3=I. |title=Algebraic Logic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=October 23, 2023 |date=2020 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094606/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Andréka |first1=H. |last2=Németi |first2=I. |last3=Sain |first3=I. |title=Handbook of Philosophical Logic |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-94-017-0452-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |language=en |chapter=Algebraic Logic |doi=10.1007/978-94-017-0452-6_3 |access-date=January 24, 2024 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094523/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |url-status=live}}
{{Refend}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>6pbfnpty79wbc6k7zqh1lyw0i0bc8hk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093761</id>
      <parentid>2093760</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binebeşên cebîrê */</comment>
      <origin>2093761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21612" sha1="jb743t2q3ge5ina3regn1q9a7vw58dd" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

* [[Cebîra seretayî]], di maneya matematîka mektebê de cebîr e. Ew yasayên hejmartinê yên ji bo hejmarên xwezayî, tam, rasyonel û [[Hejmarên rastîn|rastîn]], karûbarên li ser îfadeyên ku guherbaran dihewînin û metodên çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên hêsan li xwe digire.
* [[Cebîra giştî]] qadeke bingehîn a matematîka modern e. Ew bi [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] yên taybet, wekî [[Kom (matematîk)|kom]], [[Zengil (matematîk)|zengil]] û [[Cism (matematîk)|cism]], û wan operasyonên ku wan bi hev ve girêdidin, mijûl dibe.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Abas |first1=Syed Jan |last2=Salman |first2=Amer Shaker |title=Symmetries Of Islamic Geometrical Patterns |date=1994 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4502-21-4 |url=https://books.google.com/books?id=5snsCgAAQBAJ |language=en |access-date=March 12, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |title=Basic Algebraic Topology and its Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2843-1 |url=https://books.google.com/books?id=MIAXDQAAQBAJ&amp;pg=PA5 |language=en |date=2016 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |last2=Adhikari |first2=Avishek |title=Basic Modern Algebra with Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-1599-8 |url=https://books.google.com/books?id=lBO7BAAAQBAJ&amp;pg=PA72 |language=en |date=2013 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Aleskerov |first1=Fuad |last2=Ersel |first2=Hasan |last3=Piontkovski |first3=Dmitri |title=Linear Algebra for Economists |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-20570-5 |url=https://books.google.com/books?id=ipcSD8ZGB8cC&amp;pg=PA1 |language=en |access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite web |last1=Andréka |first1=H. |last2=Madarász |first2=J. X. |last3=Németi |first3=I. |title=Algebraic Logic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=October 23, 2023 |date=2020 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094606/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Andréka |first1=H. |last2=Németi |first2=I. |last3=Sain |first3=I. |title=Handbook of Philosophical Logic |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-94-017-0452-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |language=en |chapter=Algebraic Logic |doi=10.1007/978-94-017-0452-6_3 |access-date=January 24, 2024 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094523/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |url-status=live}}
{{Refend}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>jb743t2q3ge5ina3regn1q9a7vw58dd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093762</id>
      <parentid>2093761</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binebeşên cebîrê */</comment>
      <origin>2093762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21856" sha1="e9b3xwnacvy8gci1jzdnkyu93vljgva" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

* [[Cebîra seretayî]], di maneya matematîka mektebê de cebîr e. Ew yasayên hejmartinê yên ji bo hejmarên xwezayî, tam, rasyonel û [[Hejmarên rastîn|rastîn]], karûbarên li ser îfadeyên ku guherbaran dihewînin û metodên çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên hêsan li xwe digire.
* [[Cebîra giştî]] qadeke bingehîn a matematîka modern e. Ew bi [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] yên taybet, wekî [[Kom (matematîk)|kom]], [[Zengil (matematîk)|zengil]] û [[Cism (matematîk)|cism]], û wan operasyonên ku wan bi hev ve girêdidin, mijûl dibe.
* [[Cebîra lîner]] bi çareserkirina sîstemên [[Hevkêşeya lînerî|hevkêşeyên lînerî]], lêkolîna [[Fezayê vektorî|fezayên vektoran]] û diyarkirina nirxên xweser ve mijûl dibe; ew bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Abas |first1=Syed Jan |last2=Salman |first2=Amer Shaker |title=Symmetries Of Islamic Geometrical Patterns |date=1994 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4502-21-4 |url=https://books.google.com/books?id=5snsCgAAQBAJ |language=en |access-date=March 12, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |title=Basic Algebraic Topology and its Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2843-1 |url=https://books.google.com/books?id=MIAXDQAAQBAJ&amp;pg=PA5 |language=en |date=2016 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |last2=Adhikari |first2=Avishek |title=Basic Modern Algebra with Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-1599-8 |url=https://books.google.com/books?id=lBO7BAAAQBAJ&amp;pg=PA72 |language=en |date=2013 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Aleskerov |first1=Fuad |last2=Ersel |first2=Hasan |last3=Piontkovski |first3=Dmitri |title=Linear Algebra for Economists |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-20570-5 |url=https://books.google.com/books?id=ipcSD8ZGB8cC&amp;pg=PA1 |language=en |access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite web |last1=Andréka |first1=H. |last2=Madarász |first2=J. X. |last3=Németi |first3=I. |title=Algebraic Logic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=October 23, 2023 |date=2020 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094606/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Andréka |first1=H. |last2=Németi |first2=I. |last3=Sain |first3=I. |title=Handbook of Philosophical Logic |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-94-017-0452-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |language=en |chapter=Algebraic Logic |doi=10.1007/978-94-017-0452-6_3 |access-date=January 24, 2024 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094523/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |url-status=live}}
{{Refend}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>e9b3xwnacvy8gci1jzdnkyu93vljgva</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093763</id>
      <parentid>2093762</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binebeşên cebîrê */</comment>
      <origin>2093763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22021" sha1="7h0r59voyysxnxtwtw18vixnv3t6t78" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

* [[Cebîra seretayî]], di maneya matematîka mektebê de cebîr e. Ew yasayên hejmartinê yên ji bo hejmarên xwezayî, tam, rasyonel û [[Hejmarên rastîn|rastîn]], karûbarên li ser îfadeyên ku guherbaran dihewînin û metodên çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên hêsan li xwe digire.
* [[Cebîra giştî]] qadeke bingehîn a matematîka modern e. Ew bi [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] yên taybet, wekî [[Kom (matematîk)|kom]], [[Zengil (matematîk)|zengil]] û [[Cism (matematîk)|cism]], û wan operasyonên ku wan bi hev ve girêdidin, mijûl dibe.
* [[Cebîra lîner]] bi çareserkirina sîstemên [[Hevkêşeya lînerî|hevkêşeyên lînerî]], lêkolîna [[Fezayê vektorî|fezayên vektoran]] û diyarkirina nirxên xweser ve mijûl dibe; ew bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.
* Berevajî [[Analîza tensor|analîza tensoran]], [[Cebîra pirlînerî]] taybetmendiyên cebîrî yên tensoran û temsîlên din ên piralînerî lêkolîn dike.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Abas |first1=Syed Jan |last2=Salman |first2=Amer Shaker |title=Symmetries Of Islamic Geometrical Patterns |date=1994 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4502-21-4 |url=https://books.google.com/books?id=5snsCgAAQBAJ |language=en |access-date=March 12, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |title=Basic Algebraic Topology and its Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2843-1 |url=https://books.google.com/books?id=MIAXDQAAQBAJ&amp;pg=PA5 |language=en |date=2016 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |last2=Adhikari |first2=Avishek |title=Basic Modern Algebra with Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-1599-8 |url=https://books.google.com/books?id=lBO7BAAAQBAJ&amp;pg=PA72 |language=en |date=2013 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Aleskerov |first1=Fuad |last2=Ersel |first2=Hasan |last3=Piontkovski |first3=Dmitri |title=Linear Algebra for Economists |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-20570-5 |url=https://books.google.com/books?id=ipcSD8ZGB8cC&amp;pg=PA1 |language=en |access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite web |last1=Andréka |first1=H. |last2=Madarász |first2=J. X. |last3=Németi |first3=I. |title=Algebraic Logic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=October 23, 2023 |date=2020 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094606/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Andréka |first1=H. |last2=Németi |first2=I. |last3=Sain |first3=I. |title=Handbook of Philosophical Logic |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-94-017-0452-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |language=en |chapter=Algebraic Logic |doi=10.1007/978-94-017-0452-6_3 |access-date=January 24, 2024 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094523/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |url-status=live}}
{{Refend}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>7h0r59voyysxnxtwtw18vixnv3t6t78</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093764</id>
      <parentid>2093763</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binebeşên cebîrê */</comment>
      <origin>2093764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22244" sha1="fwn9d8x8t5zo10p2xxgc9zb6yav28tm" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

* [[Cebîra seretayî]], di maneya matematîka mektebê de cebîr e. Ew yasayên hejmartinê yên ji bo hejmarên xwezayî, tam, rasyonel û [[Hejmarên rastîn|rastîn]], karûbarên li ser îfadeyên ku guherbaran dihewînin û metodên çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên hêsan li xwe digire.
* [[Cebîra giştî]] qadeke bingehîn a matematîka modern e. Ew bi [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] yên taybet, wekî [[Kom (matematîk)|kom]], [[Zengil (matematîk)|zengil]] û [[Cism (matematîk)|cism]], û wan operasyonên ku wan bi hev ve girêdidin, mijûl dibe.
* [[Cebîra lîner]] bi çareserkirina sîstemên [[Hevkêşeya lînerî|hevkêşeyên lînerî]], lêkolîna [[Fezayê vektorî|fezayên vektoran]] û diyarkirina nirxên xweser ve mijûl dibe; ew bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.
* Berevajî [[Analîza tensor|analîza tensoran]], [[Cebîra pirlînerî]] taybetmendiyên cebîrî yên tensoran û temsîlên din ên piralînerî lêkolîn dike.
* [[Cebîra komutatîv|Cebîra guherbar]] bi zengilên [[Yasaya guhartinê|guharbar]] û îdeal, [[Modul (matematîk)|modul]] û cebîrên wan re mijûl dibe û bi awayekî xurt bi [[geometriya cebîrî]] ve girêdayî ye.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Abas |first1=Syed Jan |last2=Salman |first2=Amer Shaker |title=Symmetries Of Islamic Geometrical Patterns |date=1994 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4502-21-4 |url=https://books.google.com/books?id=5snsCgAAQBAJ |language=en |access-date=March 12, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |title=Basic Algebraic Topology and its Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2843-1 |url=https://books.google.com/books?id=MIAXDQAAQBAJ&amp;pg=PA5 |language=en |date=2016 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |last2=Adhikari |first2=Avishek |title=Basic Modern Algebra with Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-1599-8 |url=https://books.google.com/books?id=lBO7BAAAQBAJ&amp;pg=PA72 |language=en |date=2013 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Aleskerov |first1=Fuad |last2=Ersel |first2=Hasan |last3=Piontkovski |first3=Dmitri |title=Linear Algebra for Economists |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-20570-5 |url=https://books.google.com/books?id=ipcSD8ZGB8cC&amp;pg=PA1 |language=en |access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite web |last1=Andréka |first1=H. |last2=Madarász |first2=J. X. |last3=Németi |first3=I. |title=Algebraic Logic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=October 23, 2023 |date=2020 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094606/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Andréka |first1=H. |last2=Németi |first2=I. |last3=Sain |first3=I. |title=Handbook of Philosophical Logic |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-94-017-0452-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |language=en |chapter=Algebraic Logic |doi=10.1007/978-94-017-0452-6_3 |access-date=January 24, 2024 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094523/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |url-status=live}}
{{Refend}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>fwn9d8x8t5zo10p2xxgc9zb6yav28tm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093765</id>
      <parentid>2093764</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binebeşên cebîrê */</comment>
      <origin>2093765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22452" sha1="jo00jrdxj1h27oa1aycj9ciez0l37uu" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

* [[Cebîra seretayî]], di maneya matematîka mektebê de cebîr e. Ew yasayên hejmartinê yên ji bo hejmarên xwezayî, tam, rasyonel û [[Hejmarên rastîn|rastîn]], karûbarên li ser îfadeyên ku guherbaran dihewînin û metodên çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên hêsan li xwe digire.
* [[Cebîra giştî]] qadeke bingehîn a matematîka modern e. Ew bi [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] yên taybet, wekî [[Kom (matematîk)|kom]], [[Zengil (matematîk)|zengil]] û [[Cism (matematîk)|cism]], û wan operasyonên ku wan bi hev ve girêdidin, mijûl dibe.
* [[Cebîra lîner]] bi çareserkirina sîstemên [[Hevkêşeya lînerî|hevkêşeyên lînerî]], lêkolîna [[Fezayê vektorî|fezayên vektoran]] û diyarkirina nirxên xweser ve mijûl dibe; ew bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.
* Berevajî [[Analîza tensor|analîza tensoran]], [[Cebîra pirlînerî]] taybetmendiyên cebîrî yên tensoran û temsîlên din ên piralînerî lêkolîn dike.
* [[Cebîra komutatîv|Cebîra guherbar]] bi zengilên [[Yasaya guhartinê|guharbar]] û îdeal, [[Modul (matematîk)|modul]] û cebîrên wan re mijûl dibe û bi awayekî xurt bi [[geometriya cebîrî]] ve girêdayî ye.
* [[Cebîra rastîn]] li ser cismên hejmarên cebîrî yên ku tê de rêzkirinek dikare were diyarkirin, lêkolînê dike. Herwiha, li ser polînomên erênî yên di van cisman de jî lêkolîn tê kirin.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Abas |first1=Syed Jan |last2=Salman |first2=Amer Shaker |title=Symmetries Of Islamic Geometrical Patterns |date=1994 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4502-21-4 |url=https://books.google.com/books?id=5snsCgAAQBAJ |language=en |access-date=March 12, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |title=Basic Algebraic Topology and its Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2843-1 |url=https://books.google.com/books?id=MIAXDQAAQBAJ&amp;pg=PA5 |language=en |date=2016 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |last2=Adhikari |first2=Avishek |title=Basic Modern Algebra with Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-1599-8 |url=https://books.google.com/books?id=lBO7BAAAQBAJ&amp;pg=PA72 |language=en |date=2013 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Aleskerov |first1=Fuad |last2=Ersel |first2=Hasan |last3=Piontkovski |first3=Dmitri |title=Linear Algebra for Economists |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-20570-5 |url=https://books.google.com/books?id=ipcSD8ZGB8cC&amp;pg=PA1 |language=en |access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite web |last1=Andréka |first1=H. |last2=Madarász |first2=J. X. |last3=Németi |first3=I. |title=Algebraic Logic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=October 23, 2023 |date=2020 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094606/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Andréka |first1=H. |last2=Németi |first2=I. |last3=Sain |first3=I. |title=Handbook of Philosophical Logic |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-94-017-0452-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |language=en |chapter=Algebraic Logic |doi=10.1007/978-94-017-0452-6_3 |access-date=January 24, 2024 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094523/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |url-status=live}}
{{Refend}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>jo00jrdxj1h27oa1aycj9ciez0l37uu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093766</id>
      <parentid>2093765</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binebeşên cebîrê */</comment>
      <origin>2093766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23014" sha1="owdg5ftg76z9ioh4owl5nt5p2ogbvd8" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

* [[Cebîra seretayî]], di maneya matematîka mektebê de cebîr e. Ew yasayên hejmartinê yên ji bo hejmarên xwezayî, tam, rasyonel û [[Hejmarên rastîn|rastîn]], karûbarên li ser îfadeyên ku guherbaran dihewînin û metodên çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên hêsan li xwe digire.
* [[Cebîra giştî]] qadeke bingehîn a matematîka modern e. Ew bi [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] yên taybet, wekî [[Kom (matematîk)|kom]], [[Zengil (matematîk)|zengil]] û [[Cism (matematîk)|cism]], û wan operasyonên ku wan bi hev ve girêdidin, mijûl dibe.
* [[Cebîra lîner]] bi çareserkirina sîstemên [[Hevkêşeya lînerî|hevkêşeyên lînerî]], lêkolîna [[Fezayê vektorî|fezayên vektoran]] û diyarkirina nirxên xweser ve mijûl dibe; ew bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.
* Berevajî [[Analîza tensor|analîza tensoran]], [[Cebîra pirlînerî]] taybetmendiyên cebîrî yên tensoran û temsîlên din ên piralînerî lêkolîn dike.
* [[Cebîra komutatîv|Cebîra guherbar]] bi zengilên [[Yasaya guhartinê|guharbar]] û îdeal, [[Modul (matematîk)|modul]] û cebîrên wan re mijûl dibe û bi awayekî xurt bi [[geometriya cebîrî]] ve girêdayî ye.
* [[Cebîra rastîn]] li ser cismên hejmarên cebîrî yên ku tê de rêzkirinek dikare were diyarkirin, lêkolînê dike. Herwiha, li ser polînomên erênî yên di van cisman de jî lêkolîn tê kirin.
* [[Cebîra komputerî]] bi pêvajokirina sembolîk a îfadeyên cebîrî re mijûl dibe. Bala sereke li ser hesabkirina tam a [[tamhejmar]], hejmarên rasyonel û hejmarên cebîrî, herwiha polînomên li ser wan warên hejmaran e. Ji nêrîneke teorîk ve, ew war lêgerîna li ser [[Algorîtma|algorîtmayên]] bikêrhatî û diyarkirina asta tevliheviya wan li xwe digire. Di warê pratîkî de, gelek [[Sîstema cebîra komputerî|sîstemên cebîra komputerî]] hatine pêşxistin da ku pêvajokirina îfadeyên cebîrî bi rêya komputerê hêsan bikin.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Abas |first1=Syed Jan |last2=Salman |first2=Amer Shaker |title=Symmetries Of Islamic Geometrical Patterns |date=1994 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4502-21-4 |url=https://books.google.com/books?id=5snsCgAAQBAJ |language=en |access-date=March 12, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |title=Basic Algebraic Topology and its Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2843-1 |url=https://books.google.com/books?id=MIAXDQAAQBAJ&amp;pg=PA5 |language=en |date=2016 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |last2=Adhikari |first2=Avishek |title=Basic Modern Algebra with Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-1599-8 |url=https://books.google.com/books?id=lBO7BAAAQBAJ&amp;pg=PA72 |language=en |date=2013 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Aleskerov |first1=Fuad |last2=Ersel |first2=Hasan |last3=Piontkovski |first3=Dmitri |title=Linear Algebra for Economists |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-20570-5 |url=https://books.google.com/books?id=ipcSD8ZGB8cC&amp;pg=PA1 |language=en |access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite web |last1=Andréka |first1=H. |last2=Madarász |first2=J. X. |last3=Németi |first3=I. |title=Algebraic Logic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=October 23, 2023 |date=2020 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094606/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Andréka |first1=H. |last2=Németi |first2=I. |last3=Sain |first3=I. |title=Handbook of Philosophical Logic |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-94-017-0452-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |language=en |chapter=Algebraic Logic |doi=10.1007/978-94-017-0452-6_3 |access-date=January 24, 2024 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094523/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |url-status=live}}
{{Refend}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>owdg5ftg76z9ioh4owl5nt5p2ogbvd8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093767</id>
      <parentid>2093766</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binebeşên cebîrê */</comment>
      <origin>2093767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23100" sha1="dv1pd7ehy0vugerklb3zu9vlpvh6m1d" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

* [[Cebîra seretayî]], di maneya matematîka mektebê de cebîr e. Ew yasayên hejmartinê yên ji bo hejmarên xwezayî, tam, rasyonel û [[Hejmarên rastîn|rastîn]], karûbarên li ser îfadeyên ku guherbaran dihewînin û metodên çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên hêsan li xwe digire.
* [[Cebîra giştî]] qadeke bingehîn a matematîka modern e. Ew bi [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] yên taybet, wekî [[Kom (matematîk)|kom]], [[Zengil (matematîk)|zengil]] û [[Cism (matematîk)|cism]], û wan operasyonên ku wan bi hev ve girêdidin, mijûl dibe.
* [[Cebîra lîner]] bi çareserkirina sîstemên [[Hevkêşeya lînerî|hevkêşeyên lînerî]], lêkolîna [[Fezayê vektorî|fezayên vektoran]] û diyarkirina nirxên xweser ve mijûl dibe; ew bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.
* Berevajî [[Analîza tensor|analîza tensoran]], [[Cebîra pirlînerî]] taybetmendiyên cebîrî yên tensoran û temsîlên din ên piralînerî lêkolîn dike.
* [[Cebîra komutatîv|Cebîra guherbar]] bi zengilên [[Yasaya guhartinê|guharbar]] û îdeal, [[Modul (matematîk)|modul]] û cebîrên wan re mijûl dibe û bi awayekî xurt bi [[geometriya cebîrî]] ve girêdayî ye.
* [[Cebîra rastîn]] li ser cismên hejmarên cebîrî yên ku tê de rêzkirinek dikare were diyarkirin, lêkolînê dike. Herwiha, li ser polînomên erênî yên di van cisman de jî lêkolîn tê kirin.
* [[Cebîra komputerî]] bi pêvajokirina sembolîk a îfadeyên cebîrî re mijûl dibe. Bala sereke li ser hesabkirina tam a [[tamhejmar]], hejmarên rasyonel û hejmarên cebîrî, herwiha polînomên li ser wan warên hejmaran e. Ji nêrîneke teorîk ve, ew war lêgerîna li ser [[Algorîtma|algorîtmayên]] bikêrhatî û diyarkirina asta tevliheviya wan li xwe digire. Di warê pratîkî de, gelek [[Sîstema cebîra komputerî|sîstemên cebîra komputerî]] hatine pêşxistin da ku pêvajokirina îfadeyên cebîrî bi rêya komputerê hêsan bikin.
* [[Cebîra gerdûnî]] pêkhateyên cebîrî bi awayekî pir giştî lêkolîn dike.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Abas |first1=Syed Jan |last2=Salman |first2=Amer Shaker |title=Symmetries Of Islamic Geometrical Patterns |date=1994 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4502-21-4 |url=https://books.google.com/books?id=5snsCgAAQBAJ |language=en |access-date=March 12, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |title=Basic Algebraic Topology and its Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2843-1 |url=https://books.google.com/books?id=MIAXDQAAQBAJ&amp;pg=PA5 |language=en |date=2016 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |last2=Adhikari |first2=Avishek |title=Basic Modern Algebra with Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-1599-8 |url=https://books.google.com/books?id=lBO7BAAAQBAJ&amp;pg=PA72 |language=en |date=2013 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Aleskerov |first1=Fuad |last2=Ersel |first2=Hasan |last3=Piontkovski |first3=Dmitri |title=Linear Algebra for Economists |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-20570-5 |url=https://books.google.com/books?id=ipcSD8ZGB8cC&amp;pg=PA1 |language=en |access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite web |last1=Andréka |first1=H. |last2=Madarász |first2=J. X. |last3=Németi |first3=I. |title=Algebraic Logic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=October 23, 2023 |date=2020 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094606/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Andréka |first1=H. |last2=Németi |first2=I. |last3=Sain |first3=I. |title=Handbook of Philosophical Logic |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-94-017-0452-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |language=en |chapter=Algebraic Logic |doi=10.1007/978-94-017-0452-6_3 |access-date=January 24, 2024 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094523/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |url-status=live}}
{{Refend}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>dv1pd7ehy0vugerklb3zu9vlpvh6m1d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093768</id>
      <parentid>2093767</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binebeşên cebîrê */</comment>
      <origin>2093768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23205" sha1="oueys8yb1t51deya8e710zdei9hovot" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

* [[Cebîra seretayî]], di maneya matematîka mektebê de cebîr e. Ew yasayên hejmartinê yên ji bo hejmarên xwezayî, tam, rasyonel û [[Hejmarên rastîn|rastîn]], karûbarên li ser îfadeyên ku guherbaran dihewînin û metodên çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên hêsan li xwe digire.
* [[Cebîra giştî]] qadeke bingehîn a matematîka modern e. Ew bi [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] yên taybet, wekî [[Kom (matematîk)|kom]], [[Zengil (matematîk)|zengil]] û [[Cism (matematîk)|cism]], û wan operasyonên ku wan bi hev ve girêdidin, mijûl dibe.
* [[Cebîra lîner]] bi çareserkirina sîstemên [[Hevkêşeya lînerî|hevkêşeyên lînerî]], lêkolîna [[Fezayê vektorî|fezayên vektoran]] û diyarkirina nirxên xweser ve mijûl dibe; ew bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.
* Berevajî [[Analîza tensor|analîza tensoran]], [[Cebîra pirlînerî]] taybetmendiyên cebîrî yên tensoran û temsîlên din ên piralînerî lêkolîn dike.
* [[Cebîra komutatîv|Cebîra guherbar]] bi zengilên [[Yasaya guhartinê|guharbar]] û îdeal, [[Modul (matematîk)|modul]] û cebîrên wan re mijûl dibe û bi awayekî xurt bi [[geometriya cebîrî]] ve girêdayî ye.
* [[Cebîra rastîn]] li ser cismên hejmarên cebîrî yên ku tê de rêzkirinek dikare were diyarkirin, lêkolînê dike. Herwiha, li ser polînomên erênî yên di van cisman de jî lêkolîn tê kirin.
* [[Cebîra komputerî]] bi pêvajokirina sembolîk a îfadeyên cebîrî re mijûl dibe. Bala sereke li ser hesabkirina tam a [[tamhejmar]], hejmarên rasyonel û hejmarên cebîrî, herwiha polînomên li ser wan warên hejmaran e. Ji nêrîneke teorîk ve, ew war lêgerîna li ser [[Algorîtma|algorîtmayên]] bikêrhatî û diyarkirina asta tevliheviya wan li xwe digire. Di warê pratîkî de, gelek [[Sîstema cebîra komputerî|sîstemên cebîra komputerî]] hatine pêşxistin da ku pêvajokirina îfadeyên cebîrî bi rêya komputerê hêsan bikin.
* [[Cebîra gerdûnî]] pêkhateyên cebîrî bi awayekî pir giştî lêkolîn dike.
* [[Geometriya ceb]] sifirên sîstemên [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên cebîrî]] lêkolîn dike.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Abas |first1=Syed Jan |last2=Salman |first2=Amer Shaker |title=Symmetries Of Islamic Geometrical Patterns |date=1994 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4502-21-4 |url=https://books.google.com/books?id=5snsCgAAQBAJ |language=en |access-date=March 12, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |title=Basic Algebraic Topology and its Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2843-1 |url=https://books.google.com/books?id=MIAXDQAAQBAJ&amp;pg=PA5 |language=en |date=2016 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |last2=Adhikari |first2=Avishek |title=Basic Modern Algebra with Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-1599-8 |url=https://books.google.com/books?id=lBO7BAAAQBAJ&amp;pg=PA72 |language=en |date=2013 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Aleskerov |first1=Fuad |last2=Ersel |first2=Hasan |last3=Piontkovski |first3=Dmitri |title=Linear Algebra for Economists |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-20570-5 |url=https://books.google.com/books?id=ipcSD8ZGB8cC&amp;pg=PA1 |language=en |access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite web |last1=Andréka |first1=H. |last2=Madarász |first2=J. X. |last3=Németi |first3=I. |title=Algebraic Logic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=October 23, 2023 |date=2020 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094606/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Andréka |first1=H. |last2=Németi |first2=I. |last3=Sain |first3=I. |title=Handbook of Philosophical Logic |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-94-017-0452-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |language=en |chapter=Algebraic Logic |doi=10.1007/978-94-017-0452-6_3 |access-date=January 24, 2024 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094523/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |url-status=live}}
{{Refend}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>oueys8yb1t51deya8e710zdei9hovot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093769</id>
      <parentid>2093768</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binebeşên cebîrê */</comment>
      <origin>2093769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23210" sha1="kofcfecfth3s1jegauqgrfkxli3w3vb" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

* [[Cebîra seretayî]], di maneya matematîka mektebê de cebîr e. Ew yasayên hejmartinê yên ji bo hejmarên xwezayî, tam, rasyonel û [[Hejmarên rastîn|rastîn]], karûbarên li ser îfadeyên ku guherbaran dihewînin û metodên çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên hêsan li xwe digire.
* [[Cebîra giştî]] qadeke bingehîn a matematîka modern e. Ew bi [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] yên taybet, wekî [[Kom (matematîk)|kom]], [[Zengil (matematîk)|zengil]] û [[Cism (matematîk)|cism]], û wan operasyonên ku wan bi hev ve girêdidin, mijûl dibe.
* [[Cebîra lîner]] bi çareserkirina sîstemên [[Hevkêşeya lînerî|hevkêşeyên lînerî]], lêkolîna [[Fezayê vektorî|fezayên vektoran]] û diyarkirina nirxên xweser ve mijûl dibe; ew bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.
* Berevajî [[Analîza tensor|analîza tensoran]], [[Cebîra pirlînerî]] taybetmendiyên cebîrî yên tensoran û temsîlên din ên piralînerî lêkolîn dike.
* [[Cebîra komutatîv|Cebîra guherbar]] bi zengilên [[Yasaya guhartinê|guharbar]] û îdeal, [[Modul (matematîk)|modul]] û cebîrên wan re mijûl dibe û bi awayekî xurt bi [[geometriya cebîrî]] ve girêdayî ye.
* [[Cebîra rastîn]] li ser cismên hejmarên cebîrî yên ku tê de rêzkirinek dikare were diyarkirin, lêkolînê dike. Herwiha, li ser polînomên erênî yên di van cisman de jî lêkolîn tê kirin.
* [[Cebîra komputerî]] bi pêvajokirina sembolîk a îfadeyên cebîrî re mijûl dibe. Bala sereke li ser hesabkirina tam a [[tamhejmar]], hejmarên rasyonel û hejmarên cebîrî, herwiha polînomên li ser wan warên hejmaran e. Ji nêrîneke teorîk ve, ew war lêgerîna li ser [[Algorîtma|algorîtmayên]] bikêrhatî û diyarkirina asta tevliheviya wan li xwe digire. Di warê pratîkî de, gelek [[Sîstema cebîra komputerî|sîstemên cebîra komputerî]] hatine pêşxistin da ku pêvajokirina îfadeyên cebîrî bi rêya komputerê hêsan bikin.
* [[Cebîra gerdûnî]] pêkhateyên cebîrî bi awayekî pir giştî lêkolîn dike.
* [[Geometriya cebîrî]] sifirên sîstemên [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên cebîrî]] lêkolîn dike.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Abas |first1=Syed Jan |last2=Salman |first2=Amer Shaker |title=Symmetries Of Islamic Geometrical Patterns |date=1994 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4502-21-4 |url=https://books.google.com/books?id=5snsCgAAQBAJ |language=en |access-date=March 12, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |title=Basic Algebraic Topology and its Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2843-1 |url=https://books.google.com/books?id=MIAXDQAAQBAJ&amp;pg=PA5 |language=en |date=2016 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |last2=Adhikari |first2=Avishek |title=Basic Modern Algebra with Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-1599-8 |url=https://books.google.com/books?id=lBO7BAAAQBAJ&amp;pg=PA72 |language=en |date=2013 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Aleskerov |first1=Fuad |last2=Ersel |first2=Hasan |last3=Piontkovski |first3=Dmitri |title=Linear Algebra for Economists |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-20570-5 |url=https://books.google.com/books?id=ipcSD8ZGB8cC&amp;pg=PA1 |language=en |access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite web |last1=Andréka |first1=H. |last2=Madarász |first2=J. X. |last3=Németi |first3=I. |title=Algebraic Logic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=October 23, 2023 |date=2020 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094606/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Andréka |first1=H. |last2=Németi |first2=I. |last3=Sain |first3=I. |title=Handbook of Philosophical Logic |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-94-017-0452-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |language=en |chapter=Algebraic Logic |doi=10.1007/978-94-017-0452-6_3 |access-date=January 24, 2024 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094523/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |url-status=live}}
{{Refend}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>kofcfecfth3s1jegauqgrfkxli3w3vb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093770</id>
      <parentid>2093769</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binebeşên cebîrê */</comment>
      <origin>2093770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23345" sha1="2ct7p4w593ku7n39llctdgn9xedjca4" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

* [[Cebîra seretayî]], di maneya matematîka mektebê de cebîr e. Ew yasayên hejmartinê yên ji bo hejmarên xwezayî, tam, rasyonel û [[Hejmarên rastîn|rastîn]], karûbarên li ser îfadeyên ku guherbaran dihewînin û metodên çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên hêsan li xwe digire.
* [[Cebîra giştî]] qadeke bingehîn a matematîka modern e. Ew bi [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] yên taybet, wekî [[Kom (matematîk)|kom]], [[Zengil (matematîk)|zengil]] û [[Cism (matematîk)|cism]], û wan operasyonên ku wan bi hev ve girêdidin, mijûl dibe.
* [[Cebîra lîner]] bi çareserkirina sîstemên [[Hevkêşeya lînerî|hevkêşeyên lînerî]], lêkolîna [[Fezayê vektorî|fezayên vektoran]] û diyarkirina nirxên xweser ve mijûl dibe; ew bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.
* Berevajî [[Analîza tensor|analîza tensoran]], [[Cebîra pirlînerî]] taybetmendiyên cebîrî yên tensoran û temsîlên din ên piralînerî lêkolîn dike.
* [[Cebîra komutatîv|Cebîra guherbar]] bi zengilên [[Yasaya guhartinê|guharbar]] û îdeal, [[Modul (matematîk)|modul]] û cebîrên wan re mijûl dibe û bi awayekî xurt bi [[geometriya cebîrî]] ve girêdayî ye.
* [[Cebîra rastîn]] li ser cismên hejmarên cebîrî yên ku tê de rêzkirinek dikare were diyarkirin, lêkolînê dike. Herwiha, li ser polînomên erênî yên di van cisman de jî lêkolîn tê kirin.
* [[Cebîra komputerî]] bi pêvajokirina sembolîk a îfadeyên cebîrî re mijûl dibe. Bala sereke li ser hesabkirina tam a [[tamhejmar]], hejmarên rasyonel û hejmarên cebîrî, herwiha polînomên li ser wan warên hejmaran e. Ji nêrîneke teorîk ve, ew war lêgerîna li ser [[Algorîtma|algorîtmayên]] bikêrhatî û diyarkirina asta tevliheviya wan li xwe digire. Di warê pratîkî de, gelek [[Sîstema cebîra komputerî|sîstemên cebîra komputerî]] hatine pêşxistin da ku pêvajokirina îfadeyên cebîrî bi rêya komputerê hêsan bikin.
* [[Cebîra gerdûnî]] pêkhateyên cebîrî bi awayekî pir giştî lêkolîn dike.
* [[Geometriya cebîrî]] sifirên sîstemên [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên cebîrî]] lêkolîn dike.
* [[Teoriya hejmarên cebîrî]], bi bikaranîna metodên cebîrê, pirsên di [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]] de lêkolîn dike.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Abas |first1=Syed Jan |last2=Salman |first2=Amer Shaker |title=Symmetries Of Islamic Geometrical Patterns |date=1994 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4502-21-4 |url=https://books.google.com/books?id=5snsCgAAQBAJ |language=en |access-date=March 12, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |title=Basic Algebraic Topology and its Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2843-1 |url=https://books.google.com/books?id=MIAXDQAAQBAJ&amp;pg=PA5 |language=en |date=2016 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |last2=Adhikari |first2=Avishek |title=Basic Modern Algebra with Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-1599-8 |url=https://books.google.com/books?id=lBO7BAAAQBAJ&amp;pg=PA72 |language=en |date=2013 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Aleskerov |first1=Fuad |last2=Ersel |first2=Hasan |last3=Piontkovski |first3=Dmitri |title=Linear Algebra for Economists |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-20570-5 |url=https://books.google.com/books?id=ipcSD8ZGB8cC&amp;pg=PA1 |language=en |access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite web |last1=Andréka |first1=H. |last2=Madarász |first2=J. X. |last3=Németi |first3=I. |title=Algebraic Logic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=October 23, 2023 |date=2020 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094606/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Andréka |first1=H. |last2=Németi |first2=I. |last3=Sain |first3=I. |title=Handbook of Philosophical Logic |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-94-017-0452-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |language=en |chapter=Algebraic Logic |doi=10.1007/978-94-017-0452-6_3 |access-date=January 24, 2024 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094523/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |url-status=live}}
{{Refend}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>2ct7p4w593ku7n39llctdgn9xedjca4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093771</id>
      <parentid>2093770</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binebeşên cebîrê */</comment>
      <origin>2093771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23587" sha1="kkhhqe4g4lh4h9j7b5hrh5hlxog9xeh" xml:space="preserve">{{Xebat}}

{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

* [[Cebîra seretayî]], di maneya matematîka mektebê de cebîr e. Ew yasayên hejmartinê yên ji bo hejmarên xwezayî, tam, rasyonel û [[Hejmarên rastîn|rastîn]], karûbarên li ser îfadeyên ku guherbaran dihewînin û metodên çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên hêsan li xwe digire.
* [[Cebîra giştî]] qadeke bingehîn a matematîka modern e. Ew bi [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] yên taybet, wekî [[Kom (matematîk)|kom]], [[Zengil (matematîk)|zengil]] û [[Cism (matematîk)|cism]], û wan operasyonên ku wan bi hev ve girêdidin, mijûl dibe.
* [[Cebîra lîner]] bi çareserkirina sîstemên [[Hevkêşeya lînerî|hevkêşeyên lînerî]], lêkolîna [[Fezayê vektorî|fezayên vektoran]] û diyarkirina nirxên xweser ve mijûl dibe; ew bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.
* Berevajî [[Analîza tensor|analîza tensoran]], [[Cebîra pirlînerî]] taybetmendiyên cebîrî yên tensoran û temsîlên din ên piralînerî lêkolîn dike.
* [[Cebîra komutatîv|Cebîra guherbar]] bi zengilên [[Yasaya guhartinê|guharbar]] û îdeal, [[Modul (matematîk)|modul]] û cebîrên wan re mijûl dibe û bi awayekî xurt bi [[geometriya cebîrî]] ve girêdayî ye.
* [[Cebîra rastîn]] li ser cismên hejmarên cebîrî yên ku tê de rêzkirinek dikare were diyarkirin, lêkolînê dike. Herwiha, li ser polînomên erênî yên di van cisman de jî lêkolîn tê kirin.
* [[Cebîra komputerî]] bi pêvajokirina sembolîk a îfadeyên cebîrî re mijûl dibe. Bala sereke li ser hesabkirina tam a [[tamhejmar]], hejmarên rasyonel û hejmarên cebîrî, herwiha polînomên li ser wan warên hejmaran e. Ji nêrîneke teorîk ve, ew war lêgerîna li ser [[Algorîtma|algorîtmayên]] bikêrhatî û diyarkirina asta tevliheviya wan li xwe digire. Di warê pratîkî de, gelek [[Sîstema cebîra komputerî|sîstemên cebîra komputerî]] hatine pêşxistin da ku pêvajokirina îfadeyên cebîrî bi rêya komputerê hêsan bikin.
* [[Cebîra gerdûnî]] pêkhateyên cebîrî bi awayekî pir giştî lêkolîn dike.
* [[Geometriya cebîrî]] sifirên sîstemên [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên cebîrî]] lêkolîn dike.
* [[Teoriya hejmarên cebîrî]], bi bikaranîna metodên cebîrê, pirsên di [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]] de lêkolîn dike.
* [[Cebîra homolojîk]] wan metodan li xwe digire ku bi rêya wan, ew pirsên ku di kokê xwe de di warê [[Topolojî|topolojiyê]] de, di çarçoveya [[topolojiya cebîrî]] de, derketibûn holê, bo konseptên cebîrî hatin veguherandin.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Abas |first1=Syed Jan |last2=Salman |first2=Amer Shaker |title=Symmetries Of Islamic Geometrical Patterns |date=1994 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4502-21-4 |url=https://books.google.com/books?id=5snsCgAAQBAJ |language=en |access-date=March 12, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |title=Basic Algebraic Topology and its Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2843-1 |url=https://books.google.com/books?id=MIAXDQAAQBAJ&amp;pg=PA5 |language=en |date=2016 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |last2=Adhikari |first2=Avishek |title=Basic Modern Algebra with Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-1599-8 |url=https://books.google.com/books?id=lBO7BAAAQBAJ&amp;pg=PA72 |language=en |date=2013 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Aleskerov |first1=Fuad |last2=Ersel |first2=Hasan |last3=Piontkovski |first3=Dmitri |title=Linear Algebra for Economists |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-20570-5 |url=https://books.google.com/books?id=ipcSD8ZGB8cC&amp;pg=PA1 |language=en |access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite web |last1=Andréka |first1=H. |last2=Madarász |first2=J. X. |last3=Németi |first3=I. |title=Algebraic Logic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=October 23, 2023 |date=2020 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094606/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Andréka |first1=H. |last2=Németi |first2=I. |last3=Sain |first3=I. |title=Handbook of Philosophical Logic |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-94-017-0452-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |language=en |chapter=Algebraic Logic |doi=10.1007/978-94-017-0452-6_3 |access-date=January 24, 2024 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094523/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |url-status=live}}
{{Refend}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>kkhhqe4g4lh4h9j7b5hrh5hlxog9xeh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093772</id>
      <parentid>2093771</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23576" sha1="2029a747fcfcdnid2czw5zzm46ho13i" xml:space="preserve">{{multiple image|perrow=1 / 1|total_width=350|image1=Polynomial2.svg|alt1=Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0|link1=Polynomial equation|caption1=[[Cebîriya seretayî]] lêkolînê li ser wan nirxan dike ku wan hevkêşeyên bi rêya operasyonên arîmetîkî hatine avakirin, çareser dikin.|image2=Ring of integers2.svg|alt2=Signature of the ring of integers|link2=Ring of integers|caption2=[[Cebîriya abstrakt]] [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] lêkolîn dike, wekî ringê tamhejmaran ku ji koma [[Tamhejmar|tamhejmaran]] pêk tê.}}

'''Cebîr''' (ji [[Zimanê erebî|erebî]]: الجبر, ''al-ǧabr'' “hevkirina perçeyên xirab“) binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku bi sîstemên abstrakt re ku wekî [[Pêhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] têne naskirin û bi pêvajokirina îfadeyên di nav wan sîsteman de mijûl dibe. Ew giştîkirina [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ye ku [[Guherbar (matematîk)|guherbar]] û [[operasyonên cebîrî]], ji bilî operasyonên asayî yên arîtmetîkê yên wekî [[komkirin]] û [[Zêdekirin|zêdekirinê]], dide zanin. Di axaftina rojane de, cebîr bi gelemperî wekî hesabkirina bi elementên nenas ji [[Wekhevî|wekheviyan]] de (mesela &lt;math&gt;x + 1 = 2&lt;/math&gt;) têye pênasekirin; ew elementên nenas bi rêya herfan têne nîşandan. Matematîknasê yewnanî yê ji [[Îskenderiye|Îskenderiyeyê]], [[Dîofantos]] ku divê di navbera salên 100ê {{Bz}} û 350ê {{Pz}} de jiya kir, di kevneşopiya Rojava de wekî damezrînerê cebîrê tê hesibandin. Esera wî ya bi navê ''[[Arîtmetîka]]'' ku ji sêzdeh kitêban pêk tê, esera herî kevn e ku heta roja me (bi awayekî qismî) maye û tê de metoda cebîrî (ango hesabkirina bi herfan) tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Vgl. Alten u. a: ''4000 Jahre Algebra.'' Berlîn/Heidelberg 2003, r. 95&lt;/ref&gt;

Di [[serdema kevnare]] de, metodên cebîrî cara ewil ji bo çareserkirina pirsgirêkên taybet ên di warên wekî [[Geometrî|geometriyê]] de hatin lêkolînkirin. Ew rewş di sedsala 9an de bi [[Xwarezmî|Mihemed kurê Mûsayê Xwarezmî]] re guherî; wî cebîr wekî dîsîplîneke matematîkî ya serbixwe û ji geometriyê ferq, bi awayekî sîstematîk saz kiriye. Matematîknasên destpêkê heta sedeyên 16 û 17an de, wexta ku sîstemeke sembolîk a hûrgilî û hişk hate pêşxistin, hevkêşe û çareseriyên wan bi karanîna kelîme û kurtenivîsan rave dikirin. Di nîvê sedeya 19an de, çarçoveya cebîriyê ji [[teoriya hevkêşeyan]] wêdetir berfireh bû û cureyên cihêreng ên operasyon û pêkhateyên cebîrî li xwe girtiye. Cebîr bi gelek şaxên matematîkê re, wekî geometrî, [[topolojî]], [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]], [[kalkulus]] û herwiha bi warên din ên lêkolînê yên wekî [[mentiq]] û [[Zanist|zanistên ezmûnî]] re têkildar e.

== Tarîx û etîmolojî ==
[[Wêne:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|150px|[[Aryabhata|Aryabhata I]] (476 – {{Derdora}} 550), matematîknasekî hindî ku hejmara [[Sifir (hejmar)|sifir]] bikar aniye û li Hindistanê ji ber hesabên wî yên astronomîkî tê rêzgirtin. Peykerekî modern li Navenda Zanîngeha Astronomî û Astrofizîkê li [[Pune]].]]

=== Tarîxa kelîmeyê ===
Kelîmeya ''cebîr'' ji sernavê kitêba matematîkê ya bi navê [[Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê|''al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-ʾl-muqābala'']] ku derdora sala 825an {{Pz}} hatiye nivîsîn, tê; ew kitêb ji aliyê matematîknas û zanyarê faris [[Xwarezmî]] ve hatiye nivîsandin, yê ku di sedsala 9an de li [[Bexda|Bexdayê]] çalak bû. Di sala 1145an de, yekê wergera [[Zimanê latînî|latînî]] bi navê ''Liber algebrae et almucabola'', ji aliyê Robertê Chesterî ve hate hazirkirin;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert of Chester's Latin translation of the Algebra of al-Khowarizmi |paşnav=Khuwarizmi |pêşnav=Muhammad ibn Musá |weşanger=New York : Macmillan |tarîx=1915 |kesên-din=University of Connecticut Libraries |url=http://archive.org/details/robertofchesters00khuw |paşnav2=Robert |pêşnav2=of Chester |paşnav3=Karpinski |pêşnav3=Louis Charles}}&lt;/ref&gt; wê eserê tesîreke kûr li ser pêşveçûna matematîkê di wexta [[Ronesans|Ronesansê]] de kir. Mesela [[Gerolamo Cardano]] di esera wî ya bi navê ''[[Ars magna]]'' de, bi awayekî eşkere behsa Xwarezmî dike wekî dahênerê wê &quot;hunerê&quot; ku di wê kitêbê de hatiye şirovekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kubische Gleichungen |paşnav=Bewersdorff |pêşnav=Jörg |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2019 |rr=1–27 |isbn=978-3-658-26151-1 |cih=Wiesbaden |ziman=de |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-658-26152-8_1 |doi=10.1007/978-3-658-26152-8_1}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî di kitêba wî de kelîmeya  ''al-ǧabr'' (ku di erebî de tê maneya &quot;temamkirin&quot; an &quot;wegerandina rewşa berê&quot;) ji bo danasîna metodeke guhertina hevkêşeyan bikaranî; bi taybetî jî ji bo veguherandina hevkêşeyên pile-duyê bo yek ji şeş şêweyên standard ku piştre bi rêya ramanên geometrîk dihatin çareserkirin. Kelîmeya modern a “cebîr” paşê di zimanê kurdî de ket.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=88–89|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt;

Xwarezmî pêdivî bi şeş cureyên hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) dîtibû, ji ber ku wî hejmarên neyînî bi kar nedianî; ew yek berevajiyê helwesta matematîknasê hindî [[Brahmagupta]] bû di esera wî ya bi navê ''[[Brāhmasphuṭasiddhānta]]'' de ku di sala 628an de hatibû nivîsandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wekê gelek kitêbên din, eserên Brahmagupta û Diofantûs jî ji hêla zanyarên îslamî ve bo zimanê erebî hatibûn wergerandin.

=== Wextê babîlan ===
Ji sala 2000ê {{Bz}} ve, [[Babîl (dewlet)|babîliyan]] karîbûn sîstemên hevkêşeyên bi şêweyê çareser bikin;

&lt;math&gt;\begin{align}
x + y &amp;= p\\
xy &amp;= q\,,
\end{align}&lt;/math&gt;

ji bo çareserkirina hevkêşeyên ku bi hevkêşeyeke pile-duyê a bi şêweyê &lt;math&gt;x^2 + q = px&lt;/math&gt; re hevmane ne.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot;&gt;{{Literatur|Autor=John Stillwell|Titel=Mathematics and Its History|Datum=2010|Verlag=Springer|Ort=New York, NY|ISBN=978-1-4419-6052-8|Seiten=92|DOI=10.1007/978-1-4419-6053-5_6}}&lt;/ref&gt; Dibe ku çareseriyên van hevkêşeyan [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonal]] bin. Lêbelê, bala babîliyan li ser çareseriyên tam nebû; li şûna wê, wan çareseriyên nêzîkî rastiyê hesab dikirin, bi gelemperî bi metoda navberdanîna xêzî. Herwiha, babîliyan hêj bi hejmarên neyînî re mijûl nedibûn.&lt;ref name=&quot;Stillwell92&quot; /&gt; Yek ji herî navdarên lewheyên heriyê yên babîliyan &quot;[[Plimpton 322]]&quot; e ku di navbera salên 1900 û 1600î de (berî zayînê) hatiye çêkirin. Ew lîsteya [[Sêyêniys pîtagorî|sêyêniyên pîtagorî]] dihewîne û nîşan dide ku babîliyan, tam 1000 sal berî [[Pîtagoras]], ji giringiya wan hejmaran agahdar bûn.

=== Misira kevnare ===
Cebîraya babîlonî ji cebîra misirî ya heman serdemê pêşketir bûne. Wexta ku babîloniyan bi hevkêşeyên pile-duyê (kwadratîk) re mijûl dibûn, misiriyan bi giranî li ser hevkêşeyên xêzî (linear) lêkolîn dikirin.

[[Papîrûsa Rhind]] ku yek ji çavkaniyên herî giring e ji bo zanina me ya îro di derbarê matematîka misira kevnare ye, derdora sala 1650ê {{Bz}} ji aliyê Ahmes ve ji esereke kevntir hatiye wergerandin. Di vê papîrûsê de, hevkêşeyên xêzî yên bi şêweyê &lt;math&gt;x + ax = b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x + ax + bx = c&lt;/math&gt; ku tê de &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; hemanên naskirî ne û &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; hemana nenas e, bi metodên geometrîk tên çareserkirin.

=== Wextê yewnaniyan ===
Mîna misir û babîlan, yewnaniyên kevnare jî li ser hevkêşeyên cebîrî lêkolîn kirin. Lêbelê ew ne tenê bi pirsgirêkên pratîkî re mijûl dibûn; bi taybetî di qonaxên destpêkê de, wan li pirsgirêkên geometrîk wekî şaxeke sereke ya [[Felsefe|felsefeya]] wê dinêrî. Ew yek bû destpêka cebîr û [[Geometrî|geometriyê]], û bi wî awayî [[Matematîk|matematîkê]] wekî beşeke [[Zanist|zanistê]]. Ji bo yewnaniyan, têgehên di hevkêşeyên cebîrî de nûnertiya aliyên cismên geometrîk dikirin. Wan çareseriyên hevkêşeyên cebîrî yên taybet bi metodên avakirina bi pergêl û rastkêşê (xêzkêşê) diyar dikirin. Ji ber ku cebîra yewnaniyên kevnare bi wî awayî li ser bingeha geometriyê hatibû avakirin, jê re &quot;cebîra geometrîk&quot; tê gotin. Lêbelê, di wextên dawî de, ew şirove bûye meseleya nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=60}}&lt;/ref&gt; Têgeha cebîra geometrîk a yewnanî ji hêla matematîknasê danîmarkî [[Hieronymus Georg Zeuthen|Hieronymus Zeuthen]] ve hat pêşxistin; wextek dirêj, teoriya serdest ew bû ku yewnaniyan zanina wan ya destpêkê di cebîrê de ji babîliyan wergirtine, lê piştî vedîtina hejmarên îrasyonel ji hêka pîtagoriyan ve, ew di şêweyê teoremên geometrîk de ji nû ve dîzayn kirine (ew nêrînek bû ku ji aliyê [[Bartel Leendert van der Waerden]] û kesên din ve dihat parastin). Rexne li hemberî vê nêrînê bi giranî ji aliyê fîlolog û fîlozofan ve hatin kirin (wekî [[Jacob Klein]], [[Árpád Szabó]], [[Sabetai Unguru]], yê ku di salên 1970î de di navenda nîqaşeke meşhûr bû, û [[Wilbur Richard Knorr]]).

Kitêba duyê a esera [[Elementên Iqlîdes|''Elementên'']] [[Iqlîdes]], rêze-pêşniyarên cebîrî yên ku bi zimanê geometriyê hatine formulekirin, dihewîne. Di nav meseleyên din de, Iqlîdes behsa teoriya &quot;sepandina rûberan&quot; kir; ew teorî vedigere serdema [[pîtagorî]] a destpêkê. Ji nêrîna cebîra modern ve, ew metod rê dide çareserkirina hin hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî yên ku xwediyê yek guherbareke nediyar in.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=62}}&lt;/ref&gt; Di kitêba dehê a ''Elementan'' de, Iqlîdes îsbat kir ku koka çargoşeyî ya hejmara 2yê hejmareke îrasyonel e. Rêjeyên îrasyonel berê ji aliyê pîtagoriyan ve dihatin zanin (û ji têgihîştina wan a derbarê hejmaran de ferq bûn), û wan berê teorema Iqlîdesê bi awayekî giştîtir îsbat kiribû.

[[Diyofantos]] ku wekî matematîknasê herî giring di warê cebîrê yê serdema kevnare tê hesibandin. Esera wî ya yekê û herî giring, ''[[Arîtmetîka]]'', di eslê xwe de ji sêzdeh kitêban pêk dihat, lê tenê şeş ​​ji wan mane. Bi wê eserê, wî [[arîtmetîk]] û cebîr, bi taybetî di warê dîtina çareseriyên erênî û rasyonel ên ji bo pirsgirêkan de, bi temamî ji geometriyê ferq kir.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Heinz-Wilhelm Alten|Titel=4000 Jahre Algebra. Geschichte, Kulturen, Menschen|Verlag=Springer|Ort=Berlin u.&amp;nbsp;a.|Datum=2003|ISBN=3-540-43554-9|Seiten=57}}&lt;/ref&gt; Matematîka Diyofantosê herwiha ji ya babîliyan ferq bû, ji ber ku ew di serî de bi çareseriyên tam re eleqedar bû, ne bi yên nêzîkî rastiyê.

== Cebîriya klasîk û modern ==
Li Ewropaya [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka serdema nûjên]] de ligel kitêbên dersê yên arîtmetîkê, cureyekî arîtmetîka bilindtir jî derket holê ku ji hêla ''kosîstan'' (mamosteyên matematîkê) ve dihat meşandin, û tê de bikaranîna sembolîk a hevkêşeyan cih digirt. Wexta Ronesansa Îtalyayê (sedsala 16an), metodên çareserkirina hevkêşeyên xêzî (lînear) û yên pile-duyê (kwadratîk) bo hevkêşeyên pile-sêyê (kubîk) û pile-çarê (kwartîk) hatin berfirehkirin ([[Scipione dal Ferro]], [[Niccolò Tartaglia]], [[Lodovico Ferrari]], [[Gerolamo Cardano]]). Matematîknasên fransî [[François Viète]] (Viëta) û [[René Descartes]] di damezrandina cebîrê û sepandina wê ya li ser geometriyê de kesayetiyên sereke bûn; wan bi berdewamî guherbar û hevkêşeyên ku wan bi hev ve girêdidan, bikaranîn. Teoriya hevkêşeyan di sedeya 18an de bêtir hate pêşxistin ([[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]]), bi taybetî jî bi tevlêkirina çareseriyên di nava sîstema [[hejmarên kompleks]] de. Ya herî giring ew e ku [[Carl Friedrich Gauss]] &quot;[[Yasaya Bingehîn a Cebîrê]]&quot; (1799) îsbat kir; ew yasa dibêje ku hevkêşeyeke cebîrî ya bi pileya &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;, tam xwediyê &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; çareseriyan e di &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; de (bi hesibandina dubarebûna her çareseriyekê). Wê wextê de, cebîr bi giranî ji lêkolîna hevkêşeyên cebîrî yên bi wê şêweyê pêk dihat;

&lt;math&gt;a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dotsb + a_1 x + a_0 = 0&lt;/math&gt;

li ser taybetmendiyên çareseriyên wan, loma têgîna &quot;cebîra klasîk&quot; derket holê. Dora sala 1830ê, [[Évariste Galois]] (1811–1832) [[teoriya Galoisê]] pêş xist ku dikare wekî destpêka cebîra modern were hesibandin. Galois, û herwiha bi awayekî serbixwe [[Niels Henrik Abel]], pirsgirêka wextdirêj a têkildarî çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên bi pileya ji çar mezintir çareser kirin (ku di wê wextê de &quot;çareserî&quot; wekî îfadeyek ku operasyonên standard ên arîmetîkî û îfadeyên rehê, ango &quot;radîkal&quot;, dihewîne, dihat fêmkirin); wan nîşan dan ku bi giştî, ew yek ji bo pileya pênc an mezintir ne pêkan e ([[Yasaya Abel-Ruffîn|yasaya Abel-Ruffînî]]). Di wê çarçoveyê de, Galois bingeha [[Teoriya koman|teoriya komê]] (komên permûtasyonê; têgîna abstrakt a komê paşê ji hêla [[Arthur Cayley]] ve hate pêşkêşkirin) û teoriya qadê (qadên fînît, ango qadên Galois û berfirehkirinên qadê) danî. Teoriya komê ya Galois di sedeya 19an de, bi taybetî ji hêla [[Camille Jordan]] ve û bi beşdariya [[Otto Hölder]] ([[yasaya Jordan-Hölder]]) û kesên din, bêtir hate pêşxistin. Teoriya komên berdewam ([[komên Lie]]) di sedeya 19an de ji hêla [[Sophus Lie]] ve hate damezrandin, û yasaya pêkhateyî û teoriya [[cebîra Lie]] jî ber bi dawiya wê sedeyê ve ji hêla [[Wilhelm Killing]] û [[Élie Cartan]] ve hatin pêşxistin.

Strukturên cebîrî yên din derketin holê; ''cebîrên'' curbecur an ji hêla geometriyê ve (wekî konsepta [[Vektor|vektorê]] ya [[Hermann Grassmann]] û [[cebîra Grassmannê]] ku bingeha formên diferensiyel ên Élie Cartan pêk anîn, herwiha [[Kuaterniyon|kuaterniyonên]] [[William Rowan Hamilton]] û [[cebîra Cliffordê]] ya [[William Kingdon Clifford]] ku ya dawî tenê gelek derengtir bi rêya [[Spînor|konsepta spînoran]] gihîşt giringiyeke pratîkî), an ji hêla mentiqê ve ([[Mantiqê Bûlî|cebîra Bûlî]]), an jî bi tenê ji ber pirsa berfirehkirina [[hejmarên kompleks]] ([[hejmarên hîperkompleks]] û [[Cebîra parvekirin|cebîrên parvekirinê]] ku ya dawî kuaterniyonan jî li xwe digire) hatin pêşxistin. Di nav yasayên giring a polenkirina cebîran de, [[yasaya Wedderburn]] û [[yasaya Frobenius]] cih digirtin.

[[Cebîra lîner]] ji teoriya [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] û [[Determînant|determînantan]] ([[Augustin-Louis Cauchy]], Cayley, [[James Joseph Sylvester]]) derket holê. Berfirehbûna wê ber bi cebîra pirlînerî ([[Tensor|konsepta tensorê]]) ve, di dawiya sedeya 19an de di çarçoveya [[geometriya dîferensiyal]] ([[Gregorio Ricci-Curbastro]], [[Tullio Levi-Civita]]) û [[Fizîk|fizîkê]] de destpê kir.

[[Teoriya temsîlê]], bi taybetî ya koman, jî ji dawiya sedeya 19an û pê ve pêş ket ([[Ferdinand Georg Frobenius]], [[Issai Schur]]). Ew teorî bi taybetî ji bo sepandina teoriya koman di zanistên xwezayî de giring e, hem ji bo komên sinorkirî û hem jî ji bo komên Lie (wekî teoriya temsîlê ya ku konsepta &quot;spînor&quot;ê dihewîne û ji aliyê [[Élie Cartan]], [[Hermann Weyl]] û kesên din ve hatiye pêşxistin).

Teoriya îdeal di sedeya 19an de ji hêla [[Richard Dedekind]] û [[Leopold Kronecker]] ve hate damezrandin (bi sepanên li ser [[teoriya hejmarên cebîrî]] û qadên fonksiyonan). Dedekind herwiha berpirsiyarê prensîbên din ên sereke yên cebîra abstrakt bû, wekî têgihiştina koma Galoisê wekî koma otomorfîzma qadan, û konseptên [[Rîng (cebîr)|rîng]] û [[Modul (matematîk(|modulan]]. Teoriya îdealên polînomî (rîngên komutatîf di çarçoveya cebîra komutatîf de) di mekteba [[David Hilbert]] de hate avakirin, bi beşdariyên giring ên [[Emmy Noether]], [[Emanuel Lasker]] û [[Francis Macaulay]], û piştre ji hêla [[Wolfgang Krull]] ve bêtir hate pêşxistin. [[Ernst Steinitz]] li dora sala 1909an teoriya cebîrî ya qadan pêş xist. Mekteba Emmy Noether li [[Göttingen|Göttingenê]] roleke sereke di pêşveçûna cebîra modern de lîst û bû sebeba derketina kitêba dersê ya bingehîn a van der Waerden bi navê ''Moderne Algebra''. Ji wê hawîrdorê, sepanên li ser warên din ên wekî topolojiyê (topolojiya cebîrî) derketin holê, û cebîra komutatîf bû bingeha geometriya cebîrî. 

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanî yê Duyê]], asteke din a abstraksiyonê ([[cebîra homolojîk]], [[teoriya kategoriyê]]) hem di topolojiya cebîrî ([[Samuel Eilenberg]], [[Norman Steenrod]], [[Saunders MacLane]]) û hem jî di geometriya cebîrî ([[Alexander Grothendieck]]) de derket pêş. 

Yek ji pêşveçûnên giring ên teoriya koman di sedeya 20ê de, temamkirina polenkirina komên sade yên fînît (sinorkirî) û pêşxistina teoriya temsîlên xwedî dîmensiyona bêdawî bû, mesela yên komên Lie ([[Harish-Chandra]]; sepanên di teoriya kûantab û [[programa Langlands]] de). 

== Binebeşên cebîrê ==
Muhtewa û metodên cebîrê di pêvajoya [[Tarîxa matematîk|tarîxê]] de ewqas berfireh bûne ku terîfkirina kurt û berbiçav ji bo wê konseptê bûye îşekî dijwar. Beşa li jêr behsa çendîn binebeşên cebîrê û herwiha warên din ên têkildar dike; lêbelê ne mimkun e ku însan bikaribe wan beşan bi awayekî tûj û zelal ji hev ferq bike.

* [[Cebîra seretayî]], di maneya matematîka mektebê de cebîr e. Ew yasayên hejmartinê yên ji bo hejmarên xwezayî, tam, rasyonel û [[Hejmarên rastîn|rastîn]], karûbarên li ser îfadeyên ku guherbaran dihewînin û metodên çareserkirina hevkêşeyên cebîrî yên hêsan li xwe digire.
* [[Cebîra giştî]] qadeke bingehîn a matematîka modern e. Ew bi [[Pêkhateya cebîrî|pêkhateyên cebîrî]] yên taybet, wekî [[Kom (matematîk)|kom]], [[Zengil (matematîk)|zengil]] û [[Cism (matematîk)|cism]], û wan operasyonên ku wan bi hev ve girêdidin, mijûl dibe.
* [[Cebîra lîner]] bi çareserkirina sîstemên [[Hevkêşeya lînerî|hevkêşeyên lînerî]], lêkolîna [[Fezayê vektorî|fezayên vektoran]] û diyarkirina nirxên xweser ve mijûl dibe; ew bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.
* Berevajî [[Analîza tensor|analîza tensoran]], [[Cebîra pirlînerî]] taybetmendiyên cebîrî yên tensoran û temsîlên din ên piralînerî lêkolîn dike.
* [[Cebîra komutatîv|Cebîra guherbar]] bi zengilên [[Yasaya guhartinê|guharbar]] û îdeal, [[Modul (matematîk)|modul]] û cebîrên wan re mijûl dibe û bi awayekî xurt bi [[geometriya cebîrî]] ve girêdayî ye.
* [[Cebîra rastîn]] li ser cismên hejmarên cebîrî yên ku tê de rêzkirinek dikare were diyarkirin, lêkolînê dike. Herwiha, li ser polînomên erênî yên di van cisman de jî lêkolîn tê kirin.
* [[Cebîra komputerî]] bi pêvajokirina sembolîk a îfadeyên cebîrî re mijûl dibe. Bala sereke li ser hesabkirina tam a [[tamhejmar]], hejmarên rasyonel û hejmarên cebîrî, herwiha polînomên li ser wan warên hejmaran e. Ji nêrîneke teorîk ve, ew war lêgerîna li ser [[Algorîtma|algorîtmayên]] bikêrhatî û diyarkirina asta tevliheviya wan li xwe digire. Di warê pratîkî de, gelek [[Sîstema cebîra komputerî|sîstemên cebîra komputerî]] hatine pêşxistin da ku pêvajokirina îfadeyên cebîrî bi rêya komputerê hêsan bikin.
* [[Cebîra gerdûnî]] pêkhateyên cebîrî bi awayekî pir giştî lêkolîn dike.
* [[Geometriya cebîrî]] sifirên sîstemên [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên cebîrî]] lêkolîn dike.
* [[Teoriya hejmarên cebîrî]], bi bikaranîna metodên cebîrê, pirsên di [[Bîrdoza jimare|teoriya hejmaran]] de lêkolîn dike.
* [[Cebîra homolojîk]] wan metodan li xwe digire ku bi rêya wan, ew pirsên ku di kokê xwe de di warê [[Topolojî|topolojiyê]] de, di çarçoveya [[topolojiya cebîrî]] de, derketibûn holê, bo konseptên cebîrî hatin veguherandin.

== Not ==
{{Çavkanî}}

== Çavkanî ==
==== Tarîx ====
{{Refbegin}}
* Heinz-Wilhelm Alten u. a.: ''4000&amp;nbsp;Jahre Algebra.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2003, ISBN 3-540-43554-9, [[doi: 10.1007/978-3-540-85551-4]].
* Bartel Leendert van der Waerden: ''A history of Algebra.'' Springer Verlag, 1985, ISBN 978-3-642-51601-6, [[doi:10.1007/978-3-642-51599-6]]
* Bartel Leendert van der Waerden: ''Die Algebra seit Galois.'' Jahresbericht DMV, Band, 68, 1966, S. 155–165 ([https://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=248276 online]).
{{Refend}}

==== Çavkaniyên dersê ====
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Abas |first1=Syed Jan |last2=Salman |first2=Amer Shaker |title=Symmetries Of Islamic Geometrical Patterns |date=1994 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4502-21-4 |url=https://books.google.com/books?id=5snsCgAAQBAJ |language=en |access-date=March 12, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |title=Basic Algebraic Topology and its Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2843-1 |url=https://books.google.com/books?id=MIAXDQAAQBAJ&amp;pg=PA5 |language=en |date=2016 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Adhikari |first1=Mahima Ranjan |last2=Adhikari |first2=Avishek |title=Basic Modern Algebra with Applications |publisher=Springer |isbn=978-81-322-1599-8 |url=https://books.google.com/books?id=lBO7BAAAQBAJ&amp;pg=PA72 |language=en |date=2013 |access-date=August 5, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite book |last1=Aleskerov |first1=Fuad |last2=Ersel |first2=Hasan |last3=Piontkovski |first3=Dmitri |title=Linear Algebra for Economists |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-20570-5 |url=https://books.google.com/books?id=ipcSD8ZGB8cC&amp;pg=PA1 |language=en |access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}
* {{cite web |last1=Andréka |first1=H. |last2=Madarász |first2=J. X. |last3=Németi |first3=I. |title=Algebraic Logic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=October 23, 2023 |date=2020 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094606/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_logic |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Andréka |first1=H. |last2=Németi |first2=I. |last3=Sain |first3=I. |title=Handbook of Philosophical Logic |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-94-017-0452-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |language=en |chapter=Algebraic Logic |doi=10.1007/978-94-017-0452-6_3 |access-date=January 24, 2024 |archive-date=January 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124094523/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-0452-6_3 |url-status=live}}
{{Refend}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>2029a747fcfcdnid2czw5zzm46ho13i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Pirtûkên li ser masîbayên efsaneyî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>329799</id>
    <revision>
      <id>2093728</id>
      <parentid>2093546</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T21:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jorkategorî */ Bersiv</comment>
      <origin>2093728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7472" sha1="8t31vy8u73r2wz6woeuuds1rvsdr8a0" xml:space="preserve">== Jorkategorî ==

Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi &quot;tarîx&quot;, &quot;edebiyat&quot; çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim).
Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh  heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde'''  bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî'''  an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC)
::::&quot;Pirtûkên li ser heyberên efsanewî&quot;... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, &quot;mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin.&quot; &quot;Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn.&quot; Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC)
::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva &quot;masîb&quot; ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], 
:::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]  . Ez texmîn dikim ku '''afrîde'''  ji peyva '''afirandin'''  pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt 
:::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse:  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::P.S.  [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC)
:::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC)
:::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de &quot;masiva&quot; heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye.
::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji &quot;heyîn&quot; + &quot;-ber&quot; feqat rehê kelîmeyê &quot;-he-&quot; ye ne &quot;-hey-&quot; ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna &quot;-y-&quot; bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. 
::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. 
::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî &quot;creatures&quot; e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? 
::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC)
:::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva &quot;Ajal&quot; çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin.
:::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva &quot;Ajal&quot; hatine çêkirin wekî &quot;Heywan&quot; tên guherandin; &quot;tarîx&quot; jî wekî &quot;dîrok&quot;. Dema ku navê kategoriyê dij qanûnên me hatiye çêkrin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku wan ez bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>8t31vy8u73r2wz6woeuuds1rvsdr8a0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093742</id>
      <parentid>2093728</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T03:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Jorkategorî */</comment>
      <origin>2093742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7538" sha1="6wxm9lihkz46yzap1n6ex40s4f9s0ef" xml:space="preserve">== Jorkategorî ==

Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi &quot;tarîx&quot;, &quot;edebiyat&quot; çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim).
Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh  heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde'''  bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî'''  an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC)
::::&quot;Pirtûkên li ser heyberên efsanewî&quot;... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, &quot;mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin.&quot; &quot;Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn.&quot; Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC)
::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva &quot;masîb&quot; ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], 
:::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]  . Ez texmîn dikim ku '''afrîde'''  ji peyva '''afirandin'''  pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt 
:::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse:  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::P.S.  [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC)
:::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC)
:::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de &quot;masiva&quot; heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye.
::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji &quot;heyîn&quot; + &quot;-ber&quot; feqat rehê kelîmeyê &quot;-he-&quot; ye ne &quot;-hey-&quot; ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna &quot;-y-&quot; bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. 
::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. 
::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî &quot;creatures&quot; e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? 
::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC)
:::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva &quot;Ajal&quot; çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin.
:::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva &quot;Ajal&quot; hatine çêkirin wekî &quot;Heywan&quot; tên guherandin; &quot;tarîx&quot; jî wekî &quot;dîrok&quot;; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>6wxm9lihkz46yzap1n6ex40s4f9s0ef</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093810</id>
      <parentid>2093742</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jorkategorî */ Bersiv</comment>
      <origin>2093810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8163" sha1="b0i2sw0a3ssk70nj6rn9bayymjlj12c" xml:space="preserve">== Jorkategorî ==

Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi &quot;tarîx&quot;, &quot;edebiyat&quot; çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim).
Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh  heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde'''  bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî'''  an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC)
::::&quot;Pirtûkên li ser heyberên efsanewî&quot;... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, &quot;mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin.&quot; &quot;Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn.&quot; Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC)
::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva &quot;masîb&quot; ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], 
:::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]  . Ez texmîn dikim ku '''afrîde'''  ji peyva '''afirandin'''  pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt 
:::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse:  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::P.S.  [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC)
:::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC)
:::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de &quot;masiva&quot; heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye.
::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji &quot;heyîn&quot; + &quot;-ber&quot; feqat rehê kelîmeyê &quot;-he-&quot; ye ne &quot;-hey-&quot; ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna &quot;-y-&quot; bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. 
::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. 
::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî &quot;creatures&quot; e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? 
::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC)
:::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva &quot;Ajal&quot; çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin.
:::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva &quot;Ajal&quot; hatine çêkirin wekî &quot;Heywan&quot; tên guherandin; &quot;tarîx&quot; jî wekî &quot;dîrok&quot;; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC)
::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>b0i2sw0a3ssk70nj6rn9bayymjlj12c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093811</id>
      <parentid>2093810</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:37:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jorkategorî */ Bersiv</comment>
      <origin>2093811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8547" sha1="d807t27a1ghtbtxvhjb8x49qayoyte0" xml:space="preserve">== Jorkategorî ==

Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi &quot;tarîx&quot;, &quot;edebiyat&quot; çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim).
Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh  heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde'''  bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî'''  an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC)
::::&quot;Pirtûkên li ser heyberên efsanewî&quot;... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, &quot;mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin.&quot; &quot;Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn.&quot; Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC)
::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva &quot;masîb&quot; ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], 
:::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]  . Ez texmîn dikim ku '''afrîde'''  ji peyva '''afirandin'''  pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt 
:::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse:  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::P.S.  [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC)
:::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC)
:::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de &quot;masiva&quot; heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye.
::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji &quot;heyîn&quot; + &quot;-ber&quot; feqat rehê kelîmeyê &quot;-he-&quot; ye ne &quot;-hey-&quot; ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna &quot;-y-&quot; bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. 
::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. 
::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî &quot;creatures&quot; e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? 
::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC)
:::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva &quot;Ajal&quot; çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin.
:::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva &quot;Ajal&quot; hatine çêkirin wekî &quot;Heywan&quot; tên guherandin; &quot;tarîx&quot; jî wekî &quot;dîrok&quot;; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC)
::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC)
:::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê &quot;Beşek ji folklora kurdî: Çîrok&quot; xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de &quot;Çîrokên Aferîdeyên Neasayî&quot; ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>d807t27a1ghtbtxvhjb8x49qayoyte0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093812</id>
      <parentid>2093811</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jorkategorî */ Bersiv</comment>
      <origin>2093812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8736" sha1="b1regirgpzz7ozuqzgzaobvmwalgpt3" xml:space="preserve">== Jorkategorî ==

Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi &quot;tarîx&quot;, &quot;edebiyat&quot; çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim).
Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh  heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde'''  bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî'''  an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC)
::::&quot;Pirtûkên li ser heyberên efsanewî&quot;... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, &quot;mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin.&quot; &quot;Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn.&quot; Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC)
::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva &quot;masîb&quot; ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], 
:::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]  . Ez texmîn dikim ku '''afrîde'''  ji peyva '''afirandin'''  pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt 
:::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse:  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::P.S.  [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC)
:::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC)
:::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de &quot;masiva&quot; heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye.
::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji &quot;heyîn&quot; + &quot;-ber&quot; feqat rehê kelîmeyê &quot;-he-&quot; ye ne &quot;-hey-&quot; ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna &quot;-y-&quot; bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. 
::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. 
::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî &quot;creatures&quot; e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? 
::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC)
:::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva &quot;Ajal&quot; çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin.
:::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva &quot;Ajal&quot; hatine çêkirin wekî &quot;Heywan&quot; tên guherandin; &quot;tarîx&quot; jî wekî &quot;dîrok&quot;; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC)
::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC)
:::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê &quot;Beşek ji folklora kurdî: Çîrok&quot; xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de &quot;Çîrokên Aferîdeyên Neasayî&quot; ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC)
:::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>b1regirgpzz7ozuqzgzaobvmwalgpt3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093825</id>
      <parentid>2093812</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jorkategorî */ Bersiv</comment>
      <origin>2093825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9303" sha1="3li93cpu69czs0qmpzgt5thrzjvswf6" xml:space="preserve">== Jorkategorî ==

Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi &quot;tarîx&quot;, &quot;edebiyat&quot; çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim).
Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh  heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde'''  bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC)
::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî'''  an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC)
:::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC)
::::&quot;Pirtûkên li ser heyberên efsanewî&quot;... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, &quot;mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin.&quot; &quot;Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn.&quot; Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC)
::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva &quot;masîb&quot; ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], 
:::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]  . Ez texmîn dikim ku '''afrîde'''  ji peyva '''afirandin'''  pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt 
:::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse:  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::P.S.  [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC)
:::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC)
::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC)
:::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC)
:::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de &quot;masiva&quot; heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye.
::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji &quot;heyîn&quot; + &quot;-ber&quot; feqat rehê kelîmeyê &quot;-he-&quot; ye ne &quot;-hey-&quot; ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna &quot;-y-&quot; bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. 
::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. 
::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî &quot;creatures&quot; e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? 
::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC)
:::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva &quot;Ajal&quot; çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin.
:::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva &quot;Ajal&quot; hatine çêkirin wekî &quot;Heywan&quot; tên guherandin; &quot;tarîx&quot; jî wekî &quot;dîrok&quot;; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC)
::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC)
:::::::::::::{{r|Avestaboy}} Min vana Wihihez re jî got feqet ew paşê gotûbêja me çêkirina kategoriyan bi navekî din berda (an jî min nedît) feqet tu dewam dikî! Min heta niha nedîtibû (an fêm nekiribû) ku peyva &quot;heywan&quot; ji pêş peyva &quot;ajal&quot; hatibû çêkirin. Bi rastî, ez ê hertim nivîsên we kontrol bikim?
:::::::::::::Herwiha, eger di nav katgoriyên din de jî problem hene, wana di de nav gotûbêja wan de binivîsin ez jî sererast dikim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:56, 11 îlon 2026 (UTC)
:::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê &quot;Beşek ji folklora kurdî: Çîrok&quot; xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de &quot;Çîrokên Aferîdeyên Neasayî&quot; ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC)
:::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>3li93cpu69czs0qmpzgt5thrzjvswf6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kovara Metin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329833</id>
    <revision>
      <id>2093709</id>
      <parentid>2093583</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nhelxelilkemal</username>
        <id>180351</id>
      </contributor>
      <comment>[[Wêne:Kovara-maten-logo.jpg|thumb|Lêgoya Kovara Metîn]] '''Kovara Metîn''' kovaraka mehane ya giştî, rewşenbîrî, wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (kurmanciya jorîn) li bajarê Duhokê li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Ev kovar ji aliyê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê ve tê derxistin.  == Dîrok û Armanc == Kovara Metîn kovar e ku li devera Behdînan tê weşandin. Kovar bala xwe dide lêkolînên wêjeyî, dîrokî û felsefî, her wiha dîdar û hevpeyvînan li gel nivîskar û rewşenbîran belav dik</comment>
      <origin>2093709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2162" sha1="mnb4v7lcnv58lqeie3rx4i4cptcosmm" xml:space="preserve">[[Wêne:Kovara-maten-logo.jpg|thumb|Lêgoya Kovara Metîn]]
'''Kovara Metîn''' kovaraka mehane ya giştî, rewşenbîrî, wêjeyî û civakî ye ku bi zimanê kurdî (kurmanciya jorîn) li bajarê Duhokê li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Ev kovar ji aliyê Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê ve tê derxistin.

== Dîrok û Armanc ==
Kovara Metîn kovar e ku li devera Behdînan tê weşandin. Kovar bala xwe dide lêkolînên wêjeyî, dîrokî û felsefî, her wiha dîdar û hevpeyvînan li gel nivîskar û rewşenbîran belav dike.

Metîn platformek e bo nivîskar, lêkolîner û helbestvanên kurd ku berhem û vekolînên xwe tê de belav bikin.

== Stafê Kovarê ==
Stafê kargêrî û desteya nivîsînê ya Kovara Metîn ji van kesaniyan pêk tê:

* '''Sernvîser:''' Şemal Akreyî
* '''Skrîtêrê Nivîsînê:''' Ismaîl Badî
* '''Desteya Nivîsînê:''' Hzrvan Ebdullah, Mesûd Xalid Gulî, Hûşeng Tacir, Welat Tewfîq, Solîn Lewend Yusif
* '''Sûşial Medya û IT:''' Nhêl Xelîl
* '''Dişêwner û Malper:''' Nasir Mînberî

== Mijar û Beşên Kovarê ==
Beşên sereke yên ku di her hejmareke Kovara Metîn de cîh digirin ev in:

* '''Sergotar:''' Gotara destpêkê ya edîtorî.
* '''Gotar û Lêkolîn:''' Vekolînên wêjeyî, zimanvanî, felsefî û civakî.
* '''Dîdara Metîn:''' Dîdar û hevpeyvînên taybet li gel rewşenbîr û nivîskaran.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://radioduhok.com/%D8%B3%DA%A9%D8%B1%D8%AA%DB%8E%D8%B1%DB%8E-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%86%DA%A4%DB%8E%D8%B3%DB%8E-%DA%AF%D9%88%DA%A4%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%95%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8E/ |sernav=Hevpeyvînên Kovara Metîn |malper=Radio Duhok |roja-gihiştinê=2026-09-08}}&lt;/ref&gt;
* '''Kurt û Kurmanc:''' Pênasîn û kurteya pirtûk û berhemên nû.
* '''Dostên Kurdan:''' Werger û nivîsên ser kesayetiyên cîhanî yên piştgirên gelê kurd.

== Girêdanên Derve ==

* [https://govarametin.com/ Malpera Fermî ya Kovara Metîn]
* [https://navendaxani.com/%da%af%d9%88%da%a4%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%d9%85%d9%87%d8%tb%d9%86/ Rûpela Kovara Metîn li ser Navenda Xanî]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>mnb4v7lcnv58lqeie3rx4i4cptcosmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mename</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329868</id>
    <revision>
      <id>2093814</id>
      <parentid>2093431</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Manama]] weke [[Mename]] guhart</comment>
      <origin>2093431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2769" sha1="kxgzsv099jpajkhqq5cwoq03cblv6dp" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}

'''Manama''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: المنامة, ''el-Menâme'') paytext û bajarê herî mezin yê [[Behreyn|Behreynê]] ye. Li gorî texmînên sala 2025an, nifûsa wê nêzîkî 743.066 kesan e. Manama di dirêjahiya dîrokê de yek ji navendên girîng ên bazirganiyê li [[Kendava Farsê]] bûye û îro jî xwedî nifûsek pirreng e. Piştî demên ku bajar û welat di bin desthilatdariya [[Portûgal|portûgaliyan]] û [[Faris (Gelê Îranê)|farisan]] de mabûn, û her weha piştî dagirkirineke kurt a ji aliyê malbata desthilatdar a [[Erebistana Siûdî|siûdiyan]] ve û dagirkirineke dirêjtir ji aliyê [[Oman|Omanê]] ve, Behreynê di sala 1971ê de, piştî demeke dirêj a serweriya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]], serxwebûna xwe bidest xist.

Manama xwedî dîrokeke çend sedsalan e. Navê wê cara yekem di nivîsên [[Îslam|Îslamî]] de di sedsala 14an de hatiye qeyd kirin. Manama heta destpêka sedsala 16an bajarokek bazirganî ya biçûk bû, heya ku ket bin desthilatdariya Portûgaliyan. Di sala 1602an de, [[Dewleta Sefewiyan|Sefewiyan]] Portugaliyan ji herêmê derxistin û Manama bû navendeke herêmî ya bazirganî û taybetî bazirganiya lûlûyan. Di dawiya sedsala 19an de, bajar bi saya bazirganiyê gelek mezin û geş bû. Di sala 1971an de, dema ku Behreyn ji bin desthilatdariya Brîtanyayê derket û serxwebûna xwe bi dest xist, Manama bi fermî hate wekî paytexta welatê Behreynê hate ragihandin. Ji wê demê pê ve Manama pêşveçûna xwe berdewam kir û bû yek ji navendên girîng ên aborî yên herêma Kendava Farsê.

Manama li peravên bakurrojhilatê [[Girava Behreynê]], li ser kenara Kendava Farsê hatiye avakirin. Bajar li herêmeke nizm hatiye damezrandin. Di çend dehsalên dawî de, bi sedema pêşketina bilez a bajarî û aborî, bi rêya vegerandina axê ji deryayê peravên wê berfirehtir bûne û qada bajar mezin bûye. Cihê peravî yê Manamayê di dirêjahiya dîrokê de roleke girîng lîstiye û ew kiriye yek ji bender û navendên sereke yên bazirganiyê li herêma Kendavê. Manama xwedî avhewayeke [[Beyaban|beyabanî]] ye. Havînên wê gelek germ û hişk in û rêjeya barana salane pir kêm e. Pêşketina bajarî li ser peravan berdewam kiriye. Binesaziyên nûjen, navendên darayî, herêmên niştecihbûnê û avahiyên modern ji navenda bajarê ber bi herêmên beyabanê yên derdorê ve belav bûne. Her weha, hin beşên pêşketinê li ser giravên destçêkirî yên li [[Derya|deryayê]] hatine avakirin.

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên dervê ==
{{Commons-biçûk}}

{{Lîsteya paytextên Asyayê}}

[[Kategorî:Paytextên Asyayê]]</text>
      <sha1>kxgzsv099jpajkhqq5cwoq03cblv6dp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093816</id>
      <parentid>2093814</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2769" sha1="fw9f98r365douoyoeg8fe2s5xgyss2d" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}

'''Mename''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: المنامة, ''al-Manama'') paytext û bajarê herî mezin yê [[Behreyn|Behreynê]] ye. Li gorî texmînên sala 2025an, nifûsa wê nêzîkî 743.066 kesan e. Mename di dirêjahiya dîrokê de yek ji navendên girîng ên bazirganiyê li [[Kendava Farsê]] bûye û îro jî xwedî nifûsek pirreng e. Piştî demên ku bajar û welat di bin desthilatdariya [[Portûgal|portûgaliyan]] û [[Faris (Gelê Îranê)|farisan]] de mabûn, û her weha piştî dagirkirineke kurt a ji aliyê malbata desthilatdar a [[Erebistana Siûdî|siûdiyan]] ve û dagirkirineke dirêjtir ji aliyê [[Oman|Omanê]] ve, Behreynê di sala 1971ê de, piştî demeke dirêj a serweriya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]], serxwebûna xwe bi dest xist.

Mename xwedî dîrokeke çend sedsalan e. Navê wê cara yekem di nivîsên [[Îslam|Îslamî]] de di sedsala 14an de hatiye qeyd kirin. Mename heta destpêka sedsala 16an bajarokek bazirganî ya biçûk bû, heya ku ket bin desthilatdariya Portûgaliyan. Di sala 1602an de, [[Dewleta Sefewiyan|Sefewiyan]] Portugaliyan ji herêmê derxistin û Mename bû navendeke herêmî ya bazirganî û taybetî bazirganiya lûlûyan. Di dawiya sedsala 19an de, bajar bi saya bazirganiyê gelek mezin û geş bû. Di sala 1971an de, dema ku Behreyn ji bin desthilatdariya Brîtanyayê derket û serxwebûna xwe bi dest xist, Mename bi fermî hate wekî paytexta welatê Behreynê hate ragihandin. Ji wê demê pê ve Mename pêşveçûna xwe berdewam kir û bû yek ji navendên girîng ên aborî yên herêma Kendava Farsê.

Mename li peravên bakurrojhilatê [[Girava Behreynê]], li ser kenara Kendava Farsê hatiye avakirin. Bajar li herêmeke nizm hatiye damezrandin. Di çend dehsalên dawî de, bi sedema pêşketina bilez a bajarî û aborî, bi rêya vegerandina axê ji deryayê peravên wê berfirehtir bûne û qada bajar mezin bûye. Cihê peravî yê Menameyê di dirêjahiya dîrokê de roleke girîng lîstiye û ew kiriye yek ji bender û navendên sereke yên bazirganiyê li herêma Kendavê. Mename xwedî avhewayeke [[Beyaban|beyabanî]] ye. Havînên wê gelek germ û hişk in û rêjeya barana salane pir kêm e. Pêşketina bajarî li ser peravan berdewam kiriye. Binesaziyên nûjen, navendên darayî, herêmên niştecihbûnê û avahiyên modern ji navenda bajarê ber bi herêmên beyabanê yên derdorê ve belav bûne. Her weha, hin beşên pêşketinê li ser giravên destçêkirî yên li [[Derya|deryayê]] hatine avakirin.

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên dervê ==
{{Commons-biçûk}}

{{Lîsteya paytextên Asyayê}}

[[Kategorî:Paytextên Asyayê]]</text>
      <sha1>fw9f98r365douoyoeg8fe2s5xgyss2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Heleb (parêzgeh)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>329894</id>
    <revision>
      <id>2093705</id>
      <timestamp>2026-09-10T12:48:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heleb (parêzgeh) an Parêzgeha Helebê? */ beşeke nû</comment>
      <origin>2093705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="701" sha1="3luhnna447q6aeds5zp73vpq11abppo" xml:space="preserve">== Heleb (parêzgeh) an Parêzgeha Helebê? ==

Rêz û Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], ez nema dizanim ez çi bikim.

Li gor ez li ser Wîkîpêdiyayên din dibînim kesek nema forma '''&quot;(parêzgeh)&quot;''' bi kar tîne. Li Wîkîpêdiya kurdî min herdû form dîtine. Ez dixwazim gotarekê ji hemû parêzgehên dewletên têkildarî Kurdan çêbikim, Gelo ez çi bikim? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 12:48, 10 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>3luhnna447q6aeds5zp73vpq11abppo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093706</id>
      <parentid>2093705</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heleb (parêzgeh) an Parêzgeha Helebê? */ Bersiv</comment>
      <origin>2093706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1059" sha1="kpnu6wqjlf5qo0r9x7rihlzmnovwgyk" xml:space="preserve">== Heleb (parêzgeh) an Parêzgeha Helebê? ==

Rêz û Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], ez nema dizanim ez çi bikim.

Li gor ez li ser Wîkîpêdiyayên din dibînim kesek nema forma '''&quot;(parêzgeh)&quot;''' bi kar tîne. Li Wîkîpêdiya kurdî min herdû form dîtine. Ez dixwazim gotarekê ji hemû parêzgehên dewletên têkildarî Kurdan çêbikim, Gelo ez çi bikim? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 12:48, 10 îlon 2026 (UTC)

:Silav, Navê fermî çi ye? Herwiha, bi min her kes li ser en.wikipediyayê kopî kirine, bnr. [[:de:Diyarbakır (Provinz)]] an [[:fr:Diyarbakır (province)]], li vira jî bi parentezan nivîsandine. Erê, standard hewce ye: bê parentez an bi parantez... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 13:01, 10 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>kpnu6wqjlf5qo0r9x7rihlzmnovwgyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093707</id>
      <parentid>2093706</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Heleb (parêzgeh) an Parêzgeha Helebê? */</comment>
      <origin>2093707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1059" sha1="0upuswwx5jj9qrp3t3vf926uaye3gd1" xml:space="preserve">== Heleb (parêzgeh) an Parêzgeha Helebê? ==

Rêz û Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], ez nema dizanim ez çi bikim.

Li gor ez li ser Wîkîpêdiyayên din dibînim kesek nema forma '''&quot;(parêzgeh)&quot;''' bi kar tîne. Li Wîkîpêdiya kurdî min herdû form dîtine. Ez dixwazim gotarekê ji hemû parêzgehên dewletên têkildarî Kurdan çêbikim, Gelo ez çi bikim? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 12:48, 10 îlon 2026 (UTC)

:Silav, Navê fermî çi ye? Herwiha, bi min her kes li ser en.wikipediyayê kopî kirine, bnr. [[:de:Diyarbakır (Provinz)]] an [[:fr:Diyarbakır (province)]], li vira jî bi parentezan nivîsandine. Erê, standard hewce ye: bê parentez an bi parentez... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 13:01, 10 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0upuswwx5jj9qrp3t3vf926uaye3gd1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093708</id>
      <parentid>2093707</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Heleb (parêzgeh) an Parêzgeha Helebê? */</comment>
      <origin>2093708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1065" sha1="lxkcuiz601e293d99i4t26v8f0uxvns" xml:space="preserve">== Heleb (parêzgeh) an Parêzgeha Helebê? ==

Rêz û Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], ez nema dizanim ez çi bikim.

Li gor ez li ser Wîkîpêdiyayên din dibînim kesek nema forma '''&quot;(parêzgeh)&quot;''' bi kar tîne. Li Wîkîpêdiya kurdî min herdû form dîtine. Ez dixwazim gotarekê ji hemû parêzgehên dewletên têkildarî Kurdan çêbikim, Gelo ez çi bikim? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 12:48, 10 îlon 2026 (UTC)

:Silav, Navê fermî çi ye? Herwiha, bi min wîkiyên din li ser en.wikipediyayê kopî kirine, bnr. [[:de:Diyarbakır (Provinz)]] an [[:fr:Diyarbakır (province)]], li vira jî bi parentezan nivîsandine. Erê, standard hewce ye: bê parentez an bi parentez... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 13:01, 10 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>lxkcuiz601e293d99i4t26v8f0uxvns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Ajalên li cîhana îslamî ya serdema navîn</title>
    <ns>15</ns>
    <id>329895</id>
    <revision>
      <id>2093725</id>
      <timestamp>2026-09-10T19:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{r|Ghybu|Avestaboy}} [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_kategoriy%C3%AA:Pirt%C3%BBk%C3%AAn_li_ser_mas%C3%AEbay%C3%AAn_efsaney%C3%AE#c-Wikihez-20260906101900-Jorkategor%C3%AE] Uhû uhû uhû (însan bi kurmancî çito dikuxe?) --~~~~&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2093725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="349" sha1="r23dez3oii3r3e30jak3rlqamqgukmz" xml:space="preserve">{{r|Ghybu|Avestaboy}} [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_kategoriy%C3%AA:Pirt%C3%BBk%C3%AAn_li_ser_mas%C3%AEbay%C3%AAn_efsaney%C3%AE#c-Wikihez-20260906101900-Jorkategor%C3%AE] Uhû uhû uhû (însan bi kurmancî çito dikuxe?) --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:54, 10 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>r23dez3oii3r3e30jak3rlqamqgukmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Hîwa xurasan</title>
    <ns>3</ns>
    <id>329896</id>
    <revision>
      <id>2093738</id>
      <timestamp>2026-09-11T02:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>Bi xêr hatî</comment>
      <origin>2093738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="4026lgshz1im591d993k7hhi7cnmnor" xml:space="preserve">{{Xêrhatin}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 02:04, 11 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>4026lgshz1im591d993k7hhi7cnmnor</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093740</id>
      <parentid>2093738</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T02:18:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143" sha1="ana7oljwofjy9nqj76h37is7zcut6fi" xml:space="preserve">== Bi xêr hatî! ==
{{Xêrhatin|beş=na}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 02:04, 11 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ana7oljwofjy9nqj76h37is7zcut6fi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lisa del Giocondo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329897</id>
    <revision>
      <id>2093778</id>
      <timestamp>2026-09-11T07:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Lîza del Cokondo''' (bi bilêvkirina [[Zimanê îtalî|îtalî]]: [ˈliːza del dʒoˈkondo]; bi navê '''Lisa Camilla di Antonmaria Gherardini''' hatiye dinyayê [ɡerarˈdiːni]; jdb 15ê hezîrana 1479ê – mirin 14ê tîrmeha 1542an) jinikeke esîlzade ya îtalî û endameke [[malbata Gherardini]] ya [[Firenze]] û [[Toskana]] bû. Navê tabloya [[Mona Lîza]] li wê hatiye kirin. Mêrê wê fermana xêzkirina vê portreyê dabû û portre ji aliyê Leon...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2093778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2367" sha1="6wkg11gq9jb5okiix6r2hltas4bu8s8" xml:space="preserve">'''Lîza del Cokondo''' (bi bilêvkirina [[Zimanê îtalî|îtalî]]: [ˈliːza del dʒoˈkondo]; bi navê '''Lisa Camilla di Antonmaria Gherardini''' hatiye dinyayê [ɡerarˈdiːni]; jdb 15ê hezîrana 1479ê – mirin 14ê tîrmeha 1542an) jinikeke esîlzade ya îtalî û endameke [[malbata Gherardini]] ya [[Firenze]] û [[Toskana]] bû. Navê tabloya [[Mona Lîza]] li wê hatiye kirin. Mêrê wê fermana xêzkirina vê portreyê dabû û portre ji aliyê [[Leonardo da Vinci]] ve di serdema [[Ronesans|Ronesansa]] [[Îtalya|Italiayê]] de hatiye xêzkirin.

Di derbarê jiyana Lîza de zêde agahî tine ne. Ew li Firenzeyê hat dinyayê. Di ciwaniya xwe de bi bazirganekî qumaş û hevrîşimê ku paşê bû berpirsyarekî herêmî re zewicî bû. Lîza şeş zarok anîn dinyayê û li got tiştê ku tê zanîn, jiyanek aram û asayî derbas kir. Ew piştî mirina mêrê xwe ku bi gelek salan jê mezintir bû, zindî ma.

Di sedsalên ku piştî mirina Lîza del Cokondo de hatin, tabloya Mona Lîza bû tabloya herî navdar a cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Riding |pêşnav=Alan |tarîx=2005-04-06 |sernav=In Louvre, New Room With View of 'Mona Lisa' |url=https://www.nytimes.com/2005/04/06/arts/design/in-louvre-new-room-with-view-of-mona-lisa.html |roja-gihiştinê=2026-09-11 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Heta ku bi nav û dengê xwe ev tablo jina ku di wê de hatibû xêzkirin derbas kir. Ji ber bala zanayên hunerê û hezkiriyên hunerê, ew tablo bû yek ji berhemên herî naskirî û herî biqîmet ên cîhanê. Di sala 2005an de, lêkolînên dîrokî bi awayekî qewî piştrast kirin ku Lîza del Cokondo li dor sala 1503an bû modela portre ya Leonardo da Vinci.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=The New York |tarîx=2008-01-16 |sernav=Mona Really Was a Lisa |url=https://www.nytimes.com/2008/01/16/arts/16arts-MONAREALLYWA_BRF.html |roja-gihiştinê=2026-09-11 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Bi vî awayî, baweriya ji mêj ve ku ew modela Mona Lîza ye, xurttir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ub.uni-heidelberg.de/Englisch/news/monalisa.html |sernav=Mona Lisa – Heidelberg discovery confirms identity |malper=www.ub.uni-heidelberg.de |roja-gihiştinê=2026-09-11 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[it:Lisa Gherardini]]</text>
      <sha1>6wkg11gq9jb5okiix6r2hltas4bu8s8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093782</id>
      <parentid>2093778</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2400" sha1="ijvwefm3jcq3nk8iptnqwivzclyiix1" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}

'''Lîza del Cokondo''' (bi bilêvkirina [[Zimanê îtalî|îtalî]]: [ˈliːza del dʒoˈkondo]; bi navê '''Lisa Camilla di Antonmaria Gherardini''' hatiye dinyayê [ɡerarˈdiːni]; jdb 15ê hezîrana 1479ê – mirin 14ê tîrmeha 1542an) jinikeke esîlzade ya îtalî û endameke [[malbata Gherardini]] ya [[Firenze]] û [[Toskana]] bû. Navê tabloya [[Mona Lîza]] li wê hatiye kirin. Mêrê wê fermana xêzkirina vê portreyê dabû û portre ji aliyê [[Leonardo da Vinci]] ve di serdema [[Ronesans|Ronesansa]] [[Îtalya|Italiayê]] de hatiye xêzkirin.

Di derbarê jiyana Lîza de zêde agahî tine ne. Ew li Firenzeyê hat dinyayê. Di ciwaniya xwe de bi bazirganekî qumaş û hevrîşimê ku paşê bû berpirsyarekî herêmî re zewicî bû. Lîza şeş zarok anîn dinyayê û li got tiştê ku tê zanîn, jiyanek aram û asayî derbas kir. Ew piştî mirina mêrê xwe ku bi gelek salan jê mezintir bû, zindî ma.

Di sedsalên ku piştî mirina Lîza del Cokondo de hatin, tabloya Mona Lîza bû tabloya herî navdar a cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Riding |pêşnav=Alan |tarîx=2005-04-06 |sernav=In Louvre, New Room With View of 'Mona Lisa' |url=https://www.nytimes.com/2005/04/06/arts/design/in-louvre-new-room-with-view-of-mona-lisa.html |roja-gihiştinê=2026-09-11 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Heta ku bi nav û dengê xwe ev tablo jina ku di wê de hatibû xêzkirin derbas kir. Ji ber bala zanayên hunerê û hezkiriyên hunerê, ew tablo bû yek ji berhemên herî naskirî û herî biqîmet ên cîhanê. Di sala 2005an de, lêkolînên dîrokî bi awayekî qewî piştrast kirin ku Lîza del Cokondo li dor sala 1503an bû modela portre ya Leonardo da Vinci.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=The New York |tarîx=2008-01-16 |sernav=Mona Really Was a Lisa |url=https://www.nytimes.com/2008/01/16/arts/16arts-MONAREALLYWA_BRF.html |roja-gihiştinê=2026-09-11 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Bi vî awayî, baweriya ji mêj ve ku ew modela Mona Lîza ye, xurttir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ub.uni-heidelberg.de/Englisch/news/monalisa.html |sernav=Mona Lisa – Heidelberg discovery confirms identity |malper=www.ub.uni-heidelberg.de |roja-gihiştinê=2026-09-11 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[it:Lisa Gherardini]]</text>
      <sha1>ijvwefm3jcq3nk8iptnqwivzclyiix1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093783</id>
      <parentid>2093782</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Lisa del Giocondo ne kurd bû, îtalî bû, ji bo vê yekê navê wê bi îtalî tê nivîsandin</comment>
      <origin>2093783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2364" sha1="4odg077l36qc94y4pdh4fh5atf06ve6" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}

'''Lisa del Giocondo''' ({{IPA-it|ˈliːza del dʒoˈkondo}}; bi navê '''Lisa Camilla di Antonmaria Gherardini''' hatiye dinyayê [ɡerarˈdiːni]; jdb 15ê hezîrana 1479ê – mirin 14ê tîrmeha 1542an) jinikeke esîlzade ya îtalî û endameke [[malbata Gherardini]] ya [[Firenze]] û [[Toskana]] bû. Navê tabloya [[Mona Lîza]] li wê hatiye kirin. Mêrê wê fermana xêzkirina vê portreyê dabû û portre ji aliyê [[Leonardo da Vinci]] ve di serdema [[Ronesans|Ronesansa]] [[Îtalya|Italiayê]] de hatiye xêzkirin.

Di derbarê jiyana Lîza de zêde agahî tine ne. Ew li Firenzeyê hat dinyayê. Di ciwaniya xwe de bi bazirganekî qumaş û hevrîşimê ku paşê bû berpirsyarekî herêmî re zewicî bû. Lîza şeş zarok anîn dinyayê û li got tiştê ku tê zanîn, jiyanek aram û asayî derbas kir. Ew piştî mirina mêrê xwe ku bi gelek salan jê mezintir bû, zindî ma.

Di sedsalên ku piştî mirina Lisa del Giocondo de hatin, tabloya Mona Lîza bû tabloya herî navdar a cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Riding |pêşnav=Alan |tarîx=2005-04-06 |sernav=In Louvre, New Room With View of 'Mona Lisa' |url=https://www.nytimes.com/2005/04/06/arts/design/in-louvre-new-room-with-view-of-mona-lisa.html |roja-gihiştinê=2026-09-11 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Heta ku bi nav û dengê xwe ev tablo jina ku di wê de hatibû xêzkirin derbas kir. Ji ber bala zanayên hunerê û hezkiriyên hunerê, ew tablo bû yek ji berhemên herî naskirî û herî biqîmet ên cîhanê. Di sala 2005an de, lêkolînên dîrokî bi awayekî qewî piştrast kirin ku Lîza del Cokondo li dor sala 1503an bû modela portre ya Leonardo da Vinci.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=The New York |tarîx=2008-01-16 |sernav=Mona Really Was a Lisa |url=https://www.nytimes.com/2008/01/16/arts/16arts-MONAREALLYWA_BRF.html |roja-gihiştinê=2026-09-11 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Bi vî awayî, baweriya ji mêj ve ku ew modela Mona Lîza ye, xurttir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ub.uni-heidelberg.de/Englisch/news/monalisa.html |sernav=Mona Lisa – Heidelberg discovery confirms identity |malper=www.ub.uni-heidelberg.de |roja-gihiştinê=2026-09-11 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[it:Lisa Gherardini]]</text>
      <sha1>4odg077l36qc94y4pdh4fh5atf06ve6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093784</id>
      <parentid>2093783</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Lîza del Cokondo]] weke [[Lisa del Giocondo]] guhart</comment>
      <origin>2093783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2364" sha1="4odg077l36qc94y4pdh4fh5atf06ve6" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}

'''Lisa del Giocondo''' ({{IPA-it|ˈliːza del dʒoˈkondo}}; bi navê '''Lisa Camilla di Antonmaria Gherardini''' hatiye dinyayê [ɡerarˈdiːni]; jdb 15ê hezîrana 1479ê – mirin 14ê tîrmeha 1542an) jinikeke esîlzade ya îtalî û endameke [[malbata Gherardini]] ya [[Firenze]] û [[Toskana]] bû. Navê tabloya [[Mona Lîza]] li wê hatiye kirin. Mêrê wê fermana xêzkirina vê portreyê dabû û portre ji aliyê [[Leonardo da Vinci]] ve di serdema [[Ronesans|Ronesansa]] [[Îtalya|Italiayê]] de hatiye xêzkirin.

Di derbarê jiyana Lîza de zêde agahî tine ne. Ew li Firenzeyê hat dinyayê. Di ciwaniya xwe de bi bazirganekî qumaş û hevrîşimê ku paşê bû berpirsyarekî herêmî re zewicî bû. Lîza şeş zarok anîn dinyayê û li got tiştê ku tê zanîn, jiyanek aram û asayî derbas kir. Ew piştî mirina mêrê xwe ku bi gelek salan jê mezintir bû, zindî ma.

Di sedsalên ku piştî mirina Lisa del Giocondo de hatin, tabloya Mona Lîza bû tabloya herî navdar a cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Riding |pêşnav=Alan |tarîx=2005-04-06 |sernav=In Louvre, New Room With View of 'Mona Lisa' |url=https://www.nytimes.com/2005/04/06/arts/design/in-louvre-new-room-with-view-of-mona-lisa.html |roja-gihiştinê=2026-09-11 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Heta ku bi nav û dengê xwe ev tablo jina ku di wê de hatibû xêzkirin derbas kir. Ji ber bala zanayên hunerê û hezkiriyên hunerê, ew tablo bû yek ji berhemên herî naskirî û herî biqîmet ên cîhanê. Di sala 2005an de, lêkolînên dîrokî bi awayekî qewî piştrast kirin ku Lîza del Cokondo li dor sala 1503an bû modela portre ya Leonardo da Vinci.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=The New York |tarîx=2008-01-16 |sernav=Mona Really Was a Lisa |url=https://www.nytimes.com/2008/01/16/arts/16arts-MONAREALLYWA_BRF.html |roja-gihiştinê=2026-09-11 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Bi vî awayî, baweriya ji mêj ve ku ew modela Mona Lîza ye, xurttir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ub.uni-heidelberg.de/Englisch/news/monalisa.html |sernav=Mona Lisa – Heidelberg discovery confirms identity |malper=www.ub.uni-heidelberg.de |roja-gihiştinê=2026-09-11 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[it:Lisa Gherardini]]</text>
      <sha1>4odg077l36qc94y4pdh4fh5atf06ve6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093786</id>
      <parentid>2093784</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:10:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2093786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2374" sha1="ok7tv4qjbe2c8iiqvcu1ypydqhr8uro" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}

'''Lisa del Giocondo''' ({{IPA-it|ˈliːza del dʒoˈkondo}}; bi navê '''Lisa Camilla di Antonmaria Gherardini''' hatiye dinyayê [ɡerarˈdiːni]; jdb 15ê hezîrana 1479ê – mirin 14ê tîrmeha 1542an) jinikeke esîlzade ya îtalî û endameke [[malbata Gherardini]] ya [[Firenze]] û [[Toskana]] bû. Navê tabloya ''[[Mona Lîza]]'' li wê hatiye kirin. Mêrê wê fermana xêzkirina vê portreyê dabû û portre ji aliyê [[Leonardo da Vinci]] ve di serdema [[Ronesans|Ronesansa]] [[Îtalya|Italiayê]] de hatiye xêzkirin.

Di derbarê jiyana Lisa de zêde agahî tine ne. Ew li Firenzeyê hat dinyayê. Di ciwaniya xwe de bi bazirganekî qumaş û hevrîşimê ku paşê bû berpirsyarekî herêmî re zewicî bû. Lisa şeş zarok anîn dinyayê û li got tiştê ku tê zanîn, jiyanek aram û asayî derbas kir. Ew piştî mirina mêrê xwe ku bi gelek salan jê mezintir bû, zindî ma.

Di sedsalên ku piştî mirina Lisa del Giocondo de hatin, tabloya ''Mona Lîza'' bû tabloya herî navdar a cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Riding |pêşnav=Alan |tarîx=2005-04-06 |sernav=In Louvre, New Room With View of 'Mona Lisa' |url=https://www.nytimes.com/2005/04/06/arts/design/in-louvre-new-room-with-view-of-mona-lisa.html |roja-gihiştinê=2026-09-11 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Heta ku bi nav û dengê xwe ev tablo jina ku di wê de hatibû xêzkirin derbas kir. Ji ber bala zanayên hunerê û hezkiriyên hunerê, ew tablo bû yek ji berhemên herî naskirî û herî biqîmet ên cîhanê. Di sala 2005an de, lêkolînên dîrokî bi awayekî qewî piştrast kirin ku Lisa del Giocondo li dor sala 1503an bû modela portre ya Leonardo da Vinci.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=The New York |tarîx=2008-01-16 |sernav=Mona Really Was a Lisa |url=https://www.nytimes.com/2008/01/16/arts/16arts-MONAREALLYWA_BRF.html |roja-gihiştinê=2026-09-11 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Bi vî awayî, baweriya ji mêj ve ku ew modela ''Mona Lîza'' ye, xurttir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ub.uni-heidelberg.de/Englisch/news/monalisa.html |sernav=Mona Lisa – Heidelberg discovery confirms identity |malper=www.ub.uni-heidelberg.de |roja-gihiştinê=2026-09-11 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[it:Lisa Gherardini]]</text>
      <sha1>ok7tv4qjbe2c8iiqvcu1ypydqhr8uro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîza del Cokondo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329898</id>
    <redirect title="Lisa del Giocondo" />
    <revision>
      <id>2093785</id>
      <timestamp>2026-09-11T09:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Lîza del Cokondo]] weke [[Lisa del Giocondo]] guhart</comment>
      <origin>2093785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="621snk2ofkhroilcwnskk25vr7i8aqh" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Lisa del Giocondo]]</text>
      <sha1>621snk2ofkhroilcwnskk25vr7i8aqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mona Lisa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329899</id>
    <revision>
      <id>2093788</id>
      <timestamp>2026-09-11T09:21:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Mona Lîza]] weke [[Mona Lîsa]] guhart</comment>
      <origin>2093788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="5oof09n6yewkzc97qds42t9374jcmig" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Mona Lîsa]]</text>
      <sha1>5oof09n6yewkzc97qds42t9374jcmig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093791</id>
      <parentid>2093788</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemî navê [[Mona Lîza]] guhart û kir [[Mona Lisa]]</comment>
      <origin>2093788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="5oof09n6yewkzc97qds42t9374jcmig" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Mona Lîsa]]</text>
      <sha1>5oof09n6yewkzc97qds42t9374jcmig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093795</id>
      <parentid>2093791</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2093795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="631" sha1="2cphwyru1otpl68sombudwoxvt8a6ks" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdanka giştî
}}
'''''Mona Lîza''''' ({{Bi-it|La Gioconda}}, {{Bi-fr|La Joconde}}), tabloya hunermendê Îtalyanî ê [[Ronesans]]ê [[Leonardo da Vinci]] ye.

Jina di tabloyê de bi kena xwe ya nepenî navdar bûye. Leonardo di sala 1503an de dest bi çêkirina ''Mona Lîza'' kir û di sê çar salan de xilas kir. Ev tablo vêga li [[Muzeya Louvre]] ya [[Parîs]]ê tê pêşandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Berhemên hunerê yên xirabkirî]]
[[Kategorî:Portre]]
[[Kategorî:Ronesans]]
[[Kategorî:Tablo]]</text>
      <sha1>2cphwyru1otpl68sombudwoxvt8a6ks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Mona Lisa</title>
    <ns>1</ns>
    <id>329900</id>
    <redirect title="Gotûbêj:Mona Lîsa" />
    <revision>
      <id>2093790</id>
      <timestamp>2026-09-11T09:21:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Mona Lîza]] weke [[Gotûbêj:Mona Lîsa]] guhart</comment>
      <origin>2093790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="2sg8cl6wxbr8o88dk4wabwip5y0n3o7" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Mona Lîsa]]</text>
      <sha1>2sg8cl6wxbr8o88dk4wabwip5y0n3o7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093793</id>
      <parentid>2093790</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Mona Lîza]] weke [[Gotûbêj:Mona Lisa]] guhart</comment>
      <origin>2093790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="2sg8cl6wxbr8o88dk4wabwip5y0n3o7" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Mona Lîsa]]</text>
      <sha1>2sg8cl6wxbr8o88dk4wabwip5y0n3o7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mona Lîza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329901</id>
    <redirect title="Mona Lisa" />
    <revision>
      <id>2093792</id>
      <timestamp>2026-09-11T09:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemî navê [[Mona Lîza]] guhart û kir [[Mona Lisa]]</comment>
      <origin>2093792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="oaen7wokrizb21yv3fmcr29nwp03z6i" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Mona Lisa]]</text>
      <sha1>oaen7wokrizb21yv3fmcr29nwp03z6i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Mona Lîza</title>
    <ns>1</ns>
    <id>329902</id>
    <redirect title="Gotûbêj:Mona Lisa" />
    <revision>
      <id>2093794</id>
      <timestamp>2026-09-11T09:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Mona Lîza]] weke [[Gotûbêj:Mona Lisa]] guhart</comment>
      <origin>2093794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="a14h37t6eguy161l1ezk26alc3dhxt1" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Mona Lisa]]</text>
      <sha1>a14h37t6eguy161l1ezk26alc3dhxt1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329903</id>
    <redirect title="Mename" />
    <revision>
      <id>2093815</id>
      <timestamp>2026-09-11T11:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Manama]] weke [[Mename]] guhart</comment>
      <origin>2093815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="8ccowyxqkgh0xlq8tqtg5vmplzjrzkx" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Mename]]</text>
      <sha1>8ccowyxqkgh0xlq8tqtg5vmplzjrzkx</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>