Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 4382 2093913 1931533 2026-09-11T18:17:43Z Avestaboy 34898 2093913 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} [[Wêne:Brockhaus Lexikon.jpg|thumb|Zanistnameya Brockhaus Lexikon]] '''Ensîklopedî''', ji zimanê yewnanî ''enkyklios paideia'', ango ''daîreya perwerdehiyê'', yan jî '''zanistname''' hewla berhevkirina hemû zanîna ser mijarekê an hemû zanîna cîhanê ye. == Dîrok == Di dîrokê de gelek zanistname hatin nivîsandin. Zanistnameyên bi nav û deng ji aliyê [[Arîstotelês]], [[Îbn Sîna]], [[Francis Bacon]] (Dara Zanîna), [[Jean Baptiste le Rond d’Alembert]] û [[Denis Diderot]] (Encylopédie) hatin weşandin. Îro Zanistname ên [[Encyclopædia Britannica]], [[Encarta]], [[Brockhaus]] û [[Wîkîpediya]] ensîklopediyên girîng in. == Zanistnameyên kurdî == [[Wîkîpediyaya kurdî|Wîkîpediya kurdî]] zanistnameya yekem a bi [[zimanê kurdî]] ye, derve vê [[Ansîklopediya Zarokan]] jî heye. Li Bêrûtê di sala 2009'an de zanistnameyeke kurdî bi 10 berg û 18 beş hate amadekirin. Serokê Komîsyona Bilind a Amadekirina Ansîklopediya Kurdî [[Ebdullah Elyawayî]] bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Berhemên li ser dîrokê]] [[Kategorî:Ensîklopedî| ]] lhd6v86plyiymue1kiww6r92reh87pg 0 4946 2093849 1835687 2026-09-11T13:01:11Z MikaelF 935 2093849 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Dara 4 2010.JPG|thumb|Dîmenek ji gundê [[Dara, Mêrdîn|Daraya]] [[Mêrdîn]]ê]] [[Wêne:Habitat sur pilotis au Bénin.jpg|thumb|Gundek dûr a Benînê]] '''Gund'''<ref>Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.</ref> (herwekî li hin deveran ''dêw'', ''dew'', ''dih'', ''dihi'', ''dihon'' jî tên bikaranîn) komeke malan ya ku li derekê li nêzî hev dijîn (û bi hev re tên birêvebirin). Gund ji [[bajar]] û [[bajarok]]an biçûktir in û hejmara kesên lê dijîn bi gelemperî nagihe hezaran. == Mijarên têkildar == * [[Welat]] * [[Navçe]] ([[Qeza (navçe)|Qeza]]) * [[Nahiye]] * [[Bajar]] * [[Gund]] * [[Mezra]] ([[gundik]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Gund| ]] 8lu8k7pjqg4wrqt5vxpnuhkior6nrfx 2093855 2093849 2026-09-11T13:10:12Z Ghybu 9854 infobox ne hewce ye 2093855 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dara 4 2010.JPG|thumb|Dîmenek ji gundê [[Dara, Mêrdîn|Daraya]] [[Mêrdîn]]ê]] [[Wêne:Habitat sur pilotis au Bénin.jpg|thumb|Gundek dûr a Benînê]] '''Gund'''<ref>Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.</ref> (herwekî li hin deveran ''dêw'', ''dew'', ''dih'', ''dihi'', ''dihon'' jî tên bikaranîn) komeke malan ya ku li derekê li nêzî hev dijîn (û bi hev re tên birêvebirin). Gund ji [[bajar]] û [[bajarok]]an biçûktir in û hejmara kesên lê dijîn bi gelemperî nagihe hezaran. == Mijarên têkildar == * [[Welat]] * [[Navçe]] ([[Qeza (navçe)|Qeza]]) * [[Nahiye]] * [[Bajar]] * [[Gund]] * [[Mezra]] ([[gundik]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Gund| ]] n4qyxjogxzhxlchmj4xnttilqosqrrl 0 4947 2093846 1848015 2026-09-11T12:59:55Z MikaelF 935 2093846 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} [[Wêne:Rugby town centre.jpg|thumb|200px|[[Rugby]], bajarokekî [[Îngiltere]]yê ye]] [[Wêne:Viljandi, Estonia (7182836211).jpg|thumb|200px|[[Viljandi]], bajarokekî [[Estonya]] ye]] '''Bajarok'''<ref>Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.</ref>, wargeheke ji gundan mezintir e ku mirov lê dijîn. Her çend pîvanên ku di navbera bajarokan de ji hev cûda bibin jî li deverên cihêreng ên cîhanê pir cûda dibin û bajarok bi gelemperî ji gundan mezintir û ji bajar û navçeyan piçûktir in. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarok| ]] [[Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî]] prhzhvgu9j48mnld3argw1omkn1bbbf 2093858 2093846 2026-09-11T13:12:45Z Ghybu 9854 thumb 2093858 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} [[Wêne:Rugby town centre.jpg|thumb|[[Rugby]], bajarokekî [[Îngiltere]]yê ye]] [[Wêne:Viljandi, Estonia (7182836211).jpg|thumb|[[Viljandi]], bajarokekî [[Estonya]] ye]] '''Bajarok'''<ref>Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.</ref>, wargeheke ji gundan mezintir e ku mirov lê dijîn. Her çend pîvanên ku di navbera bajarokan de ji hev cûda bibin jî li deverên cihêreng ên cîhanê pir cûda dibin û bajarok bi gelemperî ji gundan mezintir û ji bajar û navçeyan piçûktir in. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarok| ]] [[Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî]] j3h4gp3u4owtp5u09qiacwyomv8myls 2093859 2093858 2026-09-11T13:13:11Z Ghybu 9854 /* Çavkanî */ 2093859 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} [[Wêne:Rugby town centre.jpg|thumb|[[Rugby]], bajarokekî [[Îngiltere]]yê ye]] [[Wêne:Viljandi, Estonia (7182836211).jpg|thumb|[[Viljandi]], bajarokekî [[Estonya]] ye]] '''Bajarok'''<ref>Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.</ref>, wargeheke ji gundan mezintir e ku mirov lê dijîn. Her çend pîvanên ku di navbera bajarokan de ji hev cûda bibin jî li deverên cihêreng ên cîhanê pir cûda dibin û bajarok bi gelemperî ji gundan mezintir û ji bajar û navçeyan piçûktir in. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarok| ]] [[Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî]] a3crz5v11whjzp5wcoqf1r8ag8pkfif 0 11017 2093898 2093562 2026-09-11T16:33:35Z Penaber49 39672 2093898 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] qnnap11rpqvmq7ae7nauin82pbbphv1 2093899 2093898 2026-09-11T16:35:01Z Penaber49 39672 2093899 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] dhwfiadr19r4s2kx87euvgvwroi3qkv 2093900 2093899 2026-09-11T16:39:07Z Penaber49 39672 2093900 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 764lq9lk1wrny6d7w6jt67rve3q4h0q 2093901 2093900 2026-09-11T16:44:47Z Penaber49 39672 2093901 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 2jptscydmxoxugdu83al3r9as2ugdfe 0 12499 2093845 1829366 2026-09-11T12:58:31Z MikaelF 935 2093845 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} '''Navçe'''<ref>Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.</ref> yan jî '''qeza''', yek ji cihên fermî yên di [[desthilatdarî|desthilatdariyên]] dûgelên [[komar]]î ye. Standarteka navçeyan nîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li her welatê cureyek [[sazûmanî]] heye û [[sîstem]]a desthilatdariya her welatî jî cuda ye. Li [[Dewleta yekpare|dewletên yekpare]], bo mînak li [[Tirkiyê]] navçe piştî [[paytext]] û [[parêzgeh]]iyan cihê [[fermî]] yê sêyemîn e. Navçe bi parêzgehiyan ve girêdayîne. Herwekî [[nehiye]], [[gund]] û [[mezre]] jî heger hebe tevî [[şaredarî]]yên xwe bi navçeyê ve girêdayîne. Li Tirkiyê serokên navçeyan re qeymeqem tê gotîn. Kivşkirina navçeyan de standartek nîne. Cihê ku mafê şaredariyê lê heye, ji aliyê hikumetê ve dikare wekî navçe were hilbijartin. Ji bo mafê [[şaredarî|şaredariyê]] kêmî 2.000 [[niştecih]] pêwîst in. Lê di vî warî de jî hîç standartek li Tirkiyê nîne. Gelek cih hene ku nifûsa wan ne 2.000 in lê kirine şaredarî. Gundê devedorê wekî [[tax]] (mehele) îlankirine û nifûs kirine 2.000. Li Tirkiyê serokên navçeyan nayên hilbijartin, tên tayînkirin. Li welatên ku sazûmaniya wan ne [[komar]] in, an ne ûnîter in sîstemên [[curbecur]] ên îdareya fermî ya dewletê hene. Li welatên [[federal]], ji jêr heya jor temsîliyeta [[federalîzm]]ê heye, biryar ji jêr berî jor têne girtin. Ji ber ku [[Kurdistan]] di bin desthilatdariya 4 welatan de ye, li her parçeyê sazûmaniyek cuda heye. Li [[Bakurê Kurdistanê]] hemî navên [[kurdî]] hatine qedexekirin. Herwekî navên navçeyan jî kirine tirkî. == Mijarên têkildar == * [[Parêzgeh]] * [[Qeza (navçe)|Qeza]] (navçe) * [[Nahiye]] * [[Bajar]] * [[Gund]] * [[Mezra]] (gundik) {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî]] [[Kategorî:Navçe| ]] [[Kategorî:Siyaset]] 3w6mh2h4ku59ego3918hzrc67vdmxe7 0 12920 2093951 1697991 2026-09-12T06:25:15Z Avestaboy 34898 2093951 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} [[Wêne:Pêshangeha Pirtûkan a Amedê 2012 Standa Weshanên Belkî.JPG|thumb|Hinek pirtûkên bi kurdî]] [[Wêne:Amazon Kindle 3.JPG|thumb|[[E-pirtûk]], anku pirtûkeke elektronîk]] '''Pirtûk''' an '''kitêb''' [[belge]]yên bi rûpelan hatiye ser hev û yên guhêzbar in. == Cureyên kitêban == Gellek awayên kitêban hene. Kitêbên berîkê, [[ferheng]], [[ensîklopedî]], [[roman (wêje)|roman]] û hwd. == Dîroka çapkirina kitêban == Di roja me de kitêb, bi rûpelên wê re ji [[kaxiz]]ê pêk tê. Lê di demên berê de, kurdan, kevir jî, bikar anîne. Ji wê re gotine [[kêvalbar]]. Pişt re di dema [[Med]]iyan de, em dizanin ku [[çerm]]ê sewalan ku jê re [[eyar]] dihat gotin, hatiye bikaranîn. Tê gotin ku dar jî, bi [[qeşartin]]ê re hatiye rastkirin û bikaranîn, ji bo li ser nivîsandinê û hwd. Di nava kurdan de ku nivîsên pîroz bin, nivîsên ku bi [[neqş]]kirinê bê li ser [[xalîçe]]yan jî hatiye nivîsandin û bi [[hêt]]an de hatiye daleqandin. Mînak, bi wêneyê, çêkirina wêneyê [[Şahmaran]] bi neqşî hatiye çêkirin, ev neqşîtî, mînakeke ji wê re ku ev, wekê çandeke pîroz di nav kurdan de bi sedsalan domaye û heta roja me hatiye. Di zimanê kurdî de, her daîm nivîsandin hebûye{{çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}. Mînak, ji demên [[Gutî|gutiyan]], heta ku tê dema me, ew çand nivîsandina kitêban bûye. Lê dem bi dem di hêrîşên ku bûne de bin û hwd, ji holê hatine rakirin{{çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Formatên medyayê]] [[Kategorî:Pirtûk| ]] 8n09omvu6knlse1u0zbwpl1772rtqql 0 16279 2093851 2083607 2026-09-11T13:06:03Z Avestaboy 34898 2093851 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî }} '''''Hezar û yek şev''''' ({{bi-fa|هزار و یک شب|Hezār-o yek shab}}; {{bi-ar|كتاب ألف ليلة وليلة|Kitāb 'alf layla wa-layla}}) navê pirtûkek e ya ku di serdema Navîn de li Bexdayê hatiye çapkirin. Pirtûk bingeha xwe ji pirtûkeke [[Zimanê farisî|farisî]] ya bi navê "Hezar Efsane" digire û di bin bandora wê de hatiye nivîsandin. Gorî îdîayan vê pirtûkê bi navê [[Abu Abdallah Muhammad al-Gahshigar]] berhevkarek nivîsiye û wî bi xwe jî ev çîrok ji çîrokên pirtûka ''Hezar Efsane'', [[çîrok]]ên kurdî û yên gelên din berhevkiriye. Pirtûk dema ji aliyê [[Ewropa|ewropiyan]] ve tê keşfkirin û di sala 1704´î de çap dibe, baleke mezin dikşîne. Mirovên ewropayî di ber çanda rojavayiyan heyretê de dimînin. Gelek çîrokên kurdî bi awayê vê wergerê derbasê çanda Ewropayê dibe. Bo mînak lehengê çîroka kurdî [[Teyrê Sîmir]] û hwd. Senaryoya pirtûkê wiha avabûye: Keyê girava di navbera [[Hindistan]] û [[Çîn]]ê de ''Şehriyar'', bi şika ku jina wî bi wî re qelpiyê dike, jina xwe dikuje. Ew dibe dijminê jinan û ji wan diqehere. Ferman dide dê rojê jê re jinekê bînin û pê re bijî heya berbangê û bi berbangê ve îdam bike. Bi vî awayî her roj jinekê îdam dike. Keça wezîrê wî ''Şehrazad'' vê yekê dibîne û xwe jî di şûna jinên ku wê îdam bibin de dinivîsîne. Roja dor tê wê, heya berbangê ji key re çîrokek dibêje. Lê dawiya çîrokê nabêje. Dema dibe berbang dê wê îdam bikin key wê efû dike ku heya berbanga dûtir dawiyê bêje. Mixabin ''Şehrazad'' key di mereqê de dihêle û ev yeka han 1001 şev didome. Dawiyê de key li xwe vardiqile û êdî ji jinan naqehire. Di pirtûkê de dewlemendiya çîrokên [[kurd]], faris û gelên cîran tên zimên. Çapa yekem a bi zimanê fransî ji 12 pirtûkan pêk dihat. Li cîhana erebî pirtûk bi navê ''Alf Layla wa-Layla'' (Hezar û yek şev) tê zanîn. Peyva "hezar" di çanda devkî ya kurdî de sembola "bêdawîbûnê" ye. Dihat bawerkirin ku kê vê pirtûkê heya dawî bixwîne wê yan dîn bibe yan jî xwedî zanîneke kûr û majîk. Ev pirtûk dibe kana hilberînên wêjeyî. Li Ewropa û seranser cîhanê di bin bandora wê de bi hezaran fîlm, awaz, lîstikên şanoyî hwd hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/One_Thousand_and_One_Nights |sernav=One Thousand and One Nights - Wikipedia |malper=en.m.wikipedia.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-02-27 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|hezar-u-yek-sev-cild-9-10-11-12-pdf-wergera-ji-erebi-menaf-osman}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çîrok]] [[Kategorî:Hezar û yek şev| ]] [[Kategorî:Mîtolojiya erebî]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser zargotinê]] [[Kategorî:Wêjeya erebî]] [[Kategorî:Wêjeya erebî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Wêjeya erotîk a erebî]] [[Kategorî:Wêjeya farisî]] [[Kategorî:Wêjeya îslamî]] [[Kategorî:Zargotina iraqî]] [[Kategorî:Zargotina îranî]] 8tc2lemftrdr1er12z617nh9vyaw9pd 2093861 2093851 2026-09-11T13:14:17Z Avestaboy 34898 2093861 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî }} '''''Hezar û yek şev''''' ({{bi-fa|هزار و یک شب|Hezār-o yek shab}}; {{bi-ar|كتاب ألف ليلة وليلة|Kitāb 'alf layla wa-layla}}) navê pirtûkek e ya ku di serdema Navîn de li Bexdayê hatiye çapkirin. Pirtûk bingeha xwe ji pirtûkeke [[Zimanê farisî|farisî]] ya bi navê "Hezar Efsane" digire û di bin bandora wê de hatiye nivîsandin. Gorî îdîayan vê pirtûkê bi navê [[Abu Abdallah Muhammad al-Gahshigar]] berhevkarek nivîsiye û wî bi xwe jî ev çîrok ji çîrokên pirtûka ''Hezar Efsane'', [[çîrok]]ên kurdî û yên gelên din berhevkiriye. Pirtûk dema ji aliyê [[Ewropa|ewropiyan]] ve tê keşfkirin û di sala 1704´î de çap dibe, baleke mezin dikşîne. Mirovên ewropayî di ber çanda rojavayiyan heyretê de dimînin. Gelek çîrokên kurdî bi awayê vê wergerê derbasê çanda Ewropayê dibe. Bo mînak lehengê çîroka kurdî [[Teyrê Sîmir]] û hwd. Senaryoya pirtûkê wiha avabûye: Keyê girava di navbera [[Hindistan]] û [[Çîn]]ê de ''Şehriyar'', bi şika ku jina wî bi wî re qelpiyê dike, jina xwe dikuje. Ew dibe dijminê jinan û ji wan diqehere. Ferman dide dê rojê jê re jinekê bînin û pê re bijî heya berbangê û bi berbangê ve îdam bike. Bi vî awayî her roj jinekê îdam dike. Keça wezîrê wî ''Şehrazad'' vê yekê dibîne û xwe jî di şûna jinên ku wê îdam bibin de dinivîsîne. Roja dor tê wê, heya berbangê ji key re çîrokek dibêje. Lê dawiya çîrokê nabêje. Dema dibe berbang dê wê îdam bikin key wê efû dike ku heya berbanga dûtir dawiyê bêje. Mixabin ''Şehrazad'' key di mereqê de dihêle û ev yeka han 1001 şev didome. Dawiyê de key li xwe vardiqile û êdî ji jinan naqehire. Di pirtûkê de dewlemendiya çîrokên [[kurd]], faris û gelên cîran tên zimên. Çapa yekem a bi zimanê fransî ji 12 pirtûkan pêk dihat. Li cîhana erebî pirtûk bi navê ''Alf Layla wa-Layla'' (Hezar û yek şev) tê zanîn. Peyva "hezar" di çanda devkî ya kurdî de sembola "bêdawîbûnê" ye. Dihat bawerkirin ku kê vê pirtûkê heya dawî bixwîne wê yan dîn bibe yan jî xwedî zanîneke kûr û majîk. Ev pirtûk dibe kana hilberînên wêjeyî. Li Ewropa û seranser cîhanê di bin bandora wê de bi hezaran fîlm, awaz, lîstikên şanoyî hwd hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/One_Thousand_and_One_Nights |sernav=One Thousand and One Nights - Wikipedia |malper=en.m.wikipedia.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-02-27 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|hezar-u-yek-sev-cild-9-10-11-12-pdf-wergera-ji-erebi-menaf-osman}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çîrok]] [[Kategorî:Hezar û yek şev| ]] [[Kategorî:​Honaka îslamî]] [[Kategorî:Mîtolojiya erebî]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser zargotinê]] [[Kategorî:Wêjeya erebî]] [[Kategorî:Wêjeya erebî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Wêjeya erotîk a erebî]] [[Kategorî:Wêjeya farisî]] [[Kategorî:Wêjeya îslamî]] [[Kategorî:Zargotina iraqî]] [[Kategorî:Zargotina îranî]] 646lke4rc66iisyy62gvsqve1x76se6 2093867 2093861 2026-09-11T13:19:12Z Avestaboy 34898 2093867 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî }} '''''Hezar û yek şev''''' ({{bi-fa|هزار و یک شب|Hezār-o yek shab}}; {{bi-ar|كتاب ألف ليلة وليلة|Kitāb 'alf layla wa-layla}}) navê pirtûkek e ya ku di serdema Navîn de li Bexdayê hatiye çapkirin. Pirtûk bingeha xwe ji pirtûkeke [[Zimanê farisî|farisî]] ya bi navê "Hezar Efsane" digire û di bin bandora wê de hatiye nivîsandin. Gorî îdîayan vê pirtûkê bi navê [[Abu Abdallah Muhammad al-Gahshigar]] berhevkarek nivîsiye û wî bi xwe jî ev çîrok ji çîrokên pirtûka ''Hezar Efsane'', [[çîrok]]ên kurdî û yên gelên din berhevkiriye. Pirtûk dema ji aliyê [[Ewropa|ewropiyan]] ve tê keşfkirin û di sala 1704´î de çap dibe, baleke mezin dikşîne. Mirovên ewropayî di ber çanda rojavayiyan heyretê de dimînin. Gelek çîrokên kurdî bi awayê vê wergerê derbasê çanda Ewropayê dibe. Bo mînak lehengê çîroka kurdî [[Teyrê Sîmir]] û hwd. Senaryoya pirtûkê wiha avabûye: Keyê girava di navbera [[Hindistan]] û [[Çîn]]ê de ''Şehriyar'', bi şika ku jina wî bi wî re qelpiyê dike, jina xwe dikuje. Ew dibe dijminê jinan û ji wan diqehere. Ferman dide dê rojê jê re jinekê bînin û pê re bijî heya berbangê û bi berbangê ve îdam bike. Bi vî awayî her roj jinekê îdam dike. Keça wezîrê wî ''Şehrazad'' vê yekê dibîne û xwe jî di şûna jinên ku wê îdam bibin de dinivîsîne. Roja dor tê wê, heya berbangê ji key re çîrokek dibêje. Lê dawiya çîrokê nabêje. Dema dibe berbang dê wê îdam bikin key wê efû dike ku heya berbanga dûtir dawiyê bêje. Mixabin ''Şehrazad'' key di mereqê de dihêle û ev yeka han 1001 şev didome. Dawiyê de key li xwe vardiqile û êdî ji jinan naqehire. Di pirtûkê de dewlemendiya çîrokên [[kurd]], faris û gelên cîran tên zimên. Çapa yekem a bi zimanê fransî ji 12 pirtûkan pêk dihat. Li cîhana erebî pirtûk bi navê ''Alf Layla wa-Layla'' (Hezar û yek şev) tê zanîn. Peyva "hezar" di çanda devkî ya kurdî de sembola "bêdawîbûnê" ye. Dihat bawerkirin ku kê vê pirtûkê heya dawî bixwîne wê yan dîn bibe yan jî xwedî zanîneke kûr û majîk. Ev pirtûk dibe kana hilberînên wêjeyî. Li Ewropa û seranser cîhanê di bin bandora wê de bi hezaran fîlm, awaz, lîstikên şanoyî hwd hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/One_Thousand_and_One_Nights |sernav=One Thousand and One Nights - Wikipedia |malper=en.m.wikipedia.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-02-27 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|hezar-u-yek-sev-cild-9-10-11-12-pdf-wergera-ji-erebi-menaf-osman}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çîrok]] [[Kategorî:Hezar û yek şev| ]] [[Kategorî:​Honaka erotîk]] [[Kategorî:​Honaka îslamî]] [[Kategorî:Mîtolojiya erebî]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser zargotinê]] [[Kategorî:Wêjeya erebî]] [[Kategorî:Wêjeya erebî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Wêjeya erotîk a erebî]] [[Kategorî:Wêjeya farisî]] [[Kategorî:Wêjeya îslamî]] [[Kategorî:Zargotina iraqî]] [[Kategorî:Zargotina îranî]] cmips94lydvg9rlvs13l8ul2fd30nt3 2093871 2093867 2026-09-11T13:36:19Z Avestaboy 34898 2093871 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî }} '''''Hezar û yek şev''''' ({{bi-fa|هزار و یک شب|Hezār-o yek shab}}; {{bi-ar|كتاب ألف ليلة وليلة|Kitāb 'alf layla wa-layla}}) navê pirtûkek e ya ku di serdema Navîn de li Bexdayê hatiye çapkirin. Pirtûk bingeha xwe ji pirtûkeke [[Zimanê farisî|farisî]] ya bi navê "Hezar Efsane" digire û di bin bandora wê de hatiye nivîsandin. Gorî îdîayan vê pirtûkê bi navê [[Abu Abdallah Muhammad al-Gahshigar]] berhevkarek nivîsiye û wî bi xwe jî ev çîrok ji çîrokên pirtûka ''Hezar Efsane'', [[çîrok]]ên kurdî û yên gelên din berhevkiriye. Pirtûk dema ji aliyê [[Ewropa|ewropiyan]] ve tê keşfkirin û di sala 1704´î de çap dibe, baleke mezin dikşîne. Mirovên ewropayî di ber çanda rojavayiyan heyretê de dimînin. Gelek çîrokên kurdî bi awayê vê wergerê derbasê çanda Ewropayê dibe. Bo mînak lehengê çîroka kurdî [[Teyrê Sîmir]] û hwd. Senaryoya pirtûkê wiha avabûye: Keyê girava di navbera [[Hindistan]] û [[Çîn]]ê de ''Şehriyar'', bi şika ku jina wî bi wî re qelpiyê dike, jina xwe dikuje. Ew dibe dijminê jinan û ji wan diqehere. Ferman dide dê rojê jê re jinekê bînin û pê re bijî heya berbangê û bi berbangê ve îdam bike. Bi vî awayî her roj jinekê îdam dike. Keça wezîrê wî ''Şehrazad'' vê yekê dibîne û xwe jî di şûna jinên ku wê îdam bibin de dinivîsîne. Roja dor tê wê, heya berbangê ji key re çîrokek dibêje. Lê dawiya çîrokê nabêje. Dema dibe berbang dê wê îdam bikin key wê efû dike ku heya berbanga dûtir dawiyê bêje. Mixabin ''Şehrazad'' key di mereqê de dihêle û ev yeka han 1001 şev didome. Dawiyê de key li xwe vardiqile û êdî ji jinan naqehire. Di pirtûkê de dewlemendiya çîrokên [[kurd]], faris û gelên cîran tên zimên. Çapa yekem a bi zimanê fransî ji 12 pirtûkan pêk dihat. Li cîhana erebî pirtûk bi navê ''Alf Layla wa-Layla'' (Hezar û yek şev) tê zanîn. Peyva "hezar" di çanda devkî ya kurdî de sembola "bêdawîbûnê" ye. Dihat bawerkirin ku kê vê pirtûkê heya dawî bixwîne wê yan dîn bibe yan jî xwedî zanîneke kûr û majîk. Ev pirtûk dibe kana hilberînên wêjeyî. Li Ewropa û seranser cîhanê di bin bandora wê de bi hezaran fîlm, awaz, lîstikên şanoyî hwd hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/One_Thousand_and_One_Nights |sernav=One Thousand and One Nights - Wikipedia |malper=en.m.wikipedia.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-02-27 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|hezar-u-yek-sev-cild-9-10-11-12-pdf-wergera-ji-erebi-menaf-osman}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berhemên anonîm]] [[Kategorî:Çîrok]] [[Kategorî:Hezar û yek şev| ]] [[Kategorî:​Honaka erotîk]] [[Kategorî:​Honaka îslamî]] [[Kategorî:Mîtolojiya erebî]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser zargotinê]] [[Kategorî:Wêjeya erebî]] [[Kategorî:Wêjeya erebî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Wêjeya erotîk a erebî]] [[Kategorî:Wêjeya farisî]] [[Kategorî:Wêjeya îslamî]] [[Kategorî:Zargotina iraqî]] [[Kategorî:Zargotina îranî]] 5lah4pvrrvv6x2wjghdlpvil1kan3nm 0 18106 2093847 2001901 2026-09-11T13:00:20Z MikaelF 935 2093847 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Van City, Turkey overview 2011.jpg|thumb|Bajarê [[Wan]]ê]] [[Wêne:Tigris river Mosul.jpg|thumb|Bajarê [[Mûsil]]]] [[Wêne:Downtown Warsaw.jpg|thumb|[[Warşova]], Polonya]] '''Bajar'''<ref>Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.</ref>, '''bajêr''', '''bacar''', '''sûke''' an jî '''şar''' cihekê [[akincîbûn]]a mirovan e ko himbizî ya akinciyên wê û avahiyan ji [[gund]]an û [[bajarok]]an zêdetir e. Carina bajarbûn an nebûna akincîgehekê bi rêya qanûnê dihêt diyarkirin. Li gelek welatên cîhanê bajaran navendeka bajarî ya akincîbûnê ya serekî û hindek [[binbajar]] an [[herêmên bajarî]] û gund hene. Bajaran deverên akincîbûnê, [[pîşesazî|pîşesaziyê]], [[karwerî|karweriyê]] û [[kargêrî|kargêriyê]] hene. Li bajaran avahûyên akincîbûnê (xanî) û [[rê]] û [[cade]], alavên gehandinê yên mîna [[qîtara bajarî]] hene. Lêkoliîna liser bajaran babetê [[zanist]]ekê bi navê [[cihnasiya mirovî]] anko [[erdnîgariya mirovî]] ye. == Cihnasî (erdnîgarî) == Cihnasiya bajaran, çi ya [[cihnasiya fizîkî|fizîkî]] çi ya mirovî, gelek berfireh e. Bajar li peravên [[rûbar]]an, [[derya]]yan û [[okyanûs]]an, li cihên ko li ser rêyên bihevragirêdana deverên corbicor in û li nihalan dihên avakirin (mîna [[Mûsil]]). Herwisa, gelek ji bajarên kevin li cihên wekî serê [[çiya]]yan hatine avakirin da li beranberî êrîşan bihatiban parastin (mîna [[Amêdî|Amêdiyê]]). Her ji bo vê meremê, gelek ji bajarên kevin şûrekirî bûne (mîna [[Amed]]ê). Bi giştî, bajarên kevin bi hevberdanana digel bajaran evro gelek bê [[bajarên plankirî|plan]] dihatin avakirin. Niha plandanana jibo bajaran tiştekê wesa pêdvî ye ko bajarên bê plan hema nahên berhozandin jî. == Dîrok == Dîroka bajaran û akincîgehên dî yên mirovan dîrokeka kevnar e, herçind e ko hebûna bajaran di demên kevnar da babetekê gengeşebar e. == Mijarên têkildar == * [[Welat]] * [[Navçe]] ([[Qeza (navçe)|Qeza]]) * [[Nahiye]] * [[Bajar]] * [[Gund]] * [[Mezra]] ([[gundik]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajar| ]] [[Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] 4a3tv5j1hyfdlq60jyvr65r7e3f32bb 2093857 2093847 2026-09-11T13:10:52Z Ghybu 9854 - infobox 2093857 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} [[Wêne:Van City, Turkey overview 2011.jpg|thumb|Bajarê [[Wan]]ê]] [[Wêne:Tigris river Mosul.jpg|thumb|Bajarê [[Mûsil]]]] [[Wêne:Downtown Warsaw.jpg|thumb|[[Warşova]], Polonya]] '''Bajar'''<ref>Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.</ref>, '''bajêr''', '''bacar''', '''sûke''' an jî '''şar''' cihekê [[akincîbûn]]a mirovan e ko himbizî ya akinciyên wê û avahiyan ji [[gund]]an û [[bajarok]]an zêdetir e. Carina bajarbûn an nebûna akincîgehekê bi rêya qanûnê dihêt diyarkirin. Li gelek welatên cîhanê bajaran navendeka bajarî ya akincîbûnê ya serekî û hindek [[binbajar]] an [[herêmên bajarî]] û gund hene. Bajaran deverên akincîbûnê, [[pîşesazî|pîşesaziyê]], [[karwerî|karweriyê]] û [[kargêrî|kargêriyê]] hene. Li bajaran avahûyên akincîbûnê (xanî) û [[rê]] û [[cade]], alavên gehandinê yên mîna [[qîtara bajarî]] hene. Lêkoliîna liser bajaran babetê [[zanist]]ekê bi navê [[cihnasiya mirovî]] anko [[erdnîgariya mirovî]] ye. == Cihnasî (erdnîgarî) == Cihnasiya bajaran, çi ya [[cihnasiya fizîkî|fizîkî]] çi ya mirovî, gelek berfireh e. Bajar li peravên [[rûbar]]an, [[derya]]yan û [[okyanûs]]an, li cihên ko li ser rêyên bihevragirêdana deverên corbicor in û li nihalan dihên avakirin (mîna [[Mûsil]]). Herwisa, gelek ji bajarên kevin li cihên wekî serê [[çiya]]yan hatine avakirin da li beranberî êrîşan bihatiban parastin (mîna [[Amêdî|Amêdiyê]]). Her ji bo vê meremê, gelek ji bajarên kevin şûrekirî bûne (mîna [[Amed]]ê). Bi giştî, bajarên kevin bi hevberdanana digel bajaran evro gelek bê [[bajarên plankirî|plan]] dihatin avakirin. Niha plandanana jibo bajaran tiştekê wesa pêdvî ye ko bajarên bê plan hema nahên berhozandin jî. == Dîrok == Dîroka bajaran û akincîgehên dî yên mirovan dîrokeka kevnar e, herçind e ko hebûna bajaran di demên kevnar da babetekê gengeşebar e. == Mijarên têkildar == * [[Welat]] * [[Navçe]] ([[Qeza (navçe)|Qeza]]) * [[Nahiye]] * [[Bajar]] * [[Gund]] * [[Mezra]] ([[gundik]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajar| ]] [[Kategorî:Cureyên dabeşkirina îdarî]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] 612ak0q6bybenlpcw5ku9a36gr9j3tz 0 26097 2093932 1368827 2026-09-11T19:12:26Z ~2026-49213-07 180793 /* */ 2093932 wikitext text/x-wiki {{ji bo|maneya hinare (mesaj)|hinare}} {{Bêçavkanî}} '''Peyam''' an jî '''wehî''' ({{bi-ar|وحي, ''wahiy''}}) ew rewşa ku emr, qedexe û ramanên [[Xwedê]] yên ji [[pêxember]]an re tê şandin. Ew di her sê [[dînên îbrahîmî]] de jî tê bawerkirin ku Xwedê [[Tewrat]], [[Quran]] û [[Zebûr]] bi peyaman ji pêxemberan re şandibûn. Gorî îslamê [[Xwedê]] pêxem, ango [[Quran]] jî, ji [[Muhemmed]] pêxember re bi [[firîşte]] [[Cibrayîl]] re şandibûn. == Mijarên têkildar == *[[Peyama Yûhenna]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîn]] tbk321fs0fak2xormoymgm1j4brab8x 0 30910 2093931 1649304 2026-09-11T19:11:13Z ~2026-49213-07 180793 /* */ 2093931 wikitext text/x-wiki {{ji bo|maneya demên xwarinê|dan (demên xwarinê)}} {{taxobox |image = Various grains edit2.jpg |image_width=250px |image caption = Cureyên dên û berhemên wê |regnum = [[Riwek|Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Monocots]] |unranked_ordo = [[Commelinids]] |ordo = [[Poales]] |familia = [[Poaceae]] }} '''Dan''' an '''dexl''' ''(dexlûdan),'' ji pir tiştên ku dikeve nava xwarinê re tê gotin. Dema ji çi re hate gotin, navekî din jî pê re tê gotin, wek mînak: Danê [[Mehîr]]ê, genimê kutayî û liba sax e. == Cureyên dan == Danê Taxûzê, hûrika savar e. Danê Kutilkan, pir tişt in (li "kutilk"ê biner) Danê Şorbê, genimê kutayî tê hûrkirî, [[nîsk]], [[şeîre]] û gwn. Danê Şorbeşîrê, bi piranî birinca qeştkirî, hûrikê [[savar]] hwd. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Cereal}} {{Wîkîferheng|dan}} * [http://www.hgca.com Home Grown Cereals Authority website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209191459/http://www.hgca.com/ |date=2014-02-09 }} * [http://www.cereal.com/recipes.htm Cereal Recipes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922181945/http://www.cereal.com/recipes.htm |date=2013-09-22 }} * [http://www.vegsoc.org/info/cereals.html Cereals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213010539/http://www.vegsoc.org/info/cereals.html |date=2007-12-13 }} by the [[Vegetarian Society]] * [http://books.nap.edu/catalog.php?record_id=2305 Lost Crops of Africa : Grains] {{Dan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dan| ]] [[Kategorî:Zad]] 55kwe54vzxxqwkkiir7oroc8iyhrdtb 0 31498 2093860 1716896 2026-09-11T13:13:19Z MikaelF 935 2093860 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Emîndarê Giştî yê NATOyê''' [[dîplomasî|dîplomatek]] [[navneteweyî]] ye ko wekî berpirsê mezin yê [[Rêxistina Peymana Bakurê Atlantîkê]] anko [[NATO]]yê erkê xwe bi cih tînê. Ew rêkxerê karûbarên wê rêkxistiyê û karên hevalbendên nav rêkxistiyê ye. Ew herwisa serokê [[Civata Etlesiya Bakur]] û peyvdarê serekî yê NATOyê ye. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1952an]] [[Kategorî:Siyaset]] gl0yswmoh5slelgq9inxdhbvl5xxhuj 0 33938 2093850 1697607 2026-09-11T13:02:10Z MikaelF 935 2093850 wikitext text/x-wiki '''Herêm'''<ref>Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.</ref> an '''dever,''' beşeke cografîk an parçeyeke dabeşkirina kargêriyî ya welatekî ye. == Etnolojî == Di etnolojiyê û beşên zanîstî yên cîran de herêm cografîyek xwedî taybetmendiyên sosyokulturel û etnolengûîstî ye. Li welatê [[kurd]]an gelek "herêm" hene, ji wanan ên balkêş [[Dêrsim]], [[Hewreman]], [[Soran]], [[Behdînan]] û [[Lekistan]] in. Li van deveran ne tenê [[zarava]] û [[devok]]ên taybet têne axavtin, ji aliyê [[dîrok]]î, cografî û olî de jî taybetmendî ne. Mînakî li Dêrsimê zaravayeke taybet tê axavtin ([[kirmanckî]]), gel [[elewî]]tiyê dihabîne, cografiya wê gelekî asê ye hwd. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Herêm| ]] 0empyj302md3tk49lc2mlwy4qg0ku4e 0 54377 2093844 1823255 2026-09-11T12:57:53Z MikaelF 935 2093844 wikitext text/x-wiki '''Welat'''<ref>Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.</ref> an jî '''nîştiman''', erda ku neteweyek yan jî neteweyên cuda li ser dijîn. Bo mînak, [[Kurdistan]] welatê kurdan û neteweyên din e ku lê dimînin. Ji welatên sînorkirî re dibêjin [[dewlet]]; [[hikûmet]] û [[parlamen]] yan [[hikumdar]]ê dewletê ([[key]], [[dîktator]], hwd) rêvebirî û sazî û dezgeh û qanûnan ava dikin û bi vî awayî welat û dewletê bi rê ve dibin. == Wateya peyva kurdî ''welat'' == Welat ji peyva [[erebî]] ya wilaye anku welayet tê<ref>http://ku.wiktionary.org/wiki/welat#Ji</ref>. Gotina Welat, di kurdî de tê wate welatbûnê, di [[zimanê hûriyan]] de rengê ''wa-lu-ti-in''<ref name=":0">H. Crag Melchert, ''http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melche{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}rt/webpage/LUVLEX.pdf'', Cunneiform Luvian Lexicon, rûpel 132</ref> tê ser ziman. Temenê gotinê ji gotina "[[War]]" tê gotina war jî bi rengê ''wār''<ref name=":0"/> tê ankû "wari"<ref name=":1">H. Crag Melchert, ''http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melche{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}rt/webpage/LUVLEX.pdf'', Cunneiform Luvian Lexicon, rûpel 258</ref> tê. Lê gotin, di dema hûriyan de bi rengê ''wa-ar-ri--ma''<ref>Abdusamet Yigit, ''http://www.dergush.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3513'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305133347/http://www.dergush.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3513 |date=2016-03-05 }}, li ser Gotina Laleşê Nûranî, rûpel 2</ref> û ankû bi rengê "wa-ri-i-ta""<ref name=":1"/> jî hatîya ser ziman di dema hûriyan de. Her wisa hûriyan bi rengê ''ku-wa-li-i-ti'' tê ser ziman. Ev minaq jî û hê gelek minaqên weke vê ku hena di heman çavkanîyê de, temen gotina welat û pêvajoyên afirîna wê di dema hûrîyan de tîne ser ziman. Welat, ji aliyê gotinîyê ve gotinaka bingihîn a kurdî ya. Dîroka wê diçê heta dema hûrîyan. Di dema wan de afirîya û heta roja me ku hatîya rengê xwe yê ku em î ro wê bi wê rengê bikar tênin derdixe li pêş. == Binihêre jî == * [[Lîsteya dewletên cîhanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewlet| ]] [[Kategorî:Erdnîgariya mirovahiyê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] q9xywp7tewqtfh1qaxbpnn7snhhpzxd 0 59578 2093834 1761209 2026-09-11T12:37:45Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2093834 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:Noahs Ark.jpg|thumb|Efsaneya ''Keştiya Nûh'' li gorî tabloya wênekarê amerîkî [[Edward Hicks]] (1846). Tablo li Muzeya Hunerê ya Fîladelfiya ye.]] '''Keştiya Nûh''', weke efsaneyeke ku ji dema [[sumer]]iyan ve heye ye. Di hemû pirtûkên pîroz [[Quran]]ê, [[Încîl]] û ankû [[Mizgîn]]ê, [[Tewrat]] û [[Mishefa Reş]] û kitêba [[Cilwe|Cilwê]] de jî behsa wê û dema wê tê kirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Piştre, ku di dema sûmeriyan de weke nivîsa bizmarî hatiye nivîsandin li ser kevir û behsa ''[[Tofana Nûh]]'' dike jî bi nivîskî hatiye dîtin. Gotina keştîia" û ya "Tofana Nûh" ji aliyekî ve hevdû temem dikin. Li gorî efsaneyê tê gotin ku di wê demê de herkesek li rê derketiya û ti kesekî li gotinaa Xwedê ne dihisand. Xwûdê jî Nûh şandîya li wan ku ji wan re bêje ku li gotina Xwedê bihisênin û werina ser rê. lê li wir jî ne hatiye hişandin. Li wê jî, Xwûdê ji nû re gotiya ku "keştiyekê çeke û malbate te û yên ku bi te û gotina min bi bawer in bixiyê de û ji hemû sawal û ajalên xwezayê jî cohtekê bixiyê de." Nûh jî ev kiriya û piştre ku tûfanê dest pê kiriya, wî jî, ew jî ketina keştiyê de û piştre êdî çil rojî tê gotin ku di wê demê dimênin heta ku tofan bi dawî dibê û êdî dunya zûwa dibe. Piştre tê gotin ku keştiya nûh li ser [[Çiyayê Cûdî]] didêne. Çiyayê Cûdî, li herêma Botanê li Kurdistanê ya. Çiyayê Cûdî li herêmê Botanê li nêzî [[Cizîra Botan|Cizîra Bota]] ya. Li Cîzîra Bota bixwe jî, [[Mezelê Nebî Nûh]] hê dimêne û li wir a. Ev efsane, ku hinekê di yekê de bizêde bê û yekê de bê û hinekî cih bi cih cuda jî bê, di temenê weke hevdû de di hemû pirtûkên pîroz de cihgirtiya û hatîya ser ziman. Navê [[Nûh]] bixwe jî, di destana [[Gilgamêş]] de jî bi navê [[Utnapîştim]] di buhurê. Piştre di nava [[olên semîtîk]] de bi navê Nûh bicih bûya û jê re piştre di latînî û ankû zimanê ewropî û hewd de jî, hatiye bicih kirin bi navê "[[Noah]]". == Cihê ku Nûh dijî û cihê ku tê gotin keştiya Nûh lê ya == Nû bixwe, li Cizîra bota ya. Heta roja me jî, tirba wî li wir a û tê parastin. Nûh, li wir jiyane xwe domandiya. Di wê dema ku tê gotin ku Nûh dijî de Dicle ava wê bilind bû. Di wê demê de, Nûh, li wir, jiya ya û dema ku bahse wê dema wî tê kirin, tê gotin ku wî "li wir, piştî tofanê, care pêşî gava xwe avêt ser ardê. Çiyayê Cûdî li wir, bi awayekî çiyarêzan heta ber Çiyayê Sîpanê û ji wir diçê çiyayê agirî ê piçûk û ji wê jî diçê çiyayê agirî ê mazin. Li ser Cûdî û çiyayê Cûdî, heta roja me jî, gelek vegotinên li ser keştiyê ku tê gotin li wir a hena û tên vegotin. Di hemûyan de jî, tê gotin ku "keştîya Nûh" li ser çîyayê Cûdî ya. Ji ber vê yekê, weke baweriyekê, hertimî hatiya gotin û bahse çiyayê cûdî hatiye kirin û çîyayê cûdî ji aliyê xalkê kurd ê herêmê ve û xalkên herêmê ve, piştî ku navê Nûh û tofanê bihîstîna û bihîstina ku keştiya nûh li wir a, êdî wan jî weke kurdan û xalkên din ên wê herêmê ew pîrîzoya wê bahse wê kirina . Li ser keştiyê, divê ku mirov bibêje ku gelek caran weke ku di nava xalkê de jî li herêmê tê gotin, oldaran hatina herêmê û didemên berê de kirina ku xwe bigihênina serê çiyê. Bi wê, hêvî kirina ku keştiyê bibînin û ankû nîşanakayekê ji wê bibînin ku ji mirovên ku çûna cem wan re bênina ser ziman. Li ser nava navaroka keştiyê jî, gelek bawerî hena. Yek ji wan baweriyan ew a ku tê gotin ku "keştî ji derve zêde mezin ne dihat dîtin. Lê Xwedê qûdretek wusa di wê de bicih kiribû, ku dema ku diketina hundurê wê de weke ku ji cihanekê herina cihaneka din. Bi wê re jî, êdî çendî ku çiqasî ku ketina wê de çêbûya, hemûyên ku ketinê êdî ketinê û cih ji hemûyan re hebûya. Ew jî, ji qûdreta Xwedê ya ku wî bi wê re dabûbû nîşandin. .." Di vê temenê de ku bahse wê dihê kirin, wekî din jî, di pirtûkên pîroz de, ku ne zêdeyî jî bê, bahse awayekî wê tê kirin. Ji wê jî, gelek mirovên olzan hewl dane ku xwe bigihênina hizrekê. == Lêgerînên piştre ku li keştîya Nûh ku li ser çîyayê cûdî ku bûna == Di sedsalê dawiyê de, bi taybetî, gelek zanyarên arkolog, çûna herêmê û xwestina ku lêkolînekê bikin. Hinekan, awayên ku di keviran de afirîna, weke nîşanaka wê dane nîşandin. Hinekan jî, hin taxteyên ku dîtina weke yên wê dîtina. Hinekan jî, cihên ku li ardê afirîna ku dema ku li wan tê nerîn, weke cihna ku keştî li wan bisekinê bê, ku dîtîin û gotin ku ev cihên keştîyê na. == Di pirtûkên pîroz de çawa bahse keştîyê tê kirin? == == Çavkanî == {{çavkanî}} * https://www.bernamegeh.org/2019/07/24/efsaneya-tofana-nuh/ {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çiyayê Agirî]] [[Kategorî:Keştiya Nûh| ]] [[Kategorî:Keştiyên mîtolojîk]] [[Kategorî:Peymana Kevin]] ikpbmqk6br39abgr7zorqukpezrzutj 0 64234 2093927 2069646 2026-09-11T19:01:19Z Avestaboy 34898 2093927 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Ensabu'l-Ekrad - أنساب الأكراد | wêne = | binwêne = | nivîskar = [[Dînewerî]] | pêşgotin = | şêwe = Dîrok û nîjada kurdan | cih = | sernivîser = | ziman = [[Erebî|Zimanê erebî]] | dîroka_weşanê = | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''Ensabu'l-Ekrad''' an jî '''Ensab Elekrad''' ([[erebî]]: أنساب الأكراد, ''Ansab al-Akrad'') ([[kurdî]]: "Jêderka Kurdan" an jî "Nifşê Kurdan") pirtûka dîroknasê kurd a [[Dînewerî]] ku li ser [[kurd]]an nivîsiye. Di derbarê [[Kurdnasî|kurdnasiyê]] de pirtûka herî pêşîn e.<ref>Dîroka Navdarên Kurd (Mîrek û Xanedan) Bergê Sêyem, Baba Merdûxê Rûhanî</ref> Di sedsala nehan de hatiye nîvîsandine lê ji ber sedemên nediyar hatiye veşartin. Her weha, yan sedemên siyasî an pirtûk dêje çîvatiya Herema Kurdistanê. Pirtûk nehatiye wergerandin tu zimanî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}} Di pirtûkê de qala nîjad û mezinên kurdan dike<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.haberdiyarbakir.com/dinaweri-16912h/ |roja-gihiştinê=2014-09-08 |roja-arşîvê=2014-12-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141219015243/http://www.haberdiyarbakir.com/dinaweri-16912h/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser dîroka kurdan]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 9an]] 3wz2hyewac38dz4ro75hxr1vqilljmv 0 66604 2093836 1845190 2026-09-11T12:46:57Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2093836 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = | weşanxane = | dîrok = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = | sererastkirin = | cîh = | sernavê xwemalî = | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = <!-- + Berhevkirin & Verisandin --> | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Al-jazari water device.jpg | wergêr = | pirtûk = }} '''''Kitab el-Hiyel''''' an '''''el-Kitab fî Meirîfet el-Hiyel el-Hendesiye''''' ango bi [[kurdî]] '''''Pirtûka li ser zanîna hiyelên endazyaran'''''. Pirtûka [[zanistvan]]ê kurd a [[Îsmaîlê Cizîrî]] ye. Wî ew pirtûk di sala 1206'an de nivîsiye û di wê de, digel nîgaran, behsa çêkirina 50 amûrên mekanîkî dike.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.dijimecmua.com/marketing-turkiye-ekler/5352/index/1098440_ebul-iz-el-cezeri-nin-kisaca-kitab-ul-hiyel-adiyla-bilinen-ve-6-bolumden-olusan-eseri-iki-samandirali-fiskiye/ |roja-gihiştinê=2015-09-17 |roja-arşîvê=2015-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150406020247/http://dijimecmua.com/marketing-turkiye-ekler/5352/index/1098440_ebul-iz-el-cezeri-nin-kisaca-kitab-ul-hiyel-adiyla-bilinen-ve-6-bolumden-olusan-eseri-iki-samandirali-fiskiye/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Mînakên ji ''Kitab el-Hiyel'' === * Çûkên otomatîk * Demjimêra avê ya bifîl * Keleka seravê û sazbendên otomatîk * Du şêxên ku şerbetê didine hev * Mekanîzmaya çarderî û du şamandirayî ya otomatîk * Termosa du beş * Makîneya otomatîk a av rijandin, belavkirin û ziwakirinê * Mekanîzmaya kepçeyê ya çerxa avê * Mekanîzmaya motor-kompresor * Dola avê ya çerxa avê <gallery> Wêne:Al-jazari water device.jpg|Diyagrama makîneyên bi hêza hilkişîna avê Wêne:Al-jazari elephant clock.png|[[Saeta bifîl|Demjimêra bifîl]] Wêne:Al-Jazari - A Candle Clock.jpg|[[Demjimêra findê]] Wêne:Al-Jazari - A Musical Toy.jpg|[[Robotên sazbend]] Wêne:Al-Jazari - A Table Device.jpg|Cureyek [[mase]] Wêne:Al-Jazari - The Basin.jpg|Makîneya destşiştinê Wêne:Al-Jazari Automata 1205.jpg|Otomata (pompe) bi hêza hilkişîna avê Wêne:Al-Djazari automate verseur de vin.jpg|Mînakkirina wêneyê amûrekê Wêne:Al-jazari robots.jpg|[[Robotên sazbend]] </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên teknolojiyê]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 13an]] [[Kategorî:Pirtûkên zanistê]] ltd64locfamkc75o6jn72ve899aqb6s 0 72399 2093929 1844447 2026-09-11T19:06:33Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2093929 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} [[Wêne:İbrâhim Hakkı Erzurûmî'nin Mârifetnâme'si.jpg|thumb|Mârifetnâme]] '''Merîfetname''' berhema zanistvanê kurd ya [[Îbrahîm Heqiyê Erziromî]] ye. Ev pirtûk di sala 1757an de hatiye nivîsandin. Di sala 1836 û 1864an de li [[Misir]]ê, û di sala 1889 û 1914an de jî li [[Stembol]]ê hatiye weşandin. Pirtûk li ser [[stêrnasî]], [[erdnîgarî]], û hebûna Xwedê ye. Destnivîsa vê pirtûkê hîna heye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} == Çavkanî == {{Astronomên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] q60vaddejitlnjno1ow128o4844k52c 2 72773 2093902 677410 2026-09-11T16:49:08Z Ghybu 9854 2093902 wikitext text/x-wiki Dêsan de Sûretê Ma Nimite Dîroka kurdistanê (pirtûk),, Dîroka kurdistanê (pirtûk) Evetunus (Alantus) Gelyê Kurdik Geliye Suxê Kategori:Brezîl-Kolombiya Kinik, Culemêrg Konfederalîzma Demokratîk Kurdkoy Gulistan Medya Mûzîk Medya Muzîk محمود گاڤان Memûd Gavan Muhemmed Îhsan Muhemmed Ihsan Mihemed Îhsan Mihemed Amêdî Moctemeê Kûrêhayê Acorpezî Merend M. Alî Erdoğan Mihammet Ali Erdoğan Musa Cengiz Muzeya Hunera Minîature ya Pîşeyî Henryk Jan Dominiak li Tychy Nhêl Xelîl Kemal Nhel Kahlil Kamal Nhel Xelil Kemal Nhel Xelil Nhel Projeya Depresyona Qattarayê Pêlava Birîndar/jebirin ڕۆتانا سینەما Rêzimana kurmancîya rojavayê Tüzek Kakûyiyan Kakûyî Xanedana Kakûyî XENNAS Heyredîn Paşa Yalnızlık (fîlm 2025) Şerê Ebexê Wîkîpediya:Kirmaşanî/Şîr küey Gotûbêj:Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî û Neteweperweriya Kurdî Gotûbêj:Cemîlpaşazadeyên diyarbekirî û neteweperweriya kurdî (pirtûk) Gotûbêj:Cîhana Sofîyê Gotûbêj:Cîhana Sofie Gotûbêj:Fonolojî Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kirmaşanî/Elifbay Kirmaşanî Gotûbêj:Gerrusí Gotûbêj:Gúraní Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kelhúrí Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kelhûrî Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kelhûrrî Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kolyayí Gotûbêj:Konfederalîzma Demokratîk Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kurdí Xwar Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kurdí Xwarig Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kurdiyı Başûri Gotûbêj:Kirmashan Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kermaşan (kurdî xwarig) Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Lekí Gotûbêj:Medya Muzîk Gotûbêj:Pergall Gotûbêj:Yüzyıllık yanlızlık Gotûbêj:Xeyal Gotûbêj:Yekîtiya Nîştimaniya Kurdistan Gotûbêj:Zanîngeha el-Azher Gotûbêj:Zanîngeha el-Ezherê Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Zuwani hawaîyane Gotûbêj:Kompost Bikarhêner:DeltaQuad Bikarhêner:Vit Koz Bikarhêner:Leitoxx Bikarhêner:Balyozxane/Alvin Toffler Bikarhêner:AVSmalnad77 Gotûbêja bikarhêner:Mattmicc Gotûbêja bikarhêner:Muhammad Shanb Şablon:Mirovdank Şablon:Aliyên erdnîgarî v3 Şablon:User fi-4 Şablon:User hy-3 Şablon:Dc2/belge Modul:Flagg/belge Şablon:Lmd/belge Şablon:Nowraplinks end/belge Gotûbêj:Gotara bi Xwarîn Gotûbêja kategoriyê:Gotara bi kurdiya başûrî Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya sedsala 4an a berî zayînê Gotûbêj:Kategoriya:Xwedawendên rojê Modul:ISO 3166/data/UG/belge Modul:ISO 3166/data/AM/belge Modul:ISO 3166/data/IR/belge Modul:ISO 3166/data/GB/belge Modul:ISO 3166/data/BE/belge Modul:User script table row/data/belge i93drgcra21r82sqqzc9ztdhoxxriu7 2093903 2093902 2026-09-11T16:50:46Z Ghybu 9854 2093903 wikitext text/x-wiki * Dêsan de Sûretê Ma Nimite * Dîroka kurdistanê (pirtûk),, * Dîroka kurdistanê (pirtûk) * Evetunus (Alantus) * Gelyê Kurdik * Geliye Suxê * Kategori:Brezîl-Kolombiya * Kinik, Culemêrg * Konfederalîzma Demokratîk * Kurdkoy Gulistan * Medya Mûzîk * Medya Muzîk * محمود گاڤان * Memûd Gavan * Muhemmed Îhsan * Muhemmed Ihsan * Mihemed Îhsan * Mihemed Amêdî * Moctemeê Kûrêhayê Acorpezî Merend * M. Alî Erdoğan * Mihammet Ali Erdoğan * Musa Cengiz * Muzeya Hunera Minîature ya Pîşeyî Henryk Jan Dominiak li Tychy * Nhêl Xelîl Kemal * Nhel Kahlil Kamal * Nhel Xelil Kemal * Nhel Xelil * Nhel * Projeya Depresyona Qattarayê * Pêlava Birîndar/jebirin * ڕۆتانا سینەما * Rêzimana kurmancîya rojavayê * Tüzek * Kakûyiyan * Kakûyî * Xanedana Kakûyî * XENNAS * Heyredîn Paşa * Yalnızlık (fîlm 2025) * Şerê Ebexê * Wîkîpediya:Kirmaşanî/Şîr küey * Gotûbêj:Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî û Neteweperweriya Kurdî * Gotûbêj:Cemîlpaşazadeyên diyarbekirî û neteweperweriya kurdî (pirtûk) * Gotûbêj:Cîhana Sofîyê * Gotûbêj:Cîhana Sofie * Gotûbêj:Fonolojî * Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kirmaşanî/Elifbay Kirmaşanî * Gotûbêj:Gerrusí * Gotûbêj:Gúraní * Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kelhúrí * Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kelhûrî * Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kelhûrrî * Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kolyayí * Gotûbêj:Konfederalîzma Demokratîk * Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kurdí Xwar * Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kurdí Xwarig * Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kurdiyı Başûri * Gotûbêj:Kirmashan * Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kermaşan (kurdî xwarig) * Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Lekí * Gotûbêj:Medya Muzîk * Gotûbêj:Pergall * Gotûbêj:Yüzyıllık yanlızlık * Gotûbêj:Xeyal * Gotûbêj:Yekîtiya Nîştimaniya Kurdistan * Gotûbêj:Zanîngeha el-Azher * Gotûbêj:Zanîngeha el-Ezherê * Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Zuwani hawaîyane * Gotûbêj:Kompost * Bikarhêner:DeltaQuad * Bikarhêner:Vit Koz * Bikarhêner:Leitoxx * Bikarhêner:Balyozxane/Alvin Toffler * Bikarhêner:AVSmalnad77 * Gotûbêja bikarhêner:Mattmicc * Gotûbêja bikarhêner:Muhammad Shanb * Şablon:Mirovdank * Şablon:Aliyên erdnîgarî v3 * Şablon:User fi-4 * Şablon:User hy-3 * Şablon:Dc2/belge * Modul:Flagg/belge * Şablon:Lmd/belge * Şablon:Nowraplinks end/belge * Gotûbêj:Gotara bi Xwarîn * Gotûbêja kategoriyê:Gotara bi kurdiya başûrî * Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya sedsala 4an a berî zayînê * Gotûbêj:Kategoriya:Xwedawendên rojê * Modul:ISO 3166/data/UG/belge * Modul:ISO 3166/data/AM/belge * Modul:ISO 3166/data/IR/belge * Modul:ISO 3166/data/GB/belge * Modul:ISO 3166/data/BE/belge * Modul:User script table row/data/belge msc6js61n09i5kmxiuk5lqy0u1thgeq 2093904 2093903 2026-09-11T16:55:48Z Ghybu 9854 2093904 wikitext text/x-wiki * [[Dêsan de Sûretê Ma Nimite]] * [[Dîroka kurdistanê (pirtûk),,]] * [[Dîroka kurdistanê (pirtûk)]] * [[Evetunus (Alantus)]] * [[Gelyê Kurdik]] * [[Geliye Suxê]] * [[Kategori:Brezîl-Kolombiya]] * [[Kinik, Culemêrg]] * [[Konfederalîzma Demokratîk]] * [[Kurdkoy Gulistan]] * [[Medya Mûzîk]] * [[Medya Muzîk]] * [[محمود گاڤان]] * [[Memûd Gavan]] * [[Muhemmed Îhsan]] * [[Muhemmed Ihsan]] * [[Mihemed Îhsan]] * [[Mihemed Amêdî]] * [[Moctemeê Kûrêhayê Acorpezî Merend]] * [[M. Alî Erdoğan]] * [[Mihammet Ali Erdoğan]] * [[Musa Cengiz]] * [[Muzeya Hunera Minîature ya Pîşeyî Henryk Jan Dominiak li Tychy]] * [[Projeya Depresyona Qattarayê]] * [[Pêlava Birîndar/jebirin]] * [[ڕۆتانا سینەما]] * [[Rêzimana kurmancîya rojavayê]] * [[Tüzek]] * [[Kakûyiyan]] * [[Kakûyî]] * [[Xanedana Kakûyî]] * [[XENNAS]] * [[Heyredîn Paşa]] * [[Yalnızlık (fîlm 2025)]] * [[Şerê Ebexê]] * [[Wîkîpediya:Kirmaşanî/Şîr küey]] * [[Gotûbêj:Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî û Neteweperweriya Kurdî]] * [[Gotûbêj:Cemîlpaşazadeyên diyarbekirî û neteweperweriya kurdî (pirtûk)]] * [[Gotûbêj:Cîhana Sofîyê]] * [[Gotûbêj:Cîhana Sofie]] * [[Gotûbêj:Fonolojî]] * [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kirmaşanî/Elifbay Kirmaşanî]] * [[Gotûbêj:Gerrusí]] * [[Gotûbêj:Gúraní]] * [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kelhúrí]] * [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kelhûrî]] * [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kelhûrrî]] * [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kolyayí]] * [[Gotûbêj:Konfederalîzma Demokratîk]] * [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kurdí Xwar]] * [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kurdí Xwarig]] * [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kurdiyı Başûri]] * [[Gotûbêj:Kirmashan]] * [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Kermaşan (kurdî xwarig)]] * [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Lekí]] * [[Gotûbêj:Medya Muzîk]] * [[Gotûbêj:Pergall]] * [[Gotûbêj:Yüzyıllık yanlızlık]] * [[Gotûbêj:Xeyal]] * [[Gotûbêj:Yekîtiya Nîştimaniya Kurdistan]] * [[Gotûbêj:Zanîngeha el-Azher]] * [[Gotûbêj:Zanîngeha el-Ezherê]] * [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Kurdiya başûrî/Zuwani hawaîyane]] * [[Gotûbêj:Kompost]] * [[Bikarhêner:DeltaQuad]] * [[Bikarhêner:Vit Koz]] * [[Bikarhêner:Leitoxx]] * [[Bikarhêner:Balyozxane/Alvin Toffler]] * [[Bikarhêner:AVSmalnad77]] * [[Gotûbêja bikarhêner:Mattmicc]] * [[Gotûbêja bikarhêner:Muhammad Shanb]] * [[Şablon:Mirovdank]] * [[Şablon:Aliyên erdnîgarî v3]] * [[Şablon:User fi-4]] * [[Şablon:User hy-3]] * [[Şablon:Dc2/belge]] * [[Modul:Flagg/belge]] * [[Şablon:Lmd/belge]] * [[Şablon:Nowraplinks end/belge]] * [[Gotûbêj:Gotara bi Xwarîn]] * [[Gotûbêja kategoriyê:Gotara bi kurdiya başûrî]] * [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya sedsala 4an a berî zayînê]] * [[Gotûbêj:Kategoriya:Xwedawendên rojê]] * [[Modul:ISO 3166/data/UG/belge]] * [[Modul:ISO 3166/data/AM/belge]] * [[Modul:ISO 3166/data/IR/belge]] * [[Modul:ISO 3166/data/GB/belge]] * [[Modul:ISO 3166/data/BE/belge]] * [[Modul:User script table row/data/belge]] fjgoq741xrt3e0wz12ewyuk1t9qgsji 2093905 2093904 2026-09-11T17:00:32Z Ghybu 9854 Rûpel hat valakirin 2093905 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 77514 2093926 1833042 2026-09-11T18:58:47Z Avestaboy 34898 2093926 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} '''''Kobanî'''''<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/culture/23052017</ref> romaneke ji hêla [[Jan Dost]] ve bi kurdî hatiye nivîsandin û sala 2017an [[weşanxaneya Darayê]] ew li [[Stembol]]ê çap û belav kiriye. Roman di eynî demê de bi erebî jî hatiye nivîsandin û sala 2018an li [[Tûnis]]ê derket. Çapa kurmancî nêzîkî 450 rûpelan e, tê de behsa jiyana malbatekê ji [[Kobanî]] dibe. Bi vegotina jiyana endamên vê malbatê re mirov tarîxa Kobanî jî nas dike, ji avakirinê de, berî bêtirî sed salî heta şerê efsaneyî yê ku li dijî [[Daiş]]ê sala 2014an qewimî. Ev malbata ku roman behsa wê dike temsîla milletê kurd li [[Rojavayê Kurdistanê]] dike, roman hûrgiliyên jiyana her yekî ji malbatê dibêje, wek mînak Baranê mûzîsyen, Lewendê [[pêşmerge]], Rewşena [[YPJ]], Metînê [[gerîlla]], Mihemedê wek kesekî ji rêzê, Xedîceya ku koçberî [[Ewropa]]yê dibe û hin kesayetiyên din. Di nav re, nivîskar wek gerreke fantazî jî berê xwe dide Kobaniyê, bajarê xwe yî ku ji 15 salan de ew nedîtiye, diçe kolana ku lê jidayik bûye û jiyaye, dibîne ku hemî wêran bûye, hîç kesek li wî bajarî nîne, tenê kavil û wêranî hene. Ev roman behsa berxwedana keç û xortên kurdan jî dike, ku çawa bi şerê li dijî hêza tarî Daiş dengê wan li tevaya cîhanê belav bû û Kobanî bû sembola berxwedana li himber hovîtiyê. Romana ''Kobanî'' hatiye wergerandin bo farisî û soranî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên Jan Dost]] i8wbrxgw0drv3j0sz3v47e8lwwbp5w8 0 83893 2093928 1960303 2026-09-11T19:05:10Z Avestaboy 34898 2093928 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} [[Wêne:ArdashirIandShapurICoin.jpg|thumb|Diravekî [[Erdeşêrê Yekê]] (224–242) û [[Şapur I]] (240-270).]] '''Karnameya Erdeşîrê Babekan'''<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1193248098 |sernav=Kurdgalnamek (Kurdbêjname) Gencîne û şahkareke hêja ya dîroka kevn a kurd û beluçan. |paşnav=Salih |pêşnav=Axwend Mihemed |tarîx=2019 |weşanger=Weşanên Azad |isbn=978-605-81463-1-0 |cih=Mersin |rûpel=18 |oclc=1193248098 }}</ref> (''Kārnāmag ī Ardaxšīr ī Pābagān'', bi îngilîzî: ''Book of the Deeds of Ardeshir, Son of Papak'', bi [[farsî|farsiya]] nû: کارنامهٔ اردشیر بابکان), çîrokeke pexşanê ya kurt a bi [[pehlewî]] ye ku di dema [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] (226-651) de hatiye nivîsîn.<ref name=":0">[http://www.iranicaonline.org/articles/karnamag-i-ardasir C. G. CERETI, "KĀR-NĀMAG Ī ARDAŠĪR Ī PĀBAGĀN" in Encyclopædia Iranica]</ref> Çîrok behsa damezrînerê sasaniyan [[Erdeşêrê Yekê|Erdeşîrê Yekê]] dike. Jiyannameya wî, derketina wî ya ser text, şerê li dij mîrê [[Erdewan]]ê yê [[Împeratoriya Eşkanî|Partan]] û fetha împeratoriyê ji aliyê kurên [[malbata Sasan]] û wekî din jî paşmagirê wî Şabuhr û kurê Şabuhr, [[Ohrmezd]].<ref name=":0"/> == Tercime == Çîrok tercimeyî gelek zimanan hatiye kirin. Tercimeya herî kevin a [[îngilîzî]] ji aliyê [[Darab Dastur Peshotan Sanjana]] ve ye, di 1896an de hatiye pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.avesta.org/pahlavi/karname.htm |sernav=The Kârnâmag î Ardashîr î Babagân |tarîxa-gihiştinê=2020-03-04 |tarîxa-arşîvê=2020-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200304193539/http://www.avesta.org/pahlavi/karname.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Miqayesekirina pehlewî, kurdî û farisî == Translîterasyona pehlewî:<ref>{{Jêder-malper |url=https://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/iran/mpers/mpersbsx.htm |sernav=TITUS Didactica: Middle Persian Sample Text |malper=titus.uni-frankfurt.de |tarîxa-gihiştinê=2022-05-29 }}</ref> <blockquote>''pad kārnāmag ī ardaxšīr ī pābagān ēdōn nibišt ēstād kū pas az marg ī alaksandar ī hrōmāyīg ērānšahr 240 kadag-xwadāy būd. spahān ud pārs ud kustīhā ī awiš nazdīktar pad dast ī ardawān sālār būd.'' ''pābag marzobān ud šahryār ī pārs būd ud az gumārdagān ī ardawān būd. ud pad staxr nišast. ud pābag rāy ēč frazand ī nām-burdār nē būd.'' ''ud sāsān šubān ī pābag būd ud hamwār abāg gōspandān būd ud az tōhmag ī dārā ī dārāyān būd ud andar dušxwadāyīh ī alaksandar ō wirēg ud nihān-rawišnīh ēstād ud abāg kurdān šubānān raft.''</blockquote> Tercimeya kurmancî:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} <blockquote>''Di kar nameya Erdeşêrê Babekan wiha hatibû nivisîn ku piştê ji mirina Îskenderê Romayî di Êranşehr 240 xweday xanî (mîr) hebû. Îsfehan û Fars û herêmên nêzîktirê wî di destê Erdewan salar bû.'' ''Babek merzwan û şaryarê Faris bû û ji nûnerên Erdewan bû. Û di Stexr dirûnişt. Û Pabeg re hîç ferzendê nav berdar nebû.'' ''Û Sasan şivanê Babek bû û herdem digel garran (pezan) bû û ji toxmê/tovê Darayê Darayan bû û di bin dijxwedahiya Îskender reviyabû û bi awayekî nihênî û digel şivanên Kurdan çûbû.''</blockquote> Wergera farisî:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} <blockquote> در کارنامهٔ اردشیر بابکان ایدون نوشته شده‌است که پس از مرگ اسکندر رومی، ایرانشهر را ۲۴۰ کدخدای بود. اسپهان و پارس و سامان‌های نزدیک به آن‌ها در دست سالار اردوان بود. بابک شهریار و مرزبان پارس و از گماردگان اردوان بود و در (شهرِ) استخر نشیمن داشت. بابک را هیچ فرزند نا‌م‌برداری نبود. و ساسان، (که) شبانِ بابک بود، همواره همراه با گوسفندان بود و از تخمهٔ دارایِ دارایان بود. و اندر دژخدایی (= حکومتِ بد) اسکندر به گریز و نهان‌روش شده بود و با کُردهای شبان می‌رفت. </blockquote> == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Kar-Namag i Ardashir i Pabagan|oldid=923177638}} {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/texte/etcs/iran/miran/mpers/kap/kap.htm Nîvîsa bi farsiya navîn (bi elfebaya latînî)] * {{Jêder-malper |url=http://www.avesta.org/pahlavi/karname.htm |sernav=Pahlavi Texts: Kârnâmag î Ardashîr î Babagân ('Wergera îngilîzî ya Pirtûka Kirinên Erdeşêrê Babekan') |malper=www.avesta.org |tarîxa-gihiştinê=2022-12-23 }} * {{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/karnamag-i-ardasir |sernav="KĀR-NĀMAG Ī ARDAŠĪR Ī PĀBAGĀN" li ser Encyclopædia Iranica |malper=iranicaonline.org |ziman=en }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Îranê]] [[Kategorî:Erdeşêrê Yekê]] [[Kategorî:Împeratoriya Sasanî]] [[Kategorî:Wêjeya zimanê pehlevî]] hl5v83dd13o2c1cy3iyf70igd9bj44p 0 87636 2093914 1785871 2026-09-11T18:35:39Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2093914 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} '''Futûhu'l-Buldan''' ([[erebî]]: '''فتوح البلدان''') berhema [[Belazûrî]] a dîrokê ye. Li ser [[Belavbûna îslamê|Fetîhên misilmanan]], awayî û çandî ye. Ji berhemên herî kevin ê ku li ser Fetîhên Misilmanan e û gihîştî roja me. [[Mesûdî]] bi xwe jî ji vê berhemê îstîfade ditiye. Futûhu'l-Buldan cara yekem ji aliyê [[Michael Jan Goeje]] ve di salên 1863-1866an de bi sê beşan ve hatiye weşandin. Cara duyem 1968an de li [[Qahîre]]yê hatiye weşandin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên dîrokî yên li ser îslamê]] [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê]] [[Kategorî:Pirtûkên erebî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 9an]] p6n3lin8j08sslowm7v8ag78b5xwwp2 2093915 2093914 2026-09-11T18:36:30Z Avestaboy 34898 2093915 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} '''Futûhu'l-Buldan''' ([[erebî]]: '''فتوح البلدان''') berhema [[Belazûrî]] a dîrokê ye. Li ser [[Belavbûna îslamê|Fetîhên misilmanan]], awayî û çandî ye. Ji berhemên herî kevin ê ku li ser Fetîhên Misilmanan e û gihîştî roja me. [[Mesûdî]] bi xwe jî ji vê berhemê îstîfade ditiye. Futûhu'l-Buldan cara yekem ji aliyê [[Michael Jan Goeje]] ve di salên 1863-1866an de bi sê beşan ve hatiye weşandin. Cara duyem 1968an de li [[Qahîre]]yê hatiye weşandin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên dîrokî li ser îslamê]] [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê]] [[Kategorî:Pirtûkên erebî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 9an]] rezsr0f8vfjruhg2b1wfvrcsoygd5mj 2093920 2093915 2026-09-11T18:39:06Z Avestaboy 34898 2093920 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} '''Futûhu'l-Buldan''' ([[erebî]]: '''فتوح البلدان''') berhema [[Belazûrî]] a dîrokê ye. Li ser [[Belavbûna îslamê|Fetîhên misilmanan]], awayî û çandî ye. Ji berhemên herî kevin ê ku li ser Fetîhên Misilmanan e û gihîştî roja me. [[Mesûdî]] bi xwe jî ji vê berhemê îstîfade ditiye. Futûhu'l-Buldan cara yekem ji aliyê [[Michael Jan Goeje]] ve di salên 1863-1866an de bi sê beşan ve hatiye weşandin. Cara duyem 1968an de li [[Qahîre]]yê hatiye weşandin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê li ser îslamê]] [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê]] [[Kategorî:Pirtûkên erebî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 9an]] eg1222c3q71296etif3ltxsncqklkn3 0 89636 2093930 1781688 2026-09-11T19:07:42Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2093930 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} Berhema şiîrî ya [[Haris Bidlîsî]] [[Margarita Borissowna Rudenko|Rudenko]] 1960î de digel pêşekekê li Moskoyê diweşîne. Jaba ji bo Leyla û Mecnûna [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Bazîdî]] kiriye çîrok dibêje Bazîdî ji ber mesnewiya Fizûlî; [[Margarita Borissowna Rudenko|Rûdenko]] dibêje ji Harisê Bîtlîsî wergirtiye. Ev destnivîsa Bazîdî dendikek li pirtûkxaneya Petersbûrgê bi jimara Kurd- 31ê tê parastin, yek jî li Parîsê ye. Ev destxeta çîroka duyemîn a kurdî ye. <ref>Pîrbal, Ferhad: Mela Mehmûdê Bazîdî 1799-1867 Yekemîn Çîroknûs û Pexşanûsî Kurd, Weşanxaneya Aras, Hewlêr, 2000.</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] licv3b78ihl0cuwkmnptdlerf6hituu 0 96360 2093923 2065543 2026-09-11T18:42:47Z The Gamer50489723 180782 2093923 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = | wêne = Alison Brie 2026.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Alison Brie Schermerhorn | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|29|12|1982|temenê=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Hollywood]], [[Kalîforniya]], [[DYA]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = Amerîkî | hevwelatî = | perwerde = Enstîtuya Hunerê ya Kalîforniyayê | pîşe = Aktrîs, nivîskar û fîlmçêker | salên_çalak = 2004–niha | tê_nasîn = | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | televîzyon = | hevjîn = [[Dave Franco]] (zw. 2017) | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | çînaser = sînema }} '''Alison Brie Schermerhorn''' an jî navê ku pê tê naskirin '''Alison Brie''', ({{Jidayikbûn|29|12|1982|j=1}}; [[Hollywood]], [[Kalîforniya]], [[DYA]]) [[lîstikvan]]ek [[Amerîkan|amerîkî]] ye, li herêma [[Hollywood]] a [[Los Angeles]]ê ji dayik bûye. Brie herî zêde bi rola xwe ya Annie Edison, Community, Trudy Campbell, Mad Men û Ruth Wilder de tê nas kirin. Di sînemayê de, ew ji bo rolên xweyên piştgirî yên di fîlmê tirsê ''[[Scream 4]]'' û komediya romantîk ''[[Five Years of Reflection]]'' de diyar dibe û bi rola sereke komediya romantîk a ''[[Never Between Friends and Single,]]'' lîstikvaniya xwe daye nîşandan. == Jînenîgarî == Alîson Brie Schermerhorn li herêma Hollywoodê li Kalîforniyayê ji dayik bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.complex.com/pop-culture/2013/02/25-things-you-didnt-know-about-alison-brie/ |sernav=25 Things You Didn't Know About Alison Brie |malper=Complex |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 |roja-arşîvê=2019-12-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191206112257/https://www.complex.com/pop-culture/2013/02/25-things-you-didnt-know-about-alison-brie/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bavê wê Charles Terry Schermerhorn, nûçegihana muzîkvan bû.<ref name="Pasadena Weekly - A Shooting star">{{Jêder-malper |url=http://www.pasadenaweekly.com/cms/story/detail/a_shooting_star/7555/ |sernav=Pasadena Weekly - A Shooting star |tarîx=2016-02-04 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 |tarîxa-arşîvê=2016-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160204155048/http://www.pasadenaweekly.com/cms/story/detail/a_shooting_star/7555/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dayika wê Joanne Brenner li Para los Niños ("Jibo zû zarokan") di saziyeke karê xêrxwaziyê de dixebitî. Xwîşka wê ya mezin a bi navê Lauren heye.<ref name="Pasadena Weekly - A Shooting star"/> Dayika Brieyê bi baweriya xwe cihû ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.jta.org/2013/05/09/culture/alison-brie-talks-jewish-mother-drama-on-wtf-with-marc-maron |sernav=Alison Brie on her very Jewish mother |tarîx=2013-05-10 |malper=Jewish Telegraphic Agency |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 }}</ref> Bavê wê bi baweriya katolîk hatiye mezin kirin û bi eslê xwe holendî, îngilîz û skotlendî ye. Brie ji aliyê dê û bavê wê yê jihevqetayî ve tê mezin tê mezinkirin. Ew car caran digel bavê xwe tevlî "dêra mesîhî-hindî" ya bi navê "Biratiya Aramîkirinê" dibe."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.popmatters.com/116229-alison-brie-and-donald-glover-of-community-2496126167.html |sernav=20 Questions: Alison Brie and Donald Glover of 'Community' |tarîx=2009-11-16 |malper=PopMatters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 }}</ref> Brie di sala 2012an de piştî ku li New Orleansê di mersîma Mardi Gras de bi Dave Franco re hevdîtin pêkanî. Di 25ê tebaxa 2015an de hat ragihandin ku herdu bihevre diaxivin û di 13ê adara 2017an de zewicîn. Sala 2017an di hevpeyvînekê de li gel Larî Kîng eşkere kir ku Brie naxwaze bibe xwedî zarok. Alison Brie li Navenda Civaka Cihûyan a li Başûrê Kalîforniyayê dest bi karê lîstikvaniyê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://trueslant.com/bobandelman/2009/11/12/from-mad-mens-trudy-to-communitys-annie-actor-alison-brie-is-a-hit/ |sernav=From Mad Men’s Trudy to Community’s Annie, actor Alison Brie is a hit - Bob Andelman - Mr. Media Radio Interviews - True/Slant |tarîx=2011-07-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 |tarîxa-arşîvê=2011-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110724074930/http://trueslant.com/bobandelman/2009/11/12/from-mad-mens-trudy-to-communitys-annie-actor-alison-brie-is-a-hit/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2005an de ji Enstîtuya Hunerên Kalîforniyayê bi lîsansa şanoyê mezûn bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lippsisters.com/2008/10/12/exclusive-alison-brie-interview-part-1-and-toto-too/ |sernav=Exclusive Alison Brie Interview, part 1: "…and Toto too" |paşnav=Lipp |pêşnav=Deborah |tarîx=2008-10-12 |malper=Basket of Kisses |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 |roja-arşîvê=2009-08-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090817074015/http://www.lippsisters.com/2008/10/12/exclusive-alison-brie-interview-part-1-and-toto-too/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de wê li Akademiya Muzîk û Drama ya Royal Scottish ya li Glasgowê xwend. Piştre di partîyên rojbûnê de wek qirfik xebitî û li Kalîforniyayê di şanoyê de derket ser dikê.<ref name=":0" /> == Kariyera wê == [[Wêne:Alison Brie.jpg|thumb| Brie di Festîvala Fîlman a Los Angelesê (2009) |285x285px]] Di sala 2006an de, Brie yekem rola xwe ya televîzyonê wek Nina, kuaforeke nû, di sîtkoma Disney Channelê [[Hannah Montana]] de lîst. Bi rola Trudy Campbell di rêzefîlma drama ya AMC Mad Men 2007–2015 de bi awayek berfireh hate nas kirin. Di rêzefîlma My Alibi de di navberên salên 2008 û 2009an hate weşandin, lîst. Ji 2009 heta 2015an wê bi navê Annie Edison di NBC / Yahoo de lîst! Bi performansa xwe ya Civata sîtkomê bibînin ve hate ecibandin û ji bo Xelata Televîzyonê ya Hilbijarka Rexnevanan ji bo Lîstikvana Herî Baş a Piştgirî di Rêzefîlmek Komedî de bû namzet. Di nîsana 2010an de, Brie bû pêşkêşkerê beşek ji Attack of the Show! û di beşek Web Soupê de xuya bû. Di fîlma komedî ya Montana Amazon a 2010 de lîst. Brie di salan 2010an de kete nav lîsteya 100 kesên kovara Maximê . Di lîsteya 100 Hotê ya 2011an de di rêza 49emîn de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.maxim.com/amg/GIRLS/Articles/2011+Hot+100 |sernav=2011 Hot 100 |tarîx=2011-06-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 |tarîxa-arşîvê=2011-06-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110609204706/http://www.maxim.com/amg/GIRLS/Articles/2011+Hot+100 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ew di sala 2013an de ji hêla xwendevanên FHM ve 57emin Jina rind ya Cîhanê hate hilbijartin. Ew di sala 2014an de ji hêla xwendevanên AskMen ve wekî duyem jina bijarte ya cîhanê hate hilbijartin. Brie di çend rolên mezin ên fîlmê de, di nav de wekî Rebecca Walters, alîkarê Sidney Prescott, di fîlma tirsnak a Scream 4 sala 2011an û Suzie Barnes di fîlma komedî ya romantîk The Five-Year Engagement ya 2012an de lîst. Wê di fîlma komedî ya anîmasyon The Lego Movie ya 2014an de dengê Princess Unikitty, û dengê xwe kir kesayetek di beşa rêzefîlma anîmasyon American Dad!ê de, ku di heyama heştan de derket de lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ew.com/article/2013/09/24/american-dad-kim-kardashian/ |sernav=Kim Kardashian to play alien on 'American Dad' |malper=EW.com |ziman=EN |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 }}</ref> Di hezîrana 2014an de, Brie beşdarî kasta rêzefîlma BoJack Horseman a Netflix bû û rêzefîlm di 22yê tebaxê de derket pêş. Bi karakterê sereke Diane Nguyen û karakterê dubare Vincent Adultman, di du densalên pêşîn de dublajiyê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.classicalite.com/articles/8893/20140607/mad-men-alison-brie-new-netflix-show-bojack-breaking-bad.htm |sernav=‘Mad Men’ Alison Brie New Netflix Show Bojack with ‘Breaking Bad’ Aaron Paul After ‘Community’ Cancellation [TRAILER] |tarîx=2014-06-07 |malper=Classicalite |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ew.com/article/2014/06/04/bojack-horseman-netflix-will-arnett/ |sernav='BoJack Horseman': New Netflix comedy features voices of Will Arnett, Amy Sedaris, more |malper=EW.com |ziman=EN |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! Sal ! Sernav ! Rol ! class="unsortable" | Nîşe |- | 2004 | ''Stolen Poem'' | Alice | Kurtefîlm |- | rowspan="2" | 2007 | ''Born'' | Mary Elizabeth Martino | |- | ''Dickie Smalls: From Shame to Fame'' | Mya | |- | rowspan="4" | 2008 | ''[[Parasomnia (film)|Parasomnia]]'' | Darcy | |- | ''{{Sortname|The|Coverup}}'' | Grace | |- | ''Buddy 'n' Andy'' | Michelle | rowspan="4" | Kurtefîlm |- | ''Salvation, Texas'' | Lisa Salter |- | 2009 | ''Us One Night'' | Alyson |- | rowspan="2" | 2010 | ''{{Sortname|The|Home Front|nolink=1}}'' | Hannah |- | ''[[Raspberry Magic]]'' | Ms. Bradlee | |- | 2011 | ''[[Scream 4]]'' | Rebecca Walters | |- | rowspan="3" | 2012 | ''[[Save the Date]]'' | Beth | |- | ''[[The Five-Year Engagement]]'' | Suzie Barnes-Eilhauer | |- | ''[[The Misadventures of the Dunderheads|Montana Amazon]]'' | Ella Dunderhead | |- | 2013 | ''{{Sortname|The|Kings of Summer}}'' | Heather Toy | |- | rowspan="4" | 2014 | ''[[The Lego Movie]]'' | Princess Unikitty (voice) | |- | ''[[Harmontown]]'' | Herself | Belgefîlm |- | ''[[Search Party (film)|Search Party]]'' | Elizabeth | |- | ''[[Lennon or McCartney]]'' | Herself | Belgefîlm a kurt |- | rowspan="3"| 2015 | ''[[Sleeping with Other People]]'' | Elaine "Lainey" Dalton | |- | ''[[Get Hard]]'' | Alissa Barrow | |- | ''[[No Stranger Than Love]]'' | Lucy Sherrington | |- | rowspan="4" | 2016 | ''[[Joshy (film)|Joshy]]'' | Rachel | |- | ''[[How to Be Single]]'' | Lucy | |- | ''[[Get a Job (2016 film)|Get a Job]]'' | Tanya Sellers | |- | ''[[A Family Man]]'' | Lynn Vogel | |- | rowspan="3" | 2017 | ''[[The Little Hours]]'' | Sister Alessandra | |- | ''[[The Disaster Artist (film)|The Disaster Artist]]'' | Amber | |- | ''[[The Post (film)|The Post]]'' | [[Lally Weymouth]] | |- | 2018 | ''[[The Lego Movie (franchise)#Emmet's Holiday Party (2018)|Emmet's Holiday Party]]'' |Princess Unikitty (voice) | Kurtefîlm |- | rowspan="2" | 2019 | ''[[Weathering with You]]'' | Natsumi Suga (voice) | Duhlaja zimanê îngilîzî |- | ''[[The Lego Movie 2: The Second Part]]'' |Princess Unikitty (voice) | |- | rowspan="4" | 2020 | ''[[Promising Young Woman]]'' | Madison McPhee | |- | ''[[Horse Girl]]'' | Sarah | Senarîst û hilberîner |- | ''[[The Rental]]'' | Michelle | |- | ''[[Happiest Season]]'' | Sloane Caldwell | |- |} === Televizyon === {| class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên televîzyonê |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! Sal ! Sernav ! Rol ! class="unsortable" | Nîşe |- | 2006 | ''[[Hannah Montana]]'' | Nina | Beşa "It's My Party and I'll Lie if I Want To" |- | 2007 | ''Not Another High School Show'' | Muffy | Unsold pilot |- | 2007–2015 | ''[[Mad Men]]'' | [[Trudy Campbell]] | 36 beş |- | 2008 | ''The Deadliest Lesson'' | Amber | Fîlmê televîzyonê |- | 2009–2015 | ''[[Community (TV series)|Community]]'' | [[Annie Edison]] | 110 beş |- | 2011 | ''[[Robot Chicken]]'' | [[Martha Stewart]] / Vampire Lifeguard (voice) | Beşa "The Godfather of the Bride 2" |- | rowspan="2" | 2012 | ''[[NTSF:SD:SUV::]]'' | Joanie | Beşa "Sabbath-tage" |- | ''[[American Dad!]]'' | Lindsay (voice) | Beşa "Adventures in Hayleysitting" |- | rowspan="2" | 2013 | ''[[High School USA!]]'' | Miss Temple (voice) | Beşa "Choices" |- | ''[[Axe Cop (TV series)|Axe Cop]]'' | Beautiful Girly Bobs (voice) | Beşa "The Dumb List" |- | 2014 | ''[[Comedy Bang! Bang! (TV series)|Comedy Bang! Bang!]]'' | Herself | Beşa "Alison Brie Wears a Black Mesh Top & Mini-Skirt" |- | 2014–2020 | ''[[BoJack Horseman]]'' | [[Diane Nguyen]] / Various voices | 77 beş |- | rowspan="2" | 2016 | ''[[Teachers (2016 TV series)|Teachers]]'' | Lauren Lark | Beşa "Pilot"; also executive producer |- | ''[[Doctor Thorne (TV series)|Doctor Thorne]]'' | Martha Dunstable | 3 beş |- | 2017 | ''[[Dr. Ken]]'' | Herself | Beşa "Ken's Big Audition" |- | 2017–2019 | ''[[GLOW (TV series)|GLOW]]'' | Ruth Wilder | 30 beş û derhêneriya beşa "Hollywood Homecoming" |- | 2019 | ''[[Drunk History]]'' | Thea Spyer | Beşa "Love" |- | rowspan="2" | 2020 | ''[[Make It Work!]]'' | Herself | Televizyona taybetî |- | ''[[Marvel's 616]]'' | | Derhêner, beşa: "Spotlight" |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî-cihû]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên bîseksuel ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên dengî yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Kesên LGBTQ ên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] qtjqfqftn7i9jaik9exxhq9h867mi8w 2093950 2093923 2026-09-11T22:06:08Z The Gamer50489723 180782 2093950 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = | wêne = Alison Brie September 2026.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Alison Brie Schermerhorn | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|29|12|1982|temenê=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Hollywood]], [[Kalîforniya]], [[DYA]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = Amerîkî | hevwelatî = | perwerde = Enstîtuya Hunerê ya Kalîforniyayê | pîşe = Aktrîs, nivîskar û fîlmçêker | salên_çalak = 2004–niha | tê_nasîn = | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | televîzyon = | hevjîn = [[Dave Franco]] (zw. 2017) | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | çînaser = sînema }} '''Alison Brie Schermerhorn''' an jî navê ku pê tê naskirin '''Alison Brie''', ({{Jidayikbûn|29|12|1982|j=1}}; [[Hollywood]], [[Kalîforniya]], [[DYA]]) [[lîstikvan]]ek [[Amerîkan|amerîkî]] ye, li herêma [[Hollywood]] a [[Los Angeles]]ê ji dayik bûye. Brie herî zêde bi rola xwe ya Annie Edison, Community, Trudy Campbell, Mad Men û Ruth Wilder de tê nas kirin. Di sînemayê de, ew ji bo rolên xweyên piştgirî yên di fîlmê tirsê ''[[Scream 4]]'' û komediya romantîk ''[[Five Years of Reflection]]'' de diyar dibe û bi rola sereke komediya romantîk a ''[[Never Between Friends and Single,]]'' lîstikvaniya xwe daye nîşandan. == Jînenîgarî == Alîson Brie Schermerhorn li herêma Hollywoodê li Kalîforniyayê ji dayik bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.complex.com/pop-culture/2013/02/25-things-you-didnt-know-about-alison-brie/ |sernav=25 Things You Didn't Know About Alison Brie |malper=Complex |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 |roja-arşîvê=2019-12-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191206112257/https://www.complex.com/pop-culture/2013/02/25-things-you-didnt-know-about-alison-brie/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bavê wê Charles Terry Schermerhorn, nûçegihana muzîkvan bû.<ref name="Pasadena Weekly - A Shooting star">{{Jêder-malper |url=http://www.pasadenaweekly.com/cms/story/detail/a_shooting_star/7555/ |sernav=Pasadena Weekly - A Shooting star |tarîx=2016-02-04 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 |tarîxa-arşîvê=2016-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160204155048/http://www.pasadenaweekly.com/cms/story/detail/a_shooting_star/7555/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dayika wê Joanne Brenner li Para los Niños ("Jibo zû zarokan") di saziyeke karê xêrxwaziyê de dixebitî. Xwîşka wê ya mezin a bi navê Lauren heye.<ref name="Pasadena Weekly - A Shooting star"/> Dayika Brieyê bi baweriya xwe cihû ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.jta.org/2013/05/09/culture/alison-brie-talks-jewish-mother-drama-on-wtf-with-marc-maron |sernav=Alison Brie on her very Jewish mother |tarîx=2013-05-10 |malper=Jewish Telegraphic Agency |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 }}</ref> Bavê wê bi baweriya katolîk hatiye mezin kirin û bi eslê xwe holendî, îngilîz û skotlendî ye. Brie ji aliyê dê û bavê wê yê jihevqetayî ve tê mezin tê mezinkirin. Ew car caran digel bavê xwe tevlî "dêra mesîhî-hindî" ya bi navê "Biratiya Aramîkirinê" dibe."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.popmatters.com/116229-alison-brie-and-donald-glover-of-community-2496126167.html |sernav=20 Questions: Alison Brie and Donald Glover of 'Community' |tarîx=2009-11-16 |malper=PopMatters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 }}</ref> Brie di sala 2012an de piştî ku li New Orleansê di mersîma Mardi Gras de bi Dave Franco re hevdîtin pêkanî. Di 25ê tebaxa 2015an de hat ragihandin ku herdu bihevre diaxivin û di 13ê adara 2017an de zewicîn. Sala 2017an di hevpeyvînekê de li gel Larî Kîng eşkere kir ku Brie naxwaze bibe xwedî zarok. Alison Brie li Navenda Civaka Cihûyan a li Başûrê Kalîforniyayê dest bi karê lîstikvaniyê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://trueslant.com/bobandelman/2009/11/12/from-mad-mens-trudy-to-communitys-annie-actor-alison-brie-is-a-hit/ |sernav=From Mad Men’s Trudy to Community’s Annie, actor Alison Brie is a hit - Bob Andelman - Mr. Media Radio Interviews - True/Slant |tarîx=2011-07-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 |tarîxa-arşîvê=2011-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110724074930/http://trueslant.com/bobandelman/2009/11/12/from-mad-mens-trudy-to-communitys-annie-actor-alison-brie-is-a-hit/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2005an de ji Enstîtuya Hunerên Kalîforniyayê bi lîsansa şanoyê mezûn bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lippsisters.com/2008/10/12/exclusive-alison-brie-interview-part-1-and-toto-too/ |sernav=Exclusive Alison Brie Interview, part 1: "…and Toto too" |paşnav=Lipp |pêşnav=Deborah |tarîx=2008-10-12 |malper=Basket of Kisses |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 |roja-arşîvê=2009-08-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090817074015/http://www.lippsisters.com/2008/10/12/exclusive-alison-brie-interview-part-1-and-toto-too/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de wê li Akademiya Muzîk û Drama ya Royal Scottish ya li Glasgowê xwend. Piştre di partîyên rojbûnê de wek qirfik xebitî û li Kalîforniyayê di şanoyê de derket ser dikê.<ref name=":0" /> == Kariyera wê == [[Wêne:Alison Brie.jpg|thumb| Brie di Festîvala Fîlman a Los Angelesê (2009) |285x285px]] Di sala 2006an de, Brie yekem rola xwe ya televîzyonê wek Nina, kuaforeke nû, di sîtkoma Disney Channelê [[Hannah Montana]] de lîst. Bi rola Trudy Campbell di rêzefîlma drama ya AMC Mad Men 2007–2015 de bi awayek berfireh hate nas kirin. Di rêzefîlma My Alibi de di navberên salên 2008 û 2009an hate weşandin, lîst. Ji 2009 heta 2015an wê bi navê Annie Edison di NBC / Yahoo de lîst! Bi performansa xwe ya Civata sîtkomê bibînin ve hate ecibandin û ji bo Xelata Televîzyonê ya Hilbijarka Rexnevanan ji bo Lîstikvana Herî Baş a Piştgirî di Rêzefîlmek Komedî de bû namzet. Di nîsana 2010an de, Brie bû pêşkêşkerê beşek ji Attack of the Show! û di beşek Web Soupê de xuya bû. Di fîlma komedî ya Montana Amazon a 2010 de lîst. Brie di salan 2010an de kete nav lîsteya 100 kesên kovara Maximê . Di lîsteya 100 Hotê ya 2011an de di rêza 49emîn de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.maxim.com/amg/GIRLS/Articles/2011+Hot+100 |sernav=2011 Hot 100 |tarîx=2011-06-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 |tarîxa-arşîvê=2011-06-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110609204706/http://www.maxim.com/amg/GIRLS/Articles/2011+Hot+100 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ew di sala 2013an de ji hêla xwendevanên FHM ve 57emin Jina rind ya Cîhanê hate hilbijartin. Ew di sala 2014an de ji hêla xwendevanên AskMen ve wekî duyem jina bijarte ya cîhanê hate hilbijartin. Brie di çend rolên mezin ên fîlmê de, di nav de wekî Rebecca Walters, alîkarê Sidney Prescott, di fîlma tirsnak a Scream 4 sala 2011an û Suzie Barnes di fîlma komedî ya romantîk The Five-Year Engagement ya 2012an de lîst. Wê di fîlma komedî ya anîmasyon The Lego Movie ya 2014an de dengê Princess Unikitty, û dengê xwe kir kesayetek di beşa rêzefîlma anîmasyon American Dad!ê de, ku di heyama heştan de derket de lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ew.com/article/2013/09/24/american-dad-kim-kardashian/ |sernav=Kim Kardashian to play alien on 'American Dad' |malper=EW.com |ziman=EN |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 }}</ref> Di hezîrana 2014an de, Brie beşdarî kasta rêzefîlma BoJack Horseman a Netflix bû û rêzefîlm di 22yê tebaxê de derket pêş. Bi karakterê sereke Diane Nguyen û karakterê dubare Vincent Adultman, di du densalên pêşîn de dublajiyê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.classicalite.com/articles/8893/20140607/mad-men-alison-brie-new-netflix-show-bojack-breaking-bad.htm |sernav=‘Mad Men’ Alison Brie New Netflix Show Bojack with ‘Breaking Bad’ Aaron Paul After ‘Community’ Cancellation [TRAILER] |tarîx=2014-06-07 |malper=Classicalite |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ew.com/article/2014/06/04/bojack-horseman-netflix-will-arnett/ |sernav='BoJack Horseman': New Netflix comedy features voices of Will Arnett, Amy Sedaris, more |malper=EW.com |ziman=EN |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! Sal ! Sernav ! Rol ! class="unsortable" | Nîşe |- | 2004 | ''Stolen Poem'' | Alice | Kurtefîlm |- | rowspan="2" | 2007 | ''Born'' | Mary Elizabeth Martino | |- | ''Dickie Smalls: From Shame to Fame'' | Mya | |- | rowspan="4" | 2008 | ''[[Parasomnia (film)|Parasomnia]]'' | Darcy | |- | ''{{Sortname|The|Coverup}}'' | Grace | |- | ''Buddy 'n' Andy'' | Michelle | rowspan="4" | Kurtefîlm |- | ''Salvation, Texas'' | Lisa Salter |- | 2009 | ''Us One Night'' | Alyson |- | rowspan="2" | 2010 | ''{{Sortname|The|Home Front|nolink=1}}'' | Hannah |- | ''[[Raspberry Magic]]'' | Ms. Bradlee | |- | 2011 | ''[[Scream 4]]'' | Rebecca Walters | |- | rowspan="3" | 2012 | ''[[Save the Date]]'' | Beth | |- | ''[[The Five-Year Engagement]]'' | Suzie Barnes-Eilhauer | |- | ''[[The Misadventures of the Dunderheads|Montana Amazon]]'' | Ella Dunderhead | |- | 2013 | ''{{Sortname|The|Kings of Summer}}'' | Heather Toy | |- | rowspan="4" | 2014 | ''[[The Lego Movie]]'' | Princess Unikitty (voice) | |- | ''[[Harmontown]]'' | Herself | Belgefîlm |- | ''[[Search Party (film)|Search Party]]'' | Elizabeth | |- | ''[[Lennon or McCartney]]'' | Herself | Belgefîlm a kurt |- | rowspan="3"| 2015 | ''[[Sleeping with Other People]]'' | Elaine "Lainey" Dalton | |- | ''[[Get Hard]]'' | Alissa Barrow | |- | ''[[No Stranger Than Love]]'' | Lucy Sherrington | |- | rowspan="4" | 2016 | ''[[Joshy (film)|Joshy]]'' | Rachel | |- | ''[[How to Be Single]]'' | Lucy | |- | ''[[Get a Job (2016 film)|Get a Job]]'' | Tanya Sellers | |- | ''[[A Family Man]]'' | Lynn Vogel | |- | rowspan="3" | 2017 | ''[[The Little Hours]]'' | Sister Alessandra | |- | ''[[The Disaster Artist (film)|The Disaster Artist]]'' | Amber | |- | ''[[The Post (film)|The Post]]'' | [[Lally Weymouth]] | |- | 2018 | ''[[The Lego Movie (franchise)#Emmet's Holiday Party (2018)|Emmet's Holiday Party]]'' |Princess Unikitty (voice) | Kurtefîlm |- | rowspan="2" | 2019 | ''[[Weathering with You]]'' | Natsumi Suga (voice) | Duhlaja zimanê îngilîzî |- | ''[[The Lego Movie 2: The Second Part]]'' |Princess Unikitty (voice) | |- | rowspan="4" | 2020 | ''[[Promising Young Woman]]'' | Madison McPhee | |- | ''[[Horse Girl]]'' | Sarah | Senarîst û hilberîner |- | ''[[The Rental]]'' | Michelle | |- | ''[[Happiest Season]]'' | Sloane Caldwell | |- |} === Televizyon === {| class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên televîzyonê |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! Sal ! Sernav ! Rol ! class="unsortable" | Nîşe |- | 2006 | ''[[Hannah Montana]]'' | Nina | Beşa "It's My Party and I'll Lie if I Want To" |- | 2007 | ''Not Another High School Show'' | Muffy | Unsold pilot |- | 2007–2015 | ''[[Mad Men]]'' | [[Trudy Campbell]] | 36 beş |- | 2008 | ''The Deadliest Lesson'' | Amber | Fîlmê televîzyonê |- | 2009–2015 | ''[[Community (TV series)|Community]]'' | [[Annie Edison]] | 110 beş |- | 2011 | ''[[Robot Chicken]]'' | [[Martha Stewart]] / Vampire Lifeguard (voice) | Beşa "The Godfather of the Bride 2" |- | rowspan="2" | 2012 | ''[[NTSF:SD:SUV::]]'' | Joanie | Beşa "Sabbath-tage" |- | ''[[American Dad!]]'' | Lindsay (voice) | Beşa "Adventures in Hayleysitting" |- | rowspan="2" | 2013 | ''[[High School USA!]]'' | Miss Temple (voice) | Beşa "Choices" |- | ''[[Axe Cop (TV series)|Axe Cop]]'' | Beautiful Girly Bobs (voice) | Beşa "The Dumb List" |- | 2014 | ''[[Comedy Bang! Bang! (TV series)|Comedy Bang! Bang!]]'' | Herself | Beşa "Alison Brie Wears a Black Mesh Top & Mini-Skirt" |- | 2014–2020 | ''[[BoJack Horseman]]'' | [[Diane Nguyen]] / Various voices | 77 beş |- | rowspan="2" | 2016 | ''[[Teachers (2016 TV series)|Teachers]]'' | Lauren Lark | Beşa "Pilot"; also executive producer |- | ''[[Doctor Thorne (TV series)|Doctor Thorne]]'' | Martha Dunstable | 3 beş |- | 2017 | ''[[Dr. Ken]]'' | Herself | Beşa "Ken's Big Audition" |- | 2017–2019 | ''[[GLOW (TV series)|GLOW]]'' | Ruth Wilder | 30 beş û derhêneriya beşa "Hollywood Homecoming" |- | 2019 | ''[[Drunk History]]'' | Thea Spyer | Beşa "Love" |- | rowspan="2" | 2020 | ''[[Make It Work!]]'' | Herself | Televizyona taybetî |- | ''[[Marvel's 616]]'' | | Derhêner, beşa: "Spotlight" |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî-cihû]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên bîseksuel ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên dengî yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Kesên LGBTQ ên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 5c9k9pehhqej7wy2g3ospzhqk8ygpys 2093953 2093950 2026-09-12T09:21:35Z Avestaboy 34898 /* */ Wêne 2093953 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = | wêne = Alison Brie at the 2025 Sundance Film Festival 02 (cropped).jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Alison Brie Schermerhorn | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|29|12|1982|temenê=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Hollywood]], [[Kalîforniya]], [[DYA]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = Amerîkî | hevwelatî = | perwerde = Enstîtuya Hunerê ya Kalîforniyayê | pîşe = Aktrîs, nivîskar û fîlmçêker | salên_çalak = 2004–niha | tê_nasîn = | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | televîzyon = | hevjîn = [[Dave Franco]] (zw. 2017) | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | çînaser = sînema }} '''Alison Brie Schermerhorn''' an jî navê ku pê tê naskirin '''Alison Brie''', ({{Jidayikbûn|29|12|1982|j=1}}; [[Hollywood]], [[Kalîforniya]], [[DYA]]) [[lîstikvan]]ek [[Amerîkan|amerîkî]] ye, li herêma [[Hollywood]] a [[Los Angeles]]ê ji dayik bûye. Brie herî zêde bi rola xwe ya Annie Edison, Community, Trudy Campbell, Mad Men û Ruth Wilder de tê nas kirin. Di sînemayê de, ew ji bo rolên xweyên piştgirî yên di fîlmê tirsê ''[[Scream 4]]'' û komediya romantîk ''[[Five Years of Reflection]]'' de diyar dibe û bi rola sereke komediya romantîk a ''[[Never Between Friends and Single,]]'' lîstikvaniya xwe daye nîşandan. == Jînenîgarî == Alîson Brie Schermerhorn li herêma Hollywoodê li Kalîforniyayê ji dayik bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.complex.com/pop-culture/2013/02/25-things-you-didnt-know-about-alison-brie/ |sernav=25 Things You Didn't Know About Alison Brie |malper=Complex |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 |roja-arşîvê=2019-12-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191206112257/https://www.complex.com/pop-culture/2013/02/25-things-you-didnt-know-about-alison-brie/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bavê wê Charles Terry Schermerhorn, nûçegihana muzîkvan bû.<ref name="Pasadena Weekly - A Shooting star">{{Jêder-malper |url=http://www.pasadenaweekly.com/cms/story/detail/a_shooting_star/7555/ |sernav=Pasadena Weekly - A Shooting star |tarîx=2016-02-04 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 |tarîxa-arşîvê=2016-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160204155048/http://www.pasadenaweekly.com/cms/story/detail/a_shooting_star/7555/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dayika wê Joanne Brenner li Para los Niños ("Jibo zû zarokan") di saziyeke karê xêrxwaziyê de dixebitî. Xwîşka wê ya mezin a bi navê Lauren heye.<ref name="Pasadena Weekly - A Shooting star"/> Dayika Brieyê bi baweriya xwe cihû ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.jta.org/2013/05/09/culture/alison-brie-talks-jewish-mother-drama-on-wtf-with-marc-maron |sernav=Alison Brie on her very Jewish mother |tarîx=2013-05-10 |malper=Jewish Telegraphic Agency |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 }}</ref> Bavê wê bi baweriya katolîk hatiye mezin kirin û bi eslê xwe holendî, îngilîz û skotlendî ye. Brie ji aliyê dê û bavê wê yê jihevqetayî ve tê mezin tê mezinkirin. Ew car caran digel bavê xwe tevlî "dêra mesîhî-hindî" ya bi navê "Biratiya Aramîkirinê" dibe."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.popmatters.com/116229-alison-brie-and-donald-glover-of-community-2496126167.html |sernav=20 Questions: Alison Brie and Donald Glover of 'Community' |tarîx=2009-11-16 |malper=PopMatters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 }}</ref> Brie di sala 2012an de piştî ku li New Orleansê di mersîma Mardi Gras de bi Dave Franco re hevdîtin pêkanî. Di 25ê tebaxa 2015an de hat ragihandin ku herdu bihevre diaxivin û di 13ê adara 2017an de zewicîn. Sala 2017an di hevpeyvînekê de li gel Larî Kîng eşkere kir ku Brie naxwaze bibe xwedî zarok. Alison Brie li Navenda Civaka Cihûyan a li Başûrê Kalîforniyayê dest bi karê lîstikvaniyê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://trueslant.com/bobandelman/2009/11/12/from-mad-mens-trudy-to-communitys-annie-actor-alison-brie-is-a-hit/ |sernav=From Mad Men’s Trudy to Community’s Annie, actor Alison Brie is a hit - Bob Andelman - Mr. Media Radio Interviews - True/Slant |tarîx=2011-07-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 |tarîxa-arşîvê=2011-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110724074930/http://trueslant.com/bobandelman/2009/11/12/from-mad-mens-trudy-to-communitys-annie-actor-alison-brie-is-a-hit/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2005an de ji Enstîtuya Hunerên Kalîforniyayê bi lîsansa şanoyê mezûn bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lippsisters.com/2008/10/12/exclusive-alison-brie-interview-part-1-and-toto-too/ |sernav=Exclusive Alison Brie Interview, part 1: "…and Toto too" |paşnav=Lipp |pêşnav=Deborah |tarîx=2008-10-12 |malper=Basket of Kisses |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 |roja-arşîvê=2009-08-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090817074015/http://www.lippsisters.com/2008/10/12/exclusive-alison-brie-interview-part-1-and-toto-too/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de wê li Akademiya Muzîk û Drama ya Royal Scottish ya li Glasgowê xwend. Piştre di partîyên rojbûnê de wek qirfik xebitî û li Kalîforniyayê di şanoyê de derket ser dikê.<ref name=":0" /> == Kariyera wê == [[Wêne:Alison Brie.jpg|thumb| Brie di Festîvala Fîlman a Los Angelesê (2009) |285x285px]] Di sala 2006an de, Brie yekem rola xwe ya televîzyonê wek Nina, kuaforeke nû, di sîtkoma Disney Channelê [[Hannah Montana]] de lîst. Bi rola Trudy Campbell di rêzefîlma drama ya AMC Mad Men 2007–2015 de bi awayek berfireh hate nas kirin. Di rêzefîlma My Alibi de di navberên salên 2008 û 2009an hate weşandin, lîst. Ji 2009 heta 2015an wê bi navê Annie Edison di NBC / Yahoo de lîst! Bi performansa xwe ya Civata sîtkomê bibînin ve hate ecibandin û ji bo Xelata Televîzyonê ya Hilbijarka Rexnevanan ji bo Lîstikvana Herî Baş a Piştgirî di Rêzefîlmek Komedî de bû namzet. Di nîsana 2010an de, Brie bû pêşkêşkerê beşek ji Attack of the Show! û di beşek Web Soupê de xuya bû. Di fîlma komedî ya Montana Amazon a 2010 de lîst. Brie di salan 2010an de kete nav lîsteya 100 kesên kovara Maximê . Di lîsteya 100 Hotê ya 2011an de di rêza 49emîn de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.maxim.com/amg/GIRLS/Articles/2011+Hot+100 |sernav=2011 Hot 100 |tarîx=2011-06-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 |tarîxa-arşîvê=2011-06-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110609204706/http://www.maxim.com/amg/GIRLS/Articles/2011+Hot+100 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ew di sala 2013an de ji hêla xwendevanên FHM ve 57emin Jina rind ya Cîhanê hate hilbijartin. Ew di sala 2014an de ji hêla xwendevanên AskMen ve wekî duyem jina bijarte ya cîhanê hate hilbijartin. Brie di çend rolên mezin ên fîlmê de, di nav de wekî Rebecca Walters, alîkarê Sidney Prescott, di fîlma tirsnak a Scream 4 sala 2011an û Suzie Barnes di fîlma komedî ya romantîk The Five-Year Engagement ya 2012an de lîst. Wê di fîlma komedî ya anîmasyon The Lego Movie ya 2014an de dengê Princess Unikitty, û dengê xwe kir kesayetek di beşa rêzefîlma anîmasyon American Dad!ê de, ku di heyama heştan de derket de lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ew.com/article/2013/09/24/american-dad-kim-kardashian/ |sernav=Kim Kardashian to play alien on 'American Dad' |malper=EW.com |ziman=EN |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 }}</ref> Di hezîrana 2014an de, Brie beşdarî kasta rêzefîlma BoJack Horseman a Netflix bû û rêzefîlm di 22yê tebaxê de derket pêş. Bi karakterê sereke Diane Nguyen û karakterê dubare Vincent Adultman, di du densalên pêşîn de dublajiyê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.classicalite.com/articles/8893/20140607/mad-men-alison-brie-new-netflix-show-bojack-breaking-bad.htm |sernav=‘Mad Men’ Alison Brie New Netflix Show Bojack with ‘Breaking Bad’ Aaron Paul After ‘Community’ Cancellation [TRAILER] |tarîx=2014-06-07 |malper=Classicalite |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ew.com/article/2014/06/04/bojack-horseman-netflix-will-arnett/ |sernav='BoJack Horseman': New Netflix comedy features voices of Will Arnett, Amy Sedaris, more |malper=EW.com |ziman=EN |tarîxa-gihiştinê=2021-01-04 }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! Sal ! Sernav ! Rol ! class="unsortable" | Nîşe |- | 2004 | ''Stolen Poem'' | Alice | Kurtefîlm |- | rowspan="2" | 2007 | ''Born'' | Mary Elizabeth Martino | |- | ''Dickie Smalls: From Shame to Fame'' | Mya | |- | rowspan="4" | 2008 | ''[[Parasomnia (film)|Parasomnia]]'' | Darcy | |- | ''{{Sortname|The|Coverup}}'' | Grace | |- | ''Buddy 'n' Andy'' | Michelle | rowspan="4" | Kurtefîlm |- | ''Salvation, Texas'' | Lisa Salter |- | 2009 | ''Us One Night'' | Alyson |- | rowspan="2" | 2010 | ''{{Sortname|The|Home Front|nolink=1}}'' | Hannah |- | ''[[Raspberry Magic]]'' | Ms. Bradlee | |- | 2011 | ''[[Scream 4]]'' | Rebecca Walters | |- | rowspan="3" | 2012 | ''[[Save the Date]]'' | Beth | |- | ''[[The Five-Year Engagement]]'' | Suzie Barnes-Eilhauer | |- | ''[[The Misadventures of the Dunderheads|Montana Amazon]]'' | Ella Dunderhead | |- | 2013 | ''{{Sortname|The|Kings of Summer}}'' | Heather Toy | |- | rowspan="4" | 2014 | ''[[The Lego Movie]]'' | Princess Unikitty (voice) | |- | ''[[Harmontown]]'' | Herself | Belgefîlm |- | ''[[Search Party (film)|Search Party]]'' | Elizabeth | |- | ''[[Lennon or McCartney]]'' | Herself | Belgefîlm a kurt |- | rowspan="3"| 2015 | ''[[Sleeping with Other People]]'' | Elaine "Lainey" Dalton | |- | ''[[Get Hard]]'' | Alissa Barrow | |- | ''[[No Stranger Than Love]]'' | Lucy Sherrington | |- | rowspan="4" | 2016 | ''[[Joshy (film)|Joshy]]'' | Rachel | |- | ''[[How to Be Single]]'' | Lucy | |- | ''[[Get a Job (2016 film)|Get a Job]]'' | Tanya Sellers | |- | ''[[A Family Man]]'' | Lynn Vogel | |- | rowspan="3" | 2017 | ''[[The Little Hours]]'' | Sister Alessandra | |- | ''[[The Disaster Artist (film)|The Disaster Artist]]'' | Amber | |- | ''[[The Post (film)|The Post]]'' | [[Lally Weymouth]] | |- | 2018 | ''[[The Lego Movie (franchise)#Emmet's Holiday Party (2018)|Emmet's Holiday Party]]'' |Princess Unikitty (voice) | Kurtefîlm |- | rowspan="2" | 2019 | ''[[Weathering with You]]'' | Natsumi Suga (voice) | Duhlaja zimanê îngilîzî |- | ''[[The Lego Movie 2: The Second Part]]'' |Princess Unikitty (voice) | |- | rowspan="4" | 2020 | ''[[Promising Young Woman]]'' | Madison McPhee | |- | ''[[Horse Girl]]'' | Sarah | Senarîst û hilberîner |- | ''[[The Rental]]'' | Michelle | |- | ''[[Happiest Season]]'' | Sloane Caldwell | |- |} === Televizyon === {| class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên televîzyonê |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! Sal ! Sernav ! Rol ! class="unsortable" | Nîşe |- | 2006 | ''[[Hannah Montana]]'' | Nina | Beşa "It's My Party and I'll Lie if I Want To" |- | 2007 | ''Not Another High School Show'' | Muffy | Unsold pilot |- | 2007–2015 | ''[[Mad Men]]'' | [[Trudy Campbell]] | 36 beş |- | 2008 | ''The Deadliest Lesson'' | Amber | Fîlmê televîzyonê |- | 2009–2015 | ''[[Community (TV series)|Community]]'' | [[Annie Edison]] | 110 beş |- | 2011 | ''[[Robot Chicken]]'' | [[Martha Stewart]] / Vampire Lifeguard (voice) | Beşa "The Godfather of the Bride 2" |- | rowspan="2" | 2012 | ''[[NTSF:SD:SUV::]]'' | Joanie | Beşa "Sabbath-tage" |- | ''[[American Dad!]]'' | Lindsay (voice) | Beşa "Adventures in Hayleysitting" |- | rowspan="2" | 2013 | ''[[High School USA!]]'' | Miss Temple (voice) | Beşa "Choices" |- | ''[[Axe Cop (TV series)|Axe Cop]]'' | Beautiful Girly Bobs (voice) | Beşa "The Dumb List" |- | 2014 | ''[[Comedy Bang! Bang! (TV series)|Comedy Bang! Bang!]]'' | Herself | Beşa "Alison Brie Wears a Black Mesh Top & Mini-Skirt" |- | 2014–2020 | ''[[BoJack Horseman]]'' | [[Diane Nguyen]] / Various voices | 77 beş |- | rowspan="2" | 2016 | ''[[Teachers (2016 TV series)|Teachers]]'' | Lauren Lark | Beşa "Pilot"; also executive producer |- | ''[[Doctor Thorne (TV series)|Doctor Thorne]]'' | Martha Dunstable | 3 beş |- | 2017 | ''[[Dr. Ken]]'' | Herself | Beşa "Ken's Big Audition" |- | 2017–2019 | ''[[GLOW (TV series)|GLOW]]'' | Ruth Wilder | 30 beş û derhêneriya beşa "Hollywood Homecoming" |- | 2019 | ''[[Drunk History]]'' | Thea Spyer | Beşa "Love" |- | rowspan="2" | 2020 | ''[[Make It Work!]]'' | Herself | Televizyona taybetî |- | ''[[Marvel's 616]]'' | | Derhêner, beşa: "Spotlight" |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî-cihû]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên bîseksuel ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên dengî yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Kesên LGBTQ ên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] hclkbbbxne2x329jp8cy0vm6c78xj66 14 115833 2093881 925789 2026-09-11T14:41:42Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Rêzeroman]] weke [[Kategorî:Rêzepirtûk]] guhart 925789 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Pirtûk]] oi55kiwwuwy838mogheke98tdg9uqtp 2093883 2093881 2026-09-11T14:42:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2093883 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Pirtûk]] h7s2zu6k2g7adleid0ybe6phow3wm7m 0 122995 2093933 2083462 2026-09-11T19:17:49Z Avestaboy 34898 2093933 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Wergerîne|de|bijartî=1}} {{Agahîdanka giştî | wergêr = [[Aynur Kaş]] }} '''''Odeyek ji bo xwe''''' ({{bi-en|''A Room of One's Own''}}) ceribandineke dirêj a [[Virginia Woolf]] e, ku cara ewil di îlona 1929an de hatiye weşandin.<ref>{{Jêder |sernav=A Room of One's Own |paşnav=Woolf |pêşnav=Virginia |tarîx=1935 |weşanger=Hogarth Press |cih=London |rûpel=4 |sala-orîjînal=1929 }}</ref> Eser li ser bingeha du dersan hatiye avakirin yên ku Woolf di çiriya pêşîn a 1928an de li [[Unîversîteya Cambridge]]yê dane.{{Sfn|Woolf|1935}}<ref name="Rosenbaumpp113-115">{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Bloomsbury: Studies in Modern English Literary and Intellectual History |url=https://archive.org/details/aspectsofbloomsb0000sros |paşnav=Rosenbaum |pêşnav=S. P. |tarîx=1998 |weşanger=MacMillan Press Ltd. |cih=Hounsmill |rr=[https://archive.org/details/aspectsofbloomsb0000sros/page/113 113]–115 }}</ref> Tercimeya kurdî di 2021ê de ji nav çapên [[Weşanên Avesta]] ve hate der.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krd.riataza.com/2021/03/27/gelo-xwiskeke-shakespeare-a-xwedi-qabiliyet-hebuya-serpehatiya-we-e-ci-buya/ |sernav=Gelo xwişkeke Shakespeare a xwedî qabiliyet hebûya, serpêhatiya wê ê çi bûya? |paşnav=RIATAZA |tarîx=2021-03-26 |malper=RiaTaza |ziman= |roja-gihiştinê=2022-11-15 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên femînîst]] [[Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] [[Kategorî:Pirtûkên 1929an]] by7xwst5u48l4nlksy2ed0hu7hlwi31 0 140654 2093875 1788284 2026-09-11T14:34:31Z Avestaboy 34898 2093875 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Shuihu4.PNG|thumb|Nimûneyek ji pirtûka ''[[Qiraxa Avê]]'']] '''Çar romanên klasîk ên mezin ên Çînê''' ([[Zimanê çînî|Çînî]]: 四大名著, ''Sì Dà Míngzhù'') berhemên edebî ne ku ji hêla pisporên [[wêje]]ya [[çîn]]î ve wek berehemên herî girîng û bi bandor têne hesibandin. == Çar klasîk ên mezin == Çar romanên klasîk ên mezin, bandor li ser [[çîrok]], [[şano]], [[sînema]] û [[lîstik]]ên [[Japon]], [[Kore]] û [[Viyetnam]] kiriye. Ev çar pirtûk bi rêza nivîsandinê ev in: * ''[[Çîroka Sê Keyanîyan]]'' ( Çînî 三國演義 ) ([[sedsal]]a 14 an) * ''[[Qiraxa Avê]]'' ( Çînî 水滸傳 ) (sedsala 14 an), * ''[[Rêwîtiya ber bi Rojava ve|Rêwîtiya ber bi rojava]]'' ( Çînî 西遊記 ) (sedsala 16 an.). Her weha wekî " ''[[Mîmun King]]'' " tê zanîn. * ''[[Dream Koşka Sor|Xewna koşka sor]]'' ( Çînî 紅樓夢 ). (sedsala 18an). Wekî "''[[Çîroka Kevir]]''" jî tê zanîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{werger çavkanî|tr|Çin'in Dört Büyük Klasik Romanı}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Çîn-şitil}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Çîn]] [[Kategorî:Çînî]] [[Kategorî:Pirtûk]] [[Kategorî:Bizavên wêjeyî yên çînî]] ds3p7f7q1pnx9pdykwb5ebmsnl5c5w7 2093879 2093875 2026-09-11T14:37:47Z Avestaboy 34898 2093879 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Shuihu4.PNG|thumb|Nimûneyek ji pirtûka ''[[Qiraxa Avê]]'']] '''Çar romanên klasîk ên mezin ên Çînê''' ([[Zimanê çînî|Çînî]]: 四大名著, ''Sì Dà Míngzhù'') berhemên edebî ne ku ji hêla pisporên [[wêje]]ya [[çîn]]î ve wek berehemên herî girîng û bi bandor têne hesibandin. == Çar klasîk ên mezin == Çar romanên klasîk ên mezin, bandor li ser [[çîrok]], [[şano]], [[sînema]] û [[lîstik]]ên [[Japon]], [[Kore]] û [[Viyetnam]] kiriye. Ev çar pirtûk bi rêza nivîsandinê ev in: * ''[[Çîroka Sê Keyanîyan]]'' ( Çînî 三國演義 ) ([[sedsal]]a 14 an) * ''[[Qiraxa Avê]]'' ( Çînî 水滸傳 ) (sedsala 14 an), * ''[[Rêwîtiya ber bi Rojava ve|Rêwîtiya ber bi rojava]]'' ( Çînî 西遊記 ) (sedsala 16 an.). Her weha wekî " ''[[Mîmun King]]'' " tê zanîn. * ''[[Dream Koşka Sor|Xewna koşka sor]]'' ( Çînî 紅樓夢 ). (sedsala 18an). Wekî "''[[Çîroka Kevir]]''" jî tê zanîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{werger çavkanî|tr|Çin'in Dört Büyük Klasik Romanı}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Çîn-şitil}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Bizavên wêjeyî yên çînî]] gdwehdvcxkgfplpaovu2j5ikmdow2pi 2093880 2093879 2026-09-11T14:39:41Z Avestaboy 34898 2093880 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Shuihu4.PNG|thumb|Nimûneyek ji pirtûka ''[[Qiraxa Avê]]'']] '''Çar romanên klasîk ên mezin ên Çînê''' ([[Zimanê çînî|Çînî]]: 四大名著, ''Sì Dà Míngzhù'') berhemên edebî ne ku ji hêla pisporên [[wêje]]ya [[çîn]]î ve wek berehemên herî girîng û bi bandor têne hesibandin. == Çar klasîk ên mezin == Çar romanên klasîk ên mezin, bandor li ser [[çîrok]], [[şano]], [[sînema]] û [[lîstik]]ên [[Japon]], [[Kore]] û [[Viyetnam]] kiriye. Ev çar pirtûk bi rêza nivîsandinê ev in: * ''[[Çîroka Sê Keyanîyan]]'' ( Çînî 三國演義 ) ([[sedsal]]a 14 an) * ''[[Qiraxa Avê]]'' ( Çînî 水滸傳 ) (sedsala 14 an), * ''[[Rêwîtiya ber bi Rojava ve|Rêwîtiya ber bi rojava]]'' ( Çînî 西遊記 ) (sedsala 16 an.). Her weha wekî " ''[[Mîmun King]]'' " tê zanîn. * ''[[Dream Koşka Sor|Xewna koşka sor]]'' ( Çînî 紅樓夢 ). (sedsala 18an). Wekî "''[[Çîroka Kevir]]''" jî tê zanîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{werger çavkanî|tr|Çin'in Dört Büyük Klasik Romanı}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Çîn-şitil}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Bizavên wêjeyî yên çînî]] [[Kategorî:Romanên klasîk ên çînî]] bv7puxtsatdm4el32fngu7zjsb8i2bh 14 258604 2093831 1713768 2026-09-11T12:34:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2093831 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Çiyayê Agirî]] [[Kategorî:Keştiyên mîtolojîk]] [[Kategorî:Nûh]] 5d1gzbszdy90m1gf9uubq9yzd1sw0j3 0 258639 2093908 2052922 2026-09-11T17:29:58Z ~2026-49286-15 180764 /* Taybetmendî */ 2093908 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Pilingê Kurdistanê | image = Persian Leopard sitting.jpg | status = EN | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Ajal]] | status_ref =<ref name="iucn">{{Cite IUCN |author=Ghoddousi, A. |author2=Khorozyan, I. |year=2025 |amends=2024 |title=''Panthera pardus'' ssp. ''tulliana'' |volume=2025 |page=e.T15961A274967670 |doi=10.2305/IUCN.UK.2025-1.RLTS.T15961A274967670.en |access-date=30 July 2025}}</ref> | genus = Panthera | species = pardus | subspecies = tulliana | species_link = Leopard | authority = ([[Achille Valenciennes|Valenciennes]], 1856) | range_map = Leopard-tulliana-range.png | range_map_caption = Qada belavbûnê | synonyms = *''P. p. ciscaucasica'' {{Biçûk|([[Konstantin Satunin|Satunin]], 1914)}} * ''P. p. saxicolor'' {{Biçûk|[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1927}} * ''P. p. sindica'' {{Biçûk|Pocock, 1930}} * ''P. p. dathei'' {{Biçûk|Zukowsky, 1964}} }} '''Pilingê Kurdistanê'''<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li Çiyayê Cûdiyê Pilingê Kurdistanê û keftar hatin hemberî hev |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-08-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Pilingê Kurdistanê ket nav kerî gelek mîh mirar kir. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-08-31 }}</ref>, '''pilingê Zagrosê''' yan jî '''pilingê pinîpinî'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Kûvêt Kurdistanê]] |paşnav=Kitanî |pêşnav=Misûd Mistefa |weşanger=Dihok: Spîrêz |sal=2005 |rûpel=41 }}</ref> (bi latînî: ''Panthera pardus tulliana'') yek ji cureyên pilingan e ku hebûna wan di bin xetereyê de ye. Pilingê Kurdistanê li deverên çiyayî yên [[Kurdistan]]ê ku di nav de rêzeçiyayên Zagrosê, [[Cûdî]] û rêzeçiyayên [[Toros]]ê heye ku li van deveran li qadên çiyayî yên kavirîn, li deverên çandinî û li deverên avî yên çeman dijîn. Li deverên derveyê Kurdistanê jî li daristanên pelfireh û tevlihev ên nerm û newalên asê dijî. Bilindahiya qada jiyana pilingê Kurdistanê ji 600 mêtreyan heya 3.800 mêtreyan diguhere.<ref name=":1" /> Piling heya niha bi caran li deverên cihêrengê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/bilgi/galeri-anadolu-parsi-turkiyede-nerede-yasar-kac-tane-var-iste-nesli-tukenmekte-olan-anadolu-parsi-ozellikleri-42811043 |sernav=Pilingên Anatolyayê (Pilingê Kurdistanê) çend heb hene? |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2025-05-22 |roja-gihiştinê=2025-08-30 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/anadolu-leopari-tekrar-mi-goruldu,243218 |sernav=Li Amedê Pilingê êrîşê şivanekî kir. |malper=T24 |roja-gihiştinê=2025-08-30 |ziman=tr }}</ref> Wargeha sereke ya pilingê Kurdistanê çiyayên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ye û çiyayên bakurê Îranê ye. Pilingê Kurdistanê di van salên dawî jî li quntarên çiyayê Zagrosê ji aliyê kamerayan ve hatiye dîtin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Pilingê Kurdistanê li qûntarên çiyayê Zagrosê hate dîtin. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-08-30 }}</ref> Di roja îro de tê texmînkirin ku hêjmara pilingê Kurdistanê li deverên Kurdistanê û li deverên din ên herêmê 1.100 piling mane ku di roja îro de cure di bin parastinê de ye ku kuştina wan ji aliyê dadgehên herêman ve bi cezayên giran têne ceza kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/galeri/turkiye/anadolu-parsi-avlamanin-cezasi-30-milyon-lira-hapis-cezasi-da-var,c8hK0PerhUy3rICdPOUS8w |sernav=Cezayê nêçîra pilingê Anatolyayên 30 milyon lîre ye û her wiha cezayê girtîgehê jî heye. |malper=www.ntv.com.tr |roja-gihiştinê=2025-09-08 |ziman=tr }}</ref> Sala 2015an jî li bajarê [[Îlam]]ê pilingekî Zagrosê ji aliyê nêçîrvanekî hatibû kuştin. Ji ber ku pilingê Zagrosê cureyekî parastî ye û bi tinebûnê re rûbirû ye, ev kesê ku piling kuştibû bi fermana [[Dadgeha Îlamê]] hatibû girtin û gelek kesan li ser kuştina wî pilingî li malperên medyaya civakî nerazîbûna xwe anîbû ziman. Cara dawî di gulana 2024ê de dîmenên ku bi [[kameraya termal|kamereyên termal]] hatine tomarkirin de pilingek hatiye dîtin ku hespekê dixwe.<ref name=":0" /> == Taksonomî == ''Felis tulliana'' navekî zanistî ya pilingê Kurdistanê ye ku ji aliyê [[Achille Valenciennes]] ve di sala 1856an de hate pêşniyarkirin ku çerm û serê pilingekî ku li nêzî [[Smîrna]] ([[Îzmîr]]a îro), li rojavayê Anatolyayê hatibû kuştin, wesif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2999t |sernav=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences / publiés... par MM. les secrétaires perpétuels |malper=Gallica |tarîx=1856-01-01 |roja-gihiştinê=2025-08-30 |ziman=FR |paşnav=texte |pêşnav=Académie des sciences (France) Auteur du }}</ref> Di sedsalên 19 û 20an de çend pisporên xwezayê nimûneyên zoolojîk ên pilingan ên [[Rojhilata Navîn]] salix dane: * ''Felis pardus tulliana'' di sala 1899an de ji aliyê [[Richard Lydekker]] ve piştî lêkolîna çermê pilingê ji [[Qefqaz]]ê hatiye pêşniyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Proceedings of the Zoological Society of London |paşnav=Zoological Society of London |weşanger=London : Academic Press, [etc.] |tarîx=1833 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/proceedingsofzoo1899zool }}</ref> * ''Felis ciscaucasica'' ji aliyê [[Konstantin Alekseevich Satunin]] ve di sala 1914an de li ser bingeha nimûneyek pilingê ji herêma Kubanê li Qefqaza Bakur hatiye pêşniyarkirin. * ''Panthera pardus saxicolor'' di sala 1927an de ji aliyê [[Reginald Innes Pocock]] ve hatiye pêşniyarkirin ku çermên pilingan ji deverên cûda yên Farsê vegot lê dişibiya wan bi çermên pilingên Qefqazê dît. [[Holotîp]]a wî çerm û serê pilingekî nêr ji [[Asterabad]]ê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pocock |pêşnav=R.I. |tarîx=1927-08-01 |sernav=XXVII.—Description of two subspecies of leopards |url=https://doi.org/10.1080/00222932708655586 |kovar=Annals and Magazine of Natural History |cild=20 |hejmar=116 |rr=213–214 |doi=10.1080/00222932708655586 |issn=0374-5481 }}</ref> * ''P. p. sindica'' di sala 1930an de ji aliyê Pocock ve ji bo çermek yekane û du serî ji çiyayên [[Girthar]] a li [[Belûçistan]]ê hate pêşniyarkirin; çerm pir dişibiya çermê pilingên Zagrosê û pilingên Asyaya Biçûk lê rengê wê ji rengê pilingên Hindî (''P. p. fusca'') cuda bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Journal of the Bombay Natural History Society |paşnav=Bombay Natural History Society |weşanger=Bombay, Bombay Natural History Society |tarîx=1886 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/journalofbomb34121930bomb }}</ref> Cure di sala 1996an de li gorî analîza genetîkî ya molekulî wekî ''P. p. saxicolor'' hatiye ravekirin.<ref name="Miththapala1996">{{Jêder-kovar |paşnav=Miththapala |pêşnav=Sriyanie |paşnav2=Seidensticker |pêşnav2=John |paşnav3=O'Brien |pêşnav3=Stephen J. |tarîx=1996 |sernav=Phylogeographic Subspecies Recognition in Leopards (Panthera pardus): Molecular Genetic Variation |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1046/j.1523-1739.1996.10041115.x |kovar=Conservation Biology |ziman=en |cild=10 |hejmar=4 |rr=1115–1132 |doi=10.1046/j.1523-1739.1996.10041115.x |issn=1523-1739 }}</ref><ref name="Uphyrkina2001">{{Jêder-kovar |paşnav=Uphyrkina |pêşnav=Olga |paşnav2=Johnson |pêşnav2=Warren E. |paşnav3=Quigley |pêşnav3=Howard |paşnav4=Miquelle |pêşnav4=Dale |paşnav5=Marker |pêşnav5=Laurie |paşnav6=Bush |pêşnav6=Mitchel |paşnav7=O'Brien |pêşnav7=Stephen J. |tarîx=2001 |sernav=Phylogenetics, genome diversity and origin of modern leopard, Panthera pardus |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1046/j.0962-1083.2001.01350.x |kovar=Molecular Ecology |ziman=en |cild=10 |hejmar=11 |rr=2617–2633 |doi=10.1046/j.0962-1083.2001.01350.x |issn=1365-294X }}</ref> Di sedsalên 19 û 20an de, pilingê Anatoliyê wekî cureyekî pilingê cuda dihat hesibandin ku tenê li rojavayê Anatolyayê peyda dibû. Nimûneyên pilingên ku di koleksiyonên muzexaneyên zoolojiyê de hene, di mezinahî û şeklên serê wan de ji hev pir cuda nabin. Ji ber vê yekê, navên jêrîn ên wekê ''P. p. tulliana'', ''P. p. ciscaucasica'' û ''P. p. saxicolor'' niha wekê hevwate têne hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Khorozyan |pêşnav=Igor |tarîx=2014-11-01 |sernav=Morphological variation and sexual dimorphism of the common leopard (Panthera pardus) in the Middle East and their implications for species taxonomy and conservation |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1616504714000652 |kovar=Mammalian Biology |cild=79 |hejmar=6 |rr=398–405 |doi=10.1016/j.mambio.2014.07.004 |issn=1616-5047 }}</ref> Tê texmînkirin ku rûbarê [[Îndus]]ê ji bo belavbûna vê binekomê astengiyeke topografîk çêkiriye.<ref name="Miththapala1996"/><ref name="Uphyrkina2001"/> Analîzek li ser nimûneyên pilingên ji Efxanistanê diyar kiriye ku ew ji curê ''P. p. saxicolor'' in lê bi pilingên hindî re têkildar in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Razaq Manati |pêşnav=Abdul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Unterartenfrage Persischer Leoparden geklärt |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0044516912000020 |kovar=Der Zoologische Garten |cild=81 |hejmar=1 |rr=1–13 |doi=10.1016/j.zoolgart.2012.02.001 |issn=0044-5169 }}</ref> Analîzeke genetîk a 49 nimûneyên çermê pilingan ên ku li herêmên [[Azad Jammu Keşmîr]] û [[Galyat]] ên bakurê [[Pakistan]]ê hatine berhevkirin vê yekbûnê piştrast kiriye ku van nimûneyan [[haplotîp]]ên pilingên Zagrosê û pilingên hindî eşkere kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Asad |pêşnav=Muhammad |paşnav2=Martoni |pêşnav2=Francesco |paşnav3=Ross |pêşnav3=James G. |paşnav4=Waseem |pêşnav4=Muhammad |paşnav5=Abbas |pêşnav5=Fakhar-i- |paşnav6=Paterson |pêşnav6=Adrian M. |tarîx=2019-07-16 |sernav=Assessing subspecies status of leopards (Panthera pardus) of northern Pakistan using mitochondrial DNA |url=https://peerj.com/articles/7243 |kovar=PeerJ |ziman=en |cild=7 |rr=e7243 |doi=10.7717/peerj.7243 |issn=2167-8359 |pmc=6640621 |pmid=31341733 }}</ref> Di sala 2017an de nifûsa pilingên Zagrosê (pilingê Kurdistanê) wekî ''P. p. tulliana'' hatiye binavkirin ku ev nav ji bo cureya pilingan li Rojavayê Asyayê kevintirîn nav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y#page=73 |sernav=Pilingên Zagrosê }}</ref> === Fîlogenî === Analîzeke fîlogenetîk nîşan dide ku ''P. p. tulliana'' ji aliyê koka dayikê ve cureya komeke [[monofîletîk]] e ku di nîvê duyem ê [[Pleîstosen]]ê de ji pilingê afrîkî (''P. p. pardus'') û yê erebî (''P. p. nimr'') cuda bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Farhadinia |pêşnav=Mohammad S. |paşnav2=Farahmand |pêşnav2=Hamid |paşnav3=Gavashelishvili |pêşnav3=Alexander |paşnav4=Kaboli |pêşnav4=Mohammad |paşnav5=Karami |pêşnav5=Mahmoud |paşnav6=Khalili |pêşnav6=Bita |paşnav7=Montazamy |pêşnav7=Shahab |tarîx=2015 |sernav=Molecular and craniological analysis of leopard, Panthera pardus (Carnivora: Felidae) in Iran: support for a monophyletic clade in Western Asia: Morphogenetic Analysis of Leopards in Iran |url=https://academic.oup.com/biolinnean/article-lookup/doi/10.1111/bij.12473 |kovar=Biological Journal of the Linnean Society |ziman=en |cild=114 |hejmar=4 |rr=721–736 |doi=10.1111/bij.12473 }}</ref> Analîza DNAyê nîşan dide ku pilingên li Kurdistanê cureyê yek hewzek genê ne û bin kldeke cuda pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Farhadinia |pêşnav=Mohammad S. |paşnav2=Ashrafzadeh |pêşnav2=Mohammad Reza |paşnav3=Senn |pêşnav3=Helen |paşnav4=Ashrafi |pêşnav4=Sohrab |paşnav5=Farahmand |pêşnav5=Hamid |paşnav6=Ghazali |pêşnav6=Muhammad |paşnav7=Hunter |pêşnav7=Luke T. B. |paşnav8=Macdonald |pêşnav8=David W. |tarîx=2020-10-01 |sernav=Is there low maternal genetic variation in West Asian populations of leopard? |url=https://doi.org/10.1007/s13364-020-00510-1 |kovar=Mammal Research |ziman=en |cild=65 |hejmar=4 |rr=701–708 |doi=10.1007/s13364-020-00510-1 |issn=2199-241X }}</ref> == Taybetmendî û Şayes == [[Wêne:Caucasian-leopard-structure-full.png|thumb|Pîvanên Pilingê Kurdistanê.]] ''P. p. tulliana'' xwedî pirçeke gewr û hinekî sor e, rozetên mezin li kêlekê rozetên biçûk li piştê li ser mil û lingên jorîn û deqên biçûk li ser serî û stûyê wan hene. Li gorî herêman rengî wan hinek diguhere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kiabi |pêşnav=Bahram H. |paşnav2=Dareshouri |pêşnav2=Bijan F. |paşnav3=Ghaemi |pêşnav3=Ramazan Ali |paşnav4=Jahanshahi |pêşnav4=Mehran |tarîx=2002-01-01 |sernav=Population status of the Persian Leopard (Panthera pardus saxicolor Pocock, 1927) in Iran |url=https://doi.org/10.1080/09397140.2002.10637920 |kovar=Zoology in the Middle East |cild=26 |hejmar=1 |rr=41–47 |doi=10.1080/09397140.2002.10637920 |issn=0939-7140 }}</ref> Pilingê li Zagrosan li bi rengê zer û hem jî bi rengê zer ê tarî hene. Dirêjahiya laşê wan bi navînî 158 [[cm]] ye, dirêjahiya serê wam 192 [[mm]] û dirêjahiya poçika wan 94 cm ye. Giraniya pilingê Kurdistanê heta 60 kîloyan giran dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/5.Cat_News/5.3._Special_Issues/5.3.2._SI_2/Lukarevsky_et_al_2007_Biology_and_Ecology_of_the_leopard_in_the_Caucasus.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.catsg.org |roja-gihiştinê=2025-08-30 |roja-arşîvê=2022-03-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220302220158/http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/5.Cat_News/5.3._Special_Issues/5.3.2._SI_2/Lukarevsky_et_al_2007_Biology_and_Ecology_of_the_leopard_in_the_Caucasus.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Agahiyên [[biyometrîk]] ên ku ji 25 pilingên nêr û mê yên li parêzgehên cuda yên Rojhilata Kurdistanê hatine berhevkirin nîşan didin ku dirêjahiya laşê wan bi navînî 259 cm ye. Giraniya pilingekî nêr a ciwan ku li bakurê Îranê hatiye dîtin 64 kîlo derketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/0B7Vwy9iDuZifNjliMzYzNTQtZWFjYy00ODgzLWJkNWQtZmY4ZTUzOTY1MTc2/view?usp=embed_facebook |sernav=Sanei, 2007. Persian leopard status in Iran (book).pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2025-08-30 }}</ref> == Belavbûn û jîngeh == === Kurdistan === Pilingê Kurdistanê (''P. p. tulliana'') li deverên çiyayî yên li seranserê Kurdistanê, (rêzeçiyayên Zagros, Cîlo û Torosê) li bakurê Îranê û li hinek deverên daristanî yên li rojavayê Tirkiyeyê û li deverên daristanî yên Qefqazê dijî. ==== Bakurê Kurdistanê ==== Tê texmînkirin ku jîngeha pilingê Kurdistanê ya bijarte deverên kêmdaristanî, deverên çiyayî yên kevirî, deverên çandinî û deverên avî yên çeman in. Li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûna wan li navçeya [[Çinar]] a bi ser parêzgeha [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekirê]] û li parêzgeha [[Bidlîs]]ê hatiye belgekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Avgan |pêşnav=Batur |paşnav2=Raza |pêşnav2=Hana |paşnav3=Barzani |pêşnav3=Muhammadsaddik |paşnav4=Breitenmoser |pêşnav4=Urs |tarîx=2016-04-02 |sernav=Do recent leopard Panthera pardus records from northern Iraq and south-eastern Turkey reveal an unknown population nucleus in the region? |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09397140.2016.1173904 |kovar=Zoology in the Middle East |cild=62 |hejmar=2 |rr=95–104 |doi=10.1080/09397140.2016.1173904 |issn=0939-7140 }}</ref> Di heman demê dîsa di salên 2018 û 2019an de, li çiyayê [[Cûdî]] yê li [[Şirnex (parêzgeh)|parêzgeha Şirnexê]] wêneyên pilingê Kurdistanê hatine tomarkirin û dibe ku çiyayê Cûdî ji bo pilingê Kurdistanê ji bo tevgera di navbera bakur û başûrê [[Kurdistan]]ê de [[korîdor]]ek be.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karataş |pêşnav=Ahmet |paşnav2=Bulut |pêşnav2=Şafak |paşnav3=Akbaba |pêşnav3=Burak |tarîx=2021-07-03 |sernav=Camera trap records confirm the survival of the Leopard (Panthera pardus L., 1758) in eastern Turkey (Mammalia: Felidae) |url=https://doi.org/10.1080/09397140.2021.1924419 |kovar=Zoology in the Middle East |cild=67 |hejmar=3 |rr=198–205 |doi=10.1080/09397140.2021.1924419 |issn=0939-7140 }}</ref> ==== Başûrê Kurdistanê ==== Li gel dîmenên dîtî yên Bakurê Kurdistanê, di heman demê dîmenên pilingê Kurdistanê li [[Başûrê Kurdistanê]] jî hatine dîtin. Di cotmeha sala 2011an de û çileya sala 2012an de, li çiyayê [[Cejne]] (Jazhna) yê li [[step]]ên daristanên çiyayên Zagrosê li [[Herêma Kurdistanê]], dîmenên pilingê Kurdistanê bi kamerayekê hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/297236225_First_photographic_record_of_the_Persian_leopard_in_Kurdistan_northern_Iraq |sernav=First photographic record of the Kurdish lepard in Kurdistan. }}</ref> Di sala 2020an de pilingek li çiyayên parêzgeha Silêmaniyê hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ahmed |pêşnav=Soran H. |paşnav2=Majeed |pêşnav2=Soma I. |tarîx=2020-12-21 |sernav=MONITORING OF THE WILD MAMMAL FAUNA IN BAMO MOUNTAIN IN NORTHERN IRAQ (KURDISTAN) FOR THE FIRST TIME USING CAMERA TRAP METHOD AND RAISING AWARENESS FOR ITS CONSERVATION |url=https://jnhm.uobaghdad.edu.iq/index.php/BINHM/article/view/469 |kovar=Bulletin of the Iraq Natural History Museum (P-ISSN: 1017-8678 , E-ISSN: 2311-9799) |ziman=en |cild=16 |hejmar=2 |rr=161–172 |doi=10.26842/binhm.7.2020.16.2.0161 |issn=2311-9799 }}</ref> === Deverên din === Pilingê Kurdistanê li [[Qefqaz]]ê, li derdora [[Tbîlîsî]] û li parêzgeha [[Şîda Kartlî]] ya [[Gurcistan]]ê hatine dîtin ku ew bi piranî li daristanên giran dijîn. Di sala 2004an de çend piling li deştên nizm ên herêma [[Kakheti]] hatine dîtin. Nîşanên pilingan li du cihên li [[Tuşeti]]yê jî hatin dîtin ku li ser çavkaniyên çemên [[Andi Koysu]] û [[Assa]] yên ku bi [[Dagestan]]ê re sinor in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://assets.panda.org/downloads/caucasus_leopard_conservation_strategy_1.pdf |sernav=Pilingê Kurdistanê }}</ref> Tê texmînkirin ku piling carinan ji [[Rûsya]]yê derbasî Gurcistanê dibin lê pisporên xwezayê hêvî dikin ku ger parastina wan li her du welatan baş werin parastin ew dikarin di pêşerojê de li Gurcistanê zêde bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.caucasus-naturefund.org/the-persian-leopard-is-back-in-georgia/ |sernav=PERSIAN LEOPARD IS BACK IN GEORGIA |malper=Caucasus Nature Fund |tarîx=2021-11-22 |roja-gihiştinê=2025-08-31 |ziman=en-US |paşnav=Dumitraskovic |pêşnav=Marion }}</ref> Di navbera cotmeha 2000 û tîrmeha sala 2002an de li qadeke 780 [[km2]] li erdên asê û zinaran ên [[Cihê Parastina Jîngehê yê Dewletî yê Xosrov]] li ser çiyayên başûrê rojava yên çiyayên [[Gegam]], şopa deh pilingên Kurdistanê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Khorozyan |pêşnav=Igor |tarîx=2003-01-01 |sernav=Habitat preferences by the Persian Leopard (Panthera pardus saxicolor Pocock, 1927) in Armenia |url=https://doi.org/10.1080/09397140.2003.10637984 |kovar=Zoology in the Middle East |cild=30 |hejmar=1 |rr=25–36 |doi=10.1080/09397140.2003.10637984 |issn=0939-7140 }}</ref> Di lêkolînên di navbera salên 2013 û 2014an de, kamerayên dafikan li 24 deverên başûrê Ermenistanê pilingê Kurdistanê tomar kirine ku 14 ji wan li çiyayên [[Zengezur]]ê bûn.<ref name="Askerov2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Askerov |pêşnav=Elshad |paşnav2=Talibov |pêşnav2=Tariel |paşnav3=Manvelyan |pêşnav3=Karen |paşnav4=Zazanashvili |pêşnav4=Nugzar |paşnav5=Malkhasyan |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Fatullayev |pêşnav6=Parviz |paşnav7=Heidelberg |pêşnav7=Aurel |tarîx=2015-04-03 |sernav=South-Eastern Lesser Caucasus: the most important landscape for conserving the Leopard (Panthera pardus) in the Caucasus region (Mammalia: Felidae) |url=https://doi.org/10.1080/09397140.2015.1035003 |kovar=Zoology in the Middle East |cild=61 |hejmar=2 |rr=95–101 |doi=10.1080/09397140.2015.1035003 |issn=0939-7140 }}</ref> == Reftar û ekolojî == Xwarina pilingê Kurdistanê (''P. p. tulliana'') li gorî deverên ku lê dijî diguhere. Li seranserê Kurdistanê bi piranî nêçîra [[Pezkovî|pezkoviyan]] (''Capra aegagrus''), [[muflon]] (''Ovis gmelini'') ku cureyeke pezkoviyên Kurdistanê ye û bi neçîra [[berazê kovî]] (''Sus scrofa'') tê xwedîkirin. Li hinek deverên din ên cuda bi nêçîrvaniya [[asik]] (''Capreolus capreolus''), [[xezal]] (''Gazella subgutturosa''), [[sîxur]] (''Hystrix indica'') û [[kêvroşk]] (''Lepus europaeus'') tê xwedîkirin. Pilingê Kurdistanê hinek ku li pey nêçîrê xwe ji deverên çiyayî yên daristanî nêzîkî deverên gundewarî dibe. Ev jî dibe sedem ku hinek caran êrîşê pez û kûçikên şivanan bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/5.Cat_News/5.3._Special_Issues/5.3.2._SI_2/Lukarevsky_et_al_2007_Biology_and_Ecology_of_the_leopard_in_the_Caucasus.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.catsg.org |roja-gihiştinê=2025-08-31 |roja-arşîvê=2022-03-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220302220158/http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/5.Cat_News/5.3._Special_Issues/5.3.2._SI_2/Lukarevsky_et_al_2007_Biology_and_Ecology_of_the_leopard_in_the_Caucasus.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Xeteraya nemabûnê == [[Wêne:LeopardSmit.jpg|thumb|Cureya Pilingê Kurdistanê ku wêne ji hêla Joseph Smit ve bi navê pilingê Qefqasyayê di sala 1899an de hatiye xêzkirin.]] Ji sala 2016an vir ve ''P. p. tulliana'' ji ber ku nifûsa wan ê kovî ji 1000an kêmtir tê texmîn kirin, di [[Lîsteya Sor a IUCN|lîsteya sor a IUCNê]] de wekî cureyekî di bin xetereyê de hatiye navnîş kirin.<ref name="IUCN2023">{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2023-05-11 |sernav=Panthera pardus ssp. tulliana: Ghoddousi, A. & Khorozyan, I.: The IUCN Red List of Threatened Species 2025: e.T15961A274967670 |url=https://www.iucnredlist.org/species/15961/274967670 |kovar=The IUCN Red List of Threatened Species 2025 |ziman=en |doi=10.2305/iucn.uk.2025-1.rlts.t15961a274967670.en }}</ref> Pilingê Kurdistanê ji ber nêçîra neqanûnî, xeteraya mirovan wekî hebûna leşkerî û perwerdehiya leşkeran li deverên sinor û windabûna jîngehê ji ber birîna daristanan, şewat, berfirehbûna çandiniyê, zêdeçêrandina ajalên malan û ji ber pêşkeftina binesaziyê di bin gefê de ye.<ref name="IUCN2023" /> Di salên 1980an de, li sinorê rojhilat û başûrê Kurdistanê mayînên dijmirov hatin bicihkirin ku rê li ber ketina mirovan ji bo herêmê were girtin. Pilingên ku li herêmê digerin ji nêçîrvanan û pêşkeftina pîşesaziyê bi ewle ne lê tê zanîn ku bi kêmanî du kes pê li mayînan kirine û ji ber vê pêlikieina mayînê hatine kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwartzstein |pêşnav=Peter |sernav=For Leopards in Iran and Iraq, Land Mines Are a Surprising Refuge |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2014/12/141219-persian-leopard-iran-iraq-land-mine/ |roja-gihiştinê=2025-09-05 |xebat=National Geographic |ziman=en }}</ref> Gefa sereke pilingê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê birîna daristanan e ku di destpêka salên 2020an de ev birîna girantir bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Crisp |pêşnav=Wil |tarîx=2020-06-20 |sernav=Last chance for the Persian leopard: the fight to save Iraqi Kurdistan’s forests |url=https://www.theguardian.com/environment/2020/jun/20/landmines-last-line-of-defence-for-kurdistan-endangered-persian-leopard-aoe |roja-gihiştinê=2025-09-05 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di nîsana sala 2001ê de, pilingeke mê li ser sinorê Kabardino-Barkariayê hate gulebarankirin; her du têjikên wê hatin girtin û birin baxçeyê heywanan a Novosibirsk a li Rûsyayê. Di navbera salên 2004 û 2007an de, bi tevahî 85 postên pilingan li bazarên Kabûlê hatine firotin. Dihat zanîn ku piling li ser girê Meghrî li başûrê Ermenistanê dijîn, ku li wir di navbera mehên tebaxa 2006 û nîsana 2007an de tenê yek piling bi kamerayekê hatiye kişandin lê di lêkolînên rêça pilingan ên li ser rûberek {{cvt|296,9|km2|sqmi}} hatine kirin de ti nîşanên pilingên din nehatin dîtin. Navenda nêçîra herêmî dikaribû hebûna ji 4 heta 10 pilingan li herêmê bi parasta. Lê bandora hevbeş a nêçîra neqanûnî, dagirkirina ji ber xwedîkirina ajalan, berhevkirina nebat û kiyarkên xwarinê, daristanbirrîn û şewatên daristanê yên ji ber mirovan ewqas zêde bûye ku sinorên toleransê yên pilingan derbas bûye. Tenê hinek nifûsên piçûk û îzole li tevahiya Qefqasyayê mane. Jîngehên guncaw kêm in û pir caran li deverên sinorî yên dûr dijîn. Nifûsên herêmî Qefqasyayê bi koçberiya ji çavkanî ya nifûsa li [[Rojhilata Kurdistanê]] ve girêdayî ne. Tê zanîn ku ji sala 1974an vir ve li li Bakurê Kurdistanê bi awayekî ne qanûnî li hemberî pilingên Kurdistanê êrîş pêk hatin û di encama êrîşa de hinek pilingên Kurdistanê hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ergir.com/last_anatolian_panther.htm |sernav=the last anatolian panther |malper=www.ergir.com |roja-gihiştinê=2025-09-05 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-11-04 |sernav=Anatolian Leopard Sighted in Turkey for First Time in Years After Being Killed by Shepherd - Good Morning Turkey |url=http://www.goodmorningturkey.com/anatolian-leopard-sighted-turkey-first-time-years-killed-shepherd/ |roja-gihiştinê=2025-09-05 |xebat=Good Morning Turkey |ziman=en-US |roja-arşîvê=2013-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131111175408/http://www.goodmorningturkey.com/anatolian-leopard-sighted-turkey-first-time-years-killed-shepherd/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Tevî hewldanên berdewam ên ji bo ji nû ve bidaristankirina li [[Bakurê Kurdistanê]] û li Tirkiyeyê, ji bo ji nû ve girêdana daristanên parçebûyî heta sala 2020an planeke çênebûye. Ev yek jî dibe sedem ku nifûsa pilingan li herêmê hêj zêdetir parçe bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gülçin |pêşnav=Derya |paşnav2=Yılmaz |pêşnav2=Tuluhan |tarîx=2020-03-26 |sernav=Evaluation of forest fragmentation with particular reference to landscape-based ecological assessment and wildlife conservation |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/tjf/issue/53386/654954 |kovar=Turkish Journal of Forestry |ziman=en |cild=21 |hejmar=1 |rr=84–93 |doi=10.18182/tjf.654954 |issn=2149-3898 }}</ref> Li Rojhilata Kurdistanê û Îranê gefên sereke têkdana jîngeha pilingan nêçîra neqanûnî û zêdebûna ajalvanîya li jîngehên pilingan ne. Ne mimkûn e ku piling li derveyî deverên parastî bimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/0B7Vwy9iDuZifMWI0ZGJiNWEtZDJmYi00NzEzLTkxZWItNDQwNWU3MzBkYTE5/view?usp=embed_facebook |sernav=Sanei & Zakaria. 2009. Primary threats to the leopard in Iran.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2025-09-05 }}</ref> Hişkesaliyên li deverên fireh ên jîngehên pilingan bandor li cureyên nêçîra sereke yên wekê bizin û miyên kovî kiriye û ev yek jî bûye sedema kêmbûna nifûsa pilingan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=SANEI |pêşnav=AREZOO |paşnav2=ZAKARIA |pêşnav2=MOHAMED |tarîx=2012-02-23 |sernav=Survival of the Persian leopard (Panthera pardus saxicolor) in Iran: Primary threats and human-leopard conflicts |url=http://journals.uplb.edu.ph/index.php/ALS/article/view/694/637 |kovar=Asia Life Sciences |ziman=en |cild=21 |hejmar=2 |issn=0117-3375 |roja-gihiştinê=2025-09-05 |roja-arşîvê=2013-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131019161903/http://journals.uplb.edu.ph/index.php/ALS/article/view/694/637 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Raporeke li ser mirina pilingan li Rojhilata Kurdistanê û Îranê eşkere kiriye ku di navbera salên 2007 û 2011an de li 18 parêzgehan 71 piling hatine kuştin ku %70 ji wan bi awayekî neqanûnî hatine kuştin û %18 jî di ji wan di qezayên trafîkê de mirine. Di heman demê de di navbera salên 2000 û 2015an de, 147 piling li Rojhilata Kurdistanê û li Îranê bi awayekî bê qanûnî hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naderi |pêşnav=Morteza |paşnav2=Farashi |pêşnav2=Azita |paşnav3=Erdi |pêşnav3=Mehdi Alipour |tarîx=2018 |sernav=Persian leopard's (Panthera pardus saxicolor) unnatural mortality factors analysis in Iran |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0195387 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=13 |hejmar=4 |rr=e0195387 |doi=10.1371/journal.pone.0195387 |issn=1932-6203 |pmc=5918793 |pmid=29694391 }}</ref> == Parastina pilingên Kurdistanê == [[Wêne:P.p.saxicolor-Wilhelma1.jpg |thumb|Dîmenek ji pilingê Kurdistanê ya nêr (''Panthera pardus saxicolor'') ku Baxçeyê Ajalan a Stuttgartê (Wilhelma) hatiye kişandin.]] Pilingê Kurdistanê bi kêmanî jî be ji Zagrosê ber bi deverên [[Qefqasya]]yê ve diçe. Heya niha bi caran li van deveran hatine dîtin lê jîngeha sereke ya Pilingê Kurdistanê çîyayên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] û çiyayê bakurê [[Îran]]ê ye. Ji ber ku cureya wan di bin xetereyê de ye ji aliyê gelek welatên Asyayê ve bi qanûnan hatiye parastin. Pilingê Kurdistanê di pêveka I a CITESê de û di pêveka II ya peymana Bernê ya li ser parastina jiyana kovî û jîngehên xwezayî yên [[Ewropa]]yê de wekî parastineke hişk hatiye navnîş kirin<ref>{{Jêder-malper |url=https://rm.coe.int/1680304355 |sernav=Parstina Pilingên Kurdistanê }}</ref>. Pilingê Kurdistanê li Azerbaycanê, ji sala 1969an vir ve bi qanûnê tê parastin; li [[Ermenistan]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], di sala 1972an de qanûnên parastinê ji bo pilingên Kurdistanê hatiye derxistin. Populasyona pilingên Kurdistanê di pirtûka sor a Rûsyayê de di kategoriya I de wekê di bin gefa tunebûnê de hatiye tomar kirin û ji sala 1999an vir ve li Îranê bi qanûnê tê parastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/318392812 |sernav=Nirxandina Rewşa Pilingê Kurdistanê li Rojhilata Kurdistanê û li Îranê }}</ref> Di sala 2001ê de, nêçîra pilingan li Komara Xweser a Naxçivanê hate qedexekirin û ji sala 2003an vir ve li başûrê Ermenistanê çalakiyên dijî nêçîrvaniyê bi rêkûpêk têne lidarxistin. Ji sala 2005an vir ve, li Qefqasyaya Biçûk heft deverên parastî hatine damezrandin ku rûberek {{cvt|1940|km2}} vedihewîne, ji bilî sê deverên parastî li Çiyayên Talîşê ku bi tevahî {{cvt|449|km2}} rûber digire. Di Pirtûka Sor a neteweyî ya Gurcistanê de, piling ji sala 2006an vir ve wekê ajakên di bin xetereya krîtîk de hatiye navnîş kirin.<ref name="Askerov2015"/> Cezayên kuştina pilingan li Ermenistan û Azerbaycanê ji salên 2006 û 2000an vir ve çend caran hatine pejirandin û hetine zêdekirin. Li Efxanistanê, piling di sala 2009an de di lîsteya cureyên parastî yên welêt de cih girtiye û li Qazaxistanê di sala 2021ê de nêçîra wan wekê sûc hatiye diyar kirin. Li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyeyê Komeleya Xwezayê hewl dide ku projeyeke parastina ji bo pilingê Kurdistanê bide amade kirin.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://dogadernegi.org/anadolu-parsi/ |sernav=Komeleya Xwezayê {{!}} Em Xweza ne! |tarîx=2015-09-04 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr-TR }}</ref> Komeleya Xwezayê di çarçoveya kampanyaya xwe ya bi navê "Armanc: Nemabûna Sifir" de ku di sala 2006an de dest pê kiriye, ji bo parastina pilingê Kurdistanê projeyek pêşxistiye. Lêbelê ji ber ku gelek kes û sazî bawer dikirin ku ev cure li deverên Bakurê Kurdistanê kêm e ev proje piştgiriyek berfireh bi dest nexistiye.<ref name=":2" /> Ji wê demê ve tîma Komeleya Xwezayê ya Bakurê Kurdistanê lêkolîna xwe ya li ser pilingan û hewldanên xwe yên hevkariyê bi civaka herêmî re berdewam kiriye.<ref name=":2" /> Ji ber nebûna çavkaniyan, xebat bi herêma çiyayî ya di navbera Bidlîs û Sêrtê de sinordar meye ku tomarên herî dawî yên bi rêkûpêk li wir hatine tomar kirin. Li vê herêmê toreke ragihandinê ya xurt bi gundî û şivanên ku li heman herêmê, li qada pilingan digerin re hatiye damezrandin.<ref name=":2" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Faunaya Îranê]] [[Kategorî:Faunaya Kurdistanê]] nj71dybazs1kdbrtysetm0xxyiquisl 3 309977 2093827 2093746 2026-09-11T12:14:06Z Ghybu 9854 /* Şitil */ 2093827 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. :Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC) == Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC) :Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC) == Mollusca == Silav kurê Acemî, Min nivîsa te ya bi sernavê "mollusca" dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî. Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -> [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC) == Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê == Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî. Bîmîne nav xêr û xweşiyê de. https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=19 https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=21 https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=24 [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC) :Şev baş @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], sipas ji bo pêşniyara te. Di rojên tênî ew dikare be gelek alîkar ji min ra. Min bixwe bêrî mesaja tê eser/vîdyoyên di derbara meseleya kîmyayê bi kurdî gerî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 18:55, 7 tebax 2026 (UTC) == Şitil == Merheba, tu çima şitilan bi riya cat-a-lot [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%AErewmeran&curid=55125&diff=2092643&oldid=2028620] kopî dikî? Ev ne tiştekî baş e, jkx tiştên wisa neke. Jixwe [[:Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] binkategoirya [[:Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ye loma du car ne hewce ye tiştekî wisa bikî. Qewet be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:30, 5 îlon 2026 (UTC) :Merheba, wexta ku min wer kir wê zaman ne tam rast e. Min fikiriye ku ew dîsa jî derbasdar e, lê ku binkategorî tê de heye ew ne pir mentiqî ye, min diqat nekir. Sipas dikim bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heval pirsek min jî hebû. Botekî heye ku bi dehan gotaran ser yek çêdike. Ew çawa dişuxilî? Yanî ez çawa dikarim formateke çêkim bi kelîmeyên min û dûr ve wan gotaran bi çêkirin bidim? Eleqeya min bi zêdekirina futbolvanan û lîgayên futbolê re hebû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:22, 6 îlon 2026 (UTC) :::Berê ev hatibû nîqaşkirin. Li vira admîn nahêlin meqale bi riya botan werin çêkirin. Feqat Dikarî [[:en:Wikipedia:CSVLoader]] bi [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser]] bi kar bînî ji bo destpêkê. Dûre dikarî ji AIyê pirs bikî çawa bi [[:mw:Pywikibot]] bot tê hazirkirin û bikaranîn [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:25, 6 îlon 2026 (UTC) ::::Ezê di pêşarojê çaw li ser bidim. Belkî ne ewqas hêsan e jî. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:28, 6 îlon 2026 (UTC) :::::[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] jî heye, ne hewceye tiştekî install bikî, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:45, 6 îlon 2026 (UTC) ::::::Ez dikarim skrîptekê çêkim ji bo ku bêyî botê sayfeyên nû çêkî, lîsteyek heye di destê te de? Tu rûpelên çito dixwazî çêkî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:24, 6 îlon 2026 (UTC) :::::::Min fikir kir ku gotarên wê [[:en:Category:La Liga seasons]] kategoriyê û lîgayên welatên din jî li ser wîkîpediyaya kurdî çêkim. Bila têne agahiyên taybet tê de hebin (mesela kîçan taxim di wê salê qezenc kiriye an lîstikvanê bi golên herî pir…) û îlam ne mezin bin. Lê heval tecrubeya min ter tune di wê de. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:40, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::Silav. Erê, tu dikarî agahiyên (tablo, sal, encam, ....) li ser en.wikipediayê bigirî û li gor şablonê te rûpelê çêkî. Nizanim tu înformatîkê hez dikî an na, feqet bi min pêşta bi xwe çêke/biceribîne (niha AI jî heye, alîkariya te dike), ji ber ku bi min hewce ye ku pirr bikarhêner tiştên vitira hu bikin. Paşê jî dema ku te nekanî alîkarî bixwaz. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:13, 10 îlon 2026 (UTC) :::::::::Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], lê sebeb ew e ku ez nizanim ka li ku destpê bikim, lînkek heye bo wê botê? Herwiha ez bi piranî li ser telefona mobîl dişuxilim, ma ew bi wê ve dibe? Minê hez kiriya ku wê hu bim, minê pir bi wê re bişuxilî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::Bi mobîlê zor e, ekraneke dirêj hewce ye û herwiha li vira problem çêkirina bot nîne. ::::::::::Pêşta ji bo ceribandinê tenê rûpelekê çêke bi [[JavaScript|JS]] û AIyê (mk. [[:en:1929–30 La Liga]]). ::::::::::Bi AIyê: ez le ser ku.wikipediya me, kodeke JavaSctiptê dixwazim. Ez tere sernavê rûpela en.wikipediya didim tu jî bi wan agahiyan nivîsekê çêdikî û tevlî rûpela [[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî/ceribandin]] dikî. API-ya Wîkîpediyayê bi kar bîne, ... ::::::::::Paşê jî daxwazin (prompt) xwe binivîsê, bo mînak: here ser rûpela "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1929%E2%80%9330_La_Liga&action=edit 1929–30 La Liga], di nav infobox-a "<code>Infobox football league season</code>" de parametreyên "<code>season</code>", "<code>winners</code>", "<code>matches</code>" bigir. Paşê bi van parametreyan nivîseke vitira çêke: "<code>Di sezona {season} de {matches} maç hatine lîstin ...</code>" ::::::::::Paşê koda JSê tevlî vira bike: [[User:Kurê Acemî/common.js]] ::::::::::Dema ku her tişt li gor daxwaza te bû, bot tê çêkirin... Nizanim, daxwaza te ew bû? ::::::::::Eger tu naxwazî serê xwe biêşînî, jixwe li jor Wikihez gotiye ku alîkariye te dike. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 00:34, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Temam, yanî piraniya îşê bi AIyê ye, wextê ku min skrîptekî jî çêkir ezê hewl bidim di rojên tênî, biborin ku çewtiyan çê dibin. :::::::::::Min resimekî ji mesaja te şand AIyê û ew jî gorî gotinên te çêkir (ez difîkirim), bi komputurê ezê çêkim. Ku pirsên min wiha hene çito çi dibe ezê pirs bikim, gelek sipas. Daxwaza min tim hebû ku wê jî hu bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:27, 11 îlon 2026 (UTC) jzf3w5c2nwpwcqrvaow7t64csdpxwba 2093828 2093827 2026-09-11T12:16:17Z Ghybu 9854 /* Şitil */ 2093828 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. :Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC) == Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC) :Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC) == Mollusca == Silav kurê Acemî, Min nivîsa te ya bi sernavê "mollusca" dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî. Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -> [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC) == Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê == Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî. Bîmîne nav xêr û xweşiyê de. https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=19 https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=21 https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=24 [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC) :Şev baş @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], sipas ji bo pêşniyara te. Di rojên tênî ew dikare be gelek alîkar ji min ra. Min bixwe bêrî mesaja tê eser/vîdyoyên di derbara meseleya kîmyayê bi kurdî gerî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 18:55, 7 tebax 2026 (UTC) == Şitil == Merheba, tu çima şitilan bi riya cat-a-lot [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%AErewmeran&curid=55125&diff=2092643&oldid=2028620] kopî dikî? Ev ne tiştekî baş e, jkx tiştên wisa neke. Jixwe [[:Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] binkategoirya [[:Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ye loma du car ne hewce ye tiştekî wisa bikî. Qewet be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:30, 5 îlon 2026 (UTC) :Merheba, wexta ku min wer kir wê zaman ne tam rast e. Min fikiriye ku ew dîsa jî derbasdar e, lê ku binkategorî tê de heye ew ne pir mentiqî ye, min diqat nekir. Sipas dikim bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heval pirsek min jî hebû. Botekî heye ku bi dehan gotaran ser yek çêdike. Ew çawa dişuxilî? Yanî ez çawa dikarim formateke çêkim bi kelîmeyên min û dûr ve wan gotaran bi çêkirin bidim? Eleqeya min bi zêdekirina futbolvanan û lîgayên futbolê re hebû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:22, 6 îlon 2026 (UTC) :::Berê ev hatibû nîqaşkirin. Li vira admîn nahêlin meqale bi riya botan werin çêkirin. Feqat Dikarî [[:en:Wikipedia:CSVLoader]] bi [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser]] bi kar bînî ji bo destpêkê. Dûre dikarî ji AIyê pirs bikî çawa bi [[:mw:Pywikibot]] bot tê hazirkirin û bikaranîn [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:25, 6 îlon 2026 (UTC) ::::Ezê di pêşarojê çaw li ser bidim. Belkî ne ewqas hêsan e jî. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:28, 6 îlon 2026 (UTC) :::::[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] jî heye, ne hewceye tiştekî install bikî, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:45, 6 îlon 2026 (UTC) ::::::Ez dikarim skrîptekê çêkim ji bo ku bêyî botê sayfeyên nû çêkî, lîsteyek heye di destê te de? Tu rûpelên çito dixwazî çêkî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:24, 6 îlon 2026 (UTC) :::::::Min fikir kir ku gotarên wê [[:en:Category:La Liga seasons]] kategoriyê û lîgayên welatên din jî li ser wîkîpediyaya kurdî çêkim. Bila têne agahiyên taybet tê de hebin (mesela kîçan taxim di wê salê qezenc kiriye an lîstikvanê bi golên herî pir…) û îlam ne mezin bin. Lê heval tecrubeya min ter tune di wê de. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:40, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::Silav. Erê, tu dikarî agahiyên (tablo, sal, encam, ....) li ser en.wikipediayê bigirî û li gor şablonê te rûpelê çêkî. Nizanim tu înformatîkê hez dikî an na, feqet bi min pêşta bi xwe çêke/biceribîne (niha AI jî heye, alîkariya te dike), ji ber ku bi min hewce ye ku pirr bikarhêner tiştên vitira hu bikin. Paşê jî dema ku te nekanî alîkarî bixwaz. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:13, 10 îlon 2026 (UTC) :::::::::Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], lê sebeb ew e ku ez nizanim ka li ku destpê bikim, lînkek heye bo wê botê? Herwiha ez bi piranî li ser telefona mobîl dişuxilim, ma ew bi wê ve dibe? Minê hez kiriya ku wê hu bim, minê pir bi wê re bişuxilî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::Bi mobîlê zor e, ekraneke dirêj hewce ye û herwiha li vira problem çêkirina bot nîne. ::::::::::Pêşta ji bo ceribandinê tenê rûpelekê çêke bi [[JavaScript|JS]] û AIyê (mk. [[:en:1929–30 La Liga]]). ::::::::::Bi AIyê: ez le ser ku.wikipediya me, kodeke JavaSctiptê dixwazim. Ez tere sernavê rûpela en.wikipediya didim tu jî bi wan agahiyan nivîsekê çêdikî û tevlî rûpela [[Bikarhêner:Kurê Acemî/Ceribandin]] dikî. API-ya Wîkîpediyayê bi kar bîne, ... ::::::::::Paşê jî daxwazin (prompt) xwe binivîsê, bo mînak: here ser rûpela "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1929%E2%80%9330_La_Liga&action=edit 1929–30 La Liga], di nav infobox-a "<code>Infobox football league season</code>" de parametreyên "<code>season</code>", "<code>winners</code>", "<code>matches</code>" bigir. Paşê bi van parametreyan nivîseke vitira çêke: "<code>Di sezona {season} de {matches} maç hatine lîstin ...</code>" ::::::::::Paşê koda JSê tevlî vira bike: [[User:Kurê Acemî/common.js]] ::::::::::Dema ku her tişt li gor daxwaza te bû, bot tê çêkirin... Nizanim, daxwaza te ew bû? ::::::::::Eger tu naxwazî serê xwe biêşînî, jixwe li jor Wikihez gotiye ku alîkariye te dike. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 00:34, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Temam, yanî piraniya îşê bi AIyê ye, wextê ku min skrîptekî jî çêkir ezê hewl bidim di rojên tênî, biborin ku çewtiyan çê dibin. :::::::::::Min resimekî ji mesaja te şand AIyê û ew jî gorî gotinên te çêkir (ez difîkirim), bi komputurê ezê çêkim. Ku pirsên min wiha hene çito çi dibe ezê pirs bikim, gelek sipas. Daxwaza min tim hebû ku wê jî hu bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:27, 11 îlon 2026 (UTC) gskoky12znk2ku3d0h55mipvk4f69qn 0 314645 2093856 2033131 2026-09-11T13:10:22Z Avestaboy 34898 2093856 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=sibat 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Ebû Nuwas''' (''bi erebî'': أبو نواس, '''Abū Nuwās''') (jdb. 756 – m. 814) [[helbestvan]]ekî navdar ê [[wêjeya erebî]] ya klasîk a serdema [[Ebasiyan]] e. == Jîyan == Sala 756an de bajarê [[Ehvaz]]ê hatiye dinê. Navê wî yê rastî El-Hesen kurê Hanî el-Hekemî ye. Dema kû salê wî 10 bû bavê wî mir. Piştî mirina bavê xwe, ew di temenê piçûk de bi diya xwe re çû bajarê [[Besra]]yê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên gey]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] [[Kategorî:Wêjeya erotîk a erebî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 750î]] [[Kategorî:Mirin 810î]] efn0aljm9ig4e1kpais7om63xqn3fzb 0 316400 2093848 2006734 2026-09-11T13:00:46Z MikaelF 935 2093848 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdanka giştî }} '''Tax'''<ref>Termên ku di komxebatê de hatine standardkirin bi kurdî û tirkî. [[Diyarname]], 27.01.2011.</ref> beşek e ji [[bajar]] an [[gund]]ekê ku mirov tê de dijîn û jiyana xwe dimeşînin. Tax bi gelemperî tê zanîn wekî devera ku cîran li nêzîkî hev dijîn û têkiliyên civakî hene. == Taybetmendî == Tax bi taybetî bi van taybetmendiyan tê nasîn: * Nêzîkbûna cihê rûniştinê: [[Mal]] û apartman di nêzîkî hev de ne * Têkiliyên civakî: Cîran bi hev re têkilî û alîkariyê dikin * Xizmetên bingehîn: [[Dibistan]], [[dikan]], [[park]] û [[rêxistin]]ên [[civak]]î di taxê de hene == Cûreyên taxan == Di bajaran de, cûreyên cuda yên taxan hene: * Taxên niştecîhî: Bi piranî ji bo rûniştinê ne * Taxên bazirganî: Dikan û karûbar tê de zêde ne * Taxên dîrokî: Xwedî girîngiya dîrokî û çandî ne == Rola civakî == Tax roleke girîng di avakirina civakê de heye. Ew alîkariya mirov dike ku hestek “endametî” û “nasnameya civakî” bi dest bixin. Di taxan de, mirov dikarin hev nas bikin, alîkarî bikin û jiyana rojane bi hev re parve bikin. == Bajar û tax == Di bajarên mezin de, tax bi gelemperî xwedî navên taybet in û carinan bi taybetmendiyên xwe têne nasîn. Ev dikare li ser [[çand]], [[aborî]] an jî [[dîrok]]ê be. {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Tax| ]] 0rmyr3wkde1kvjlorcxi9wmg64uu9zw 15 329799 2093826 2093825 2026-09-11T11:59:45Z Ghybu 9854 /* Jorkategorî */ 2093826 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva "Ajal" çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin. :::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva "Ajal" hatine çêkirin wekî "Heywan" tên guherandin; "tarîx" jî wekî "dîrok"; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::: {{silav|Avestaboy}} Min vana Wihihez re jî got feqet ew paşê gotûbêja me çêkirina kategoriyan bi navekî din berda (an jî min nedît) feqet tu dewam dikî! Min heta niha nedîtibû (an fêm nekiribû) ku peyva "heywan" ji pêş peyva "ajal" hatibû çêkirin. Bi rastî, ez ê hertim nivîsên we kontrol bikim? :::::::::::::Herwiha, eger di nav katgoriyên din de jî problem hene, wana di de nav gotûbêja wan de binivîsin ez jî sererast dikim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:56, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê "Beşek ji folklora kurdî: Çîrok" xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de "Çîrokên Aferîdeyên Neasayî" ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC) tr5cda0zgk4nfei6f85un2vzkk0h9ff 2093829 2093826 2026-09-11T12:16:50Z Avestaboy 34898 /* Jorkategorî */ Bersiv 2093829 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva "Ajal" çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin. :::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva "Ajal" hatine çêkirin wekî "Heywan" tên guherandin; "tarîx" jî wekî "dîrok"; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::: {{silav|Avestaboy}} Min vana Wihihez re jî got feqet ew paşê gotûbêja me çêkirina kategoriyan bi navekî din berda (an jî min nedît) feqet tu dewam dikî! Min heta niha nedîtibû (an fêm nekiribû) ku peyva "heywan" ji pêş peyva "ajal" hatibû çêkirin. Bi rastî, ez ê hertim nivîsên we kontrol bikim? :::::::::::::Herwiha, eger di nav katgoriyên din de jî problem hene, wana di de nav gotûbêja wan de binivîsin ez jî sererast dikim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:56, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ::::::::::::::Pirsgirêkên wiha bi gotûbêjan tên çareserkirin, ne bi gefan. Gef tenê di rewşên vandalîzmê de tên bikaranîn. Ji bilî vê, du gotar hebûn ku peyva „ajal“ tê de hebûn : [[Zîndewerên kedî]] û [[Zîndewerên kovî]] . Şer derketibû . Ev gotar paşê hatin sererastkirin. Peyva '''ajal''' di gelek pirtûkên nûjen de jî tê dîtin. [[Ansîklopediya zarokan (pirtûk)|Ansîklopediya Zarokan]] wisa dinivîse: ::::::::::::::'''Ajel''' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:16, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê "Beşek ji folklora kurdî: Çîrok" xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de "Çîrokên Aferîdeyên Neasayî" ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC) 83ln2jpgbur22g9ux94m0wzhawmsej8 2093830 2093829 2026-09-11T12:17:14Z Avestaboy 34898 /* Jorkategorî */ Bersiv 2093830 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva "Ajal" çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin. :::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva "Ajal" hatine çêkirin wekî "Heywan" tên guherandin; "tarîx" jî wekî "dîrok"; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::: {{silav|Avestaboy}} Min vana Wihihez re jî got feqet ew paşê gotûbêja me çêkirina kategoriyan bi navekî din berda (an jî min nedît) feqet tu dewam dikî! Min heta niha nedîtibû (an fêm nekiribû) ku peyva "heywan" ji pêş peyva "ajal" hatibû çêkirin. Bi rastî, ez ê hertim nivîsên we kontrol bikim? :::::::::::::Herwiha, eger di nav katgoriyên din de jî problem hene, wana di de nav gotûbêja wan de binivîsin ez jî sererast dikim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:56, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ::::::::::::::Pirsgirêkên wiha bi gotûbêjan tên çareserkirin, ne bi gefan. Gef tenê di rewşên vandalîzmê de tên bikaranîn. Ji bilî vê, du gotar hebûn ku peyva „ajal“ tê de hebûn : [[Zîndewerên kedî]] û [[Zîndewerên kovî]] . Şer derketibû . Ev gotar paşê hatin sererastkirin. Peyva '''ajal''' di gelek pirtûkên nûjen de jî tê dîtin. [[Ansîklopediya zarokan (pirtûk)|Ansîklopediya Zarokan]] wisa dinivîse: ::::::::::::::'''Ajel''' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:16, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::Babetên ajelan nêzî mîlyonekê ne. Gelek ajelên ku di dewra berê de hebûn nuha nemane: Bo nimûne, gumgumokên pir mezin ên ku sed mîlyon sal berê hebûn. Gelek ajelên din jî hene ku nuha li ber talûkeya tunebûnê ne. Ji ber ku xelk diçin nêçîra wan, an jî jîngeha wan xera dikin. :::::::::::::::Ajel hem di avê de û hem jî li reşayiyê li her deverê dunyayê hene. :::::::::::::::Şiklên wan li gor çi û awayê jiyana wan diguhere. Masî bi guhik in, ji ber ku di avê de dijîn divê bikaribin bi alîkariya wan guhikan bêhna xwe bidin û bistînin. Pirça ajelên ciyên sar, pir û gur e. Ajel bi giya û pelên daran an jî bi goştê ajelên din dijîn. Jiyana wan gelek zahmet e, divê hertim xwarinê peyde bikin û hay ji xwe hebîn ku nebin xwarina hinekên din. :::::::::::::::Li vir li ser nexşeya dunyayê tu hin cureyên ajelan û ciyê jiyana wan dibînî. Hin ji wan di parkên ajelan de jî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:17, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê "Beşek ji folklora kurdî: Çîrok" xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de "Çîrokên Aferîdeyên Neasayî" ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC) jm0rxbav5e0y0noyqic4rcevrctaln0 2093835 2093830 2026-09-11T12:45:07Z Ghybu 9854 /* Jorkategorî */ Bersiv 2093835 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva "Ajal" çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin. :::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva "Ajal" hatine çêkirin wekî "Heywan" tên guherandin; "tarîx" jî wekî "dîrok"; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::: {{silav|Avestaboy}} Min vana Wihihez re jî got feqet ew paşê gotûbêja me çêkirina kategoriyan bi navekî din berda (an jî min nedît) feqet tu dewam dikî! Min heta niha nedîtibû (an fêm nekiribû) ku peyva "heywan" ji pêş peyva "ajal" hatibû çêkirin. Bi rastî, ez ê hertim nivîsên we kontrol bikim? :::::::::::::Herwiha, eger di nav katgoriyên din de jî problem hene, wana di de nav gotûbêja wan de binivîsin ez jî sererast dikim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:56, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ::::::::::::::Pirsgirêkên wiha bi gotûbêjan tên çareserkirin, ne bi gefan. Gef tenê di rewşên vandalîzmê de tên bikaranîn. Ji bilî vê, du gotar hebûn ku peyva „ajal“ tê de hebûn : [[Zîndewerên kedî]] û [[Zîndewerên kovî]] . Şer derketibû . Ev gotar paşê hatin sererastkirin. Peyva '''ajal''' di gelek pirtûkên nûjen de jî tê dîtin. [[Ansîklopediya zarokan (pirtûk)|Ansîklopediya Zarokan]] wisa dinivîse: ::::::::::::::'''Ajel''' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:16, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::Babetên ajelan nêzî mîlyonekê ne. Gelek ajelên ku di dewra berê de hebûn nuha nemane: Bo nimûne, gumgumokên pir mezin ên ku sed mîlyon sal berê hebûn. Gelek ajelên din jî hene ku nuha li ber talûkeya tunebûnê ne. Ji ber ku xelk diçin nêçîra wan, an jî jîngeha wan xera dikin. :::::::::::::::Ajel hem di avê de û hem jî li reşayiyê li her deverê dunyayê hene. :::::::::::::::Şiklên wan li gor çi û awayê jiyana wan diguhere. Masî bi guhik in, ji ber ku di avê de dijîn divê bikaribin bi alîkariya wan guhikan bêhna xwe bidin û bistînin. Pirça ajelên ciyên sar, pir û gur e. Ajel bi giya û pelên daran an jî bi goştê ajelên din dijîn. Jiyana wan gelek zahmet e, divê hertim xwarinê peyde bikin û hay ji xwe hebîn ku nebin xwarina hinekên din. :::::::::::::::Li vir li ser nexşeya dunyayê tu hin cureyên ajelan û ciyê jiyana wan dibînî. Hin ji wan di parkên ajelan de jî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:17, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::@Avestaboy Ez nakevim di nav gotûbêjên vitira. Ez tenê were qanûn me bi bîr tînim. Ji bo guherandina navên gotar û kategoriyan jî di nav gotûbêja wan de piştî gotûbêjê biguherînin. Li ser Wîkîpediyayê biryarê ez nadim, destûreke min ê wisa jî tine ye... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:45, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê "Beşek ji folklora kurdî: Çîrok" xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de "Çîrokên Aferîdeyên Neasayî" ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC) dx9nrrx56c0i7a251jol90itggkvqis 2093906 2093835 2026-09-11T17:15:01Z Wikihez 39702 /* Jorkategorî */ Bersiv 2093906 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva "Ajal" çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin. :::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva "Ajal" hatine çêkirin wekî "Heywan" tên guherandin; "tarîx" jî wekî "dîrok"; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::: {{silav|Avestaboy}} Min vana Wihihez re jî got feqet ew paşê gotûbêja me çêkirina kategoriyan bi navekî din berda (an jî min nedît) feqet tu dewam dikî! Min heta niha nedîtibû (an fêm nekiribû) ku peyva "heywan" ji pêş peyva "ajal" hatibû çêkirin. Bi rastî, ez ê hertim nivîsên we kontrol bikim? :::::::::::::Herwiha, eger di nav katgoriyên din de jî problem hene, wana di de nav gotûbêja wan de binivîsin ez jî sererast dikim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:56, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ::::::::::::::Pirsgirêkên wiha bi gotûbêjan tên çareserkirin, ne bi gefan. Gef tenê di rewşên vandalîzmê de tên bikaranîn. Ji bilî vê, du gotar hebûn ku peyva „ajal“ tê de hebûn : [[Zîndewerên kedî]] û [[Zîndewerên kovî]] . Şer derketibû . Ev gotar paşê hatin sererastkirin. Peyva '''ajal''' di gelek pirtûkên nûjen de jî tê dîtin. [[Ansîklopediya zarokan (pirtûk)|Ansîklopediya Zarokan]] wisa dinivîse: ::::::::::::::'''Ajel''' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:16, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::Babetên ajelan nêzî mîlyonekê ne. Gelek ajelên ku di dewra berê de hebûn nuha nemane: Bo nimûne, gumgumokên pir mezin ên ku sed mîlyon sal berê hebûn. Gelek ajelên din jî hene ku nuha li ber talûkeya tunebûnê ne. Ji ber ku xelk diçin nêçîra wan, an jî jîngeha wan xera dikin. :::::::::::::::Ajel hem di avê de û hem jî li reşayiyê li her deverê dunyayê hene. :::::::::::::::Şiklên wan li gor çi û awayê jiyana wan diguhere. Masî bi guhik in, ji ber ku di avê de dijîn divê bikaribin bi alîkariya wan guhikan bêhna xwe bidin û bistînin. Pirça ajelên ciyên sar, pir û gur e. Ajel bi giya û pelên daran an jî bi goştê ajelên din dijîn. Jiyana wan gelek zahmet e, divê hertim xwarinê peyde bikin û hay ji xwe hebîn ku nebin xwarina hinekên din. :::::::::::::::Li vir li ser nexşeya dunyayê tu hin cureyên ajelan û ciyê jiyana wan dibînî. Hin ji wan di parkên ajelan de jî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:17, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::@Avestaboy Ez nakevim di nav gotûbêjên vitira. Ez tenê were qanûn me bi bîr tînim. Ji bo guherandina navên gotar û kategoriyan jî di nav gotûbêja wan de piştî gotûbêjê biguherînin. Li ser Wîkîpediyayê biryarê ez nadim, destûreke min ê wisa jî tine ye... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:45, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Bizav%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE_y%C3%AAn_%C3%A7%C3%AEn%C3%AE&diff=prev&oldid=2093877], [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Tevger%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE&oldid=587444] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:15, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê "Beşek ji folklora kurdî: Çîrok" xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de "Çîrokên Aferîdeyên Neasayî" ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC) p4qtbertevsazpvlaaivlr382x0i6pq 2093907 2093906 2026-09-11T17:22:19Z Avestaboy 34898 /* Jorkategorî */ Bersiv 2093907 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva "Ajal" çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin. :::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva "Ajal" hatine çêkirin wekî "Heywan" tên guherandin; "tarîx" jî wekî "dîrok"; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::: {{silav|Avestaboy}} Min vana Wihihez re jî got feqet ew paşê gotûbêja me çêkirina kategoriyan bi navekî din berda (an jî min nedît) feqet tu dewam dikî! Min heta niha nedîtibû (an fêm nekiribû) ku peyva "heywan" ji pêş peyva "ajal" hatibû çêkirin. Bi rastî, ez ê hertim nivîsên we kontrol bikim? :::::::::::::Herwiha, eger di nav katgoriyên din de jî problem hene, wana di de nav gotûbêja wan de binivîsin ez jî sererast dikim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:56, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ::::::::::::::Pirsgirêkên wiha bi gotûbêjan tên çareserkirin, ne bi gefan. Gef tenê di rewşên vandalîzmê de tên bikaranîn. Ji bilî vê, du gotar hebûn ku peyva „ajal“ tê de hebûn : [[Zîndewerên kedî]] û [[Zîndewerên kovî]] . Şer derketibû . Ev gotar paşê hatin sererastkirin. Peyva '''ajal''' di gelek pirtûkên nûjen de jî tê dîtin. [[Ansîklopediya zarokan (pirtûk)|Ansîklopediya Zarokan]] wisa dinivîse: ::::::::::::::'''Ajel''' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:16, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::Babetên ajelan nêzî mîlyonekê ne. Gelek ajelên ku di dewra berê de hebûn nuha nemane: Bo nimûne, gumgumokên pir mezin ên ku sed mîlyon sal berê hebûn. Gelek ajelên din jî hene ku nuha li ber talûkeya tunebûnê ne. Ji ber ku xelk diçin nêçîra wan, an jî jîngeha wan xera dikin. :::::::::::::::Ajel hem di avê de û hem jî li reşayiyê li her deverê dunyayê hene. :::::::::::::::Şiklên wan li gor çi û awayê jiyana wan diguhere. Masî bi guhik in, ji ber ku di avê de dijîn divê bikaribin bi alîkariya wan guhikan bêhna xwe bidin û bistînin. Pirça ajelên ciyên sar, pir û gur e. Ajel bi giya û pelên daran an jî bi goştê ajelên din dijîn. Jiyana wan gelek zahmet e, divê hertim xwarinê peyde bikin û hay ji xwe hebîn ku nebin xwarina hinekên din. :::::::::::::::Li vir li ser nexşeya dunyayê tu hin cureyên ajelan û ciyê jiyana wan dibînî. Hin ji wan di parkên ajelan de jî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:17, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::@Avestaboy Ez nakevim di nav gotûbêjên vitira. Ez tenê were qanûn me bi bîr tînim. Ji bo guherandina navên gotar û kategoriyan jî di nav gotûbêja wan de piştî gotûbêjê biguherînin. Li ser Wîkîpediyayê biryarê ez nadim, destûreke min ê wisa jî tine ye... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:45, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Bizav%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE_y%C3%AAn_%C3%A7%C3%AEn%C3%AE&diff=prev&oldid=2093877], [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Tevger%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE&oldid=587444] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:15, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ew çiye ? Ez li vir niyeta te fehm nakim . Tu çi dixwazî bêjî ? 🤔 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:22, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê "Beşek ji folklora kurdî: Çîrok" xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de "Çîrokên Aferîdeyên Neasayî" ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC) h70111agh42986ne2qd7f6prqw6o15k 2093909 2093907 2026-09-11T17:31:34Z Wikihez 39702 /* Jorkategorî */ Bersiv 2093909 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva "Ajal" çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin. :::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva "Ajal" hatine çêkirin wekî "Heywan" tên guherandin; "tarîx" jî wekî "dîrok"; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::: {{silav|Avestaboy}} Min vana Wihihez re jî got feqet ew paşê gotûbêja me çêkirina kategoriyan bi navekî din berda (an jî min nedît) feqet tu dewam dikî! Min heta niha nedîtibû (an fêm nekiribû) ku peyva "heywan" ji pêş peyva "ajal" hatibû çêkirin. Bi rastî, ez ê hertim nivîsên we kontrol bikim? :::::::::::::Herwiha, eger di nav katgoriyên din de jî problem hene, wana di de nav gotûbêja wan de binivîsin ez jî sererast dikim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:56, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ::::::::::::::Pirsgirêkên wiha bi gotûbêjan tên çareserkirin, ne bi gefan. Gef tenê di rewşên vandalîzmê de tên bikaranîn. Ji bilî vê, du gotar hebûn ku peyva „ajal“ tê de hebûn : [[Zîndewerên kedî]] û [[Zîndewerên kovî]] . Şer derketibû . Ev gotar paşê hatin sererastkirin. Peyva '''ajal''' di gelek pirtûkên nûjen de jî tê dîtin. [[Ansîklopediya zarokan (pirtûk)|Ansîklopediya Zarokan]] wisa dinivîse: ::::::::::::::'''Ajel''' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:16, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::Babetên ajelan nêzî mîlyonekê ne. Gelek ajelên ku di dewra berê de hebûn nuha nemane: Bo nimûne, gumgumokên pir mezin ên ku sed mîlyon sal berê hebûn. Gelek ajelên din jî hene ku nuha li ber talûkeya tunebûnê ne. Ji ber ku xelk diçin nêçîra wan, an jî jîngeha wan xera dikin. :::::::::::::::Ajel hem di avê de û hem jî li reşayiyê li her deverê dunyayê hene. :::::::::::::::Şiklên wan li gor çi û awayê jiyana wan diguhere. Masî bi guhik in, ji ber ku di avê de dijîn divê bikaribin bi alîkariya wan guhikan bêhna xwe bidin û bistînin. Pirça ajelên ciyên sar, pir û gur e. Ajel bi giya û pelên daran an jî bi goştê ajelên din dijîn. Jiyana wan gelek zahmet e, divê hertim xwarinê peyde bikin û hay ji xwe hebîn ku nebin xwarina hinekên din. :::::::::::::::Li vir li ser nexşeya dunyayê tu hin cureyên ajelan û ciyê jiyana wan dibînî. Hin ji wan di parkên ajelan de jî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:17, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::@Avestaboy Ez nakevim di nav gotûbêjên vitira. Ez tenê were qanûn me bi bîr tînim. Ji bo guherandina navên gotar û kategoriyan jî di nav gotûbêja wan de piştî gotûbêjê biguherînin. Li ser Wîkîpediyayê biryarê ez nadim, destûreke min ê wisa jî tine ye... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:45, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Bizav%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE_y%C3%AAn_%C3%A7%C3%AEn%C3%AE&diff=prev&oldid=2093877], [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Tevger%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE&oldid=587444] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:15, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ew çiye ? Ez li vir niyeta te fehm nakim . Tu çi dixwazî bêjî ? 🤔 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:22, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê "Beşek ji folklora kurdî: Çîrok" xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de "Çîrokên Aferîdeyên Neasayî" ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Merheba birêz @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], Tu li derûdora xwe pirsî? Kî aferîde heyata xwe de bihîstiye? ::::::::::::*Kamûran Alî Bedirxan ku bi hezaran kelîme çêkirine jî mexlûq bi kar aniye: ::::::::::::*: 1971-Kamiran Alî Bedirxan-Dersên diyanetê û hedîsên cenabî Pêxember ji tefsîra Quranê-K4TPJENRHL ::::::::::::* 1989-Institut kurde-Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirov-PRAUWSMDF1 ::::::::::::*: Hervvekî hemû afirandî (mexlûq) male Xwede ne, tu mirov nikare bibe male kesekî din. Loma tu meşrûiyeta koletiye nîne. ::::::::::::* bi zazakî jî mexlûq e ::::::::::::*: 2013-Ehmedê Xasî-Mewlidê Kirdî-8AHZEXQL4M ::::::::::::* Di çîrokên folklorîk de derbas dibe: ::::::::::::*: {{jêder-kitêb|ziman=ku|sernav=Folklora Kurdan, n°7-7YQDN9SXAE|sal=2016|r=88|jêgirtin=Dawetê dikin, rabûn keçik û kurik çûne ber şikêrê go cil deranîn. Paşê ew cil hê li tu mexlûqa tu nîn in, hingî xweşikin. Go li xwe kirin, jinbava wê gote: - Lê Fatê!}} ::::::::::::* 2017-Ferhengoke-Ezdiki-Ȓusi-Teimuraz-Avdoev-Enstituya-Kurdi-ya-Qefqasyaye de jî derbas dibe ::::::::::::5000+ pdf li cem min hene, ji wan di 250 pdfan de mexlûq 1066 car derbas dibe. Aferîde tenê 62 pdfan de 148 car derbas dibe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:31, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC) pruv1al68lpikvxbl3tl3lbdym6xbkk 2093911 2093909 2026-09-11T18:11:24Z Avestaboy 34898 /* Jorkategorî */ Bersiv 2093911 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva "Ajal" çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin. :::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva "Ajal" hatine çêkirin wekî "Heywan" tên guherandin; "tarîx" jî wekî "dîrok"; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::: {{silav|Avestaboy}} Min vana Wihihez re jî got feqet ew paşê gotûbêja me çêkirina kategoriyan bi navekî din berda (an jî min nedît) feqet tu dewam dikî! Min heta niha nedîtibû (an fêm nekiribû) ku peyva "heywan" ji pêş peyva "ajal" hatibû çêkirin. Bi rastî, ez ê hertim nivîsên we kontrol bikim? :::::::::::::Herwiha, eger di nav katgoriyên din de jî problem hene, wana di de nav gotûbêja wan de binivîsin ez jî sererast dikim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:56, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ::::::::::::::Pirsgirêkên wiha bi gotûbêjan tên çareserkirin, ne bi gefan. Gef tenê di rewşên vandalîzmê de tên bikaranîn. Ji bilî vê, du gotar hebûn ku peyva „ajal“ tê de hebûn : [[Zîndewerên kedî]] û [[Zîndewerên kovî]] . Şer derketibû . Ev gotar paşê hatin sererastkirin. Peyva '''ajal''' di gelek pirtûkên nûjen de jî tê dîtin. [[Ansîklopediya zarokan (pirtûk)|Ansîklopediya Zarokan]] wisa dinivîse: ::::::::::::::'''Ajel''' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:16, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::Babetên ajelan nêzî mîlyonekê ne. Gelek ajelên ku di dewra berê de hebûn nuha nemane: Bo nimûne, gumgumokên pir mezin ên ku sed mîlyon sal berê hebûn. Gelek ajelên din jî hene ku nuha li ber talûkeya tunebûnê ne. Ji ber ku xelk diçin nêçîra wan, an jî jîngeha wan xera dikin. :::::::::::::::Ajel hem di avê de û hem jî li reşayiyê li her deverê dunyayê hene. :::::::::::::::Şiklên wan li gor çi û awayê jiyana wan diguhere. Masî bi guhik in, ji ber ku di avê de dijîn divê bikaribin bi alîkariya wan guhikan bêhna xwe bidin û bistînin. Pirça ajelên ciyên sar, pir û gur e. Ajel bi giya û pelên daran an jî bi goştê ajelên din dijîn. Jiyana wan gelek zahmet e, divê hertim xwarinê peyde bikin û hay ji xwe hebîn ku nebin xwarina hinekên din. :::::::::::::::Li vir li ser nexşeya dunyayê tu hin cureyên ajelan û ciyê jiyana wan dibînî. Hin ji wan di parkên ajelan de jî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:17, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::@Avestaboy Ez nakevim di nav gotûbêjên vitira. Ez tenê were qanûn me bi bîr tînim. Ji bo guherandina navên gotar û kategoriyan jî di nav gotûbêja wan de piştî gotûbêjê biguherînin. Li ser Wîkîpediyayê biryarê ez nadim, destûreke min ê wisa jî tine ye... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:45, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Bizav%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE_y%C3%AAn_%C3%A7%C3%AEn%C3%AE&diff=prev&oldid=2093877], [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Tevger%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE&oldid=587444] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:15, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ew çiye ? Ez li vir niyeta te fehm nakim . Tu çi dixwazî bêjî ? 🤔 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:22, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê "Beşek ji folklora kurdî: Çîrok" xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de "Çîrokên Aferîdeyên Neasayî" ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Merheba birêz @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], Tu li derûdora xwe pirsî? Kî aferîde heyata xwe de bihîstiye? ::::::::::::*Kamûran Alî Bedirxan ku bi hezaran kelîme çêkirine jî mexlûq bi kar aniye: ::::::::::::*: 1971-Kamiran Alî Bedirxan-Dersên diyanetê û hedîsên cenabî Pêxember ji tefsîra Quranê-K4TPJENRHL ::::::::::::* 1989-Institut kurde-Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirov-PRAUWSMDF1 ::::::::::::*: Hervvekî hemû afirandî (mexlûq) male Xwede ne, tu mirov nikare bibe male kesekî din. Loma tu meşrûiyeta koletiye nîne. ::::::::::::* bi zazakî jî mexlûq e ::::::::::::*: 2013-Ehmedê Xasî-Mewlidê Kirdî-8AHZEXQL4M ::::::::::::* Di çîrokên folklorîk de derbas dibe: ::::::::::::*: {{jêder-kitêb|ziman=ku|sernav=Folklora Kurdan, n°7-7YQDN9SXAE|sal=2016|r=88|jêgirtin=Dawetê dikin, rabûn keçik û kurik çûne ber şikêrê go cil deranîn. Paşê ew cil hê li tu mexlûqa tu nîn in, hingî xweşikin. Go li xwe kirin, jinbava wê gote: - Lê Fatê!}} ::::::::::::* 2017-Ferhengoke-Ezdiki-Ȓusi-Teimuraz-Avdoev-Enstituya-Kurdi-ya-Qefqasyaye de jî derbas dibe ::::::::::::5000+ pdf li cem min hene, ji wan di 250 pdfan de mexlûq 1066 car derbas dibe. Aferîde tenê 62 pdfan de 148 car derbas dibe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:31, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ::::::::::::Melayê Cizîrî, wekî gelek ::::::::::::Çavkanî: ::::::::::::ÇEMŞÎD Û CAMÊ CEM DI DÎWANA MELAYÊ CIZÎRÎ DE ( PDF) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:11, 11 îlon 2026 (UTC) 7npjjdi7s5u7wyj8zd2uwnxrkrfp2pv 2093912 2093911 2026-09-11T18:14:56Z Avestaboy 34898 /* Jorkategorî */ Bersiv 2093912 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva "Ajal" çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin. :::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva "Ajal" hatine çêkirin wekî "Heywan" tên guherandin; "tarîx" jî wekî "dîrok"; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::: {{silav|Avestaboy}} Min vana Wihihez re jî got feqet ew paşê gotûbêja me çêkirina kategoriyan bi navekî din berda (an jî min nedît) feqet tu dewam dikî! Min heta niha nedîtibû (an fêm nekiribû) ku peyva "heywan" ji pêş peyva "ajal" hatibû çêkirin. Bi rastî, ez ê hertim nivîsên we kontrol bikim? :::::::::::::Herwiha, eger di nav katgoriyên din de jî problem hene, wana di de nav gotûbêja wan de binivîsin ez jî sererast dikim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:56, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ::::::::::::::Pirsgirêkên wiha bi gotûbêjan tên çareserkirin, ne bi gefan. Gef tenê di rewşên vandalîzmê de tên bikaranîn. Ji bilî vê, du gotar hebûn ku peyva „ajal“ tê de hebûn : [[Zîndewerên kedî]] û [[Zîndewerên kovî]] . Şer derketibû . Ev gotar paşê hatin sererastkirin. Peyva '''ajal''' di gelek pirtûkên nûjen de jî tê dîtin. [[Ansîklopediya zarokan (pirtûk)|Ansîklopediya Zarokan]] wisa dinivîse: ::::::::::::::'''Ajel''' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:16, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::Babetên ajelan nêzî mîlyonekê ne. Gelek ajelên ku di dewra berê de hebûn nuha nemane: Bo nimûne, gumgumokên pir mezin ên ku sed mîlyon sal berê hebûn. Gelek ajelên din jî hene ku nuha li ber talûkeya tunebûnê ne. Ji ber ku xelk diçin nêçîra wan, an jî jîngeha wan xera dikin. :::::::::::::::Ajel hem di avê de û hem jî li reşayiyê li her deverê dunyayê hene. :::::::::::::::Şiklên wan li gor çi û awayê jiyana wan diguhere. Masî bi guhik in, ji ber ku di avê de dijîn divê bikaribin bi alîkariya wan guhikan bêhna xwe bidin û bistînin. Pirça ajelên ciyên sar, pir û gur e. Ajel bi giya û pelên daran an jî bi goştê ajelên din dijîn. Jiyana wan gelek zahmet e, divê hertim xwarinê peyde bikin û hay ji xwe hebîn ku nebin xwarina hinekên din. :::::::::::::::Li vir li ser nexşeya dunyayê tu hin cureyên ajelan û ciyê jiyana wan dibînî. Hin ji wan di parkên ajelan de jî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:17, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::@Avestaboy Ez nakevim di nav gotûbêjên vitira. Ez tenê were qanûn me bi bîr tînim. Ji bo guherandina navên gotar û kategoriyan jî di nav gotûbêja wan de piştî gotûbêjê biguherînin. Li ser Wîkîpediyayê biryarê ez nadim, destûreke min ê wisa jî tine ye... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:45, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Bizav%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE_y%C3%AAn_%C3%A7%C3%AEn%C3%AE&diff=prev&oldid=2093877], [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Tevger%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE&oldid=587444] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:15, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ew çiye ? Ez li vir niyeta te fehm nakim . Tu çi dixwazî bêjî ? 🤔 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:22, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê "Beşek ji folklora kurdî: Çîrok" xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de "Çîrokên Aferîdeyên Neasayî" ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Merheba birêz @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], Tu li derûdora xwe pirsî? Kî aferîde heyata xwe de bihîstiye? ::::::::::::*Kamûran Alî Bedirxan ku bi hezaran kelîme çêkirine jî mexlûq bi kar aniye: ::::::::::::*: 1971-Kamiran Alî Bedirxan-Dersên diyanetê û hedîsên cenabî Pêxember ji tefsîra Quranê-K4TPJENRHL ::::::::::::* 1989-Institut kurde-Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirov-PRAUWSMDF1 ::::::::::::*: Hervvekî hemû afirandî (mexlûq) male Xwede ne, tu mirov nikare bibe male kesekî din. Loma tu meşrûiyeta koletiye nîne. ::::::::::::* bi zazakî jî mexlûq e ::::::::::::*: 2013-Ehmedê Xasî-Mewlidê Kirdî-8AHZEXQL4M ::::::::::::* Di çîrokên folklorîk de derbas dibe: ::::::::::::*: {{jêder-kitêb|ziman=ku|sernav=Folklora Kurdan, n°7-7YQDN9SXAE|sal=2016|r=88|jêgirtin=Dawetê dikin, rabûn keçik û kurik çûne ber şikêrê go cil deranîn. Paşê ew cil hê li tu mexlûqa tu nîn in, hingî xweşikin. Go li xwe kirin, jinbava wê gote: - Lê Fatê!}} ::::::::::::* 2017-Ferhengoke-Ezdiki-Ȓusi-Teimuraz-Avdoev-Enstituya-Kurdi-ya-Qefqasyaye de jî derbas dibe ::::::::::::5000+ pdf li cem min hene, ji wan di 250 pdfan de mexlûq 1066 car derbas dibe. Aferîde tenê 62 pdfan de 148 car derbas dibe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:31, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ::::::::::::Melayê Cizîrî, wekî gelek ::::::::::::Çavkanî: ::::::::::::ÇEMŞÎD Û CAMÊ CEM DI DÎWANA MELAYÊ CIZÎRÎ DE ( PDF) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:11, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Xwendina helbestên Melayê Cizîrî û kûrbûna li ser helbestên wî nîşan dide ku ji xeynî ramana tesewufî, ku çavkaniya bingehîn a wî ye, mîtolojî jî, wekî hikmeta zewqî (Çalî, 2008, 217) dikare wekî jêdereke muhîm a ramana wî, her wekî hin şairên din bê hesibandin. Bikarann û hizûra padîşah û lehengên mîtolojîk ên wekî Keyxusrew, Dara, Peşeng, Rustemê Zal, Gîw û Efrasiyab, afirîdeyên mîtolojîk ên wekî Teyrê Homa, bûyerên mîtolojîk ên wekî Newrozê, coxrafyayên mîtolojîk ên wekî Çiyayê Qafê an hêmanên mîtolojîk an wekî Ayîneya Îskender dikarin wekî delîla vê nêrînê bên nîşandan. ::::::::::::Valî, Ş. (2023). Mîtolojî û Tesewuf: Cemşîd û Camê Cem di Dîwana Melayê Cizîrî de. Şarkiyat, 15(3), 155–169. <nowiki>https://doi.org/10.26791/sarkiat.1388836</nowiki> [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:14, 11 îlon 2026 (UTC) 5cnprfufv9tqz02w4aa4wu6sz65qfai 0 329876 2093938 2093578 2026-09-11T19:29:55Z Ehmedbeg 47517 2093938 wikitext text/x-wiki '''Sarmatî''' qewmeke kevnar ku bû li bakurê [[Deryaya Reş]] jiyane. Di sedsala 6em {{Bz}} de ji [[Asyaya Navendî]] ve hatin û Rojhelatê Ewropayê bi cih bûn. Heta sedsala 4em {{Pz}} desthilatdariya xwe domandin, pê êrîşên [[Hun]]an ji holê rabûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Sarmatian |sernav=Sarmatian {{!}} History, Culture & Language {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-10 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Assimilation_of_Baltic_and_Aryan_Peoples_by_Uralic_Speakers_in_the_Middle_and_Upper_Volga_Basin.png|thumb|rast|Nexşeya qewmên kevnare li Asyaya Navendî.]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Gelên îranî]] 49ixsmq7l0cxsi532jvfafcpqfgwa9i 15 329893 2093910 2093700 2026-09-11T17:39:43Z Avestaboy 34898 /* Ên an ku ? */ Bersiv 2093910 wikitext text/x-wiki == Ên an ku ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Hûn çawa nin? Baş in ? '''Pirtûkên zarokan ên li dibistanan derbas dibin''' an '''Pirtûkên zarokan ku li dibistanan derbas dibin''' ? Kîjan guherto û varyant rast e ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:00, 10 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], '''Pirtûkên zarokan ku li dibistanan derbas dibin'''. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:06, 10 îlon 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:39, 11 îlon 2026 (UTC) kzuwtib1dk8l8rp7sls9nqn9spvqbo1 14 329904 2093832 2026-09-11T12:34:48Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093832 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093833 2093832 2026-09-11T12:36:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2093833 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keştiyên efsaneyî]] fpibt3g0f9zix6kgs38hraxnwbppjqy 14 329905 2093837 2026-09-11T12:47:05Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093837 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093838 2093837 2026-09-11T12:49:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2093838 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên der-honakî li gorî mijaran|Teknolojî]] qzo4s0nbgj8us7y9upw2bjkdizdl03w 2093839 2093838 2026-09-11T12:50:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2093839 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên der-honakî li gorî mijaran|Teknolojî]] [[Kategorî:Wêjeya teknolojiyê]] sea2v7tn5elmre7ihekdkp8dedwkv75 2093840 2093839 2026-09-11T12:51:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2093840 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên der-honakî li gorî mijaran|Teknolojî]] [[Kategorî:Wêjeya teknolojiyê|Pirtûk]] dqi3uy5lapn0u2g83zq2cf5mfqa0rd1 14 329906 2093841 2026-09-11T12:51:37Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093841 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093842 2093841 2026-09-11T12:53:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2093842 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2093843 2093842 2026-09-11T12:54:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2093843 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Wêjeya der-honakî]] ea8hl9ussjqrsgw97l86cqr0by5c2uf 14 329907 2093852 2026-09-11T13:06:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093852 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093853 2093852 2026-09-11T13:08:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2093853 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya erotîk]] ba8m0n7zlotqpsuv9qneejk0ujswr4t 2093854 2093853 2026-09-11T13:09:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2093854 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya erebî]][[Kategorî:Wêjeya erotîk]] ccp05558dp76gds31rsiwzuqodpo6q0 14 329908 2093862 2026-09-11T13:14:46Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093862 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093863 2093862 2026-09-11T13:16:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2093863 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Îslam di çandê de]] acoatxx6vyu8u1pbzsdvxrsldnudyxy 2093864 2093863 2026-09-11T13:16:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2093864 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Îslam di çandê de]] [[Kategorî:Wêjeya îslamî]] m3d5lyzs4forhfmtqt0sht50uppfb7f 2093865 2093864 2026-09-11T13:17:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2093865 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Îslam di çandê de|*]] [[Kategorî:Wêjeya îslamî]] 134jwnl6d684ru82vcu6irczdazfhsl 2093866 2093865 2026-09-11T13:18:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2093866 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Îslam di çandê de|*]] [[Kategorî:Wêjeya îslamî|Honak]] ksvp1n9a7iu0zcasqrbb7wc5tsdgeko 14 329909 2093868 2026-09-11T13:19:51Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093868 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093869 2093868 2026-09-11T13:21:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2093869 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honak li gorî janran|erotik]] ryrwoknoo8wwrq5g1sfog1wab5exfo3 2093870 2093869 2026-09-11T13:22:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2093870 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honak li gorî janran|erotik]] [[Kategorî:Wêjeya erotîk]] 9edavfc7uh15gi3b34do54bppax1e6v 14 329910 2093872 2026-09-11T13:36:28Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093872 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093873 2093872 2026-09-11T13:37:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2093873 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2093874 2093873 2026-09-11T13:38:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2093874 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhem li gorî çêkeran]] 3wwjkwrwqquama0wiy1icubm3yck2xa 14 329911 2093876 2026-09-11T14:34:56Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093876 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093877 2093876 2026-09-11T14:36:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2093877 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya çînî]] rqjdzo7ym37hmhubcv8byvsfwe9dhwt 2093878 2093877 2026-09-11T14:36:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2093878 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Tevgerên wêjeyî li gorî welatan|çînî]] [[Kategorî:Wêjeya çînî]] a8hlpmiqyc0xbr4p2o8bb76phaerq7l 14 329912 2093882 2026-09-11T14:41:42Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Rêzeroman]] weke [[Kategorî:Rêzepirtûk]] guhart 2093882 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Rêzepirtûk}} 5b68bn2o3uzv7h7bb6uabnx3urgbd1y 2093884 2093882 2026-09-11T14:43:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2093884 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093885 2093884 2026-09-11T14:45:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2093885 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2093886 2093885 2026-09-11T14:46:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2093886 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Rêzepirtûk]] pkkadmjy30d6yi14cox3kj2m08c157w 2093887 2093886 2026-09-11T14:49:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2093887 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Rêzepirtûk]] [[Kategorî:Rêzeyên wêjeyî]] qd36ieh7s4qciuqfyptavq7ijipam7w 14 329913 2093888 2026-09-11T14:50:45Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093888 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093889 2093888 2026-09-11T14:53:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2093889 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2093890 2093889 2026-09-11T14:54:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2093890 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Wêje li gorî forman]] 51uqldpyd5oop10jgpn18l4qlstbu7d 14 329916 2093916 2026-09-11T18:37:03Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093916 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093917 2093916 2026-09-11T18:38:28Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Pirtûkên dîrokî li ser îslamê]] weke [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê li ser îslamê]] guhart 2093916 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093921 2093917 2026-09-11T18:41:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2093921 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên îslamnasiyê]] oskh5ab75brrblbc9dezkljxwu08qje 14 329917 2093918 2026-09-11T18:38:28Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Pirtûkên dîrokî li ser îslamê]] weke [[Kategorî:Pirtûkên dîrokê li ser îslamê]] guhart 2093918 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Pirtûkên dîrokê li ser îslamê}} mvyskzmg1m6i3f3rjrpt9lq8o8z2vv3 2093919 2093918 2026-09-11T18:38:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2093919 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 14 329918 2093922 2026-09-11T18:42:09Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093922 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093924 2093922 2026-09-11T18:44:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2093924 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Îslamnasî]] 5o61v2hp5aivee6jb9q2vj0oa3fyp9f 2093925 2093924 2026-09-11T18:45:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2093925 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Îslamnasî]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] 6l3xuok347rlknc847sfi3l6qfa2gfh 14 329919 2093934 2026-09-11T19:17:59Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093934 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093935 2093934 2026-09-11T19:19:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2093935 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser jinan]] 3fqr6e9uwi00zruih4lk6so00hdcyz0 2093936 2093935 2026-09-11T19:27:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2093936 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûk li gorî îdeolojiyan]] idzmnvnzwye6ga7prjvi5ytthuhr2fa 2093937 2093936 2026-09-11T19:28:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2093937 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûk li gorî îdeolojiyan|Femînîzm]] 1poncu7ypuzi44y2vip13d98vqlurfp 2093939 2093937 2026-09-11T19:30:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2093939 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser jinan]][[Kategorî:Pirtûk li gorî îdeolojiyan|Femînîzm]] 5lafav8dzh9eip2dpc4mc0qu63ur58l 2093940 2093939 2026-09-11T19:31:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2093940 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser jinan|Femînîzm]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî îdeolojiyan|Femînîzm]] mlschtr197437ih7kng2pmctltvwr7d 14 329920 2093941 2026-09-11T19:32:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093941 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093942 2093941 2026-09-11T19:33:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2093942 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên der-honakî li gorî mijaran]] 64kog011w8dxxmkxosuo69li48pcl40 2093943 2093942 2026-09-11T19:34:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2093943 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên der-honakî li gorî mijaran|îdeolojî]] k733ogoy1df4u7oqput9w4vr5pp8mgl 2093944 2093943 2026-09-11T19:35:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2093944 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên der-honakî li gorî mijaran| ]] evknxxefqjrizeqstf12oaf5zuk94mh 14 329921 2093945 2026-09-11T19:37:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2093945 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2093946 2093945 2026-09-11T19:39:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2093946 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser jinan]] ry5nsxv8rwmrd0kho5q5esh8owi9rgf 2093947 2093946 2026-09-11T19:40:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2093947 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser jinan]] [[Kategorî:Wêje li gorî mijaran]] im5yysvjsy6fgh90nfxvlxrxjnf36d3 2093948 2093947 2026-09-11T19:41:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2093948 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser jinan]] [[Kategorî:Wêje li gorî mijaran|Jin]] k7eunzhi51ep3sb2ju5zftp7y7f1x0a 4 329923 2093952 2026-09-12T09:04:05Z Dana Mohammed Othman 180722 Rûpel bi "Kake Heme (Mihemed Osman Elî Ağa) Mihemed Osman Elî Ağa, (bi erebî: محمد عثمان علي اغا), (bi latînî: Mihemed Osman Elî Ağa), ku bi navê Kake Heme, Kake Heme Siyan, Hemağa tê nasîn, di sala 1952 de li gundê Derbendî Gomî Siyanan li malbeta Osmanî Elî Ağa yê Derbendî Goma hatiye dunyayê. ku di nav eşîra Siyanan ev malbet bi malbata (Hemağayî) tê naskirin, Navê diya wî (Hemîn Mewlûda) ji eşîra Hormziyara û ji gundê Qu..." hat çêkirin 2093952 wikitext text/x-wiki Kake Heme (Mihemed Osman Elî Ağa) Mihemed Osman Elî Ağa, (bi erebî: محمد عثمان علي اغا), (bi latînî: Mihemed Osman Elî Ağa), ku bi navê Kake Heme, Kake Heme Siyan, Hemağa tê nasîn, di sala 1952 de li gundê Derbendî Gomî Siyanan li malbeta Osmanî Elî Ağa yê Derbendî Goma hatiye dunyayê. ku di nav eşîra Siyanan ev malbet bi malbata (Hemağayî) tê naskirin, Navê diya wî (Hemîn Mewlûda) ji eşîra Hormziyara û ji gundê Qurşağlu yê deşta Hewlêrê ye. Xwendina xwe ya seretayî li gundê Derbendî Gomê dest pê kir û xwendina xwe li dibistana gund qedand. Kaka Sûr, Fuad (1993). “Pêvajoya bi Ereb kirina û veguhastina malbatên xanedanên Kurdan li Kendênawe”. Kurdistana Nû: P.12. bp5pkub2l72qsnj3gwmav6ir97fkaeg 0 329924 2093954 2026-09-12T09:26:02Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2093954 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2093955 2093954 2026-09-12T09:30:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093955 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Cebîra lîner binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de. j65v2ctvjk4tbnanpvgnc0x43z72dp2 2093956 2093955 2026-09-12T09:36:05Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093956 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Cebîra lîner binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de. Cebîra lîner di nêzî gî warên matematîkê de xwedî cihekî merkezî ye. Mesela cebîra lîner di pêşkêşkirinên modern ên [[Geometrî|geometriyê]] de, di nav de terîfkirina cismên bingehîn ên wekî [[Dirust|xêz]], rûv û çexkirine de, xwedî roleke bingehîn e. Herwiha, [[analîza fonksiyonelî]] ku şaxeke [[analîza matematîkî]] ye, dikare wekî sepandina cebîra lîner li ser [[Fezayê fonksiyonê|fezayên fonksiyonan]] were dîtin. 1pmkgl3xqd3rd4zhojwv7hsj07i26y6 2093957 2093956 2026-09-12T09:36:29Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093957 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Cebîra lîner binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de. Cebîra lîner di nêzî gî warên matematîkê de xwedî roleke merkezî ye. Mesela cebîra lîner di pêşkêşkirinên modern ên [[Geometrî|geometriyê]] de, di nav de terîfkirina cismên bingehîn ên wekî [[Dirust|xêz]], rûv û çexkirine de, xwedî roleke bingehîn e. Herwiha, [[analîza fonksiyonelî]] ku şaxeke [[analîza matematîkî]] ye, dikare wekî sepandina cebîra lîner li ser [[Fezayê fonksiyonê|fezayên fonksiyonan]] were dîtin. ns7dmxejbewulpvkom1i369qeza5aeo 2093958 2093957 2026-09-12T09:52:21Z Kurê Acemî 105128 2093958 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Cebîra lîner binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de. Cebîra lîner di nêzî gî warên matematîkê de xwedî roleke merkezî ye. Mesela cebîra lîner di pêşkêşkirinên modern ên [[Geometrî|geometriyê]] de, di nav de terîfkirina cismên bingehîn ên wekî [[Dirust|xêz]], rûv û çexkirine de, xwedî roleke bingehîn e. Herwiha, [[analîza fonksiyonelî]] ku şaxeke [[analîza matematîkî]] ye, dikare wekî sepandina cebîra lîner li ser [[Fezayê fonksiyonê|fezayên fonksiyonan]] were dîtin. Cebîra lîner di piraniya zanist û warên [[Endezyarî|endezyariyê]] de jî tê bikaranîn, ji ber ku pêkhateyên lîner ji bo gelek diyardeyên fizîkî modelên xwezayî ne; herwiha di gelek warên hesabkirinê de jî bikêr e û loma di piraniya zanistan de tê sepandin. Ji bo [[Sîstema ne-lîner|sîstemên ne-lîner]], cebîra lîner bi gelemperî ji bo mijûlbûna bi nêzîkatiyên pileya yekê tê bikaranîn: [[Derîvativ|derîvativa]] [[Manîfold|manîfoldekî]] li xaleke diyarkirî, şêweya lînereke dide ku tevgera herêmî ya wê manîfoldê model dike, û ew bixwe jî dikare bi rêya cebîra lîner were analîzkirin. 1q0qa9ys4r5v272gwzyn7azj14a9fow 2093959 2093958 2026-09-12T09:52:38Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093959 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Cebîra lîner binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de. Cebîra lîner di nêzî gî warên matematîkê de xwedî roleke merkezî ye. Mesela cebîra lîner di pêşkêşkirinên modern ên [[Geometrî|geometriyê]] de, di nav de terîfkirina cismên bingehîn ên wekî [[Dirust|xêz]], rûv û çexkirine de, xwedî roleke bingehîn e. Herwiha, [[analîza fonksiyonelî]] ku şaxeke [[analîza matematîkî]] ye, dikare wekî sepandina cebîra lîner li ser [[Fezayê fonksiyonê|fezayên fonksiyonan]] were dîtin. Cebîra lîner di piraniya zanist û warên [[Endezyarî|endezyariyê]] de jî tê bikaranîn, ji ber ku pêkhateyên lîner ji bo gelek diyardeyên fizîkî modelên xwezayî ne; herwiha di gelek warên hesabkirinê de jî bikêr e û loma di piraniya zanistan de tê sepandin. Ji bo [[Sîstema ne-lîner|sîstemên ne-lîner]], cebîra lîner bi gelemperî ji bo mijûlbûna bi nêzîkatiyên pileya yekê tê bikaranîn: [[Derîvativ|derîvativa]] [[Manîfold|manîfoldekî]] li xaleke diyarkirî, şêweya lînereke dide ku tevgera herêmî ya wê manîfoldê model dike, û ew bixwe jî dikare bi rêya cebîra lîner were analîzkirin. == Çavkanî == t4q7i48tfxe4xw0offq34zz3j0pu9mg 2093960 2093959 2026-09-12T09:52:58Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 2093960 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Cebîra lîner binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de. Cebîra lîner di nêzî gî warên matematîkê de xwedî roleke merkezî ye. Mesela cebîra lîner di pêşkêşkirinên modern ên [[Geometrî|geometriyê]] de, di nav de terîfkirina cismên bingehîn ên wekî [[Dirust|xêz]], rûv û çexkirine de, xwedî roleke bingehîn e. Herwiha, [[analîza fonksiyonelî]] ku şaxeke [[analîza matematîkî]] ye, dikare wekî sepandina cebîra lîner li ser [[Fezayê fonksiyonê|fezayên fonksiyonan]] were dîtin. Cebîra lîner di piraniya zanist û warên [[Endezyarî|endezyariyê]] de jî tê bikaranîn, ji ber ku pêkhateyên lîner ji bo gelek diyardeyên fizîkî modelên xwezayî ne; herwiha di gelek warên hesabkirinê de jî bikêr e û loma di piraniya zanistan de tê sepandin. Ji bo [[Sîstema ne-lîner|sîstemên ne-lîner]], cebîra lîner bi gelemperî ji bo mijûlbûna bi nêzîkatiyên pileya yekê tê bikaranîn: [[Derîvativ|derîvativa]] [[Manîfold|manîfoldekî]] li xaleke diyarkirî, şêweya lînereke dide ku tevgera herêmî ya wê manîfoldê model dike, û ew bixwe jî dikare bi rêya cebîra lîner were analîzkirin. == Çavkanî == [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] dibibozspq8psicishezhxnlxpl72s0 2093961 2093960 2026-09-12T09:53:07Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Matematîk]] 2093961 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Cebîra lîner binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de. Cebîra lîner di nêzî gî warên matematîkê de xwedî roleke merkezî ye. Mesela cebîra lîner di pêşkêşkirinên modern ên [[Geometrî|geometriyê]] de, di nav de terîfkirina cismên bingehîn ên wekî [[Dirust|xêz]], rûv û çexkirine de, xwedî roleke bingehîn e. Herwiha, [[analîza fonksiyonelî]] ku şaxeke [[analîza matematîkî]] ye, dikare wekî sepandina cebîra lîner li ser [[Fezayê fonksiyonê|fezayên fonksiyonan]] were dîtin. Cebîra lîner di piraniya zanist û warên [[Endezyarî|endezyariyê]] de jî tê bikaranîn, ji ber ku pêkhateyên lîner ji bo gelek diyardeyên fizîkî modelên xwezayî ne; herwiha di gelek warên hesabkirinê de jî bikêr e û loma di piraniya zanistan de tê sepandin. Ji bo [[Sîstema ne-lîner|sîstemên ne-lîner]], cebîra lîner bi gelemperî ji bo mijûlbûna bi nêzîkatiyên pileya yekê tê bikaranîn: [[Derîvativ|derîvativa]] [[Manîfold|manîfoldekî]] li xaleke diyarkirî, şêweya lînereke dide ku tevgera herêmî ya wê manîfoldê model dike, û ew bixwe jî dikare bi rêya cebîra lîner were analîzkirin. == Çavkanî == [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] tnxa7beh3z0jqodk2j2cl43pxnpb258 2093962 2093961 2026-09-12T09:59:42Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093962 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîra lîner binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de. Cebîra lîner di nêzî gî warên matematîkê de xwedî roleke merkezî ye. Mesela cebîra lîner di pêşkêşkirinên modern ên [[Geometrî|geometriyê]] de, di nav de terîfkirina cismên bingehîn ên wekî [[Dirust|xêz]], rûv û çexkirine de, xwedî roleke bingehîn e. Herwiha, [[analîza fonksiyonelî]] ku şaxeke [[analîza matematîkî]] ye, dikare wekî sepandina cebîra lîner li ser [[Fezayê fonksiyonê|fezayên fonksiyonan]] were dîtin. Cebîra lîner di piraniya zanist û warên [[Endezyarî|endezyariyê]] de jî tê bikaranîn, ji ber ku pêkhateyên lîner ji bo gelek diyardeyên fizîkî modelên xwezayî ne; herwiha di gelek warên hesabkirinê de jî bikêr e û loma di piraniya zanistan de tê sepandin. Ji bo [[Sîstema ne-lîner|sîstemên ne-lîner]], cebîra lîner bi gelemperî ji bo mijûlbûna bi nêzîkatiyên pileya yekê tê bikaranîn: [[Derîvativ|derîvativa]] [[Manîfold|manîfoldekî]] li xaleke diyarkirî, şêweya lînereke dide ku tevgera herêmî ya wê manîfoldê model dike, û ew bixwe jî dikare bi rêya cebîra lîner were analîzkirin. == Çavkanî == [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] 9lb7jaizzn0gnf41120ibui77x9xy0g 2093963 2093962 2026-09-12T10:00:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093963 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Linear subspaces with shading.svg|thumb]] Cebîra lîner binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de. Cebîra lîner di nêzî gî warên matematîkê de xwedî roleke merkezî ye. Mesela cebîra lîner di pêşkêşkirinên modern ên [[Geometrî|geometriyê]] de, di nav de terîfkirina cismên bingehîn ên wekî [[Dirust|xêz]], rûv û çexkirine de, xwedî roleke bingehîn e. Herwiha, [[analîza fonksiyonelî]] ku şaxeke [[analîza matematîkî]] ye, dikare wekî sepandina cebîra lîner li ser [[Fezayê fonksiyonê|fezayên fonksiyonan]] were dîtin. Cebîra lîner di piraniya zanist û warên [[Endezyarî|endezyariyê]] de jî tê bikaranîn, ji ber ku pêkhateyên lîner ji bo gelek diyardeyên fizîkî modelên xwezayî ne; herwiha di gelek warên hesabkirinê de jî bikêr e û loma di piraniya zanistan de tê sepandin. Ji bo [[Sîstema ne-lîner|sîstemên ne-lîner]], cebîra lîner bi gelemperî ji bo mijûlbûna bi nêzîkatiyên pileya yekê tê bikaranîn: [[Derîvativ|derîvativa]] [[Manîfold|manîfoldekî]] li xaleke diyarkirî, şêweya lînereke dide ku tevgera herêmî ya wê manîfoldê model dike, û ew bixwe jî dikare bi rêya cebîra lîner were analîzkirin. == Çavkanî == [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] 1h8ebffagzlcge7paad6fhd0gb9k39j 2093964 2093963 2026-09-12T10:00:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093964 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîra lîner binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de. [[Wêne:Linear subspaces with shading.svg|thumb]] Cebîra lîner di nêzî gî warên matematîkê de xwedî roleke merkezî ye. Mesela cebîra lîner di pêşkêşkirinên modern ên [[Geometrî|geometriyê]] de, di nav de terîfkirina cismên bingehîn ên wekî [[Dirust|xêz]], rûv û çexkirine de, xwedî roleke bingehîn e. Herwiha, [[analîza fonksiyonelî]] ku şaxeke [[analîza matematîkî]] ye, dikare wekî sepandina cebîra lîner li ser [[Fezayê fonksiyonê|fezayên fonksiyonan]] were dîtin. Cebîra lîner di piraniya zanist û warên [[Endezyarî|endezyariyê]] de jî tê bikaranîn, ji ber ku pêkhateyên lîner ji bo gelek diyardeyên fizîkî modelên xwezayî ne; herwiha di gelek warên hesabkirinê de jî bikêr e û loma di piraniya zanistan de tê sepandin. Ji bo [[Sîstema ne-lîner|sîstemên ne-lîner]], cebîra lîner bi gelemperî ji bo mijûlbûna bi nêzîkatiyên pileya yekê tê bikaranîn: [[Derîvativ|derîvativa]] [[Manîfold|manîfoldekî]] li xaleke diyarkirî, şêweya lînereke dide ku tevgera herêmî ya wê manîfoldê model dike, û ew bixwe jî dikare bi rêya cebîra lîner were analîzkirin. == Çavkanî == [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] 1g0fc4mjmw3u2xieucwcb2dgayj63hz 2093965 2093964 2026-09-12T10:02:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093965 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîra lîner binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de. [[Wêne:Linear subspaces with shading.svg|thumb|Di [[fezaya Oklîdî]] ya sê-alî de, ew her sê rûerd çareseriyên hevkêşeyên lîner temsîl didin û xala wan a hevpar jî koma çareseriyên hevpar temsîl dike: di wê rewşê de, xaleke yekta. Lînera şîn çareseriya hevpar a du ji van hevkêşeyan e.]] Cebîra lîner di nêzî gî warên matematîkê de xwedî roleke merkezî ye. Mesela cebîra lîner di pêşkêşkirinên modern ên [[Geometrî|geometriyê]] de, di nav de terîfkirina cismên bingehîn ên wekî [[Dirust|xêz]], rûv û çexkirine de, xwedî roleke bingehîn e. Herwiha, [[analîza fonksiyonelî]] ku şaxeke [[analîza matematîkî]] ye, dikare wekî sepandina cebîra lîner li ser [[Fezayê fonksiyonê|fezayên fonksiyonan]] were dîtin. Cebîra lîner di piraniya zanist û warên [[Endezyarî|endezyariyê]] de jî tê bikaranîn, ji ber ku pêkhateyên lîner ji bo gelek diyardeyên fizîkî modelên xwezayî ne; herwiha di gelek warên hesabkirinê de jî bikêr e û loma di piraniya zanistan de tê sepandin. Ji bo [[Sîstema ne-lîner|sîstemên ne-lîner]], cebîra lîner bi gelemperî ji bo mijûlbûna bi nêzîkatiyên pileya yekê tê bikaranîn: [[Derîvativ|derîvativa]] [[Manîfold|manîfoldekî]] li xaleke diyarkirî, şêweya lînereke dide ku tevgera herêmî ya wê manîfoldê model dike, û ew bixwe jî dikare bi rêya cebîra lîner were analîzkirin. == Çavkanî == [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] evat5h7t3ery5cki1f2e5mdsfp07cs9 2093966 2093965 2026-09-12T10:02:49Z Kurê Acemî 105128 2093966 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîra lîner binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de.<ref>{{Cite book |title=Linear Algebra and Matrix Analysis for Statistics |last1=Banerjee |first1=Sudipto |publisher=Chapman and Hall/CRC |date=2014 |isbn=978-1420095388 |edition=1st |last2=Roy |first2=Anindya |series=Texts in Statistical Science}}</ref><ref>{{Cite book |title=Linear Algebra and Its Applications |last=Strang |first=Gilbert |publisher=Brooks Cole |date=July 19, 2005 |isbn=978-0-03-010567-8 |edition=4th}}</ref> [[Wêne:Linear subspaces with shading.svg|thumb|Di [[fezaya Oklîdî]] ya sê-alî de, ew her sê rûerd çareseriyên hevkêşeyên lîner temsîl didin û xala wan a hevpar jî koma çareseriyên hevpar temsîl dike: di wê rewşê de, xaleke yekta. Lînera şîn çareseriya hevpar a du ji van hevkêşeyan e.]] Cebîra lîner di nêzî gî warên matematîkê de xwedî roleke merkezî ye. Mesela cebîra lîner di pêşkêşkirinên modern ên [[Geometrî|geometriyê]] de, di nav de terîfkirina cismên bingehîn ên wekî [[Dirust|xêz]], rûv û çexkirine de, xwedî roleke bingehîn e. Herwiha, [[analîza fonksiyonelî]] ku şaxeke [[analîza matematîkî]] ye, dikare wekî sepandina cebîra lîner li ser [[Fezayê fonksiyonê|fezayên fonksiyonan]] were dîtin. Cebîra lîner di piraniya zanist û warên [[Endezyarî|endezyariyê]] de jî tê bikaranîn, ji ber ku pêkhateyên lîner ji bo gelek diyardeyên fizîkî modelên xwezayî ne; herwiha di gelek warên hesabkirinê de jî bikêr e û loma di piraniya zanistan de tê sepandin. Ji bo [[Sîstema ne-lîner|sîstemên ne-lîner]], cebîra lîner bi gelemperî ji bo mijûlbûna bi nêzîkatiyên pileya yekê tê bikaranîn: [[Derîvativ|derîvativa]] [[Manîfold|manîfoldekî]] li xaleke diyarkirî, şêweya lînereke dide ku tevgera herêmî ya wê manîfoldê model dike, û ew bixwe jî dikare bi rêya cebîra lîner were analîzkirin. == Çavkanî == [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] mqa2vgpktsg0jqni6gzh05y76ozd9oc 2093967 2093966 2026-09-12T10:03:06Z Kurê Acemî 105128 2093967 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîra lîner binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de.<ref>{{Cite book |title=Linear Algebra and Matrix Analysis for Statistics |last1=Banerjee |first1=Sudipto |publisher=Chapman and Hall/CRC |date=2014 |isbn=978-1420095388 |edition=1st |last2=Roy |first2=Anindya |series=Texts in Statistical Science}}</ref><ref>{{Cite book |title=Linear Algebra and Its Applications |last=Strang |first=Gilbert |publisher=Brooks Cole |date=July 19, 2005 |isbn=978-0-03-010567-8 |edition=4th}}</ref> [[Wêne:Linear subspaces with shading.svg|thumb|Di [[fezaya Oklîdî]] ya sê-alî de, ew her sê rûerd çareseriyên hevkêşeyên lîner temsîl didin û xala wan a hevpar jî koma çareseriyên hevpar temsîl dike: di wê rewşê de, xaleke yekta. Lînera şîn çareseriya hevpar a du ji van hevkêşeyan e.]] Cebîra lîner di nêzî gî warên matematîkê de xwedî roleke merkezî ye. Mesela cebîra lîner di pêşkêşkirinên modern ên [[Geometrî|geometriyê]] de, di nav de terîfkirina cismên bingehîn ên wekî [[Dirust|xêz]], rûv û çexkirine de, xwedî roleke bingehîn e. Herwiha, [[analîza fonksiyonelî]] ku şaxeke [[analîza matematîkî]] ye, dikare wekî sepandina cebîra lîner li ser [[Fezayê fonksiyonê|fezayên fonksiyonan]] were dîtin. Cebîra lîner di piraniya zanist û warên [[Endezyarî|endezyariyê]] de jî tê bikaranîn, ji ber ku pêkhateyên lîner ji bo gelek diyardeyên fizîkî modelên xwezayî ne; herwiha di gelek warên hesabkirinê de jî bikêr e û loma di piraniya zanistan de tê sepandin. Ji bo [[Sîstema ne-lîner|sîstemên ne-lîner]], cebîra lîner bi gelemperî ji bo mijûlbûna bi nêzîkatiyên pileya yekê tê bikaranîn: [[Derîvativ|derîvativa]] [[Manîfold|manîfoldekî]] li xaleke diyarkirî, şêweya lînereke dide ku tevgera herêmî ya wê manîfoldê model dike, û ew bixwe jî dikare bi rêya cebîra lîner were analîzkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] 9v28wmx8jkmpci70r8k4pvdz5hhnl3p 2093968 2093967 2026-09-12T10:03:22Z Kurê Acemî 105128 2093968 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîra lîner binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de.<ref>{{Cite book |title=Linear Algebra and Matrix Analysis for Statistics |last1=Banerjee |first1=Sudipto |publisher=Chapman and Hall/CRC |date=2014 |isbn=978-1420095388 |edition=1st |last2=Roy |first2=Anindya |series=Texts in Statistical Science}}</ref><ref>{{Cite book |title=Linear Algebra and Its Applications |last=Strang |first=Gilbert |publisher=Brooks Cole |date=July 19, 2005 |isbn=978-0-03-010567-8 |edition=4th}}</ref> [[Wêne:Linear subspaces with shading.svg|thumb|Di [[fezaya Oklîdî]] ya sê-alî de, ew her sê rûerd çareseriyên hevkêşeyên lîner temsîl didin û xala wan a hevpar jî koma çareseriyên hevpar temsîl dike: di wê rewşê de, xaleke yekta. Lînera şîn çareseriya hevpar a du ji van hevkêşeyan e.]] Cebîra lîner di nêzî gî warên matematîkê de xwedî roleke merkezî ye. Mesela cebîra lîner di pêşkêşkirinên modern ên [[Geometrî|geometriyê]] de, di nav de terîfkirina cismên bingehîn ên wekî [[Dirust|xêz]], rûv û çexkirine de, xwedî roleke bingehîn e. Herwiha, [[analîza fonksiyonelî]] ku şaxeke [[analîza matematîkî]] ye, dikare wekî sepandina cebîra lîner li ser [[Fezayê fonksiyonê|fezayên fonksiyonan]] were dîtin. Cebîra lîner di piraniya zanist û warên [[Endezyarî|endezyariyê]] de jî tê bikaranîn, ji ber ku pêkhateyên lîner ji bo gelek diyardeyên fizîkî modelên xwezayî ne; herwiha di gelek warên hesabkirinê de jî bikêr e û loma di piraniya zanistan de tê sepandin. Ji bo [[Sîstema ne-lîner|sîstemên ne-lîner]], cebîra lîner bi gelemperî ji bo mijûlbûna bi nêzîkatiyên pileya yekê tê bikaranîn: [[Derîvativ|derîvativa]] [[Manîfold|manîfoldekî]] li xaleke diyarkirî, şêweya lînereke dide ku tevgera herêmî ya wê manîfoldê model dike, û ew bixwe jî dikare bi rêya cebîra lîner were analîzkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] sju22azwqvagv0risodde0azxlqkjkw 2093969 2093968 2026-09-12T10:03:46Z Kurê Acemî 105128 2093969 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Cebîra lîner binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de.<ref>{{Cite book |title=Linear Algebra and Matrix Analysis for Statistics |last1=Banerjee |first1=Sudipto |publisher=Chapman and Hall/CRC |date=2014 |isbn=978-1420095388 |edition=1st |last2=Roy |first2=Anindya |series=Texts in Statistical Science}}</ref><ref>{{Cite book |title=Linear Algebra and Its Applications |last=Strang |first=Gilbert |publisher=Brooks Cole |date=July 19, 2005 |isbn=978-0-03-010567-8 |edition=4th}}</ref> [[Wêne:Linear subspaces with shading.svg|thumb|Di [[fezaya Oklîdî]] ya sê-alî de, ew her sê rûerd çareseriyên hevkêşeyên lîner temsîl didin û xala wan a hevpar jî koma çareseriyên hevpar temsîl dike: di wê rewşê de, xaleke yekta. Lînera şîn çareseriya hevpar a du ji van hevkêşeyan e.]] Cebîra lîner di nêzî gî warên matematîkê de xwedî roleke merkezî ye. Mesela cebîra lîner di pêşkêşkirinên modern ên [[Geometrî|geometriyê]] de, di nav de terîfkirina cismên bingehîn ên wekî [[Dirust|xêz]], rûv û çexkirine de, xwedî roleke bingehîn e. Herwiha, [[analîza fonksiyonelî]] ku şaxeke [[analîza matematîkî]] ye, dikare wekî sepandina cebîra lîner li ser [[Fezayê fonksiyonê|fezayên fonksiyonan]] were dîtin. Cebîra lîner di piraniya zanist û warên [[Endezyarî|endezyariyê]] de jî tê bikaranîn, ji ber ku pêkhateyên lîner ji bo gelek diyardeyên fizîkî modelên xwezayî ne; herwiha di gelek warên hesabkirinê de jî bikêr e û loma di piraniya zanistan de tê sepandin. Ji bo [[Sîstema ne-lîner|sîstemên ne-lîner]], cebîra lîner bi gelemperî ji bo mijûlbûna bi nêzîkatiyên pileya yekê tê bikaranîn: [[Derîvativ|derîvativa]] [[Manîfold|manîfoldekî]] li xaleke diyarkirî, şêweya lînereke dide ku tevgera herêmî ya wê manîfoldê model dike, û ew bixwe jî dikare bi rêya cebîra lîner were analîzkirin. == Binêre == * [[Cebîr]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] px7ernz5ix10ew3ajv8c2r16luldz76 2093970 2093969 2026-09-12T10:04:05Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093970 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Cebîra lîner''' binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de.<ref>{{Cite book |title=Linear Algebra and Matrix Analysis for Statistics |last1=Banerjee |first1=Sudipto |publisher=Chapman and Hall/CRC |date=2014 |isbn=978-1420095388 |edition=1st |last2=Roy |first2=Anindya |series=Texts in Statistical Science}}</ref><ref>{{Cite book |title=Linear Algebra and Its Applications |last=Strang |first=Gilbert |publisher=Brooks Cole |date=July 19, 2005 |isbn=978-0-03-010567-8 |edition=4th}}</ref> [[Wêne:Linear subspaces with shading.svg|thumb|Di [[fezaya Oklîdî]] ya sê-alî de, ew her sê rûerd çareseriyên hevkêşeyên lîner temsîl didin û xala wan a hevpar jî koma çareseriyên hevpar temsîl dike: di wê rewşê de, xaleke yekta. Lînera şîn çareseriya hevpar a du ji van hevkêşeyan e.]] Cebîra lîner di nêzî gî warên matematîkê de xwedî roleke merkezî ye. Mesela cebîra lîner di pêşkêşkirinên modern ên [[Geometrî|geometriyê]] de, di nav de terîfkirina cismên bingehîn ên wekî [[Dirust|xêz]], rûv û çexkirine de, xwedî roleke bingehîn e. Herwiha, [[analîza fonksiyonelî]] ku şaxeke [[analîza matematîkî]] ye, dikare wekî sepandina cebîra lîner li ser [[Fezayê fonksiyonê|fezayên fonksiyonan]] were dîtin. Cebîra lîner di piraniya zanist û warên [[Endezyarî|endezyariyê]] de jî tê bikaranîn, ji ber ku pêkhateyên lîner ji bo gelek diyardeyên fizîkî modelên xwezayî ne; herwiha di gelek warên hesabkirinê de jî bikêr e û loma di piraniya zanistan de tê sepandin. Ji bo [[Sîstema ne-lîner|sîstemên ne-lîner]], cebîra lîner bi gelemperî ji bo mijûlbûna bi nêzîkatiyên pileya yekê tê bikaranîn: [[Derîvativ|derîvativa]] [[Manîfold|manîfoldekî]] li xaleke diyarkirî, şêweya lînereke dide ku tevgera herêmî ya wê manîfoldê model dike, û ew bixwe jî dikare bi rêya cebîra lîner were analîzkirin. == Binêre == * [[Cebîr]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] e3yc3ur89dij8mxy7y9mdg2zcpdwgyt 2093971 2093970 2026-09-12T10:04:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093971 wikitext text/x-wiki '''Cebîra lîner''' binebeşê [[Matematîk|matematîkê]] ye ku li ser [[Hevkêşeya lîner|hevkêşeyên lîner]] yên wekî <math>a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,</math> [[Xerîteya lîner|xerîteyên lîner]] wekî: <math>(x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\cdots +a_nx_n,</math> û temsîldana wan di [[Fezayê vektorî|fezayên vektorî]] û bi rêya [[Matrîs (matematîk)|matrîsan]] de.<ref>{{Cite book |title=Linear Algebra and Matrix Analysis for Statistics |last1=Banerjee |first1=Sudipto |publisher=Chapman and Hall/CRC |date=2014 |isbn=978-1420095388 |edition=1st |last2=Roy |first2=Anindya |series=Texts in Statistical Science}}</ref><ref>{{Cite book |title=Linear Algebra and Its Applications |last=Strang |first=Gilbert |publisher=Brooks Cole |date=July 19, 2005 |isbn=978-0-03-010567-8 |edition=4th}}</ref> [[Wêne:Linear subspaces with shading.svg|thumb|Di [[fezaya Oklîdî]] ya sê-alî de, ew her sê rûerd çareseriyên hevkêşeyên lîner temsîl didin û xala wan a hevpar jî koma çareseriyên hevpar temsîl dike: di wê rewşê de, xaleke yekta. Lînera şîn çareseriya hevpar a du ji van hevkêşeyan e.]] Cebîra lîner di nêzî gî warên matematîkê de xwedî roleke merkezî ye. Mesela cebîra lîner di pêşkêşkirinên modern ên [[Geometrî|geometriyê]] de, di nav de terîfkirina cismên bingehîn ên wekî [[Dirust|xêz]], rûv û çexkirine de, xwedî roleke bingehîn e. Herwiha, [[analîza fonksiyonelî]] ku şaxeke [[analîza matematîkî]] ye, dikare wekî sepandina cebîra lîner li ser [[Fezayê fonksiyonê|fezayên fonksiyonan]] were dîtin. Cebîra lîner di piraniya zanist û warên [[Endezyarî|endezyariyê]] de jî tê bikaranîn, ji ber ku pêkhateyên lîner ji bo gelek diyardeyên fizîkî modelên xwezayî ne; herwiha di gelek warên hesabkirinê de jî bikêr e û loma di piraniya zanistan de tê sepandin. Ji bo [[Sîstema ne-lîner|sîstemên ne-lîner]], cebîra lîner bi gelemperî ji bo mijûlbûna bi nêzîkatiyên pileya yekê tê bikaranîn: [[Derîvativ|derîvativa]] [[Manîfold|manîfoldekî]] li xaleke diyarkirî, şêweya lînereke dide ku tevgera herêmî ya wê manîfoldê model dike, û ew bixwe jî dikare bi rêya cebîra lîner were analîzkirin. == Binêre == * [[Cebîr]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] 5bgx5hjr1gv5c8jm2c6ry041wo05gna 0 329925 2093972 2026-09-12T11:26:22Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2093972 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2093973 2093972 2026-09-12T11:34:22Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2093973 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîldan ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîldan. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. 8ib454hkpwlmjeqvrhx3u6msu9xc59z