Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 783 2094038 2012677 2026-09-13T07:42:04Z ~2026-49344-83 181061 Gotina jêr û jor derbarê rengên Ala Kurdistan de hate serrastkirin. 2094038 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Alaya Kurdistanê''' yan jî '''Alaya Rengîn''' alaya [[Kurdistan]]ê ye ku ji aliyê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] ve di sala 1920an de li bajarê [[Stembol]]ê hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2024-09-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-08-19 |sernav=Cambridge University Press |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Cambridge_University_Press |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref><ref name="admin2023">{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |tarîx=2023-12-16 |roja-gihiştinê=2024-09-01 |ziman=tr |paşnav=admin |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Alaya Kurdistanê bi cureyên cuda wekî ala neteweyî ya dewletên cuda yên kurdî ve ku di nav wan de [[Komara Araratê]], [[Komara Mahabadê]] û herî dawî jî ji aliyê [[Herêma Kurdistanê]] ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref name="admin2023" /> Alaya Rengîn ji sê rengên sereke pêk tê ku dirêjahî û firehiya her sê rengan wekî hev in. Li jorê alayê bi rengê sor, li navîn bi rengê spî û li jêr a alayê bi rengê kesk hatiye xemilandin. Li navîn nîşana rojê bi 21 tîrejên wekhev hatiye bicihkirin û nîşana rojê bi awayekê geometrîk cihê xwe di nîvê alayê de digire. Alaya Kurdistanê di roja îro de li hemî deverên di bin kontrola Hikûmeta Herêma Kurdistanê de, li deriyê sinoran, balefirgeh û sazî û dezgehên fermî yên [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tê daliqandin. <gallery> Wêne:Flag of Kurdistan with measure.svg|Alaya Kurdistanê Wêne:Rojbereng.svg|Xêzên rojê Wêne:Szemind.svg|Xêzên Ala rengîn </gallery> Ev belgenama ala fermî a hikûmeta [[herêma Kurdistana Îraqê]], bi eslê xwe ji aliyê [[Mehrdad Izady]] (<small>bi nêrîna [[dîrok]]î û [[estetîk]]î</small>) û [[Dr. Bijhan]] Eliasi (<small>ji aliyê [[teknîk]]î</small>) ve, di sala 1998 de hatiye amedekirin.<ref>[http://www.kurdistanica.com/?q=node/55 Malpera Kurdistanica]</ref> == Wateya rengan == [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|[[Wêne:FIAV 111111.svg|23x15px]] Alaya Kurdistanê ku niha alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] ye Ratio: 2:3]] Taybetiya alê a bingehîn nîşana roja zêrîn e. [[Nîşan]]a rojê di [[dîrok]]a kurdan de [[wate]]ya xwe ya [[ol]]î û [[çand]]î heye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjîn''ê nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kurdan, wek Yezdaniyê de, çevenga ''vejîn''ê ye.<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Roj û [[agir]] sembola azadî û ronahiyê ne. Herwiha Newroz bi xwe re demsala biharê jî têne. Rengê [[sor]], xwîna [[Şehîd|Şehîd/Pakrewanên]] Kurdistanê nîşan dide. Rengê [[kesk]] siruşt û [[xweza]]ya Kurdistanê sembole dikê. Rengê [[spî]] aştîxwazî û [[aram]]î<nowiki/>ya gelê kurd sembole dike. {| width="500px" class="wikitable" |- style="text-align: center; background: #eee" ! Reng ! Wate ! CMYK ! RGB |- | align="center" style="background:#298C00;" | [[Kesk|<font color=white>Kesk</font>]] | align="center" | [[Siruşt|Surişt]] û [[xweza]]ya Kurdistanê | align="center" | 100-0-89-60 | align="center" | 29 8C 00 |- | align="center" style="background:#ff0000;" | [[Sor|<font color=white>Sor</font>]] | align="center" |[[Xwîn]]a [[şoreşger]]ên Kurdistanê | align="center" |0-100-100-0 | align="center" |FF 00 00 |- | align="center" style="background:#ffc000;" | [[Zêr|<font color=white>Zêr</font>]] | align="center" |[[Ronahî]] û [[azadî]] | align="center" |0-25-100-0 | align="center" |FF C0 00 |- | align="center" style="background:#ffffff;" | [[Spî (reng)|<font color=black>Spî</font>]] | align="center" |[[Aşîtî|Aştî]] | align="center" | | align="center" |FF FF FF |} Ev nivîsa li ser alayê ya Mahmûd Lewendî ye ku di salên 1991an de nivîsiye û di gelek kovar û rojnameyên wê demê de belav bûye. Gelo çima navê wî nehatiye nivîsîn? == Dîroka alaya Kurdistanê == Alaya Kurdistanê yekem ji aliyê [[Teşkilat-ı İçtimaiye Cemiyeti]], kîjan di sala 1920ê de hatî avakirin, bi reng û şiklê xwe ve, wek Alaya Netewî qebûl kirin. Di kitêba "Doza Kurdistan"ê de [[Zinnar Silopî]] dibêje: "Teşkilat-ı Ictimaiye Cemiyeti Alaya kurdî yê bi dirêjiyê û sê rengî,  wek jorê de ''sor'' di navê de ''spî'' û tê de ''Roj'' û jêr da jî ''kesk'', qebûl û belav kirû."<ref name=":0">Zinnar Silopi, Doza Kürdüstan, 1969, Beirut, Stewr Basımevi, Rûpel:60</ref> === Xoybûn û alaya Kurdistanê === Ala neteweyî cara pêşî ji hêla rêberên Tevgera Xoybûnê ve, ji bo temsîla kurdên li hemberî împeratoriya [[Osmanî]] ya li ber têkçûnê têkoşîna serxwebûnê didin, hatiye diyarkirin.<ref>[http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php Malpera Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]</ref> === Kovara ''Hawarê'' û alaya kurdî, 1932 === [[Wêne:Hawar.jpg|thumb|Kovara ''[[Hawar]]'']] Di Kovara Hawarê de li ser alayê gelek nivîs û helbest hatine nivîsandin. [[Celadet Alî Bedirxan]] di gotareke xwe de wiha ala kurdan dide nasîn û dibêje: <blockquote>« Her milet xweyiyê aleqê ye. Al nîşana milet û welat e. Tevayiya heyîna miletan di ala wan de civiyaye. Al namûs, rûmet û bextê miletan e. Zarowên her miletî ji bona bilindî û bikedrbûna ala xwe, beperwa xwe didin qûştin. Ala her miletî jê re beha ye. Di cejn û şahînetan de kesr, xanî û qûçayan pê dixemilînin, di ber wêre diborn, slavan lê diqin, di rêveçûna leşqerî de diveqin pêşiyê. Lê alên miletên dîl, weq ya miletê me, ji her der biderqirî, lihevtewandî li ser dilên zarowên wan de hilandî ne. Miletên dîl dixebitin xwîneên xwe dirijênin qo biyaniyan ji welatên xwe bikewirinin û alên xwe li ser qalat û bajarên xwe ji nû ve daçiqînin. Ala her miletî bi çend rengan û bi şiqleqî din e. '''Ala kurdan, ji jêr ber bi jor ve, ser hev, kesk, sipî û sor e, di nava wê de Çiyayê Agirî û Roj diçirise.''' » <br /> — Celadet Alî Bedirxan, Hawar, Hejmar 9 (30 îlonê 1932) </blockquote> Alaya kurdî di 1932 -an de li ser herdu bergên kovara Hawarê, hejmara 11 (10 çiriya paşîn a 1932an), bi rengîn hatiye çapkirin. Rengên alayê ji jor ber bi jêr ve, ser hev, sor, sipî û kesk bû, û rojeke zêrîn bi 18 tîrejên xwe hebû. {| class="wikitable" style="background-color:#f8eaba;" | valign="top" style="padding:1em;" | '''Alê kurdan'''<br /> Alê kurdan di nav roq.<br /> Çi bedew û biheybet.<br /> Bi çar reng î, rengên te, <br /> Çi delal û çi xweşqoq.<br /> <br /> Xêzeq qesq û xêzeq sor, <br /> Nav sipî û nîveq zer.<br /> Qesqesor e, bi roj e, <br /> Ev li jêr û ew li jor.<br /> <br /> Semyana qeç û lawan, <br /> Rûmeta jin û mêran.<br /> Neyarên te pir jî bin, <br /> Tu dê bidî bera wan.<br /> <br /> Qo çirisî roja te, <br /> Dê belav bin mij û dû.<br /> Rabe ser xwe ser bilind, <br /> Nîzing bûya rûja te.<br /> <br /> — Herekol Azîzan<ref>Hawar - Kovara Kurdî, Cild 1, Hejmar 5 r.4, Mihemed Bekir, Stockholm 1987, ISBN 91-970863-0-4</ref> | valign="top" style="padding:1em;" | '''Ala kurdan'''<br /> Ronahiya dil û çav;<br /> Diyariya dê û bav;<br /> Pêsîra wê roj û tav, <br /> Spehitiya ax û av<br /> <br /> Ala kurdan ser be ser<br /> Sor û gewr e kesk û zer.<br /> <br /> Kehremanê ceng û şer;<br /> Kiblegeha mê û ner;<br /> Cayegahê can û ser<br /> Afitaba dar û ber<br /> <br /> Ala kurdan ser be ser<br /> Sor û gewr e kesk û zer.<br /> <br /> Rêviya xortan û mêr, <br /> Mihreba mizgeft û dêr<br /> Şahê evd û şahê şêr<br /> B'reng û bihn e zîv û zêr. — Dr. Kamûran Alî Bedirxan<ref>Hawar - Kovara Kurdî, Cild 1, Hejmar 8 r.7, Mihemed Bekir, Stockholm 1987, ISBN 91-970863-0-4</ref> |} === Alaya kurdî li Mehabadê 1946 === [[Wêne:Flag of Mahabad (1946–1947).png|thumb|Alaya [[Komara Mahabadê]]]] [[Zinar Sîlopî]] (Qedrî Cemîl Paşa) derheqê Alaya kurdî ya [[Cumhurîyeta Mehabadê]] de weha dibêje: "Hikûmeta Komara Mehabadê Alaya Kurdistanê ya ku di 1919-an de ji alî Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetiyê ve hatibû tesbîtkirin wek ala ji xwe re pejirand, lê li kêleka roja wê, rismê du simbilên genim û li pişt wê jî çiyayek û dareke çamê lê zêde kirin û bi guloverî jî li ser wê Dewletî Cumhurîyetî Kurdistan nivîsîn û ew wek ala Komara Mehabadê qebûl kirin"(4). Dîsa di hejmara 9. a rojnama Kurdistan a Komara Mehabadê de axaftina keçeke Kurd, Îşret Azmî ya li ser ala kurdî hatiye belavkirin. Ji bo tarîfa ala kurdî çend rêzên ji wê axaftinê: "...Ey Ala Kurdistanê sê rengîn, ey nîşana bilindiya Kurdistanê!...Rengê te yê sor şahid e ku tu bi xwîna Kurdan hetiye hilgirtin, rengê te yê sipî nîşana dilpakiya Kurda ye, rengê te yê kesk jî delîla ciwaniya axa Kurdistanê ye......"(4) William Aegleton jî derheqê Ala kurdî ya Mehabadê de weha nivîsîye: "Di Gulana 1944-an de rêxistina Komele, bi alîkarî û hevkariya hevalbendên xwe yên li Iraqê, ala Kurdî ya netewî amade kirin. Ev al ku ji sê xetan pêkhatî bû, her xeteke wê rengek bû. Li jorê sor, li navê sipî, li jêr jî rengê kesk cih digirt. Bi vî awayî bi vajî qulubandineke rengên ala Îranê, ala Kurdî hatibû çêkirin. Li ser alê roj -ku sembola Kurda ye- û li kêleka rojê du simbilên genim, li pişt wan jî çiyayek û pênûsek hebû"(5) "...Serê sibeha meha Çileya Paşîn a 1946-an bû. Tav diçirisî, rojeke xweş bû....Ji gundên dorê gundî û serok eşîr hemî hatibûn Mehabadê. Meydana Çarçirayê tijî bûbû. Papûra ku ji herdû seriyên bajêr digihîşt qada Çarçirayê bi alên Kurdî û bi flamayên sor û sipî û kesk hatibûn xemilandin..."(6) [[Musa Anter]] di bîranînên xwe de qala rêxistineke îllegal ku di salên 1948-an de li gel Yusif Azizoglu û çend Kurdên din danîne, dike. Di rêxistinê de sondek jî dixwarin. Ji bo sondê destê xwe datianîn ser Ala kurdî û çekekê û sonda xwe dixwarin. Musa Anter ji bo vê alê weha dibêje: "Wezîfa çêkirina alê li ser min bû. Ez çûm Kapaliçarşiyê min her yek nîv mîtro, min çar reng qûmaş kirîn. Al îro jî tê zanîn. Sor, sipî û kesk, li navê jî rojek zer. Sembola reng û roja li ser alê jî weha ye; Sipî, aşîtî ye, sor, xwîn û şoreş e, kesk bereketa Kurdistanê û Mezopotamyayê ye. Roj jî sembola dînê netewî yê Kurdan Zerdûştî ye...."(7) Bulletin Du Centre D-Etudes Kurdes, di bin berpirsiyariya Dr. [[Kamûran Alî Bedirxan]] de li Parîsê di navbera salên 1948-1950"yî de li ser hev 13 hejmarên wê derketine. Nivîsên wê bi [[Fransî]] ne, carna cih daye hin nivîsên [[Îngilîzî]] jî. Li ser bergê her hejmara wê ala kurdî heye ku bi rengîn e. Sor li jor, sipî li navê, kesk li jêr û li navê jî roja zer (8). === Kurdistana Sor === Di sala [[1992]]an de di dema îlankirina [[Kurdistana Sor]] de li Laçînê heman alaya ku ji aliyê Teşkilat-ı İçtimaiye Cemiyeti ve hatibû qebûlkirin hatiye bikaranîn.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=XOMAJFiEjWg Belgefîlm: Kurdistana Sor]</ref> == Di dîrokê de alayên rexistinên Kurdistanê == Di Kurdistanê de alayên curbecur hatin bikaranîn û tên bikaranîn lê biryareke li ser bikaranîna aleke neteweyî tune ye. <gallery> Wêne:Flag of Ayyubid Dynasty.svg|Ala [[Dewleta Eyûbiyan|Siltaniya Eyûbiyan]] (1171–1260) Wêne:Zand Dynasty flag.svg|Ala [[Dûgela Zend|Şahiya Zend]] (1750 — 1794) Wêne:Flag of the Emirate of Soran.svg|Ala [[Mîrîtiya Soran|Mîriya Soran]] (1816–1835)<ref name="Kurdistan">[http://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html Kurdistan: Short-lived independent states]</ref> Wêne:Dersim-kurd-bayragi.png|Ala ku di [[Serhildana Koçgiriyê]] de hatiye bikaranîn (1920){{Çavk}} Wêne:Flag of kurdistan-1922 1924.svg|Alaya [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921-1924, 1925)<ref name="Kurdistan"/> Wêne:Kurdish flag (Khoiboun).svg|alt=|Alaya [[Komara Agiriyê]] (1927-1931)<ref name="institutkurde.org">{{cite web|url=http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php|title=The National Flag of Kurdistan}}, Kurdish Institute of Paris.</ref><ref name="Etudes Kurdes Khoiboun>{{cite web|url=http://www.institutkurde.org/publications/etude_kurdes/pdf/etudes_kurdes_hs3.pdf|title=Etudes Kurdes Khoiboun}}, Kurdish Institute of Paris.</ref> Wêne:Flag of Mahabad (1946–1947).png|Alaya [[Komara Mehabadê]] (1946-1947) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krg.org/download/Kurdistan_flag_CMYK.pdf Ala Kurdistanê (PDF, CMYK, 193 KB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012131646/http://www.krg.org/download/Kurdistan_flag_CMYK.pdf |date=2007-10-12 }} * [http://www.krg.org/download/Kurdistan_flag_RGB.pdf Ala Kurdistanê (PDF, RGB, 205 KB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012131736/http://www.krg.org/download/Kurdistan_flag_RGB.pdf |date=2007-10-12 }} * [http://www.krg.org/download/Kurdistan_flag_3457x2355.gif Ala Kurdistanê (GIF, RGB, 40 KB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612200938/http://krg.org/download/Kurdistan_flag_3457x2355.gif |date=2010-06-12 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ala li gorî welatan|Kurdistan]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyaseta Kurdistanê]] oovxmmmpwlq2cm1iqfbrgyo8m6gpojp 0 11017 2093981 2093901 2026-09-12T15:27:40Z Penaber49 39672 2093981 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 7iawskwb1feck1s7vr28e3tzqvsw99q 2093982 2093981 2026-09-12T15:29:13Z Penaber49 39672 2093982 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin. Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 73jmt7ztwu7wffbb5tartj7sggz3elr 2093984 2093982 2026-09-12T15:30:50Z Penaber49 39672 2093984 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin. Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin. Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 6nff5h94rnbehk0cg6ma1g8hoyj91t7 2093985 2093984 2026-09-12T15:33:28Z Penaber49 39672 2093985 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin. Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin. Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû. Daxwazên Arjentîn, Brîtanya û Şîliyê li hev dikevin û bûne sedema aloziyê. Di sala 2012an de, piştî ku wezareta karên derve û Commonwealtha Brîtanyayê ji bo rêzgirtina li salvegera 60em a serweriya (Jubileya Elmasî ya) qiralîçe Elizabetha Duyem, navê "Axa Qralîçe Elizabeth" li herêmeke ku berê bênav bû kiriye, hikûmeta Arjentînê li dijî vê daxwazê nerazîbûn nîşan daye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] t8d18z1f7bbaraq0u4vyh4x3prfukfb 2093986 2093985 2026-09-12T15:38:47Z Penaber49 39672 2093986 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin. Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin. Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû. Daxwazên Arjentîn, Brîtanya û Şîliyê li hev dikevin û bûne sedema aloziyê. Di sala 2012an de, piştî ku wezareta karên derve û Commonwealtha Brîtanyayê ji bo rêzgirtina li salvegera 60em a serweriya (Jubileya Elmasî ya) qiralîçe Elizabetha Duyem, navê "Axa Qralîçe Elizabeth" li herêmeke ku berê bênav bû kiriye, hikûmeta Arjentînê li dijî vê daxwazê nerazîbûn nîşan daye. Piştê ku Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xistiye, hinek ji deverên ku îdîa dikir, radestî Awistralya û Zelanda Nû kiriye. Daxwazên Brîtanya, Awistralya, Zelanda Nû, Fransa û Norwêcê li hev nayên û ji aliyê hev ve têne nas kirin. Welatên din ên endamên peymana Antarktîkayê ti îdîayekê nas nakin û di demên berê de jî ti eleqeyekê ji bo axa Antarktîkayê nîşan nedane. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] lomdg4296kq8838tz5a9p5xi9f3wnj7 2093987 2093986 2026-09-12T15:40:26Z Penaber49 39672 /* Daxwazên axên herêmî */ 2093987 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === [[Wêne:Senate 1960-img1.jpg|thumb|Nûnerê DYAyê Herman Phleger di kanûna oêşîn a sala 1959an de peymana Antarktîkayê şanenav dike.]] Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin. Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin. Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû. Daxwazên Arjentîn, Brîtanya û Şîliyê li hev dikevin û bûne sedema aloziyê. Di sala 2012an de, piştî ku wezareta karên derve û Commonwealtha Brîtanyayê ji bo rêzgirtina li salvegera 60em a serweriya (Jubileya Elmasî ya) qiralîçe Elizabetha Duyem, navê "Axa Qralîçe Elizabeth" li herêmeke ku berê bênav bû kiriye, hikûmeta Arjentînê li dijî vê daxwazê nerazîbûn nîşan daye. Piştê ku Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xistiye, hinek ji deverên ku îdîa dikir, radestî Awistralya û Zelanda Nû kiriye. Daxwazên Brîtanya, Awistralya, Zelanda Nû, Fransa û Norwêcê li hev nayên û ji aliyê hev ve têne nas kirin. Welatên din ên endamên peymana Antarktîkayê ti îdîayekê nas nakin û di demên berê de jî ti eleqeyekê ji bo axa Antarktîkayê nîşan nedane. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 763wmkqpw31hi9249jqgho4iv0qzfk4 2093988 2093987 2026-09-12T15:40:55Z Penaber49 39672 2093988 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin. Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin. Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû. Daxwazên Arjentîn, Brîtanya û Şîliyê li hev dikevin û bûne sedema aloziyê. Di sala 2012an de, piştî ku wezareta karên derve û Commonwealtha Brîtanyayê ji bo rêzgirtina li salvegera 60em a serweriya (Jubileya Elmasî ya) qiralîçe Elizabetha Duyem, navê "Axa Qralîçe Elizabeth" li herêmeke ku berê bênav bû kiriye, hikûmeta Arjentînê li dijî vê daxwazê nerazîbûn nîşan daye. Piştê ku Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xistiye, hinek ji deverên ku îdîa dikir, radestî Awistralya û Zelanda Nû kiriye. Daxwazên Brîtanya, Awistralya, Zelanda Nû, Fransa û Norwêcê li hev nayên û ji aliyê hev ve têne nas kirin. Welatên din ên endamên peymana Antarktîkayê ti îdîayekê nas nakin û di demên berê de jî ti eleqeyekê ji bo axa Antarktîkayê nîşan nedane. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] lomdg4296kq8838tz5a9p5xi9f3wnj7 2093989 2093988 2026-09-12T15:41:10Z Penaber49 39672 2093989 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin. Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene. === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == [[Wêne:Senate 1960-img1.jpg|thumb|Nûnerê DYAyê Herman Phleger di kanûna oêşîn a sala 1959an de peymana Antarktîkayê şanenav dike.]] Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin. Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin. Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû. Daxwazên Arjentîn, Brîtanya û Şîliyê li hev dikevin û bûne sedema aloziyê. Di sala 2012an de, piştî ku wezareta karên derve û Commonwealtha Brîtanyayê ji bo rêzgirtina li salvegera 60em a serweriya (Jubileya Elmasî ya) qiralîçe Elizabetha Duyem, navê "Axa Qralîçe Elizabeth" li herêmeke ku berê bênav bû kiriye, hikûmeta Arjentînê li dijî vê daxwazê nerazîbûn nîşan daye. Piştê ku Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xistiye, hinek ji deverên ku îdîa dikir, radestî Awistralya û Zelanda Nû kiriye. Daxwazên Brîtanya, Awistralya, Zelanda Nû, Fransa û Norwêcê li hev nayên û ji aliyê hev ve têne nas kirin. Welatên din ên endamên peymana Antarktîkayê ti îdîayekê nas nakin û di demên berê de jî ti eleqeyekê ji bo axa Antarktîkayê nîşan nedane. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] f26j76bmtpwyrcd68pv5wp8qxrpzrps 2093990 2093989 2026-09-12T15:52:12Z Penaber49 39672 /* Flora */ 2093990 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rees-Owen |pêşnav=Rhian L. |paşnav2=Gill |pêşnav2=Fiona L. |paşnav3=Newton |pêşnav3=Robert J. |paşnav4=Ivanović |pêşnav4=Ruza F. |paşnav5=Francis |pêşnav5=Jane E. |paşnav6=Riding |pêşnav6=James B. |paşnav7=Vane |pêşnav7=Christopher H. |paşnav8=Lopes dos Santos |pêşnav8=Raquel A. |tarîx=2018-04-01 |sernav=The last forests on Antarctica: Reconstructing flora and temperature from the Neogene Sirius Group, Transantarctic Mountains |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S014663801730219X |kovar=Organic Geochemistry |cild=118 |rr=4–14 |doi=10.1016/j.orggeochem.2018.01.001 |issn=0146-6380}}</ref> Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chwedorzewska |pêşnav=K. J. |paşnav2=Giełwanowska |pêşnav2=I. |paşnav3=Olech |pêşnav3=M. |paşnav4=Molina-Montenegro |pêşnav4=M. A. |paşnav5=Wódkiewicz |pêşnav5=M. |paşnav6=Galera |pêşnav6=H. |tarîx=2015 |sernav=Poa annua L. in the maritime Antarctic: an overview |url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/poa-annua-l-in-the-maritime-antarctic-an-overview/A899FCB6F3FB092ECE34EAB07D878A6C |kovar=Polar Record |ziman=en |cild=51 |hejmar=6 |rr=637–643 |doi=10.1017/S0032247414000916 |issn=0032-2474}}</ref> === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in. Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin. Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin. Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye. Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin. Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike. === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == [[Wêne:Senate 1960-img1.jpg|thumb|Nûnerê DYAyê Herman Phleger di kanûna oêşîn a sala 1959an de peymana Antarktîkayê şanenav dike.]] Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin. Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin. Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû. Daxwazên Arjentîn, Brîtanya û Şîliyê li hev dikevin û bûne sedema aloziyê. Di sala 2012an de, piştî ku wezareta karên derve û Commonwealtha Brîtanyayê ji bo rêzgirtina li salvegera 60em a serweriya (Jubileya Elmasî ya) qiralîçe Elizabetha Duyem, navê "Axa Qralîçe Elizabeth" li herêmeke ku berê bênav bû kiriye, hikûmeta Arjentînê li dijî vê daxwazê nerazîbûn nîşan daye. Piştê ku Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xistiye, hinek ji deverên ku îdîa dikir, radestî Awistralya û Zelanda Nû kiriye. Daxwazên Brîtanya, Awistralya, Zelanda Nû, Fransa û Norwêcê li hev nayên û ji aliyê hev ve têne nas kirin. Welatên din ên endamên peymana Antarktîkayê ti îdîayekê nas nakin û di demên berê de jî ti eleqeyekê ji bo axa Antarktîkayê nîşan nedane. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] ev4r7dm886urfqioqzng4589fibsvlo 2093991 2093990 2026-09-12T15:55:59Z Penaber49 39672 /* Organîzmayên din */ 2093991 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rees-Owen |pêşnav=Rhian L. |paşnav2=Gill |pêşnav2=Fiona L. |paşnav3=Newton |pêşnav3=Robert J. |paşnav4=Ivanović |pêşnav4=Ruza F. |paşnav5=Francis |pêşnav5=Jane E. |paşnav6=Riding |pêşnav6=James B. |paşnav7=Vane |pêşnav7=Christopher H. |paşnav8=Lopes dos Santos |pêşnav8=Raquel A. |tarîx=2018-04-01 |sernav=The last forests on Antarctica: Reconstructing flora and temperature from the Neogene Sirius Group, Transantarctic Mountains |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S014663801730219X |kovar=Organic Geochemistry |cild=118 |rr=4–14 |doi=10.1016/j.orggeochem.2018.01.001 |issn=0146-6380}}</ref> Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chwedorzewska |pêşnav=K. J. |paşnav2=Giełwanowska |pêşnav2=I. |paşnav3=Olech |pêşnav3=M. |paşnav4=Molina-Montenegro |pêşnav4=M. A. |paşnav5=Wódkiewicz |pêşnav5=M. |paşnav6=Galera |pêşnav6=H. |tarîx=2015 |sernav=Poa annua L. in the maritime Antarctic: an overview |url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/poa-annua-l-in-the-maritime-antarctic-an-overview/A899FCB6F3FB092ECE34EAB07D878A6C |kovar=Polar Record |ziman=en |cild=51 |hejmar=6 |rr=637–643 |doi=10.1017/S0032247414000916 |issn=0032-2474}}</ref> === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/plants/algae/ |sernav=Algae – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2021-11-29 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morawetz |pêşnav=Klaus |paşnav2=Thoms |pêşnav2=Silke |paşnav3=Kutschan |pêşnav3=Bernd |tarîx=2017-03-03 |sernav=Formation of brine channels in sea ice |url=https://doi.org/10.1140/epje/i2017-11512-x |kovar=The European Physical Journal E |cild=40 |hejmar=3 |rr=25 |doi=10.1140/epje/i2017-11512-x |issn=1292-895X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://askabiologist.asu.edu/brine-channels |sernav=Brine Channels {{!}} Ask A Biologist |malper=askabiologist.asu.edu |tarîx=2014-07-15 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gorman |pêşnav=James |tarîx=2013-02-06 |sernav=Scientists Find Life in the Cold and Dark Under Antarctic Ice |url=https://www.nytimes.com/2013/02/07/science/living-bacteria-found-deep-under-antarctic-ice-scientists-say.html |roja-gihiştinê=2026-09-12 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulat |pêşnav=Sergey A. |tarîx=2016-01-28 |sernav=Microbiology of the subglacial Lake Vostok: first results of borehole-frozen lake water analysis and prospects for searching for lake inhabitants |url=https://doi.org/10.1098/rsta.2014.0292 |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |cild=374 |hejmar=2059 |rr=20140292 |doi=10.1098/rsta.2014.0292 |issn=1364-503X}}</ref> Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weisleitner |pêşnav=Klemens |paşnav2=Perras |pêşnav2=Alexandra |paşnav3=Moissl-Eichinger |pêşnav3=Christine |paşnav4=Andersen |pêşnav4=Dale T. |paşnav5=Sattler |pêşnav5=Birgit |tarîx=2019-05-10 |sernav=Source Environments of the Microbiome in Perennially Ice-Covered Lake Untersee, Antarctica |url=https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2019.01019/full |kovar=Frontiers in Microbiology |ziman=English |weşanger=Frontiers |cild=10 |doi=10.3389/fmicb.2019.01019 |issn=1664-302X |pmc=6524460 |pmid=31134036}}</ref> Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/headlines/y2008/07feb_cloroxlake.htm |sernav=NASA - Science@NASA |malper=science.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin. Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze. Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne. Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin. Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye. Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye. Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye. Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin. Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in. Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene. == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == [[Wêne:Senate 1960-img1.jpg|thumb|Nûnerê DYAyê Herman Phleger di kanûna oêşîn a sala 1959an de peymana Antarktîkayê şanenav dike.]] Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin. Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin. Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû. Daxwazên Arjentîn, Brîtanya û Şîliyê li hev dikevin û bûne sedema aloziyê. Di sala 2012an de, piştî ku wezareta karên derve û Commonwealtha Brîtanyayê ji bo rêzgirtina li salvegera 60em a serweriya (Jubileya Elmasî ya) qiralîçe Elizabetha Duyem, navê "Axa Qralîçe Elizabeth" li herêmeke ku berê bênav bû kiriye, hikûmeta Arjentînê li dijî vê daxwazê nerazîbûn nîşan daye. Piştê ku Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xistiye, hinek ji deverên ku îdîa dikir, radestî Awistralya û Zelanda Nû kiriye. Daxwazên Brîtanya, Awistralya, Zelanda Nû, Fransa û Norwêcê li hev nayên û ji aliyê hev ve têne nas kirin. Welatên din ên endamên peymana Antarktîkayê ti îdîayekê nas nakin û di demên berê de jî ti eleqeyekê ji bo axa Antarktîkayê nîşan nedane. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 35h9ue0z1nmztw44dlo35vtmx8g04vi 2093992 2093991 2026-09-12T16:13:10Z Penaber49 39672 /* Parastina jîngehê */ 2093992 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rees-Owen |pêşnav=Rhian L. |paşnav2=Gill |pêşnav2=Fiona L. |paşnav3=Newton |pêşnav3=Robert J. |paşnav4=Ivanović |pêşnav4=Ruza F. |paşnav5=Francis |pêşnav5=Jane E. |paşnav6=Riding |pêşnav6=James B. |paşnav7=Vane |pêşnav7=Christopher H. |paşnav8=Lopes dos Santos |pêşnav8=Raquel A. |tarîx=2018-04-01 |sernav=The last forests on Antarctica: Reconstructing flora and temperature from the Neogene Sirius Group, Transantarctic Mountains |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S014663801730219X |kovar=Organic Geochemistry |cild=118 |rr=4–14 |doi=10.1016/j.orggeochem.2018.01.001 |issn=0146-6380}}</ref> Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chwedorzewska |pêşnav=K. J. |paşnav2=Giełwanowska |pêşnav2=I. |paşnav3=Olech |pêşnav3=M. |paşnav4=Molina-Montenegro |pêşnav4=M. A. |paşnav5=Wódkiewicz |pêşnav5=M. |paşnav6=Galera |pêşnav6=H. |tarîx=2015 |sernav=Poa annua L. in the maritime Antarctic: an overview |url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/poa-annua-l-in-the-maritime-antarctic-an-overview/A899FCB6F3FB092ECE34EAB07D878A6C |kovar=Polar Record |ziman=en |cild=51 |hejmar=6 |rr=637–643 |doi=10.1017/S0032247414000916 |issn=0032-2474}}</ref> === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/plants/algae/ |sernav=Algae – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2021-11-29 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morawetz |pêşnav=Klaus |paşnav2=Thoms |pêşnav2=Silke |paşnav3=Kutschan |pêşnav3=Bernd |tarîx=2017-03-03 |sernav=Formation of brine channels in sea ice |url=https://doi.org/10.1140/epje/i2017-11512-x |kovar=The European Physical Journal E |cild=40 |hejmar=3 |rr=25 |doi=10.1140/epje/i2017-11512-x |issn=1292-895X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://askabiologist.asu.edu/brine-channels |sernav=Brine Channels {{!}} Ask A Biologist |malper=askabiologist.asu.edu |tarîx=2014-07-15 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gorman |pêşnav=James |tarîx=2013-02-06 |sernav=Scientists Find Life in the Cold and Dark Under Antarctic Ice |url=https://www.nytimes.com/2013/02/07/science/living-bacteria-found-deep-under-antarctic-ice-scientists-say.html |roja-gihiştinê=2026-09-12 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulat |pêşnav=Sergey A. |tarîx=2016-01-28 |sernav=Microbiology of the subglacial Lake Vostok: first results of borehole-frozen lake water analysis and prospects for searching for lake inhabitants |url=https://doi.org/10.1098/rsta.2014.0292 |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |cild=374 |hejmar=2059 |rr=20140292 |doi=10.1098/rsta.2014.0292 |issn=1364-503X}}</ref> Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weisleitner |pêşnav=Klemens |paşnav2=Perras |pêşnav2=Alexandra |paşnav3=Moissl-Eichinger |pêşnav3=Christine |paşnav4=Andersen |pêşnav4=Dale T. |paşnav5=Sattler |pêşnav5=Birgit |tarîx=2019-05-10 |sernav=Source Environments of the Microbiome in Perennially Ice-Covered Lake Untersee, Antarctica |url=https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2019.01019/full |kovar=Frontiers in Microbiology |ziman=English |weşanger=Frontiers |cild=10 |doi=10.3389/fmicb.2019.01019 |issn=1664-302X |pmc=6524460 |pmid=31134036}}</ref> Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/headlines/y2008/07feb_cloroxlake.htm |sernav=NASA - Science@NASA |malper=science.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccamlr.org/en/fisheries/toothfish-fisheries |sernav=Toothfish fisheries {{!}} CCAMLR |malper=www.ccamlr.org |roja-gihiştinê=2026-09-12}}</ref> Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=Antarktîka |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/law-and-treaty/the-madrid-protocol/ |sernav=Protocol on Environmental Protection to the Antarctic Treaty (The Madrid Protocol) – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-05-17 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220220201352/https://www.asoc.org/storage/documents/ECOs/1992/lxxxii.3_atcm.pdf |sernav=Now you see it now you don't!}}</ref> Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.asoc.org/advocacy/wildlife-conservation/southern-ocean-whale-sanctuary |sernav=Southern Ocean Whale Sanctuary - Antarctic and Southern Ocean Coalition |malper=www.asoc.org |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en-gb |paşnav=Administrator}}</ref> Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coetzee |pêşnav=Bernard W.T. |paşnav2=Convey |pêşnav2=Peter |paşnav3=Chown |pêşnav3=Steven L. |tarîx=2017 |sernav=Expanding the Protected Area Network in Antarctica is Urgent and Readily Achievable |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/conl.12342 |kovar=Conservation Letters |ziman=en |cild=10 |hejmar=6 |rr=670–680 |doi=10.1111/conl.12342 |issn=1755-263X}}</ref> Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye. Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye. Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe". === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin. Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == [[Wêne:Senate 1960-img1.jpg|thumb|Nûnerê DYAyê Herman Phleger di kanûna oêşîn a sala 1959an de peymana Antarktîkayê şanenav dike.]] Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin. Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin. Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû. Daxwazên Arjentîn, Brîtanya û Şîliyê li hev dikevin û bûne sedema aloziyê. Di sala 2012an de, piştî ku wezareta karên derve û Commonwealtha Brîtanyayê ji bo rêzgirtina li salvegera 60em a serweriya (Jubileya Elmasî ya) qiralîçe Elizabetha Duyem, navê "Axa Qralîçe Elizabeth" li herêmeke ku berê bênav bû kiriye, hikûmeta Arjentînê li dijî vê daxwazê nerazîbûn nîşan daye. Piştê ku Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xistiye, hinek ji deverên ku îdîa dikir, radestî Awistralya û Zelanda Nû kiriye. Daxwazên Brîtanya, Awistralya, Zelanda Nû, Fransa û Norwêcê li hev nayên û ji aliyê hev ve têne nas kirin. Welatên din ên endamên peymana Antarktîkayê ti îdîayekê nas nakin û di demên berê de jî ti eleqeyekê ji bo axa Antarktîkayê nîşan nedane. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] t64j34klaezar2rgskf4p8qfxg6st65 2093993 2093992 2026-09-12T16:18:49Z Penaber49 39672 /* Dîroka keşif kirinê */ 2093993 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rees-Owen |pêşnav=Rhian L. |paşnav2=Gill |pêşnav2=Fiona L. |paşnav3=Newton |pêşnav3=Robert J. |paşnav4=Ivanović |pêşnav4=Ruza F. |paşnav5=Francis |pêşnav5=Jane E. |paşnav6=Riding |pêşnav6=James B. |paşnav7=Vane |pêşnav7=Christopher H. |paşnav8=Lopes dos Santos |pêşnav8=Raquel A. |tarîx=2018-04-01 |sernav=The last forests on Antarctica: Reconstructing flora and temperature from the Neogene Sirius Group, Transantarctic Mountains |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S014663801730219X |kovar=Organic Geochemistry |cild=118 |rr=4–14 |doi=10.1016/j.orggeochem.2018.01.001 |issn=0146-6380}}</ref> Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chwedorzewska |pêşnav=K. J. |paşnav2=Giełwanowska |pêşnav2=I. |paşnav3=Olech |pêşnav3=M. |paşnav4=Molina-Montenegro |pêşnav4=M. A. |paşnav5=Wódkiewicz |pêşnav5=M. |paşnav6=Galera |pêşnav6=H. |tarîx=2015 |sernav=Poa annua L. in the maritime Antarctic: an overview |url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/poa-annua-l-in-the-maritime-antarctic-an-overview/A899FCB6F3FB092ECE34EAB07D878A6C |kovar=Polar Record |ziman=en |cild=51 |hejmar=6 |rr=637–643 |doi=10.1017/S0032247414000916 |issn=0032-2474}}</ref> === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/plants/algae/ |sernav=Algae – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2021-11-29 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morawetz |pêşnav=Klaus |paşnav2=Thoms |pêşnav2=Silke |paşnav3=Kutschan |pêşnav3=Bernd |tarîx=2017-03-03 |sernav=Formation of brine channels in sea ice |url=https://doi.org/10.1140/epje/i2017-11512-x |kovar=The European Physical Journal E |cild=40 |hejmar=3 |rr=25 |doi=10.1140/epje/i2017-11512-x |issn=1292-895X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://askabiologist.asu.edu/brine-channels |sernav=Brine Channels {{!}} Ask A Biologist |malper=askabiologist.asu.edu |tarîx=2014-07-15 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gorman |pêşnav=James |tarîx=2013-02-06 |sernav=Scientists Find Life in the Cold and Dark Under Antarctic Ice |url=https://www.nytimes.com/2013/02/07/science/living-bacteria-found-deep-under-antarctic-ice-scientists-say.html |roja-gihiştinê=2026-09-12 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulat |pêşnav=Sergey A. |tarîx=2016-01-28 |sernav=Microbiology of the subglacial Lake Vostok: first results of borehole-frozen lake water analysis and prospects for searching for lake inhabitants |url=https://doi.org/10.1098/rsta.2014.0292 |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |cild=374 |hejmar=2059 |rr=20140292 |doi=10.1098/rsta.2014.0292 |issn=1364-503X}}</ref> Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weisleitner |pêşnav=Klemens |paşnav2=Perras |pêşnav2=Alexandra |paşnav3=Moissl-Eichinger |pêşnav3=Christine |paşnav4=Andersen |pêşnav4=Dale T. |paşnav5=Sattler |pêşnav5=Birgit |tarîx=2019-05-10 |sernav=Source Environments of the Microbiome in Perennially Ice-Covered Lake Untersee, Antarctica |url=https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2019.01019/full |kovar=Frontiers in Microbiology |ziman=English |weşanger=Frontiers |cild=10 |doi=10.3389/fmicb.2019.01019 |issn=1664-302X |pmc=6524460 |pmid=31134036}}</ref> Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/headlines/y2008/07feb_cloroxlake.htm |sernav=NASA - Science@NASA |malper=science.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccamlr.org/en/fisheries/toothfish-fisheries |sernav=Toothfish fisheries {{!}} CCAMLR |malper=www.ccamlr.org |roja-gihiştinê=2026-09-12}}</ref> Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=Antarktîka |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/law-and-treaty/the-madrid-protocol/ |sernav=Protocol on Environmental Protection to the Antarctic Treaty (The Madrid Protocol) – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-05-17 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220220201352/https://www.asoc.org/storage/documents/ECOs/1992/lxxxii.3_atcm.pdf |sernav=Now you see it now you don't!}}</ref> Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.asoc.org/advocacy/wildlife-conservation/southern-ocean-whale-sanctuary |sernav=Southern Ocean Whale Sanctuary - Antarctic and Southern Ocean Coalition |malper=www.asoc.org |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en-gb |paşnav=Administrator}}</ref> Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coetzee |pêşnav=Bernard W.T. |paşnav2=Convey |pêşnav2=Peter |paşnav3=Chown |pêşnav3=Steven L. |tarîx=2017 |sernav=Expanding the Protected Area Network in Antarctica is Urgent and Readily Achievable |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/conl.12342 |kovar=Conservation Letters |ziman=en |cild=10 |hejmar=6 |rr=670–680 |doi=10.1111/conl.12342 |issn=1755-263X}}</ref> Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The journals of Captain Cook |paşnav=Cook |pêşnav=James |weşanger=London, England ; New York, N.Y., USA : Penguin Books |tarîx=1999 |isbn=978-0-14-043647-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/journalsofcaptai00jame |paşnav2=Beaglehole |pêşnav2=J. C. (John Cawte) |paşnav3=Edwards |pêşnav3=Philip |paşnav4=Cook |pêşnav4=James |paşnav5=Hakluyt Society}}</ref> Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Journals of Captain James Cook on His Voyages of Discovery |paşnav=Beaglehole |pêşnav=J. C. |weşanger=Taylor & Francis Group |tarîx=2015 |isbn=978-1-4724-5324-2 |url=https://www.worldcat.org/title/919201527 |oclc=919201527}}</ref> === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/future/article/20181019-the-bones-that-could-shape-antarcticas-future |sernav=The bones that could shape Antarctica’s fate |malper=www.bbc.com |tarîx=2018-10-22 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en-GB}}</ref> Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == [[Wêne:Senate 1960-img1.jpg|thumb|Nûnerê DYAyê Herman Phleger di kanûna oêşîn a sala 1959an de peymana Antarktîkayê şanenav dike.]] Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin. Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin. Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû. Daxwazên Arjentîn, Brîtanya û Şîliyê li hev dikevin û bûne sedema aloziyê. Di sala 2012an de, piştî ku wezareta karên derve û Commonwealtha Brîtanyayê ji bo rêzgirtina li salvegera 60em a serweriya (Jubileya Elmasî ya) qiralîçe Elizabetha Duyem, navê "Axa Qralîçe Elizabeth" li herêmeke ku berê bênav bû kiriye, hikûmeta Arjentînê li dijî vê daxwazê nerazîbûn nîşan daye. Piştê ku Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xistiye, hinek ji deverên ku îdîa dikir, radestî Awistralya û Zelanda Nû kiriye. Daxwazên Brîtanya, Awistralya, Zelanda Nû, Fransa û Norwêcê li hev nayên û ji aliyê hev ve têne nas kirin. Welatên din ên endamên peymana Antarktîkayê ti îdîayekê nas nakin û di demên berê de jî ti eleqeyekê ji bo axa Antarktîkayê nîşan nedane. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 1xbh6tfv83sfv2l28m0x0bb56rayeog 2094034 2093993 2026-09-13T00:22:59Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094034 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rees-Owen |pêşnav=Rhian L. |paşnav2=Gill |pêşnav2=Fiona L. |paşnav3=Newton |pêşnav3=Robert J. |paşnav4=Ivanović |pêşnav4=Ruza F. |paşnav5=Francis |pêşnav5=Jane E. |paşnav6=Riding |pêşnav6=James B. |paşnav7=Vane |pêşnav7=Christopher H. |paşnav8=Lopes dos Santos |pêşnav8=Raquel A. |tarîx=2018-04-01 |sernav=The last forests on Antarctica: Reconstructing flora and temperature from the Neogene Sirius Group, Transantarctic Mountains |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S014663801730219X |kovar=Organic Geochemistry |cild=118 |rr=4–14 |doi=10.1016/j.orggeochem.2018.01.001 |issn=0146-6380}}</ref> Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chwedorzewska |pêşnav=K. J. |paşnav2=Giełwanowska |pêşnav2=I. |paşnav3=Olech |pêşnav3=M. |paşnav4=Molina-Montenegro |pêşnav4=M. A. |paşnav5=Wódkiewicz |pêşnav5=M. |paşnav6=Galera |pêşnav6=H. |tarîx=2015 |sernav=Poa annua L. in the maritime Antarctic: an overview |url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/poa-annua-l-in-the-maritime-antarctic-an-overview/A899FCB6F3FB092ECE34EAB07D878A6C |kovar=Polar Record |ziman=en |cild=51 |hejmar=6 |rr=637–643 |doi=10.1017/S0032247414000916 |issn=0032-2474}}</ref> === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/plants/algae/ |sernav=Algae – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2021-11-29 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morawetz |pêşnav=Klaus |paşnav2=Thoms |pêşnav2=Silke |paşnav3=Kutschan |pêşnav3=Bernd |tarîx=2017-03-03 |sernav=Formation of brine channels in sea ice |url=https://doi.org/10.1140/epje/i2017-11512-x |kovar=The European Physical Journal E |cild=40 |hejmar=3 |rr=25 |doi=10.1140/epje/i2017-11512-x |issn=1292-895X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://askabiologist.asu.edu/brine-channels |sernav=Brine Channels {{!}} Ask A Biologist |malper=askabiologist.asu.edu |tarîx=2014-07-15 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gorman |pêşnav=James |tarîx=2013-02-06 |sernav=Scientists Find Life in the Cold and Dark Under Antarctic Ice |url=https://www.nytimes.com/2013/02/07/science/living-bacteria-found-deep-under-antarctic-ice-scientists-say.html |roja-gihiştinê=2026-09-12 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulat |pêşnav=Sergey A. |tarîx=2016-01-28 |sernav=Microbiology of the subglacial Lake Vostok: first results of borehole-frozen lake water analysis and prospects for searching for lake inhabitants |url=https://doi.org/10.1098/rsta.2014.0292 |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |cild=374 |hejmar=2059 |rr=20140292 |doi=10.1098/rsta.2014.0292 |issn=1364-503X}}</ref> Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weisleitner |pêşnav=Klemens |paşnav2=Perras |pêşnav2=Alexandra |paşnav3=Moissl-Eichinger |pêşnav3=Christine |paşnav4=Andersen |pêşnav4=Dale T. |paşnav5=Sattler |pêşnav5=Birgit |tarîx=2019-05-10 |sernav=Source Environments of the Microbiome in Perennially Ice-Covered Lake Untersee, Antarctica |url=https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2019.01019/full |kovar=Frontiers in Microbiology |ziman=English |weşanger=Frontiers |cild=10 |doi=10.3389/fmicb.2019.01019 |issn=1664-302X |pmc=6524460 |pmid=31134036}}</ref> Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/headlines/y2008/07feb_cloroxlake.htm |sernav=NASA - Science@NASA |malper=science.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323002712/https://science.nasa.gov/headlines/y2008/07feb_cloroxlake.htm |url-status=dead }}</ref> === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccamlr.org/en/fisheries/toothfish-fisheries |sernav=Toothfish fisheries {{!}} CCAMLR |malper=www.ccamlr.org |roja-gihiştinê=2026-09-12}}</ref> Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=Antarktîka |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/law-and-treaty/the-madrid-protocol/ |sernav=Protocol on Environmental Protection to the Antarctic Treaty (The Madrid Protocol) – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-05-17 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.asoc.org/storage/documents/ECOs/1992/lxxxii.3_atcm.pdf |sernav=Now you see it now you don't! |roja-gihiştinê=2026-09-12 |archive-date=2022-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220201352/https://www.asoc.org/storage/documents/ECOs/1992/lxxxii.3_atcm.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.asoc.org/advocacy/wildlife-conservation/southern-ocean-whale-sanctuary |sernav=Southern Ocean Whale Sanctuary - Antarctic and Southern Ocean Coalition |malper=www.asoc.org |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en-gb |paşnav=Administrator}}</ref> Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coetzee |pêşnav=Bernard W.T. |paşnav2=Convey |pêşnav2=Peter |paşnav3=Chown |pêşnav3=Steven L. |tarîx=2017 |sernav=Expanding the Protected Area Network in Antarctica is Urgent and Readily Achievable |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/conl.12342 |kovar=Conservation Letters |ziman=en |cild=10 |hejmar=6 |rr=670–680 |doi=10.1111/conl.12342 |issn=1755-263X}}</ref> Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The journals of Captain Cook |paşnav=Cook |pêşnav=James |weşanger=London, England ; New York, N.Y., USA : Penguin Books |tarîx=1999 |isbn=978-0-14-043647-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/journalsofcaptai00jame |paşnav2=Beaglehole |pêşnav2=J. C. (John Cawte) |paşnav3=Edwards |pêşnav3=Philip |paşnav4=Cook |pêşnav4=James |paşnav5=Hakluyt Society}}</ref> Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Journals of Captain James Cook on His Voyages of Discovery |paşnav=Beaglehole |pêşnav=J. C. |weşanger=Taylor & Francis Group |tarîx=2015 |isbn=978-1-4724-5324-2 |url=https://www.worldcat.org/title/919201527 |oclc=919201527}}</ref> === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/future/article/20181019-the-bones-that-could-shape-antarcticas-future |sernav=The bones that could shape Antarctica’s fate |malper=www.bbc.com |tarîx=2018-10-22 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en-GB}}</ref> Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == [[Wêne:Senate 1960-img1.jpg|thumb|Nûnerê DYAyê Herman Phleger di kanûna oêşîn a sala 1959an de peymana Antarktîkayê şanenav dike.]] Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin. Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin. Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû. Daxwazên Arjentîn, Brîtanya û Şîliyê li hev dikevin û bûne sedema aloziyê. Di sala 2012an de, piştî ku wezareta karên derve û Commonwealtha Brîtanyayê ji bo rêzgirtina li salvegera 60em a serweriya (Jubileya Elmasî ya) qiralîçe Elizabetha Duyem, navê "Axa Qralîçe Elizabeth" li herêmeke ku berê bênav bû kiriye, hikûmeta Arjentînê li dijî vê daxwazê nerazîbûn nîşan daye. Piştê ku Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xistiye, hinek ji deverên ku îdîa dikir, radestî Awistralya û Zelanda Nû kiriye. Daxwazên Brîtanya, Awistralya, Zelanda Nû, Fransa û Norwêcê li hev nayên û ji aliyê hev ve têne nas kirin. Welatên din ên endamên peymana Antarktîkayê ti îdîayekê nas nakin û di demên berê de jî ti eleqeyekê ji bo axa Antarktîkayê nîşan nedane. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] lj4smvukat8k1xwrgtd8c3jchzh23yu 2094039 2094034 2026-09-13T07:58:54Z Penaber49 39672 /* Daxwazên axên herêmî */ 2094039 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rees-Owen |pêşnav=Rhian L. |paşnav2=Gill |pêşnav2=Fiona L. |paşnav3=Newton |pêşnav3=Robert J. |paşnav4=Ivanović |pêşnav4=Ruza F. |paşnav5=Francis |pêşnav5=Jane E. |paşnav6=Riding |pêşnav6=James B. |paşnav7=Vane |pêşnav7=Christopher H. |paşnav8=Lopes dos Santos |pêşnav8=Raquel A. |tarîx=2018-04-01 |sernav=The last forests on Antarctica: Reconstructing flora and temperature from the Neogene Sirius Group, Transantarctic Mountains |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S014663801730219X |kovar=Organic Geochemistry |cild=118 |rr=4–14 |doi=10.1016/j.orggeochem.2018.01.001 |issn=0146-6380}}</ref> Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chwedorzewska |pêşnav=K. J. |paşnav2=Giełwanowska |pêşnav2=I. |paşnav3=Olech |pêşnav3=M. |paşnav4=Molina-Montenegro |pêşnav4=M. A. |paşnav5=Wódkiewicz |pêşnav5=M. |paşnav6=Galera |pêşnav6=H. |tarîx=2015 |sernav=Poa annua L. in the maritime Antarctic: an overview |url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/poa-annua-l-in-the-maritime-antarctic-an-overview/A899FCB6F3FB092ECE34EAB07D878A6C |kovar=Polar Record |ziman=en |cild=51 |hejmar=6 |rr=637–643 |doi=10.1017/S0032247414000916 |issn=0032-2474}}</ref> === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/plants/algae/ |sernav=Algae – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2021-11-29 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morawetz |pêşnav=Klaus |paşnav2=Thoms |pêşnav2=Silke |paşnav3=Kutschan |pêşnav3=Bernd |tarîx=2017-03-03 |sernav=Formation of brine channels in sea ice |url=https://doi.org/10.1140/epje/i2017-11512-x |kovar=The European Physical Journal E |cild=40 |hejmar=3 |rr=25 |doi=10.1140/epje/i2017-11512-x |issn=1292-895X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://askabiologist.asu.edu/brine-channels |sernav=Brine Channels {{!}} Ask A Biologist |malper=askabiologist.asu.edu |tarîx=2014-07-15 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gorman |pêşnav=James |tarîx=2013-02-06 |sernav=Scientists Find Life in the Cold and Dark Under Antarctic Ice |url=https://www.nytimes.com/2013/02/07/science/living-bacteria-found-deep-under-antarctic-ice-scientists-say.html |roja-gihiştinê=2026-09-12 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulat |pêşnav=Sergey A. |tarîx=2016-01-28 |sernav=Microbiology of the subglacial Lake Vostok: first results of borehole-frozen lake water analysis and prospects for searching for lake inhabitants |url=https://doi.org/10.1098/rsta.2014.0292 |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |cild=374 |hejmar=2059 |rr=20140292 |doi=10.1098/rsta.2014.0292 |issn=1364-503X}}</ref> Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weisleitner |pêşnav=Klemens |paşnav2=Perras |pêşnav2=Alexandra |paşnav3=Moissl-Eichinger |pêşnav3=Christine |paşnav4=Andersen |pêşnav4=Dale T. |paşnav5=Sattler |pêşnav5=Birgit |tarîx=2019-05-10 |sernav=Source Environments of the Microbiome in Perennially Ice-Covered Lake Untersee, Antarctica |url=https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2019.01019/full |kovar=Frontiers in Microbiology |ziman=English |weşanger=Frontiers |cild=10 |doi=10.3389/fmicb.2019.01019 |issn=1664-302X |pmc=6524460 |pmid=31134036}}</ref> Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/headlines/y2008/07feb_cloroxlake.htm |sernav=NASA - Science@NASA |malper=science.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323002712/https://science.nasa.gov/headlines/y2008/07feb_cloroxlake.htm |url-status=dead }}</ref> === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccamlr.org/en/fisheries/toothfish-fisheries |sernav=Toothfish fisheries {{!}} CCAMLR |malper=www.ccamlr.org |roja-gihiştinê=2026-09-12}}</ref> Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=Antarktîka |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/law-and-treaty/the-madrid-protocol/ |sernav=Protocol on Environmental Protection to the Antarctic Treaty (The Madrid Protocol) – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-05-17 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.asoc.org/storage/documents/ECOs/1992/lxxxii.3_atcm.pdf |sernav=Now you see it now you don't! |roja-gihiştinê=2026-09-12 |archive-date=2022-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220201352/https://www.asoc.org/storage/documents/ECOs/1992/lxxxii.3_atcm.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.asoc.org/advocacy/wildlife-conservation/southern-ocean-whale-sanctuary |sernav=Southern Ocean Whale Sanctuary - Antarctic and Southern Ocean Coalition |malper=www.asoc.org |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en-gb |paşnav=Administrator}}</ref> Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coetzee |pêşnav=Bernard W.T. |paşnav2=Convey |pêşnav2=Peter |paşnav3=Chown |pêşnav3=Steven L. |tarîx=2017 |sernav=Expanding the Protected Area Network in Antarctica is Urgent and Readily Achievable |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/conl.12342 |kovar=Conservation Letters |ziman=en |cild=10 |hejmar=6 |rr=670–680 |doi=10.1111/conl.12342 |issn=1755-263X}}</ref> Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The journals of Captain Cook |paşnav=Cook |pêşnav=James |weşanger=London, England ; New York, N.Y., USA : Penguin Books |tarîx=1999 |isbn=978-0-14-043647-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/journalsofcaptai00jame |paşnav2=Beaglehole |pêşnav2=J. C. (John Cawte) |paşnav3=Edwards |pêşnav3=Philip |paşnav4=Cook |pêşnav4=James |paşnav5=Hakluyt Society}}</ref> Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Journals of Captain James Cook on His Voyages of Discovery |paşnav=Beaglehole |pêşnav=J. C. |weşanger=Taylor & Francis Group |tarîx=2015 |isbn=978-1-4724-5324-2 |url=https://www.worldcat.org/title/919201527 |oclc=919201527}}</ref> === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/future/article/20181019-the-bones-that-could-shape-antarcticas-future |sernav=The bones that could shape Antarctica’s fate |malper=www.bbc.com |tarîx=2018-10-22 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en-GB}}</ref> Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == [[Wêne:Senate 1960-img1.jpg|thumb|Nûnerê DYAyê Herman Phleger di kanûna oêşîn a sala 1959an de peymana Antarktîkayê şanenav dike.]] Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin. Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin. Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû. Daxwazên Arjentîn, Brîtanya û Şîliyê li hev dikevin û bûne sedema aloziyê. Di sala 2012an de, piştî ku wezareta karên derve û Commonwealtha Brîtanyayê ji bo rêzgirtina li salvegera 60em a serweriya (Jubileya Elmasî ya) qiralîçe Elizabetha Duyem, navê "Axa Qralîçe Elizabeth" li herêmeke ku berê bênav bû kiriye, hikûmeta Arjentînê li dijî vê daxwazê nerazîbûn nîşan daye. Piştê ku Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xistiye, hinek ji deverên ku îdîa dikir, radestê Awistralya û Zelanda Nû kiriye. Daxwazên Brîtanya, Awistralya, Zelanda Nû, Fransa û Norwêcê li hev nayên û ji aliyê hev ve têne nas kirin. Welatên din ên endamên peymana Antarktîkayê ti îdîayekê nas nakin û di demên berê de jî ti eleqeyekê ji bo axa Antarktîkayê nîşan nedane. * {{Ala|Brezîl}} xwediyê "herêmeke berjewendî" ya diyarkirî ye ku wekê daxwazeke rastîn nayê dîtin * {{Ala|Perû}} bi awayekê fermî mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazekê parastiye. * {{Ala|Rûsya}} mafê daxwaza axê ku ji serdema Yekîtiya Sovyetê ve li gorî peymana Antarktîkayê ya esil maye, wergirtiye. * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} bi awayekê fermî mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazê parastiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] ow6v5k8h1rc8ebzh7eti9bnpj59qlsj 2094040 2094039 2026-09-13T08:00:13Z Penaber49 39672 /* Daxwazên axên herêmî */ 2094040 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rees-Owen |pêşnav=Rhian L. |paşnav2=Gill |pêşnav2=Fiona L. |paşnav3=Newton |pêşnav3=Robert J. |paşnav4=Ivanović |pêşnav4=Ruza F. |paşnav5=Francis |pêşnav5=Jane E. |paşnav6=Riding |pêşnav6=James B. |paşnav7=Vane |pêşnav7=Christopher H. |paşnav8=Lopes dos Santos |pêşnav8=Raquel A. |tarîx=2018-04-01 |sernav=The last forests on Antarctica: Reconstructing flora and temperature from the Neogene Sirius Group, Transantarctic Mountains |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S014663801730219X |kovar=Organic Geochemistry |cild=118 |rr=4–14 |doi=10.1016/j.orggeochem.2018.01.001 |issn=0146-6380}}</ref> Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chwedorzewska |pêşnav=K. J. |paşnav2=Giełwanowska |pêşnav2=I. |paşnav3=Olech |pêşnav3=M. |paşnav4=Molina-Montenegro |pêşnav4=M. A. |paşnav5=Wódkiewicz |pêşnav5=M. |paşnav6=Galera |pêşnav6=H. |tarîx=2015 |sernav=Poa annua L. in the maritime Antarctic: an overview |url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/poa-annua-l-in-the-maritime-antarctic-an-overview/A899FCB6F3FB092ECE34EAB07D878A6C |kovar=Polar Record |ziman=en |cild=51 |hejmar=6 |rr=637–643 |doi=10.1017/S0032247414000916 |issn=0032-2474}}</ref> === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/plants/algae/ |sernav=Algae – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2021-11-29 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morawetz |pêşnav=Klaus |paşnav2=Thoms |pêşnav2=Silke |paşnav3=Kutschan |pêşnav3=Bernd |tarîx=2017-03-03 |sernav=Formation of brine channels in sea ice |url=https://doi.org/10.1140/epje/i2017-11512-x |kovar=The European Physical Journal E |cild=40 |hejmar=3 |rr=25 |doi=10.1140/epje/i2017-11512-x |issn=1292-895X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://askabiologist.asu.edu/brine-channels |sernav=Brine Channels {{!}} Ask A Biologist |malper=askabiologist.asu.edu |tarîx=2014-07-15 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gorman |pêşnav=James |tarîx=2013-02-06 |sernav=Scientists Find Life in the Cold and Dark Under Antarctic Ice |url=https://www.nytimes.com/2013/02/07/science/living-bacteria-found-deep-under-antarctic-ice-scientists-say.html |roja-gihiştinê=2026-09-12 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulat |pêşnav=Sergey A. |tarîx=2016-01-28 |sernav=Microbiology of the subglacial Lake Vostok: first results of borehole-frozen lake water analysis and prospects for searching for lake inhabitants |url=https://doi.org/10.1098/rsta.2014.0292 |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |cild=374 |hejmar=2059 |rr=20140292 |doi=10.1098/rsta.2014.0292 |issn=1364-503X}}</ref> Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weisleitner |pêşnav=Klemens |paşnav2=Perras |pêşnav2=Alexandra |paşnav3=Moissl-Eichinger |pêşnav3=Christine |paşnav4=Andersen |pêşnav4=Dale T. |paşnav5=Sattler |pêşnav5=Birgit |tarîx=2019-05-10 |sernav=Source Environments of the Microbiome in Perennially Ice-Covered Lake Untersee, Antarctica |url=https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2019.01019/full |kovar=Frontiers in Microbiology |ziman=English |weşanger=Frontiers |cild=10 |doi=10.3389/fmicb.2019.01019 |issn=1664-302X |pmc=6524460 |pmid=31134036}}</ref> Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/headlines/y2008/07feb_cloroxlake.htm |sernav=NASA - Science@NASA |malper=science.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323002712/https://science.nasa.gov/headlines/y2008/07feb_cloroxlake.htm |url-status=dead }}</ref> === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccamlr.org/en/fisheries/toothfish-fisheries |sernav=Toothfish fisheries {{!}} CCAMLR |malper=www.ccamlr.org |roja-gihiştinê=2026-09-12}}</ref> Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=Antarktîka |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/law-and-treaty/the-madrid-protocol/ |sernav=Protocol on Environmental Protection to the Antarctic Treaty (The Madrid Protocol) – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-05-17 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.asoc.org/storage/documents/ECOs/1992/lxxxii.3_atcm.pdf |sernav=Now you see it now you don't! |roja-gihiştinê=2026-09-12 |archive-date=2022-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220201352/https://www.asoc.org/storage/documents/ECOs/1992/lxxxii.3_atcm.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.asoc.org/advocacy/wildlife-conservation/southern-ocean-whale-sanctuary |sernav=Southern Ocean Whale Sanctuary - Antarctic and Southern Ocean Coalition |malper=www.asoc.org |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en-gb |paşnav=Administrator}}</ref> Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coetzee |pêşnav=Bernard W.T. |paşnav2=Convey |pêşnav2=Peter |paşnav3=Chown |pêşnav3=Steven L. |tarîx=2017 |sernav=Expanding the Protected Area Network in Antarctica is Urgent and Readily Achievable |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/conl.12342 |kovar=Conservation Letters |ziman=en |cild=10 |hejmar=6 |rr=670–680 |doi=10.1111/conl.12342 |issn=1755-263X}}</ref> Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The journals of Captain Cook |paşnav=Cook |pêşnav=James |weşanger=London, England ; New York, N.Y., USA : Penguin Books |tarîx=1999 |isbn=978-0-14-043647-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/journalsofcaptai00jame |paşnav2=Beaglehole |pêşnav2=J. C. (John Cawte) |paşnav3=Edwards |pêşnav3=Philip |paşnav4=Cook |pêşnav4=James |paşnav5=Hakluyt Society}}</ref> Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Journals of Captain James Cook on His Voyages of Discovery |paşnav=Beaglehole |pêşnav=J. C. |weşanger=Taylor & Francis Group |tarîx=2015 |isbn=978-1-4724-5324-2 |url=https://www.worldcat.org/title/919201527 |oclc=919201527}}</ref> === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/future/article/20181019-the-bones-that-could-shape-antarcticas-future |sernav=The bones that could shape Antarctica’s fate |malper=www.bbc.com |tarîx=2018-10-22 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en-GB}}</ref> Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == [[Wêne:Senate 1960-img1.jpg|thumb|Nûnerê DYAyê Herman Phleger di kanûna oêşîn a sala 1959an de peymana Antarktîkayê şanenav dike.]] Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin. Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin. Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû. Daxwazên Arjentîn, Brîtanya û Şîliyê li hev dikevin û bûne sedema aloziyê. Di sala 2012an de, piştî ku wezareta karên derve û Commonwealtha Brîtanyayê ji bo rêzgirtina li salvegera 60em a serweriya (Jubileya Elmasî ya) qiralîçe Elizabetha Duyem, navê "Axa Qralîçe Elizabeth" li herêmeke ku berê bênav bû kiriye, hikûmeta Arjentînê li dijî vê daxwazê nerazîbûn nîşan daye. Piştê ku Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xistiye, hinek ji deverên ku îdîa dikir, radestê Awistralya û Zelanda Nû kiriye. Daxwazên Brîtanya, Awistralya, Zelanda Nû, Fransa û Norwêcê li hev nayên û ji aliyê hev ve têne nas kirin. Welatên din ên endamên peymana Antarktîkayê ti îdîayekê nas nakin û di demên berê de jî ti eleqeyekê ji bo axa Antarktîkayê nîşan nedane. * {{Ala|Brezîl}} xwediyê "herêmeke berjewendî" ya diyarkirî ye ku wekê daxwazeke rastîn nayê dîtin * {{Ala|Perû}} bi awayekê fermî mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazekê parastiye. * {{Ala|Rûsya}} mafê daxwaza axê ku ji serdema Yekîtiya Sovyetê ve li gorî peymana Antarktîkayê ya esil maye, wergirtiye. * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} bi awayekê fermî mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazê parastiye. * {{Ala|DYA}} mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazekê di peymana Antarktîkayê ya esil de parastiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] lm2jj8jjfxjpiumvsu56khnenty7g0v 2094041 2094040 2026-09-13T08:08:16Z Penaber49 39672 /* Daxwazên axên herêmî */ 2094041 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rees-Owen |pêşnav=Rhian L. |paşnav2=Gill |pêşnav2=Fiona L. |paşnav3=Newton |pêşnav3=Robert J. |paşnav4=Ivanović |pêşnav4=Ruza F. |paşnav5=Francis |pêşnav5=Jane E. |paşnav6=Riding |pêşnav6=James B. |paşnav7=Vane |pêşnav7=Christopher H. |paşnav8=Lopes dos Santos |pêşnav8=Raquel A. |tarîx=2018-04-01 |sernav=The last forests on Antarctica: Reconstructing flora and temperature from the Neogene Sirius Group, Transantarctic Mountains |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S014663801730219X |kovar=Organic Geochemistry |cild=118 |rr=4–14 |doi=10.1016/j.orggeochem.2018.01.001 |issn=0146-6380}}</ref> Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chwedorzewska |pêşnav=K. J. |paşnav2=Giełwanowska |pêşnav2=I. |paşnav3=Olech |pêşnav3=M. |paşnav4=Molina-Montenegro |pêşnav4=M. A. |paşnav5=Wódkiewicz |pêşnav5=M. |paşnav6=Galera |pêşnav6=H. |tarîx=2015 |sernav=Poa annua L. in the maritime Antarctic: an overview |url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/poa-annua-l-in-the-maritime-antarctic-an-overview/A899FCB6F3FB092ECE34EAB07D878A6C |kovar=Polar Record |ziman=en |cild=51 |hejmar=6 |rr=637–643 |doi=10.1017/S0032247414000916 |issn=0032-2474}}</ref> === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/plants/algae/ |sernav=Algae – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2021-11-29 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morawetz |pêşnav=Klaus |paşnav2=Thoms |pêşnav2=Silke |paşnav3=Kutschan |pêşnav3=Bernd |tarîx=2017-03-03 |sernav=Formation of brine channels in sea ice |url=https://doi.org/10.1140/epje/i2017-11512-x |kovar=The European Physical Journal E |cild=40 |hejmar=3 |rr=25 |doi=10.1140/epje/i2017-11512-x |issn=1292-895X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://askabiologist.asu.edu/brine-channels |sernav=Brine Channels {{!}} Ask A Biologist |malper=askabiologist.asu.edu |tarîx=2014-07-15 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gorman |pêşnav=James |tarîx=2013-02-06 |sernav=Scientists Find Life in the Cold and Dark Under Antarctic Ice |url=https://www.nytimes.com/2013/02/07/science/living-bacteria-found-deep-under-antarctic-ice-scientists-say.html |roja-gihiştinê=2026-09-12 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulat |pêşnav=Sergey A. |tarîx=2016-01-28 |sernav=Microbiology of the subglacial Lake Vostok: first results of borehole-frozen lake water analysis and prospects for searching for lake inhabitants |url=https://doi.org/10.1098/rsta.2014.0292 |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |cild=374 |hejmar=2059 |rr=20140292 |doi=10.1098/rsta.2014.0292 |issn=1364-503X}}</ref> Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weisleitner |pêşnav=Klemens |paşnav2=Perras |pêşnav2=Alexandra |paşnav3=Moissl-Eichinger |pêşnav3=Christine |paşnav4=Andersen |pêşnav4=Dale T. |paşnav5=Sattler |pêşnav5=Birgit |tarîx=2019-05-10 |sernav=Source Environments of the Microbiome in Perennially Ice-Covered Lake Untersee, Antarctica |url=https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2019.01019/full |kovar=Frontiers in Microbiology |ziman=English |weşanger=Frontiers |cild=10 |doi=10.3389/fmicb.2019.01019 |issn=1664-302X |pmc=6524460 |pmid=31134036}}</ref> Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/headlines/y2008/07feb_cloroxlake.htm |sernav=NASA - Science@NASA |malper=science.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323002712/https://science.nasa.gov/headlines/y2008/07feb_cloroxlake.htm |url-status=dead }}</ref> === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccamlr.org/en/fisheries/toothfish-fisheries |sernav=Toothfish fisheries {{!}} CCAMLR |malper=www.ccamlr.org |roja-gihiştinê=2026-09-12}}</ref> Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=Antarktîka |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/law-and-treaty/the-madrid-protocol/ |sernav=Protocol on Environmental Protection to the Antarctic Treaty (The Madrid Protocol) – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-05-17 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.asoc.org/storage/documents/ECOs/1992/lxxxii.3_atcm.pdf |sernav=Now you see it now you don't! |roja-gihiştinê=2026-09-12 |archive-date=2022-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220201352/https://www.asoc.org/storage/documents/ECOs/1992/lxxxii.3_atcm.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.asoc.org/advocacy/wildlife-conservation/southern-ocean-whale-sanctuary |sernav=Southern Ocean Whale Sanctuary - Antarctic and Southern Ocean Coalition |malper=www.asoc.org |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en-gb |paşnav=Administrator}}</ref> Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coetzee |pêşnav=Bernard W.T. |paşnav2=Convey |pêşnav2=Peter |paşnav3=Chown |pêşnav3=Steven L. |tarîx=2017 |sernav=Expanding the Protected Area Network in Antarctica is Urgent and Readily Achievable |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/conl.12342 |kovar=Conservation Letters |ziman=en |cild=10 |hejmar=6 |rr=670–680 |doi=10.1111/conl.12342 |issn=1755-263X}}</ref> Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The journals of Captain Cook |paşnav=Cook |pêşnav=James |weşanger=London, England ; New York, N.Y., USA : Penguin Books |tarîx=1999 |isbn=978-0-14-043647-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/journalsofcaptai00jame |paşnav2=Beaglehole |pêşnav2=J. C. (John Cawte) |paşnav3=Edwards |pêşnav3=Philip |paşnav4=Cook |pêşnav4=James |paşnav5=Hakluyt Society}}</ref> Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Journals of Captain James Cook on His Voyages of Discovery |paşnav=Beaglehole |pêşnav=J. C. |weşanger=Taylor & Francis Group |tarîx=2015 |isbn=978-1-4724-5324-2 |url=https://www.worldcat.org/title/919201527 |oclc=919201527}}</ref> === Sedsala 19an === Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/future/article/20181019-the-bones-that-could-shape-antarcticas-future |sernav=The bones that could shape Antarctica’s fate |malper=www.bbc.com |tarîx=2018-10-22 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en-GB}}</ref> Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye. Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye. Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine. Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye. Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine. Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye. Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye. Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê. Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye. === Sedsala 20an === Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr. Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî. Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê. Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr. Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê. Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê. Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye. Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin. Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye. Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye. == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye. Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye. Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye. Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin. Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn. Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin. == Polîtîka == [[Wêne:Senate 1960-img1.jpg|thumb|Nûnerê DYAyê Herman Phleger di kanûna oêşîn a sala 1959an de peymana Antarktîkayê şanenav dike.]] Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin. Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne. Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne. Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye. Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin. === Daxwazên axên herêmî === [[Wêne:Governorate of Terra Australis (1539-1555), Spain.svg|thumb|Nexşeya parêzgariya spanî ya Terra Australis (1539–1555) ku yekem îdiaya serweriyê li ser axên nêzîkê cemsera başûr bû]] Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin. Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin. Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû. Daxwazên Arjentîn, Brîtanya û Şîliyê li hev dikevin û bûne sedema aloziyê. Di sala 2012an de, piştî ku wezareta karên derve û Commonwealtha Brîtanyayê ji bo rêzgirtina li salvegera 60em a serweriya (Jubileya Elmasî ya) qiralîçe Elizabetha Duyem, navê "Axa Qralîçe Elizabeth" li herêmeke ku berê bênav bû kiriye, hikûmeta Arjentînê li dijî vê daxwazê nerazîbûn nîşan daye. Piştê ku Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xistiye, hinek ji deverên ku îdîa dikir, radestê Awistralya û Zelanda Nû kiriye. Daxwazên Brîtanya, Awistralya, Zelanda Nû, Fransa û Norwêcê li hev nayên û ji aliyê hev ve têne nas kirin. Welatên din ên endamên peymana Antarktîkayê ti îdîayekê nas nakin û di demên berê de jî ti eleqeyekê ji bo axa Antarktîkayê nîşan nedane. * {{Ala|Brezîl}} xwediyê "herêmeke berjewendî" ya diyarkirî ye ku wekê daxwazeke rastîn nayê dîtin * {{Ala|Perû}} bi awayekê fermî mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazekê parastiye. * {{Ala|Rûsya}} mafê daxwaza axê ku ji serdema Yekîtiya Sovyetê ve li gorî peymana Antarktîkayê ya esil maye, wergirtiye. * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} bi awayekê fermî mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazê parastiye. * {{Ala|DYA}} mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazekê di peymana Antarktîkayê ya esil de parastiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] hp35zszmb9q6b54r5nhcx4n90ctrsx2 0 29636 2093994 2091618 2026-09-12T16:30:16Z ~2026-49442-59 180958 /* Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî */ 2093994 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Eşîra Oramarî Yanji ([[عەشیرا ئورەماری]])Yanji Eşîra Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. [[Konfederasyona Eşîreta Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 19 qebîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Eşîra Oramarî Li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten [[Turkîyê]] u [[îrâqê]] u [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî [[Almanîyâ]] u [[bêlçîkâ]] u [[Brîtânîyâ]] u [[Ermênîstan]] u [[Gûrcîstan]] u [[Pakîstan]] u [[Afxanîstanê]] ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] ji 2 Bask Yanji Eşîren Serekî Pek tê ewji evin : # • [[Baska Lemdînî]] # • [[Baska Mefî]] 1. [[Eşira Lemdînî]] Yanji [[Baska Lemdînî]] ji 10 qebîlan pek tê ewji evin: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Eşîra Mefî]] Yanji [[Baska Mefî]] ji 9 qebîlan pek tê ewji evin: # • [[Mala şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} ==Hindek Kesayetên Navdar== [[Sito Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır e751nc5g8snueddfz2i4cyjus414sjy 2093995 2093994 2026-09-12T16:30:37Z ~2026-49442-59 180958 2093995 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Eşîra Oramarî Yanji ([[عەشیرا ئورەماری]])Yanji Eşîra Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. [[Konfederasyona Eşîreta Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 19 qebîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Eşîra Oramarî Li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten [[Turkîyê]] u [[îrâqê]] u [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî [[Almanîyâ]] u [[bêlçîkâ]] u [[Brîtânîyâ]] u [[Ermênîstan]] u [[Gûrcîstan]] u [[Pakîstan]] u [[Afxanîstanê]] ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîren Oramarî == [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] ji 2 Bask Yanji Eşîren Serekî Pek tê ewji evin : # • [[Baska Lemdînî]] # • [[Baska Mefî]] 1. [[Eşira Lemdînî]] Yanji [[Baska Lemdînî]] ji 10 qebîlan pek tê ewji evin: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Eşîra Mefî]] Yanji [[Baska Mefî]] ji 9 qebîlan pek tê ewji evin: # • [[Mala şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} ==Hindek Kesayetên Navdar== [[Sito Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır fzx68snpfply1qif4sxhvcckekpttxi 2093996 2093995 2026-09-12T16:30:56Z ~2026-49442-59 180958 /* Oramarî Li Dûnyâyê */ 2093996 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Eşîra Oramarî Yanji ([[عەشیرا ئورەماری]])Yanji Eşîra Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. [[Konfederasyona Eşîreta Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 19 qebîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Oramarî Li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten [[Turkîyê]] u [[îrâqê]] u [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî [[Almanîyâ]] u [[bêlçîkâ]] u [[Brîtânîyâ]] u [[Ermênîstan]] u [[Gûrcîstan]] u [[Pakîstan]] u [[Afxanîstanê]] ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîren Oramarî == [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] ji 2 Bask Yanji Eşîren Serekî Pek tê ewji evin : # • [[Baska Lemdînî]] # • [[Baska Mefî]] 1. [[Eşira Lemdînî]] Yanji [[Baska Lemdînî]] ji 10 qebîlan pek tê ewji evin: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Eşîra Mefî]] Yanji [[Baska Mefî]] ji 9 qebîlan pek tê ewji evin: # • [[Mala şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} ==Hindek Kesayetên Navdar== [[Sito Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır bl3tge6jz3snleigpk3vrxpvc6nhw7f 2093997 2093996 2026-09-12T16:31:32Z ~2026-49442-59 180958 /* Oramarî li Dûnyâyê */ 2093997 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Eşîra Oramarî Yanji ([[عەشیرا ئورەماری]])Yanji Eşîra Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. [[Konfederasyona Eşîreta Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 19 qebîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Oramarî li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten [[Turkîyê]] u [[îrâqê]] u [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî [[Almanîyâ]] u [[bêlçîkâ]] u [[Brîtânîyâ]] u [[Ermênîstan]] u [[Gûrcîstan]] u [[Pakîstan]] u [[Afxanîstanê]] ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîren Oramarî == [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] ji 2 Bask Yanji Eşîren Serekî Pek tê ewji evin : # • [[Baska Lemdînî]] # • [[Baska Mefî]] 1. [[Eşira Lemdînî]] Yanji [[Baska Lemdînî]] ji 10 qebîlan pek tê ewji evin: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Eşîra Mefî]] Yanji [[Baska Mefî]] ji 9 qebîlan pek tê ewji evin: # • [[Mala şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} ==Hindek Kesayetên Navdar== [[Sito Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır 2dlhn4tm0jadwcojvkqh4a05vfit853 2093998 2093997 2026-09-12T16:38:01Z ~2026-49442-59 180958 /* */ 2093998 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî Yanji ([[ئورەماری]]) Yanji Horamarî [[eşîr]]eke Mezinên kurd e. [[Konfederasyona Eşîreten Oramarî]] ji Eşîr Yanji Başka [[Mefî]] û Eşîr Yanji Başka [[Lemdînî]] û 19 qebîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Oramarî li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten [[Turkîyê]] u [[îrâqê]] u [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî [[Almanîyâ]] u [[bêlçîkâ]] u [[Brîtânîyâ]] u [[Ermênîstan]] u [[Gûrcîstan]] u [[Pakîstan]] u [[Afxanîstanê]] ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîren Oramarî == [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] ji 2 Bask Yanji Eşîren Serekî Pek tê ewji evin : # • [[Baska Lemdînî]] # • [[Baska Mefî]] 1. [[Eşira Lemdînî]] Yanji [[Baska Lemdînî]] ji 10 qebîlan pek tê ewji evin: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Eşîra Mefî]] Yanji [[Baska Mefî]] ji 9 qebîlan pek tê ewji evin: # • [[Mala şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} ==Hindek Kesayetên Navdar== [[Sito Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır 5bzata5yqzzt6z5gh9gwrial09zrq0p 2093999 2093998 2026-09-12T16:40:26Z ~2026-49442-59 180958 /* */ 2093999 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî Yanji ([[ئورەماری]]) Yanji Horamarî [[eşîr]]eke Mêzin â kurd e. [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] ji Eşîr Yanji Baskên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 19 qebîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Oramarî li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten [[Turkîyê]] u [[îrâqê]] u [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî [[Almanîyâ]] u [[bêlçîkâ]] u [[Brîtânîyâ]] u [[Ermênîstan]] u [[Gûrcîstan]] u [[Pakîstan]] u [[Afxanîstanê]] ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîren Oramarî == [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] ji 2 Bask Yanji Eşîren Serekî Pek tê ewji evin : # • [[Baska Lemdînî]] # • [[Baska Mefî]] 1. [[Eşira Lemdînî]] Yanji [[Baska Lemdînî]] ji 10 qebîlan pek tê ewji evin: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Eşîra Mefî]] Yanji [[Baska Mefî]] ji 9 qebîlan pek tê ewji evin: # • [[Mala şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} ==Hindek Kesayetên Navdar== [[Sito Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır o9wafvwvoslzjv2vrlccnf75lde94p0 0 46804 2094037 2034677 2026-09-13T07:07:13Z Milenioscuro 15053 ([[c:GR|GR]]) [[File:Map showing counties under the new Kenyan constitution.gif]] → [[File:Kenya, administrative divisions - en - colored.svg]] svg 2094037 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kenya, administrative divisions - en - colored.svg|thumb|250px|Nexşeya Kenyayê]] [[Wêne:NBO5.jpg|thumb|rast|250px|[[Naîrobî]], Peytaxta [[Kenya]]yê]] [[Wêne:Downtown Mombasa.jpg|thumb|rast|250px|[[Mombasa]]]] [[Wêne:Kisumu Night.jpg|thumb|rast|250px|[[Kisumu]]]] [[Wêne:Nakuru Sunrise.jpg|thumb|rast|250px|[[Nakuru]]]] '''Listeya''' bajarên [[Kenya]]yê. # [[Baragoi]] # [[Bungoma]] # [[Busia, Kenya|Busia]] # [[Butere]] # [[Dadaab]] # [[Diani Beach]] # [[Eldoret]] # [[Embu, Kenya|Embu]] # [[Garissa]] # [[Gede (bajar)]] # [[Hola, Kenya|Hola]] # [[Homa Bay]] # [[Isiolo]] # [[Kajiado]] # [[Kakamega]] # [[Kakuma]] # [[Kapenguria]] # [[Kericho]] # [[Kiambu]] # [[Kilifi]] # [[Kisii town|Kisii]] # [[Kisumu]] # [[Kitale]] # [[Lamu, Kenya|Lamu]] # [[Langata]] # [[Lodwar]] # [[Lokichoggio]] # [[Loyangalani]] # [[Machakos]] # [[Malindi]] # [[Mandera]] # [[Maralal]] # [[Meru, Kenya|Meru]] # [[Mombasa]] # [[Moyale]] # [[Mumia's]] # [[Muranga]] (Navê berê Fort Hall) # [[Naîrobî]] # [[Naivasha]] # [[Nakuru]] # [[Namanga]] # [[Nanyuki]] # [[Naro Moru]] # [[Narok]] # [[Nyahururu]] # [[Nyeri]] # [[Ruiru]] # [[Shimoni]] # [[Takaungu]] # [[Thika]] # [[Vihiga]] # [[Voi]] # [[Wajir]] # [[Watamu]] # [[Webuye]] # [[Wundanyi]] == Herwiha Binêrin == * [[Kenya]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Bajar-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kenyayê| ]] tkcj7c3h27ajls6e5ebyqurrfy73g2b 0 61551 2094036 1766354 2026-09-13T03:38:43Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094036 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Marmasiyê ava şîrîn | fossil_range = {{Geological range|55|0}} <br>Ji çaxa Eyosînê zû ta Dema niha<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sepkoski |pêşnav=Jack |lînka-nivîskar= | coauthors = |sernav=A compendium of fossil marine animal genera |kovar=Bulletins of American Paleontology |cild=364 |hejmar= |rr=p.560 |weşanger= |cih= |sal=2002 | url =http://strata.ummp.lsa.umich.edu/jack/showgenera.php?taxon=611&rank=class | doi = | id = |roja-gihiştinê=2007-12-25 |roja-arşîvê=2011-07-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110723131237/http://strata.ummp.lsa.umich.edu/jack/showgenera.php?taxon=611&rank=class |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | image = Anguillarostratakils.jpg | image_width = 260px | image_caption = [[Marmasiyê Amerîkanî]], ''Anguilla rostrata'' | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Masiyên perikên strîdar|Actinopterygii]] | subclassis = [[Neopterygii]] | ordo = [[Marmasî|Anguilliformes]] | subordo = [[Anguilloidei]] | familia = '''Anguillidae''' | familia_authority = [[Constantine Samuel Rafinesque|Rafinesque]], 1810 | genus = '''''Anguilla''''' | genus_authority = [[François Alexandre Pierre de Garsault|Garsault]], 1764<ref>Pl. 661 in [http://resolver.sub.uni-goettingen.de/purl?PPN496755056 Garsault, F. A. P. de 1764.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016091341/http://resolver.sub.uni-goettingen.de/purl?PPN496755056 |date=2019-10-16 }} Les figures des plantes et animaux d'usage en medecine, décrits dans la Matiere Medicale de Mr. Geoffroy medecin, dessinés d'après nature par Mr. de Gasault, gravés par Mrs. Defehrt, Prevost, Duflos, Martinet &c. Niquet scrip. [5]. - pp. [1-4], index [1-20], Pl. 644-729. Paris.</ref> | subdivision_ranks = [[Cure]] }} '''Marmasiyê ava şîrîn''' (''Anguillidae''), [[famîle]]yekî [[marmasî]] (''Anguilliformes'') ji çîna [[masiyên perikên strîdar]] (''Actinopterygii'') ye ku di çem, robar û golan de dijî ye. == Şayes == Marmasiyê avê şîrîn dirêj kirî û mezin e dirûvê maran e. Serê marmasiyê girs û serî kirî ye, perikên piştê bi perikên dûvik û qûn ve gihandî ne, ji bo keviya paşiyê laşê saz bike. == Cure û binecure == Nêzî 19 [[cure]] û 6 [[binecure]]yan ji [[cins]]ê '''''Anguilla''''' hatine danasîn * ''[[Anguilla anguilla]]'' <small>([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758)</small> (Marmasiyê ewropî) * ''[[Anguilla australis]]'' <small>[[John Richardson (naturalist)|J. Richardson]], 1841</small>(Marmasiyê bi perikên kin) ** ''[[Anguilla australis australis]]'' <small>[[John Richardson (naturalist)|J. Richardson]], 1841</small> ** ''[[Anguilla australis schmidti]]'' <small>[[William John Phillipps|Phillipps]], 1925</small> * ''[[Anguilla bengalensis]]'' <small>([[John Edward Gray|J. E. Gray]], 1831)</small> ** ''[[Anguilla bengalensis bengalensis]]'' <small>([[John Edward Gray|J. E. Gray]], 1831)</small> ** ''[[Anguilla bengalensis labiata]]'' <small>([[Wilhelm Peters|W. K. H. Peters]], 1852)</small> * ''[[Anguilla bicolor]]'' <small>[[John McClelland (doctor)|McClelland]], 1844</small> ** ''[[Anguilla bicolor bicolor]]'' <small>[[John McClelland (doctor)|McClelland]], 1844</small> ** ''[[Anguilla bicolor pacifica]]'' <small>[[Johannes Schmidt (biologist)|E. J. Schmidt]], 1928</small> * ''[[Anguilla breviceps]]'' <small>[[Chu Yuan-Ting|Y. T. Chu]] & [[Jin Yuan-Ting|Y. T. Jin]], 1984</small> * ''[[Anguilla celebesensis]]'' <small>[[Johann Jakob Kaup|Kaup]], 1856</small> * ''[[Anguilla dieffenbachii]]'' <small>[[John Edward Gray|J. E. Gray]], 1842</small> * ''[[Anguilla interioris]]'' <small>[[Gilbert Percy Whitley|Whitley]], 1938</small> * ''[[Anguilla japonica]]'' <small>[[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]] & [[Hermann Schlegel|Schlegel]], 1847</small> * ''[[Anguilla luzonensis]]'' <small>[[Shun Watanabe|S. Watanabe]], [[Jun Aoyama (ichthyologist)|Aoyama]] & [[Katsumi Tsukamoto|Tsukamoto]], 2009</small> * ''[[Anguilla malgumora]]'' <small>[[Johann Jakob Kaup|Kaup]], 1856</small> * ''[[Anguilla marmorata]]'' <small>[[Jean René Constant Quoy|Quoy]] and [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824</small> * ''[[Anguilla megastoma]]'' <small>[[Johann Jakob Kaup|Kaup]], 1856</small> * ''[[Anguilla mossambica]]'' <small>([[Wilhelm Peters|W. K. H. Peters]], 1852)</small> * ''[[Anguilla nebulosa]]'' <small>[[John McClelland (doctor)|McClelland]], 1844</small> * ''[[Anguilla nigricans]]'' <small>[[Chu Yuan-Ting|Y. T. Chu]] & Y. T. Wu, 1984</small> * ''[[Anguilla obscura]]'' <small>[[Albert Günther|Günther]], 1872</small> * ''[[Anguilla reinhardtii]]'' <small>[[Franz Steindachner|Steindachner]], 1867</small> * ''[[Anguilla rostrata]]'' <small>([[Charles Alexandre Lesueur|Lesueur]], 1817)</small> (Marmasiyê Amerîkanî) == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Anguilla rostrata.jpg|Marmasiyê amerîkanî (''Anguilla rostrata'') Wêne:Anguilla_australis.jpg|Marmasiyê perikên kin (''Anguilla australis'') </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Anguilidae}} {{Wîkîcure|Anguilidae}} * http://www.fishbase.org/Summary/FamilySummary.php?family=Anguillidae * http://www.youtube.com/watch?v=yyw6BfLZe_A|Vîdiyo {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Marmasî]] ld4kkvebz7ckre53tj2a48v2wdkt6x4 0 71139 2094052 1840820 2026-09-13T10:57:22Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094052 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | kom = Spanyol | navê rastî = Españoles <br>(espanyols, espainiarrak) | wêne = [[Wêne:Spanish people - mosaic.PNG|280px]] <span style="font-size:80%;">Rêza 1em: [[Isabela I]] {{•}} [[Fernando II]] {{•}} [[Hernan Cortes]] {{•}} [[Ignacio de Loyola]] {{•}} [[Carlos V]] {{•}} [[Teresa de Ávila]] <br /> Rêza 2em: [[Miguel de Cervantes]] {{•}} [[Francisco Goya]] {{•}} [[José María de Pereda]] {{•}} [[Rosalía de Castro]] (galîsyayî ye) {{•}} [[Benito Pérez Galdós]] {{•}} [[Leopoldo Alas]] <br /> Rêza 3em: [[Antoni Gaudí]] (ketelan e) {{•}} [[Pablo Picasso]] {{•}} [[Salvador Dalí]] (ketelan e) {{•}} [[Juan Carlos I]] {{•}} [[Antonio Banderas]] {{•}} [[Rafael Nadal]] | wêne firehî = <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = {{ESP}} 46.196.278 <ref>http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=01&type=db&divi=EPOB&idtab=2#nogo INE Gelhe Spanya 01ê kanûna paşîn a 2012an</ref> Derveyî welat: 1.702.778, 2011 <ref>http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft20%2Fp85001%2F%2Fa2011 INE lêpirsîn 2011, gihîştîn 12.03.2012</ref> | salKom = 1e kanûna paşîn a 2012an | çavkKom = <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{ARG}} | gelhe1 = 345.866 | çavk1 = <ref name="ine">[http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/p85001/a2011/l0/&file=01005.px&type=pcaxis&L=0] 2011 Statîstîkên Gelhe Spanî (İng.)12ê adarê 2012 gihîştîn</ref> | herêm2 = {{FRA}} | gelhe2 = 189.909 | çavk2 = <ref name="ine"/> | herêm3 = {{VEN}} | gelhe3 = 173.456 | çavk3 = <ref name="ine"/> | herêm4 = {{DEU}} | gelhe4 = 108.469 | çavk4 = <ref name="ine"/> | herêm5 = {{SWE}} | gelhe5 = 93.262 | çavk5 = <ref name="ine"/> | herêm6 = {{MEX}} | gelhe6 = 86.658 | çavk6 = <ref name="ine"/> | herêm7 = {{BRA}} | gelhe7 = 92.260 | çavk7 = <ref name="ine"/> | herêm8 = {{DYA}} | gelhe8 = 79.495 | çavk8 = <ref name="ine"/> | herêm9 = {{UK}} | gelhe9 = 64.317 | çavk9 = <ref name="ine"/> | herêm10 = {{URY}} | gelhe10 = 58.623 | çavk10 = <ref name="ine"/> <!---------------- Ziman û dîn------------> | ziman = [[Spanî]] | ol = [[Xiristiyan]] {{·}} [[ateîzm|bêdîn]] {{·}} [[budîzm]] {{·}}[[cihûtî]] {{·}} [[îslam]] <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = [[Gelê portûgalî]] {{·}} [[Gelê îtalî]] {{·}} [[Gelê fransî]] {{·}} [[Gelê ketelanî]] }} '''Spanyol''' ({{bi-es|''españoles''}}, [[ketelanî]]: ''espanyols'', [[baskî]]: ''espainiarrak''), ew kesên ku li welatê [[Spanya]]yê hatine dinyayê, yan nasname û hevwelatiya wan a Spanyayê heye. Spanya welatekî pirneteweyî ye û yek ji neteweyan gelê spanyol yan kastîlî ye. Wekî din, gelên ketelan, bask û galîsyayî jî hene. [[Wêne:Map-Hispanophone World.svg|thumb|upright=1.5|Nexşeya cîhana spanîaxiv<br /> {{legend|#000080|Zimanê fermî yê welatên spanîaxiv}} <br />{{legend|#B3D9FF|Zimanê fermî yê welatên nespanîaxiv}}]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Civak-şitil}} [[Kategorî:Komên etnîk li Spanyayê]] [[Kategorî:Neteweyên Ewropayî]] [[Kategorî:Neteweyên Latîn]] [[Kategorî:Spanî| ]] [[Kategorî:Spanyol| ]] 2c56tniyju3cu4zieyqa5lwklkr0usu 0 75895 2093974 2081580 2026-09-12T13:54:00Z ~2026-49273-81 180934 /* Berhem */ 2093974 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Müslüm Aslan | wêne = | mezinahiya_wêne = 220 | sernavê_wêne = Müslüm Aslan | pîşe = [[Nivîskar]], [[helbestvan]] | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|25|04|1974}} | cihê_jidayikbûnê = [[Hatxê]], [[Nisêbîn]] ([[Mêrdîn]]) | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]], [[tirkî]] | tevger = | şêwe = [[Helbest]] | berhem = | şanenav = Muslum Aslan signature 2.svg }} '''Müslüm Aslan''' (jdb. 1974 li gundê [[Hatxê]], [[Nisêbîn]]ê, [[Mêrdîn]]), helbestvanekî [[kurd]] e. Helbest, ceribandin û çîroka dinîvisîne. Dibistana xwe ya seretayî û ya navîn li Nisêbîne dixwîne û di salên [[1990]]î de jî li [[Nisêbîn]]ê diçe lîseyê. Di wan salan de li heremê tevgera siyasî xurtir dibe. Gelek kes tên girtin, kuştin û gelek kes jî tevlî refên şoreşgeriyê dibin. Tu bikî nekî ev rewş bandorekê li Müslüm Aslan dike. Di sala [[1991]]ê de hate girtin ji ber siyasetê, 10 sala di girtîgeha [[Amed]]ê de ma. Endamê [[PENa Kurd]] û <ref>[https://web.archive.org/web/20180127083742/http://www.yeniozgurpolitika.com/index.php?rupel=nuce&id=20733 Ülkesizlik Hikayeleri]</ref> Nivîskarên Kurd a [[Amed]]ê ye. Di despêkirina nivîsandinê ya Müslüm Aslan de tesîra bapîrê wî gelekî heye. Hezkirina bapîrê wî ya li hember [[Cegerxwîn]] û ji dil û can xwendina helbestên Cegerxwîn dike ku Müslüm Aslan berê xwe bide nivîsandinê. Di girtîgehê de jî bêtir helbestan dinivîsîne. Û helbestên wî yên yekem di kovara [[Hawar]]ê de ya ku di dema [[Mazlum Doğan]] û [[Ferhat Kurtay]] de di girtîgehê de dest bi weşanê kiribû, ji aliyê girtiya weşana wé berdewam dikirin de diweşe. <ref>[https://web.archive.org/web/20220526134642/https://pirtukweje.wordpress.com/2017/01/19/sair-ve-yazar-muesluem-aslan-ile-soeylesi Şair Ve Yazar Müslüm Aslan ile Söyleyişi]</ref> Di sala [[2001]]ê ji girtîgehê derdikeve. Di [[2002]]an de di Kovara Utopyayê de berpirsiyariya wêşanê kiriye. Di sala [[2004]]an li Nisêbîn bi navê ''Roza Kültür ve Sanatevi''<ref>[http://www.radikal.com.tr/turkiye/suriye-sinirinda-kultur-merkezi-701742/ Suriye Sınırında Kültür Merkezi]</ref> mala çandé vekirin. Wî du kovar derxistin: ''Dem Dergisi'' û [[Nûbîn]].<ref>[https://www.evrensel.net/haber/148216/nusaybin-de-dem-ve-nubin-yayinda/ Nusaybin'de 'Dem' ve 'Nubin' Yayında]</ref> Ev xebat ji ber şert û mercan temenkin bû. Helbest, nivîs û ceribînên wî di kovarên weke [[Güney (kovar)]](Güney Dergisi), [[Ütopya (kovar)]](Ütopya Dergisi), ''Yaratı'', ''Hayal Dergisi'', ''Tîgrîs'', [[Kovara W]], [[Tîroj]] û gelek kovar û rojnameyên dîtir de hatiye weşandin. [[Arjen Arî]] di pirtûka xwe ya ku bi navê Bakûrê Helbestê / Antolojiya Helbesta Bakûr de di weke gellek helbestvanan cih daye Müslüm Aslan jî. Nivîskar, helbestvan Müslüm Aslan, li ser muzîka kurdî jî xebat kiriye, serêşandiye.<ref>[https://web.archive.org/web/20240715155602/https://drive.google.com/file/d/1V_CT34e-MkN7K2kdVP3M_s7lq-9M1lWb/view Muzîk Di Yekrengiyê De Asê Maye]</ref> Helbesté wî yén ji bo strana hatine nivisandin ji aliyé [[Diljen Ronî]], [[Bermal Çem]] û [[Raperîn]] muzîk ji wan re hatine çékirin, gotin. Müslüm Aslan ji du salan zêdetir li welatê [[Swêd]] ma. Lê dewleta Swêd xwest wî teslîmî Dewleta tirk bike. Di çepemeniya Swêdiyan de ev bûyer di rojevêde ma. Paşî derbasî Elmanya bû. Ji sala [[2020]]an pêde li [[Elmanya]] dijî. Di 2021an de pirtûkeke wî ya helbestan a bi navê "Aram" û 2024an ji pirtûka bi navê Nefel jı [[Weşanên J&J]] derket. == Nivîsarên edebî û helbestên wî yên cuda == * 2004 ''[[Mifte]]''[[Tîroj]], 8. * 2004 ''[[Xeydok]]'', [[Tîroj]], 9. * 2021 ''[[Li wî çiyayî]]'', [[Dilop]], 18. * 2021 ''[[Ax Qurban]]'', [[Güney (kovar)]], 96. * 2021 ''[[Bendîman]]'', [[Güney (kovar)]], 98. * 2022 ''[[Amed]]'', [[Güney (kovar)]], 100. * 2022 ''[[Gora li nav sterkan]]'', [[Güney (kovar)]], 101. * 2022 ''[[Derew]]'', [[Güney (kovar)]], 103. * 2023 ''[[Hîv]]'', [[Güney (kovar)]], 104. * 2023 ''[[Şikestim]]'', [[Güney (kovar)]], 105. * 2023 ''[[Nerînên Zarokan]]'', [[Güney (kovar)]], 106. * 2024 ''[[Bext]]'', [[Güney (kovar)]], 107. * 2024 ''[[Grî]]'', [[Güney (kovar)]], 108. * 2024 ''[[Derî]]'', [[Güney (kovar)]], 109. * 2024 ''[[Hogiro]]'', [[Güney (kovar)]], 110. * 2024 ''[[Li te difikirim]]'', [[Güney (kovar)]], 111. * 2025 ''[[Xewn]]'', [[Güney (kovar)]], 112. * 2025 ''[[Minakparov]]'', [[Güney (kovar)]], 113. * 2025 ''[[Dem]]'', [[Güney (kovar)]], 114. == Berhem == * Ayna (2005), [[Weşanên Berçem]] [[Stembol]] * Ayna (Çap 2) (2014), [[Weşanên J&J]] [[Stembol]] * Ru (2008) û (2011), [[Weşanên BK]], [[Îzmîr]]; * Nehirler Zindanlara dökülür (2013), [[Weşanên Esmer]] * Aram (2021) [[Weşanên J&J]] [[Stembol]] * Nefel (2024) [[Weşanên Luvi]] [[Enqerê]] * Sizin Orada Yıldız Var Mı? [[2025]], [[Weşanên Tamara]] [[Stembol]] * Wênejan [[2026]], [[Weşanên Luvi]] [[Enqerêl]] == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Müslüm Aslan}} * [http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/204117?page=238 İnfazını tamamlayan 30 yıllık tutuklu Aslan tahliye edilmiyor ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250522164203/http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/204117%3Fpage%3D238 |date=2025-05-22 }} * [https://www.dalademokraten.se/2018-08-10/debatt-utvisa-inte-borlangebon-och-journalisten-muslum-aslan-till-turkiet/ 'Rojnemevan Müslüm Aslan dernexînin derveyî sînor'] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agahîdank nivîskar]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1974]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Nisêbînê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd|Aslan, Müslüm]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] tm2ia41y5s8y4x5jb510356byg7rd6x 0 129088 2094022 2026110 2026-09-12T22:11:21Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094022 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Fatih Portakal''' (jdb. [[2ê sibatê]] [[1967]], [[Nazilli]], [[Aydın]]) rojnamevan û pêşkêşvanekî tirk e. == Perwerdeh == Xwendina xwe ya seretayî li Nazeliyê û lîse jî li Lîseya Ataturk a [[Îzmîr]]ê qedand. Zanîngeha [[Zanîngeha Stembolê|Stenbolê]], Fakulteya Zanistên Aborî û Îdarî qedandiye. Di sala 1994an de ji bo berdewamiya xwendina xwe û mamostetiya zimanên biyanî çû [[Awistralya|Australya]]. == Dema xebatê == Fatih Portakal, piştî xwendina xwe, demekê li [[Awistralya|Australya]] rêveberê xwaringehek navdar bû. Di sala 1997an de vegeriya [[Tirkiye|Tirkiyê]] û bi Armagan Topper re zewicî. Di navbera salên 1997 û 2005an de di [[Star TV]] de wek nûçegihan xebitî. Di sala 2005’an de li ser pêşniyara rojnamevanê navdar Muhammed Alî Birand ji bo kanala D. Di Gulana 2010 de, li ser pêşniyara Irfan Djurmanji, pêşkêşvanê kanala nûçeyan a FOX, ew ji bo vê kanalê hate veguheztin. Fatih Portingale di navbera salên 2010 û 2013'an de pêşkêşvanê Calarsat bû. Di Îlona 2013'an de ji ber ku pêşkêşvana kanalê [[Nazlı Tolga|Nazli Tolga Berninke-Meyer zewicî]] û çû derve, Fatih Portakal bû lengerê FOX Evening News ''.'' <ref name="fox.com.tr">[http://www.fox.com.tr/Fatih-Portakal-ile-FOX-Ana-Haber/haberbultenleri]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625221809/http://fox.com.tr/Fatih-Portakal-ile-FOX-Ana-Haber/haberbultenleri|date=25 ژوئن 2014}}<span> </span>[1]</ref> Di 43yemîn Xelatên Bilbilê Zêrîn de, Fatih Portakal xelata baştirîn lengerê nûçeyan wergirt. <ref>[http://www.hurriyet.com.tr/43-pantene-altin-kelebek-odulleri-sahiplerini-buldu-40276830 43.Pantene Altın Kelebek Ödülleri sahiplerini buldu]</ref> == Berhemên wî == * Sessiz (2012) * Aklımla Dalga Geçme (2016) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bêjerên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 3wu51dwrkqb8p55orbkob7mn6j9s1o8 2094023 2094022 2026-09-12T22:11:37Z Kurê Acemî 105128 2094023 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Fatih Portakal''' (jdb. [[2ê sibatê]] [[1967]], [[Nazilli]], [[Aydın]]) rojnamevan û pêşkêşvanekî tirk e. == Perwerdehî == Xwendina xwe ya seretayî li Nazeliyê û lîse jî li Lîseya Ataturk a [[Îzmîr]]ê qedand. Zanîngeha [[Zanîngeha Stembolê|Stenbolê]], Fakulteya Zanistên Aborî û Îdarî qedandiye. Di sala 1994an de ji bo berdewamiya xwendina xwe û mamostetiya zimanên biyanî çû [[Awistralya|Australya]]. == Dema xebatê == Fatih Portakal, piştî xwendina xwe, demekê li [[Awistralya|Australya]] rêveberê xwaringehek navdar bû. Di sala 1997an de vegeriya [[Tirkiye|Tirkiyê]] û bi Armagan Topper re zewicî. Di navbera salên 1997 û 2005an de di [[Star TV]] de wek nûçegihan xebitî. Di sala 2005’an de li ser pêşniyara rojnamevanê navdar Muhammed Alî Birand ji bo kanala D. Di Gulana 2010 de, li ser pêşniyara Irfan Djurmanji, pêşkêşvanê kanala nûçeyan a FOX, ew ji bo vê kanalê hate veguheztin. Fatih Portingale di navbera salên 2010 û 2013'an de pêşkêşvanê Calarsat bû. Di Îlona 2013'an de ji ber ku pêşkêşvana kanalê [[Nazlı Tolga|Nazli Tolga Berninke-Meyer zewicî]] û çû derve, Fatih Portakal bû lengerê FOX Evening News ''.'' <ref name="fox.com.tr">[http://www.fox.com.tr/Fatih-Portakal-ile-FOX-Ana-Haber/haberbultenleri]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625221809/http://fox.com.tr/Fatih-Portakal-ile-FOX-Ana-Haber/haberbultenleri|date=25 ژوئن 2014}}<span> </span>[1]</ref> Di 43yemîn Xelatên Bilbilê Zêrîn de, Fatih Portakal xelata baştirîn lengerê nûçeyan wergirt. <ref>[http://www.hurriyet.com.tr/43-pantene-altin-kelebek-odulleri-sahiplerini-buldu-40276830 43.Pantene Altın Kelebek Ödülleri sahiplerini buldu]</ref> == Berhemên wî == * Sessiz (2012) * Aklımla Dalga Geçme (2016) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bêjerên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] lmeonyd80c5ih9h3ksb8rzus7pkbf6v 2094025 2094023 2026-09-12T22:12:19Z Kurê Acemî 105128 /* Dema xebatê */ 2094025 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Fatih Portakal''' (jdb. [[2ê sibatê]] [[1967]], [[Nazilli]], [[Aydın]]) rojnamevan û pêşkêşvanekî tirk e. == Perwerdehî == Xwendina xwe ya seretayî li Nazeliyê û lîse jî li Lîseya Ataturk a [[Îzmîr]]ê qedand. Zanîngeha [[Zanîngeha Stembolê|Stenbolê]], Fakulteya Zanistên Aborî û Îdarî qedandiye. Di sala 1994an de ji bo berdewamiya xwendina xwe û mamostetiya zimanên biyanî çû [[Awistralya|Australya]]. == Dema xebatê == Fatih Portakal, piştî xwendina xwe, demekê li [[Awistralya|Australya]] rêveberê xwaringehek navdar bû. Di sala 1997an de vegeriya [[Tirkiye|Tirkiyê]] û bi Armagan Topper re zewicî. Di navbera salên 1997 û 2005an de di [[Star TV]] de wek nûçegihan xebitî. Di sala 2005an de li ser pêşniyara rojnamevanê navdar Muhammed Alî Birand ji bo kanala D. Di gulana 2010ê de, li ser pêşniyara Irfan Djurmanji, pêşkêşvanê kanala nûçeyan a FOX, ew ji bo vê kanalê hate veguheztin. Fatih Portingale di navbera salên 2010 û 2013an de pêşkêşvanê Calarsat bû. Di Îlona 2013an de ji ber ku pêşkêşvana kanalê [[Nazlı Tolga|Nazli Tolga Berninke-Meyer zewicî]] û çû derve, Fatih Portakal bû lengerê FOX Evening News ''.'' <ref name="fox.com.tr">[http://www.fox.com.tr/Fatih-Portakal-ile-FOX-Ana-Haber/haberbultenleri]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625221809/http://fox.com.tr/Fatih-Portakal-ile-FOX-Ana-Haber/haberbultenleri|date=25 ژوئن 2014}}<span> </span>[1]</ref> Di 43em Xelatên Bilbilê Zêrîn de, Fatih Portakal xelata baştirîn lengerê nûçeyan wergirt. <ref>[http://www.hurriyet.com.tr/43-pantene-altin-kelebek-odulleri-sahiplerini-buldu-40276830 43.Pantene Altın Kelebek Ödülleri sahiplerini buldu]</ref> == Berhemên wî == * Sessiz (2012) * Aklımla Dalga Geçme (2016) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bêjerên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] gcuy7zv9yhl22a255mfy2a7jayv1zgj 2094029 2094025 2026-09-12T22:14:35Z Kurê Acemî 105128 2094029 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Fatih Portakal''' (jdb. [[2ê sibatê]] [[1967]], [[Nazilli]], [[Aydın]]) rojnamevan û pêşkêşvanekî tirk e. == Perwerdehî == Xwendina xwe ya seretayî li Nazeliyê û lîse jî li Lîseya Ataturk a [[Îzmîr]]ê qedand. Zanîngeha [[Zanîngeha Stembolê|Stenbolê]], Fakulteya Zanistên Aborî û Îdarî qedandiye. Di sala 1994an de ji bo berdewamiya xwendina xwe û mamostetiya zimanên biyanî çû [[Awistralya|Australya]]. == Dema xebatê == Fatih Portakal, piştî xwendina xwe, demekê li [[Awistralya|Australya]] rêveberê xwaringehek navdar bû. Di sala 1997an de vegeriya [[Tirkiye|Tirkiyê]] û bi Armagan Topper re zewicî. Di navbera salên 1997 û 2005an de di [[Star TV]] de wek nûçegihan xebitî. Di sala 2005an de li ser pêşniyara rojnamevanê navdar [[Mehmet Ali Birand]] ji bo ''[[Kanal D]]''. Di gulana 2010ê de, li ser pêşniyara Irfan Djurmanji, pêşkêşvanê kanala nûçeyan a FOX, ew ji bo vê kanalê hate veguheztin. Fatih Portakal di navbera salên 2010 û 2013an de pêşkêşvanê Calarsat bû. Di îlona 2013an de ji ber ku pêşkêşvana kanalê [[Nazlı Tolga|Nazli Tolga Berninke-Meyer zewicî]] û çû derve, Fatih Portakal bû lengerê ''FOX Evening News''. Di 43em Xelatên Bilbilê Zêrîn de, Fatih Portakal xelata baştirîn lengerê nûçeyan wergirt. <ref>[http://www.hurriyet.com.tr/43-pantene-altin-kelebek-odulleri-sahiplerini-buldu-40276830 43.Pantene Altın Kelebek Ödülleri sahiplerini buldu]</ref> == Berhemên wî == * ''Sessiz'' (2012) * ''Aklımla Dalga Geçme'' (2016) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bêjerên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 1tox3cgt1h9bypp6pk19x5xt6wwlpni 2094030 2094029 2026-09-12T22:15:11Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094030 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Fatih Portakal''' (jdb. 2ê sibatê 1967, li [[Nazilli]], [[Aydın]]) rojnamevan û pêşkêşvanekî tirk e. == Perwerdehî == Xwendina xwe ya seretayî li Nazeliyê û lîse jî li Lîseya Ataturk a [[Îzmîr]]ê qedand. Zanîngeha [[Zanîngeha Stembolê|Stenbolê]], Fakulteya Zanistên Aborî û Îdarî qedandiye. Di sala 1994an de ji bo berdewamiya xwendina xwe û mamostetiya zimanên biyanî çû [[Awistralya|Australya]]. == Dema xebatê == Fatih Portakal, piştî xwendina xwe, demekê li [[Awistralya|Australya]] rêveberê xwaringehek navdar bû. Di sala 1997an de vegeriya [[Tirkiye|Tirkiyê]] û bi Armagan Topper re zewicî. Di navbera salên 1997 û 2005an de di [[Star TV]] de wek nûçegihan xebitî. Di sala 2005an de li ser pêşniyara rojnamevanê navdar [[Mehmet Ali Birand]] ji bo ''[[Kanal D]]''. Di gulana 2010ê de, li ser pêşniyara Irfan Djurmanji, pêşkêşvanê kanala nûçeyan a FOX, ew ji bo vê kanalê hate veguheztin. Fatih Portakal di navbera salên 2010 û 2013an de pêşkêşvanê Calarsat bû. Di îlona 2013an de ji ber ku pêşkêşvana kanalê [[Nazlı Tolga|Nazli Tolga Berninke-Meyer zewicî]] û çû derve, Fatih Portakal bû lengerê ''FOX Evening News''. Di 43em Xelatên Bilbilê Zêrîn de, Fatih Portakal xelata baştirîn lengerê nûçeyan wergirt. <ref>[http://www.hurriyet.com.tr/43-pantene-altin-kelebek-odulleri-sahiplerini-buldu-40276830 43.Pantene Altın Kelebek Ödülleri sahiplerini buldu]</ref> == Berhemên wî == * ''Sessiz'' (2012) * ''Aklımla Dalga Geçme'' (2016) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bêjerên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 221coc1rhy373ybq4smgle1u721bb5t 2094031 2094030 2026-09-12T22:15:24Z Kurê Acemî 105128 /* Dema xebatê */ 2094031 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Fatih Portakal''' (jdb. 2ê sibatê 1967, li [[Nazilli]], [[Aydın]]) rojnamevan û pêşkêşvanekî tirk e. == Perwerdehî == Xwendina xwe ya seretayî li Nazeliyê û lîse jî li Lîseya Ataturk a [[Îzmîr]]ê qedand. Zanîngeha [[Zanîngeha Stembolê|Stenbolê]], Fakulteya Zanistên Aborî û Îdarî qedandiye. Di sala 1994an de ji bo berdewamiya xwendina xwe û mamostetiya zimanên biyanî çû [[Awistralya|Australya]]. == Kariyera wî == Fatih Portakal, piştî xwendina xwe, demekê li [[Awistralya|Australya]] rêveberê xwaringehek navdar bû. Di sala 1997an de vegeriya [[Tirkiye|Tirkiyê]] û bi Armagan Topper re zewicî. Di navbera salên 1997 û 2005an de di [[Star TV]] de wek nûçegihan xebitî. Di sala 2005an de li ser pêşniyara rojnamevanê navdar [[Mehmet Ali Birand]] ji bo ''[[Kanal D]]''. Di gulana 2010ê de, li ser pêşniyara Irfan Djurmanji, pêşkêşvanê kanala nûçeyan a FOX, ew ji bo vê kanalê hate veguheztin. Fatih Portakal di navbera salên 2010 û 2013an de pêşkêşvanê Calarsat bû. Di îlona 2013an de ji ber ku pêşkêşvana kanalê [[Nazlı Tolga|Nazli Tolga Berninke-Meyer zewicî]] û çû derve, Fatih Portakal bû lengerê ''FOX Evening News''. Di 43em Xelatên Bilbilê Zêrîn de, Fatih Portakal xelata baştirîn lengerê nûçeyan wergirt. <ref>[http://www.hurriyet.com.tr/43-pantene-altin-kelebek-odulleri-sahiplerini-buldu-40276830 43.Pantene Altın Kelebek Ödülleri sahiplerini buldu]</ref> == Berhemên wî == * ''Sessiz'' (2012) * ''Aklımla Dalga Geçme'' (2016) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bêjerên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] gxfpo8ozwetbpihdagjagtzxeixf5zu 2094032 2094031 2026-09-12T22:17:17Z Kurê Acemî 105128 /* Perwerdehî */ 2094032 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Fatih Portakal''' (jdb. 2ê sibatê 1967, li [[Nazilli]], [[Aydın]]) rojnamevan û pêşkêşvanekî tirk e. == Perwerdehî == Xwendina xwe ya seretayî li Nazilliyê û lîse jî li Lîseya Atatürk a [[Îzmîr]]ê de qedand. Di [[Zanîngeha Stembolê]] de Fakulteya Zanistên Aborî û Îdarî qedandiye. Di sala 1994an de ji bo berdewamiya xwendina xwe û mamostetiya zimanên biyanî diçe [[Awistralya|Awistralyayê]]. == Kariyera wî == Fatih Portakal, piştî xwendina xwe, demekê li [[Awistralya|Australya]] rêveberê xwaringehek navdar bû. Di sala 1997an de vegeriya [[Tirkiye|Tirkiyê]] û bi Armagan Topper re zewicî. Di navbera salên 1997 û 2005an de di [[Star TV]] de wek nûçegihan xebitî. Di sala 2005an de li ser pêşniyara rojnamevanê navdar [[Mehmet Ali Birand]] ji bo ''[[Kanal D]]''. Di gulana 2010ê de, li ser pêşniyara Irfan Djurmanji, pêşkêşvanê kanala nûçeyan a FOX, ew ji bo vê kanalê hate veguheztin. Fatih Portakal di navbera salên 2010 û 2013an de pêşkêşvanê Calarsat bû. Di îlona 2013an de ji ber ku pêşkêşvana kanalê [[Nazlı Tolga|Nazli Tolga Berninke-Meyer zewicî]] û çû derve, Fatih Portakal bû lengerê ''FOX Evening News''. Di 43em Xelatên Bilbilê Zêrîn de, Fatih Portakal xelata baştirîn lengerê nûçeyan wergirt. <ref>[http://www.hurriyet.com.tr/43-pantene-altin-kelebek-odulleri-sahiplerini-buldu-40276830 43.Pantene Altın Kelebek Ödülleri sahiplerini buldu]</ref> == Berhemên wî == * ''Sessiz'' (2012) * ''Aklımla Dalga Geçme'' (2016) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bêjerên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 28xatgrkm2awtrvlkwi3yuvrulf0r6v 0 135252 2094035 2020918 2026-09-13T01:16:36Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094035 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Cynthia Morris Sherman''' (jdb. 19ê [[kanûna paşîn]] a 1954an) [[hunermend]]ek [[amerîkî]] ye ku xebata wî di serî de ji [[xwe-portre]]yên [[wênekêş]]î pêk tê, xwe di gelek çarçoveyên cûda de û wekî karakterên xeyalî yên cihêreng nîşan dide. Ew bi taybetî bi rêze wêneyên xwe tê nasîn, ku tê de bi pirsên [[nasname]]yê, [[rolên civakî]] û [[fizîka jin]] ve mijûl dibe. Yekem xebata wê ya pêşkeftî bi [[Untitled Film Stills]] çêbû: Ew ji 70 [[wêne]]yên [[reş-spî]] pêk tê û Sherman tê de rolên jin ên tîpîk ên [[medya]]yê vedibêje (bi taybetî ji fîlmên hunerî û fîlmên B yên populer) . Di salên [[1980]]î de, wê fîlmên rengîn û çapên mezin amade kir û bêtir bal kişand ser [[cil]], [[ronahî]] û derbirrîna [[rû]]. == Kurtejiyan == Cindy Sherman li [[Glen Ridge]], [[Nû Jersey]] wek zaroka herî biçûk a 5 xwişk û birayan ji dayik bû û li [[Huntington]], [[New York City|New York]] mezin bû. Bavê wê berhevkarê kamerayan bû û wekî endezyar xebitî û diya wê jî mamoste bû. Di deh saliya xwe de kameraya xwe ya yekem girt. Di payîza sala [[1972]]an de wê li [[Buffalo]] li [[Beşa Hunerê]] ya [[Zanîngeha Dewletê ya New Yorkê]] dest bi xwendinê kir. D destpêkê de bi resim, xêzkirin û peykersaziyê re eleqedar bû; lê wê zû wênekêşî wekî navgîna hunerî keşif kir. Di sala [[2012]]an de [[katalog]]ek ji karên wê yên wênekêş ên ku li [[zanîngeh]]ê hatin afirandin hate weşandin.<ref>Gabriele Schor: ''Cindy Sherman: Das Frühwerk 1975-1977'' Catalogue raisonné, Hatje Cantz, 2012, ISBN 978-3-7757-2980-2.</ref> Di sala [[1974]]an de, dema ku ew hê xwendekar bû, wê digel [[Charles Clough]] û [[Robert Longo]] li Buffaloyê galeriya Hallwalls ji bo hunermendên serbixwe damezrand. Ew galerî îro jî heye û wê li wir di sala 1976an deyekem pêşangeha xwe lidarxist. Sherman îro wek endama [[Pictures Generation]] tê hesibandin, ku [[Louise Lawler]], [[Barbara Kruger]], [[Sherrie Levine]] û [[Richard Prince]] jî dikevin nav.<ref>Douglas Crimp: Pictures. In: October, 8 (Frühling 1979), S. 75–88, hier S. 80.</ref> Piştî qedandina zanîngehê di sala [[1976]]an de, Sherman mala xwe bara bajarê New Yorkê kir û hê jî li dijî û kar dike. Ew du caran bi hunermendê vîdyoyê [[Michel Auder]] re zewicî, lê her du zewac bi hevberdanê bi dawî bûn. Auder yekane kes e ku ji bilî Sherman bi xwe di wêneyên wê de xuya dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/artanddesign/2011/jan/15/cindy-sherman-interview |sernav=Cindy Sherman: Me, myself and I |tarîx=2011-01-15 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-08 }}</ref> Ji sala [[2007]]an heta [[2011]]an Sherman bi [[muzîkvan]] [[David Byrne]] re bû.<ref name=":0" /> Zarokên Sherman tune. Wêneyên Sherman di warê wênekêşiyê de ji berhemên herî biha yên bazara hunerê ne. Di sala 2007an de, wêneyeke wê di mezadê Christie's de bi 2,85 mîlyon [[Dolar|dolarên amerîkî]] hate firotin.<ref>[http://www.christies.com/LotFinder/searchresults.aspx?action=search&searchtype=p&entry=sherman+cindy&location=&exclude=&e1=&e2=&sortby=date&num=30#action=sort&searchtype=p&entry=sherman+cindy&location=&exclude=&e1=&e2=&num=30&sid=d5b40dfc-5b25-434b-91bf-24801b0e03ee&sortby=ehigh Seite des Auktionshauses mit einer Liste von Werken] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225603/http://www.christies.com/LotFinder/searchresults.aspx?action=search&searchtype=p&entry=sherman+cindy&location=&exclude=&e1=&e2=&sortby=date&num=30#action=sort&searchtype=p&entry=sherman+cindy&location=&exclude=&e1=&e2=&num=30&sid=d5b40dfc-5b25-434b-91bf-24801b0e03ee&sortby=ehigh |date=2015-09-23 }}, abgerufen am 14. November 2011</ref> Di sala [[2012]]an de, [[Muzexaneya Hunera Nûjen a New Yorkê]] pêşangehek mezin bi navê ''Cindy Sherman. A retrospective'' pêşkêş kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Akademiya Amerîkî ya Huner û Edebiyatê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1954]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] l3055ppi03rwdn4rwa17vmgh3gnd32y 0 272676 2094050 1913146 2026-09-13T10:34:42Z CommonsDelinker 599 [[c:COM:CDC|Bot]]: Map_of_comune_of_Salorno_sulla_Strada_del_Vino_(autonomous_province_of_Bolzano,_region_Trentino-Alto_Adige-Südtirol,_Italy).svg şonê Map_of_comune_of_Salorno_(autonomous_province_of_Bolzano,_region_Trentino-Alto_Adige-Südtirol,_Italy).s 2094050 wikitext text/x-wiki Li jêr lîsteya 116 şaredariyên (komun) parêzgeha xweser a Tîrola Başûr, Îtalya hatiye nivîsandin. == Lîste == {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" |Koda ISTATê ! colspan="3" |Nav ! rowspan="2" |Qad (km²) ! rowspan="2" |Nifûs (2009) ! rowspan="2" |Nexşe |- ![[Zimanê almanî|Almanî]] ![[Zimanê îtalî|Îtalî]] ![[Zimanê ladînî|Ladînî]] |- |021108 |[[Ahrntal]] |Valle Aurina | |187.3 |5.876 |[[Wêne:Map of comune of Valle Aurina (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021001 |[[Aldein]] |Aldino | |63.2 |1.658 |[[Wêne:Map of comune of Aldino (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021038 |[[Algund]] |Lagundo | |23.6 |4.782 |[[Wêne:Map of comune of Lagundo (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021003 |[[Altrei]] |Anterivo | |11.1 |389 |[[Wêne:Map of comune of Anterivo (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021002 |[[Andrian, South Tyrol|Andrian]] |Andriano | |4.9 |1.025 |[[Wêne:Map of comune of Andriano (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021060 |[[Auer, South Tyrol|Auer]] |Ora | |11.8 |3.529 |[[Wêne:Map of comune of Ora (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021006 |Abtei |Badia |[[Badia, South Tyrol|Badia]] |82 |3.358 |[[Wêne:Map of comune of Badia (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021007 |[[Barbian]] |Barbiano |Perbian |24.4 |1.580 |[[Wêne:Map of comune of Barbiano (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021008 |'''Bozen''' |'''[[Bolzano]]''' |'''Balsan, Bulsan''' |'''52.34''' |'''103,135''' |[[Wêne:Map of comune of Bolzano (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021010 |[[Brenner, South Tyrol|Brenner]] |Brennero |Prëner |114.1 |2.118 |[[Wêne:Map of comune of Brennero (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021011 |[[Brixen]] |Bressanone |Persenon, Porsenù |84.86 |20.512 |[[Wêne:Map of comune of Bressanone (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021012 |Branzoll |[[Bronzolo]] | |7.4 |2.640 |[[Wêne:Map of comune of Bronzolo (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021013 |[[Bruneck]] |Brunico |Bornech, Burnech |45 |15.370 |[[Wêne:Map of comune of Brunico (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021066 |[[Burgstall, South Tyrol|Burgstall]] |Postal | |6.7 |1.715 |[[Wêne:Map of comune of Postal (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021026 |Corvara |Corvara in Badia |[[Corvara, South Tyrol|Corvara]] |42.2 |1.307 |[[Wêne:Map of comune of Corvara in Badia (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021059 |[[Deutschnofen]] |Nova Ponente | |112 |3.876 |[[Wêne:Map of comune of Nova Ponente (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021004 |[[Eppan an der Weinstraße]] |Appiano sulla Strada del Vino | |59.7 |14.013 |[[Wêne:Map of comune of Appiano sulla Strada del Vino (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021116 |[[Feldthurns]] |Velturno | |24.8 |2.721 |[[Wêne:Map of comune of Velturno (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021032 |[[Franzensfeste]] |Fortezza | |61 |971 |[[Wêne:Map of comune of Fortezza (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021016 |[[Freienfeld]] |Campo di Trens | |95.3 |2.677 |[[Wêne:Map of comune of Campo di Trens (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021034 |[[Gais, South Tyrol|Gais]] | | |60.3 |3.146 |[[Wêne:Map of comune of Gais (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021035 |[[Gargazon]] |Gargazzone | |4.9 |1.589 |[[Wêne:Map of comune of Gargazzone (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021036 |[[Glurns]] |Glorenza | |12.98 |871 |[[Wêne:Map of comune of Glorenza (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021027 |[[Graun im Vinschgau]] |Curon Venosta | |210.4 |2.449 |[[Wêne:Map of comune of Curon Venosta (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021109 |[[Gsies]] |Valle di Casies | |108.7 |2.218 |[[Wêne:Map of comune of Valle di Casies (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021005 |[[Hafling]] |Avelengo | |26 |732 |[[Wêne:Map of comune of Avelengo (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021077 |[[Innichen]] |San Candido |Sanciana |80.1 |3.198 |[[Wêne:Map of comune of San Candido (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021079 |[[Jenesien]] |San Genesio Atesino | |66.85 |2.935 |[[Wêne:Map of comune of San Genesio Atesino (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021015 |[[Kaltern an der Weinstraße]] |Caldaro sulla Strada del Vino | |47.96 |7.572 |[[Wêne:Map of comune of Caldaro sulla Strada del Vino (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021023 |[[Karneid]] |Cornedo all'Isarco | |40.4 |3.330 |[[Wêne:Map of comune of Cornedo all'Isarco (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021018 |[[Kastelbell-Tschars]] |Castelbello-Ciardes | |53.86 |2.383 |[[Wêne:Map of comune of Castelbello-Ciardes (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021019 |[[Kastelruth]] |Castelrotto |Ciastel |117.8 |6.456 |[[Wêne:Map of comune of Castelrotto (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021021 |[[Kiens]] |Chienes | |33.84 |2.722 |[[Wêne:Map of comune of Chienes (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021022 |[[Klausen, South Tyrol|Klausen]] |Chiusa |Tluses, Tlüses |51.4 |5.134 |[[Wêne:Map of comune of Chiusa (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021014 |[[Kuens]] |Caines | |1.7 |396 |[[Wêne:Map of comune of Caines (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021024 |[[Kurtatsch an der Weinstraße]] |Cortaccia sulla Strada del Vino | |29.4 |2.245 |[[Wêne:Map of comune of Cortaccia sulla Strada del Vino (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021025 |[[Kurtinig an der Weinstraße]] |Cortina sulla Strada del Vino | |2 |637 |[[Wêne:Map of comune of Cortina sulla Strada del Vino (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021117 |Wengen |La Valle |[[La Val]] |39 |1.281 |[[Wêne:Map of comune of La Valle (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021042 |[[Laas, South Tyrol|Laas]] |Lasa | |110.1 |3.896 |[[Wêne:Map of comune of Lasa (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021040 |Leifers |[[Laives]] | |24.3 |16.964 |[[Wêne:Map of comune of Laives (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021039 |[[Lajen]] |Laion |Laion, Laiun |37.3 |2.586 |[[Wêne:Map of comune of Laion (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021041 |[[Lana, South Tyrol|Lana]] | | |36.08 |11.120 |[[Wêne:Map of comune of Lana (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021037 |[[Latsch]] |Laces | |78.8 |5.145 |[[Wêne:Map of comune of Laces (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021043 |[[Laurein]] |Lauregno | |14 |359 |[[Wêne:Map of comune of Lauregno (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021044 |[[Lüsen]] |Luson |Lujon, Lijun |74.2 |1.539 |[[Wêne:Map of comune of Luson (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021046 |[[Mals]] |Malles Venosta | |247.1 |5.050 |[[Wêne:Map of comune of Malles Venosta (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021047 |Enneberg |Marebbe |[[Mareo]] |161.3 |2.899 |[[Wêne:Map of comune of Marebbe (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021045 |[[Margreid an der Weinstraße]] |Magrè sulla Strada del Vino | |13.86 |1.295 |[[Wêne:Map of comune of Magrè sulla Strada del Vino (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021048 |[[Marling, South Tyrol|Marling]] |Marlengo | |12.8 |2.488 |[[Wêne:Map of comune of Marlengo (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021049 |[[Martell, South Tyrol|Martell]] |Martello | |143.8 |871 |[[Wêne:Map of comune of Martello (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021051 |[[Meran]] |Merano |Maran |26.3 |37.673 |[[Wêne:Map of comune of Merano (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021050 |[[Mölten]] |Meltina | |36.9 |1.610 |[[Wêne:Map of comune of Meltina (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021053 |[[Montan]] |Montagna | |18.9 |1.601 |[[Wêne:Map of comune of Montagna (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021054 |[[Moos in Passeier]] |Moso in Passiria | |194.58 |2.195 |[[Wêne:Map of comune of Moso in Passiria (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021074 |[[Mühlbach, South Tyrol|Mühlbach]] |Rio di Pusteria | |84.1 |2.863 |[[Wêne:Map of comune of Rio di Pusteria (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021088 |[[Mühlwald]] |Selva dei Molini | |104.5 |1.482 |[[Wêne:Map of comune of Selva dei Molini (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021055 |[[Nals]] |Nalles | |12.35 |1.761 |[[Wêne:Map of comune of Nalles (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021056 |[[Naturns]] |Naturno | |67 |5.440 |[[Wêne:Map of comune of Naturno (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021057 |[[Natz-Schabs]] |Naz-Sciaves | |15.8 |2.886 |[[Wêne:Map of comune of Naz-Sciaves (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021029 |[[Neumarkt, South Tyrol|Neumarkt]] |Egna | |23.7 |4.926 |[[Wêne:Map of comune of Egna (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021113 |[[Niederdorf, South Tyrol|Niederdorf]] |Villabassa | |17.9 |1.454 |[[Wêne:Map of comune of Villabassa (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021106 |[[Olang]] |Valdaora |Valdaura, Valdaora |49 |3.042 |[[Wêne:Map of comune of Valdaora (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021062 |[[Partschins]] |Parcines | |55.4 |3.477 |[[Wêne:Map of comune of Parcines (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021063 |[[Percha]] |Perca | |30.3 |1.424 |[[Wêne:Map of comune of Perca (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021030 |[[Pfalzen]] |Falzes |Falzes |33.24 |2.560 |[[Wêne:Map of comune of Falzes (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021107 |[[Pfitsch]] |Val di Vizze | |142 |2.721 |[[Wêne:Map of comune of Val di Vizze (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021064 |[[Plaus]] | | |4.87 |683 |[[Wêne:Map of comune of Plaus (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021067 |[[Prad am Stilfser Joch]] |Prato allo Stelvio | |51.4 |3.370 |[[Wêne:Map of comune of Prato allo Stelvio (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021009 |[[Prags]] |Braies |Braies |89.3 |660 |[[Wêne:Map of comune of Braies (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021068 |[[Prettau]] |Predoi | |86.5 |596 |[[Wêne:Map of comune of Predoi (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021069 |[[Proveis]] |Proves | |18 |273 |[[Wêne:Map of comune of Proves (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021071 |[[Rasen-Antholz]] |Rasun Anterselva | |120.9 |2.882 |[[Wêne:Map of comune of Rasun Anterselva (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021070 |[[Ratschings]] |Racines | |203.5 |4.331 |[[Wêne:Map of comune of Racines (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021073 |[[Riffian, South Tyrol|Riffian]] |Rifiano | |35.75 |1.291 |[[Wêne:Map of comune of Rifiano (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021072 |[[Ritten]] |Renon |Renon |111 |7.507 |[[Wêne:Map of comune of Renon (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021075 |[[Rodeneck]] |Rodengo |Redant |29.5 |1.181 |[[Wêne:Map of comune of Rodengo (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021076 |Salurn an der Weinstraße |[[Salorno sulla Strada del Vino]] | |33.2 |3.523 |[[Wêne:Map of comune of Salorno sulla Strada del Vino (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021082 |St. Martin in Thurn |San Martino in Badia |[[San Martin de Tor]] |76.3 |1.725 |[[Wêne:Map of comune of San Martino in Badia (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021017 |[[Sand in Taufers]] |Campo Tures | |164.5 |5.230 |[[Wêne:Map of comune of Campo Tures (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021085 |St. Christina in Gröden |Santa Cristina Valgardena |[[Santa Cristina Gherdëina]] |31.8 |5.230 |[[Wêne:Map of comune of Santa Cristina Valgardena (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021086 |[[Sarntal]] |Sarentino | |302.5 |6.863 |[[Wêne:Map of comune of Sarentino (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021087 |[[Schenna]] |Scena | |48.3 |2.836 |[[Wêne:Map of comune of Scena (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021093 |[[Schlanders]] |Silandro | |115.2 |6.014 |[[Wêne:Map of comune of Silandro (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021094 |[[Schluderns]] |Sluderno | |20.8 |1.853 |[[Wêne:Map of comune of Sluderno (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021091 |[[Schnals]] |Senales | |210.44 |1.367 |[[Wêne:Map of comune of Senales (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021089 |Wolkenstein in Gröden |Selva di Val Gardena |[[Sëlva]] |53.3 |2.624 |[[Wêne:Map of comune of Selva di Val Gardena (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021092 |[[Sexten]] |Sesto |Sest, Le Sest |80.9 |1.940 |[[Wêne:Map of comune of Sesto (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021080 |[[St. Leonhard in Passeier]] |San Leonardo in Passiria | |88.3 |3.509 |[[Wêne:Map of comune of San Leonardo in Passiria (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021081 |[[St. Lorenzen]] |San Lorenzo di Sebato |San Laurënz |51.5 |3.717 |[[Wêne:Map of comune of San Lorenzo di Sebato (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021083 |[[St. Martin in Passeier]] |San Martino in Passiria | |30.5 |3.111 |[[Wêne:Map of comune of San Martino in Passiria (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021084 |[[St. Pankraz]] |San Pancrazio | |63 |1.589 |[[Wêne:Map of comune of San Pancrazio (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021115 |[[Sterzing]] |Vipiteno | |33.18 |6.306 |[[Wêne:Map of comune of Vipiteno (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021095 |[[Stilfs]] |Stelvio | |140 |1.228 |[[Wêne:Map of comune of Stelvio (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021103 |[[Taufers im Münstertal]] |Tubre | |45.9 |982 |[[Wêne:Map of comune of Tubre (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021096 |[[Terenten]] |Terento | |42.52 |1.711 |[[Wêne:Map of comune of Terento (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021097 |[[Terlan]] |Terlano | |18.7 |4.132 |[[Wêne:Map of comune of Terlano (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021100 |[[Tiers, South Tyrol|Tiers]] |Tires |Tires |42.1 |964 |[[Wêne:Map of comune of Tires (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021101 |[[Tirol, South Tyrol|Tirol]] |Tirolo | |25.6 |2.428 |[[Wêne:Map of comune of Tirolo (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021099 |[[Tisens]] |Tesimo | |39.18 |1.850 |[[Wêne:Map of comune of Tesimo (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021028 |[[Toblach]] |Dobbiaco | |126.3 |3.249 |[[Wêne:Map of comune of Dobbiaco (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021098 |[[Tramin an der Weinstraße]] |Termeno sulla Strada del Vino | |19.4 |3.282 |[[Wêne:Map of comune of Termeno sulla Strada del Vino (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021102 |[[Truden im Naturpark]] |Trodena | |20.7 |1.001 |[[Wêne:Map of comune of Trodena nel parco naturale (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021020 |[[Tscherms]] |Cermes | |6.6 |1.393 |[[Wêne:Map of comune of Cermes (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021104 |[[Ulten]] |Ultimo | |208.5 |2.928 |[[Wêne:Map of comune of Ultimo (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021118 |[[Unsere Liebe Frau im Walde-St. Felix]] |Senale-San Felice | |27.6 |780 |[[Wêne:Map of comune of Senale-San Felice (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021061 |St. Ulrich in Gröden |Ortisei |[[Urtijëi]] |24.3 |4.606 |[[Wêne:Map of comune of Ortisei (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021105 |Pfatten |[[Vadena]] | |13.74 |1.003 |[[Wêne:Map of comune of Vadena (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021111 |[[Vahrn]] |Varna | |70.1 |4.215 |[[Wêne:Map of comune of Varna (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021114 |[[Villanders]] |Villandro |Olaneres |43.9 |1.908 |[[Wêne:Map of comune of Villandro (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021033 |[[Villnöß]] |Funes |Funès |81.1 |2.532 |[[Wêne:Map of comune of Funes (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021110 |[[Vintl]] |Vandoies |Vandoies |110.5 |3.242 |[[Wêne:Map of comune of Vandoies (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021031 |[[Völs am Schlern]] |Fiè allo Sciliar |Fíe, Fië |44.4 |3.427 |[[Wêne:Map of comune of Fiè allo Sciliar (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021112 |[[Vöran]] |Verano | |22.1 |917 |[[Wêne:Map of comune of Verano (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021065 |[[Waidbruck]] |Ponte Gardena |Pruca |2.3 |183 |[[Wêne:Map of comune of Ponte Gardena (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021052 |[[Welsberg-Taisten]] |Monguelfo-Tesido | |46.6 |2.797 |[[Wêne:Map of comune of Monguelfo-Tesido (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |- |021058 |[[Welschnofen]] |Nova Levante |Nueva Ladina, Nöia Ladina |50.8 |1.922 |[[Wêne:Map of comune of Nova Levante (autonomous province of Bolzano, region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|frameless|50x50px]] |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Lîsteyên şaredariyên Îtalyayê]] [[Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Tîrola Başûr]] fungz7abql9cxrmajglyfutpjp75da1 0 312335 2094053 1965899 2026-09-13T11:00:22Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Dengbêjên jin]]; Jêbirina {{Bêkategorî}} 2094053 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2025}} '''Ema Sazbend''' an '''Ema Xecê''', bi navê xwe yê fermî '''Emîne Afşîn''', (jdb. [[1936]] li gundê [[Hecîxelîl]] a [[Bêsnî|navçeya Bêsnî]] ya [[Adiyeman (parêzgeh)|parêzgeha Adiyemanê]], [[Bakurê Kurdistanê]], m. 21ê [[Çiriya paşîn|mijdarê]] [[2021]]ê li [[Dîlok]]ê) [[jin]]eke [[Dengbêjî|dengbêj]] a sedsala 21ê bû. Ew ji [[Reşo|eşîra Reşo]] bû.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.rudaw.net/kurmanci/culture-art/21112021|malper=www.rudaw.net|roja-gihiştinê=2025-11-30|sernav=Ema Sazbend koça dawî kir}}</ref> Wek dengbêj, wê ji trajediya xwe ya kesane hêz girt, û bi deng û hestên xwe beşdarî parastin û ragihandina çanda gelêrî ya kurdî bû. Bi stran, lorîn û wêjeya wê ya gelêrî dihate hezkirin. Di salên xwe yên dawî de, Ema Sazbend li herêma Dîlok dijiya, piştî ku malbata wê çûbû wir. Ew di sala 2021ê de di temenê 85 salî de çû ser dilovaniya xwe. == Kurtejiyan == Ema Sazbend di yek saliya xwe de sêwî dimîne. Diya wê, Ema Sazbend û birayê wê bi tena serê xwe mezin dike. Di temenê xwe yê biçûk de tê zewicandin û piştre mêrê wê canê xwe ji dest dide. Piştî koça dawî ya mêrê wê, tiyê wê dixwaze bi wê re bizewice, lê ew qebûl nake. Li ser zextê tiyê xwe bo zewacê, ji ber soz daye mêrê xwe bi kesî re nezewice, tiyê xwe dikuje û heşt sal di girtîgehê de dimîne. Di girtîgehê de dibe dengbêj û helbestvaneke mezin û ji wê demê û pêde helbestên dilşewat dixwîne. Sala 1983yan ji Semsûrê koça Dîlokê dike û bi saya [[Medyaya civakî|medyayên civakî]] dibe fenomen. Vîdeoyen wê yên ku tê de stran, lorîn û wêjeya xwe ya gelêrê dixwîne dixwîne gelek tên parve kirin. Ema Sazbend ewqas bie bi nav û deng, ku kanalên kurdî jî serî lê dixin û guhdarî we dikin. Heyranên wê ji her çar aliyê welêt û diyasporê xwe digihêjin wê, da ku guhdarî wê bikin. == Mirin == Ema Sazbend di sala 2021ê de di temenê 85 salî de koça dawî kir.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Kürt dengbeji Ema Sazbend hayatını kaybetti|url=https://www.vanekspres.com.tr/kurt-dengbeji-ema-sazbend-hayatini-kaybetti|malper=Van Ekspres {{!}} Van Haber {{!}} Van Haberleri {{!}} Son Dakika Güncel Haberler|tarîx=2021-11-22|roja-gihiştinê=2025-11-30|ziman=tr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dengbêjên jin]] i7pooelloaku00mhiep5ucu5cqr5by2 2094054 2094053 2026-09-13T11:00:34Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1936]] 2094054 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2025}} '''Ema Sazbend''' an '''Ema Xecê''', bi navê xwe yê fermî '''Emîne Afşîn''', (jdb. [[1936]] li gundê [[Hecîxelîl]] a [[Bêsnî|navçeya Bêsnî]] ya [[Adiyeman (parêzgeh)|parêzgeha Adiyemanê]], [[Bakurê Kurdistanê]], m. 21ê [[Çiriya paşîn|mijdarê]] [[2021]]ê li [[Dîlok]]ê) [[jin]]eke [[Dengbêjî|dengbêj]] a sedsala 21ê bû. Ew ji [[Reşo|eşîra Reşo]] bû.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.rudaw.net/kurmanci/culture-art/21112021|malper=www.rudaw.net|roja-gihiştinê=2025-11-30|sernav=Ema Sazbend koça dawî kir}}</ref> Wek dengbêj, wê ji trajediya xwe ya kesane hêz girt, û bi deng û hestên xwe beşdarî parastin û ragihandina çanda gelêrî ya kurdî bû. Bi stran, lorîn û wêjeya wê ya gelêrî dihate hezkirin. Di salên xwe yên dawî de, Ema Sazbend li herêma Dîlok dijiya, piştî ku malbata wê çûbû wir. Ew di sala 2021ê de di temenê 85 salî de çû ser dilovaniya xwe. == Kurtejiyan == Ema Sazbend di yek saliya xwe de sêwî dimîne. Diya wê, Ema Sazbend û birayê wê bi tena serê xwe mezin dike. Di temenê xwe yê biçûk de tê zewicandin û piştre mêrê wê canê xwe ji dest dide. Piştî koça dawî ya mêrê wê, tiyê wê dixwaze bi wê re bizewice, lê ew qebûl nake. Li ser zextê tiyê xwe bo zewacê, ji ber soz daye mêrê xwe bi kesî re nezewice, tiyê xwe dikuje û heşt sal di girtîgehê de dimîne. Di girtîgehê de dibe dengbêj û helbestvaneke mezin û ji wê demê û pêde helbestên dilşewat dixwîne. Sala 1983yan ji Semsûrê koça Dîlokê dike û bi saya [[Medyaya civakî|medyayên civakî]] dibe fenomen. Vîdeoyen wê yên ku tê de stran, lorîn û wêjeya xwe ya gelêrê dixwîne dixwîne gelek tên parve kirin. Ema Sazbend ewqas bie bi nav û deng, ku kanalên kurdî jî serî lê dixin û guhdarî we dikin. Heyranên wê ji her çar aliyê welêt û diyasporê xwe digihêjin wê, da ku guhdarî wê bikin. == Mirin == Ema Sazbend di sala 2021ê de di temenê 85 salî de koça dawî kir.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Kürt dengbeji Ema Sazbend hayatını kaybetti|url=https://www.vanekspres.com.tr/kurt-dengbeji-ema-sazbend-hayatini-kaybetti|malper=Van Ekspres {{!}} Van Haber {{!}} Van Haberleri {{!}} Son Dakika Güncel Haberler|tarîx=2021-11-22|roja-gihiştinê=2025-11-30|ziman=tr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dengbêjên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1936]] evg1w2311vnhq9qhgutc3heg32ormqo 2094055 2094054 2026-09-13T11:00:45Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 2021]] 2094055 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2025}} '''Ema Sazbend''' an '''Ema Xecê''', bi navê xwe yê fermî '''Emîne Afşîn''', (jdb. [[1936]] li gundê [[Hecîxelîl]] a [[Bêsnî|navçeya Bêsnî]] ya [[Adiyeman (parêzgeh)|parêzgeha Adiyemanê]], [[Bakurê Kurdistanê]], m. 21ê [[Çiriya paşîn|mijdarê]] [[2021]]ê li [[Dîlok]]ê) [[jin]]eke [[Dengbêjî|dengbêj]] a sedsala 21ê bû. Ew ji [[Reşo|eşîra Reşo]] bû.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.rudaw.net/kurmanci/culture-art/21112021|malper=www.rudaw.net|roja-gihiştinê=2025-11-30|sernav=Ema Sazbend koça dawî kir}}</ref> Wek dengbêj, wê ji trajediya xwe ya kesane hêz girt, û bi deng û hestên xwe beşdarî parastin û ragihandina çanda gelêrî ya kurdî bû. Bi stran, lorîn û wêjeya wê ya gelêrî dihate hezkirin. Di salên xwe yên dawî de, Ema Sazbend li herêma Dîlok dijiya, piştî ku malbata wê çûbû wir. Ew di sala 2021ê de di temenê 85 salî de çû ser dilovaniya xwe. == Kurtejiyan == Ema Sazbend di yek saliya xwe de sêwî dimîne. Diya wê, Ema Sazbend û birayê wê bi tena serê xwe mezin dike. Di temenê xwe yê biçûk de tê zewicandin û piştre mêrê wê canê xwe ji dest dide. Piştî koça dawî ya mêrê wê, tiyê wê dixwaze bi wê re bizewice, lê ew qebûl nake. Li ser zextê tiyê xwe bo zewacê, ji ber soz daye mêrê xwe bi kesî re nezewice, tiyê xwe dikuje û heşt sal di girtîgehê de dimîne. Di girtîgehê de dibe dengbêj û helbestvaneke mezin û ji wê demê û pêde helbestên dilşewat dixwîne. Sala 1983yan ji Semsûrê koça Dîlokê dike û bi saya [[Medyaya civakî|medyayên civakî]] dibe fenomen. Vîdeoyen wê yên ku tê de stran, lorîn û wêjeya xwe ya gelêrê dixwîne dixwîne gelek tên parve kirin. Ema Sazbend ewqas bie bi nav û deng, ku kanalên kurdî jî serî lê dixin û guhdarî we dikin. Heyranên wê ji her çar aliyê welêt û diyasporê xwe digihêjin wê, da ku guhdarî wê bikin. == Mirin == Ema Sazbend di sala 2021ê de di temenê 85 salî de koça dawî kir.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Kürt dengbeji Ema Sazbend hayatını kaybetti|url=https://www.vanekspres.com.tr/kurt-dengbeji-ema-sazbend-hayatini-kaybetti|malper=Van Ekspres {{!}} Van Haber {{!}} Van Haberleri {{!}} Son Dakika Güncel Haberler|tarîx=2021-11-22|roja-gihiştinê=2025-11-30|ziman=tr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dengbêjên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1936]] [[Kategorî:Mirin 2021]] 1vdny19yhf9kux0ilt82catbd1ef4l4 3 329125 2093978 2085776 2026-09-12T15:24:53Z Kurê Acemî 105128 /* Diqat be */ Bersiv 2093978 wikitext text/x-wiki == Silav == Ev rûpela gotûbêja min e. Hûn dikarin li vir ji min re peyam bihêlin. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy#top|gotûbêj]]) 10:37, 2 tebax 2026 (UTC) == Diqat be == Merheba @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], ez dibînim ku tu şablona jêbirinê ji gotaran jê dikî. Ew jî ne cara ewil e. Bi kerema xwe qanûnên wîkîpediyayê hirmet bike. Diqat bike, dibe ku tu teyî astengkirin, wextê ku tu guhartinên bi temamî nîqaşkirî, betal dikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 15:59, 16 tebax 2026 (UTC) :Silav, agahdariya te ji bo min girîng e. Armanca min ne ew e ku ez qaîdeyên Wîkîpediyayê binpê bikim an jî guhartinên nîqaşkirî betal bikim. Heke min şaşîyek kiribe, ez ê wê sererast bikim û berî guhartinên din rêgezên Wîkîpediyayê baştir kontrol bikim. Spas ji bo hişyarkirinê. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy#top|gotûbêj]]) 12:25, 17 tebax 2026 (UTC) ::Merheba @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], me di derbare gotarên ku tu çêdikî ne nîqaş kiribû? Min carek te hişyarkir, ku hereketên wiha dewam dikin, dibe ku tu teyî astengkirin. Xeberê te hebe ji niha ve. Riya te ava ye bo eserên ensîklopedîk, yê reklam an armancên din na. Sipas dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 15:24, 12 îlon 2026 (UTC) pw30uofgj9dj9haa8rhb79iwu6ib5ns 2093979 2093978 2026-09-12T15:25:19Z Kurê Acemî 105128 2093979 wikitext text/x-wiki == Silav == Ev rûpela gotûbêja min e. Hûn dikarin li vir ji min re peyam bihêlin. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy#top|gotûbêj]]) 10:37, 2 tebax 2026 (UTC) == Diqat be == Merheba @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], ez dibînim ku tu şablona jêbirinê ji gotaran jê dikî. Ew jî ne cara ewil e. Bi kerema xwe qanûnên wîkîpediyayê hirmet bike. Diqat bike, dibe ku tu teyî astengkirin, wextê ku tu guhartinên bi temamî nîqaşkirî, betal dikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 15:59, 16 tebax 2026 (UTC) :Silav, agahdariya te ji bo min girîng e. Armanca min ne ew e ku ez qaîdeyên Wîkîpediyayê binpê bikim an jî guhartinên nîqaşkirî betal bikim. Heke min şaşîyek kiribe, ez ê wê sererast bikim û berî guhartinên din rêgezên Wîkîpediyayê baştir kontrol bikim. Spas ji bo hişyarkirinê. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy#top|gotûbêj]]) 12:25, 17 tebax 2026 (UTC) ::Merheba @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], me di derbare gotarên ku tu çêdikî ne nîqaş kiribû? Min carek te hişyarkir, ku hereketên wiha dewam dikin, dibe ku tu teyî astengkirin. Xeberê te hebe ji niha ve. Riya te ava ye bo eserên ensîklopedîk, yê reklam an armancên din, na. Sipas dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 15:24, 12 îlon 2026 (UTC) id7qc94zqui4yxx3dxwmuj83x1ot0dt 2093980 2093979 2026-09-12T15:25:28Z Ghybu 9854 /* Diqat be */ Bersiv 2093980 wikitext text/x-wiki == Silav == Ev rûpela gotûbêja min e. Hûn dikarin li vir ji min re peyam bihêlin. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy#top|gotûbêj]]) 10:37, 2 tebax 2026 (UTC) == Diqat be == Merheba @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], ez dibînim ku tu şablona jêbirinê ji gotaran jê dikî. Ew jî ne cara ewil e. Bi kerema xwe qanûnên wîkîpediyayê hirmet bike. Diqat bike, dibe ku tu teyî astengkirin, wextê ku tu guhartinên bi temamî nîqaşkirî, betal dikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 15:59, 16 tebax 2026 (UTC) :Silav, agahdariya te ji bo min girîng e. Armanca min ne ew e ku ez qaîdeyên Wîkîpediyayê binpê bikim an jî guhartinên nîqaşkirî betal bikim. Heke min şaşîyek kiribe, ez ê wê sererast bikim û berî guhartinên din rêgezên Wîkîpediyayê baştir kontrol bikim. Spas ji bo hişyarkirinê. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy#top|gotûbêj]]) 12:25, 17 tebax 2026 (UTC) ::Merheba @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], me di derbare gotarên ku tu çêdikî ne nîqaş kiribû? Min carek te hişyarkir, ku hereketên wiha dewam dikin, dibe ku tu teyî astengkirin. Xeberê te hebe ji niha ve. Riya te ava ye bo eserên ensîklopedîk, yê reklam an armancên din, na. Sipas dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 15:24, 12 îlon 2026 (UTC) ::Me gotara [[Fırat Gümüştekin]] paş gotûbêjê jê biribû û te dîsa çêkîrin, Mixabin tu guh nadî hişyariyên me... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:25, 12 îlon 2026 (UTC) ey32j4c1t3ns7v3wq3y8vbecx4hg9wf 2093983 2093980 2026-09-12T15:30:33Z Ghybu 9854 /* Diqat be */ 2093983 wikitext text/x-wiki == Silav == Ev rûpela gotûbêja min e. Hûn dikarin li vir ji min re peyam bihêlin. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy#top|gotûbêj]]) 10:37, 2 tebax 2026 (UTC) == Diqat be == Merheba @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], ez dibînim ku tu şablona jêbirinê ji gotaran jê dikî. Ew jî ne cara ewil e. Bi kerema xwe qanûnên wîkîpediyayê hirmet bike. Diqat bike, dibe ku tu teyî astengkirin, wextê ku tu guhartinên bi temamî nîqaşkirî, betal dikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 15:59, 16 tebax 2026 (UTC) :Silav, agahdariya te ji bo min girîng e. Armanca min ne ew e ku ez qaîdeyên Wîkîpediyayê binpê bikim an jî guhartinên nîqaşkirî betal bikim. Heke min şaşîyek kiribe, ez ê wê sererast bikim û berî guhartinên din rêgezên Wîkîpediyayê baştir kontrol bikim. Spas ji bo hişyarkirinê. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy#top|gotûbêj]]) 12:25, 17 tebax 2026 (UTC) ::Merheba @[[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]], me di derbare gotarên ku tu çêdikî ne nîqaş kiribû? Min carek te hişyarkir, ku hereketên wiha dewam dikin, dibe ku tu teyî astengkirin. Xeberê te hebe ji niha ve. Riya te ava ye bo eserên ensîklopedîk, yê reklam an armancên din, na. Sipas dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 15:24, 12 îlon 2026 (UTC) ::Me gotara [[Fırat Gümüştekin]] paş gotûbêjê jê biribû û te dîsa çêkîr! Mixabin tu guh nadî hişyariyên me... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:25, 12 îlon 2026 (UTC) 3nii1locu7k0pj3yfjmxpcoyy83fjc2 0 329716 2094012 2093200 2026-09-12T20:05:16Z Penaber49 39672 2094012 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî}} {{çav lê gerandin}} '''Eşîra Lemdînî''' eke ji eşîrên konfederasyona eşîra [[Oramarî]]; eşîra Lemdînî ji 6 qûbîlan pek tê. Li navenda sed sala 19'an, sala 1872'an Sitar Axayê Oramarî yê naskirî bi Sîto Axayê Oramarî dibe Axayê eşîra Lemdînî. Li dema buye Axa, herdû eşirên Lemdînî û Mefî bi bin êk nav kom kirin, anku eşira Oramarî. Herwisa bu mudirê nahiya Çelê li parêzgeha Colemêrgê (Hekarî) yê û axayê Doski Juri ya ji bu. Desehilata wi piştî sala 1915'ê roj bu roj berifreh bu, weki mirekî lê hat. Vi desehilat hebu bê ku pêseyara keseki bilet, wi di dşiya axayeki raket û eki di danit. Bo nimune, desehilat ji destê Tahir Axa Doski ina der û da Ferhan Axa yê kurê Bazid Axa. Xelki bi navê Sultan-Situ Axa Oramarî gazi dikre. Situ Axa beşariya gelek şera buye li dji dujminêt Kurd. Bo nimune, li sala 1915'ê şeri dji herdû eshirên Ashuri: eshira Jilu û eshira Baz diket û di vi şeri da serxevtineka mezin bi dest xuve tînit; û herdû deverên Jilu û Baz ku ji 31 gunda pêkhat bu, dixe bin desehilata xwe. Li heman salê, disa dji Ashuri u Kaldaniya li deverên Tiyari, Tuxuma u Berwar şeri diket u disa serxevtineka mezin bi dest xuve tînit. Di vi şeri da 50 hezar Ashuri u Chaldani di kujit; hendek di bêjin li sala 1915'ê 150 hezar bu 250 hezar Ashuri bi destê Situ Axayi di ên kuştin. Li sala 1917'ê, Ashuri bi harikariya Rusiya 818 eskerên Rusi-Kazax kom kirin u beref Oramare hatin. Situ Axa yê şareza u paqil bu; dema eskere Rusi hati, wi bi pêşwaziyeka germ li wan kir u daxaz ji 18 fermandên Kazax yên Rusi kir ku li koçka xwe bi minin u sibehi zivirin. Her 18 fermandên Rusi razi bun. Li dema şeve di xewe ra, her 18 fermandanda di kujit u beri spidê êrîş dikete ser, 800 eskerên Rusi u hemûya di kujit. Li sala 1920-1921'ê pilan dêyna ki, 8000 eskerên Rus-Kazax beref bajirê Rewandzê bi çin u wêran ken. Situ Axa bi vi pilane di hesiyêt u bi 350 eskerên xwe di çin li ser dola Rewandzê xujieh dibin. Situ Axayi di zani eskerên Rusi dê dinafila dole ra çin, ji ber çeken giran weki top u çend çekên din. Li dema eskere Rusi di gehine niveka dola Rewandzê, Situ Agha digel 350 eskerên xwe li serê dola Rewandzê êrîş dikete ser eskere Rusi u her 8000 eskéri Rusi di kujit. Hendek di bêjin li dema şeri da gulên tifenga weki barana bi ser eskere Rusi da di hatne xarî. == Daneşkirina eşîra lemdînî== [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pek hatîye ewji ev in : 1 • [[Mala Mîre]] 2 • [[Mala Mijdînî]] 3 • [[Mala Mengelanî]] 4 • [[Mala Baranî]] 5 • [[Mala Melayî]] 6 • [[Mala Mam Axayî]] 7 • [[Mala Erebî]] 8 • [[Mala Melakî]] 9 • [[Mala Mîrzayî]] 10 • [[Mala Mesîhayî]] 2mwegtwtxzwsqqrbqxz2c0k98ju2fi0 15 329799 2093975 2093912 2026-09-12T14:45:35Z Ghybu 9854 /* Jorkategorî */ Bersiv 2093975 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva "Ajal" çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin. :::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva "Ajal" hatine çêkirin wekî "Heywan" tên guherandin; "tarîx" jî wekî "dîrok"; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::: {{silav|Avestaboy}} Min vana Wihihez re jî got feqet ew paşê gotûbêja me çêkirina kategoriyan bi navekî din berda (an jî min nedît) feqet tu dewam dikî! Min heta niha nedîtibû (an fêm nekiribû) ku peyva "heywan" ji pêş peyva "ajal" hatibû çêkirin. Bi rastî, ez ê hertim nivîsên we kontrol bikim? :::::::::::::Herwiha, eger di nav katgoriyên din de jî problem hene, wana di de nav gotûbêja wan de binivîsin ez jî sererast dikim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:56, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ::::::::::::::Pirsgirêkên wiha bi gotûbêjan tên çareserkirin, ne bi gefan. Gef tenê di rewşên vandalîzmê de tên bikaranîn. Ji bilî vê, du gotar hebûn ku peyva „ajal“ tê de hebûn : [[Zîndewerên kedî]] û [[Zîndewerên kovî]] . Şer derketibû . Ev gotar paşê hatin sererastkirin. Peyva '''ajal''' di gelek pirtûkên nûjen de jî tê dîtin. [[Ansîklopediya zarokan (pirtûk)|Ansîklopediya Zarokan]] wisa dinivîse: ::::::::::::::'''Ajel''' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:16, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::Babetên ajelan nêzî mîlyonekê ne. Gelek ajelên ku di dewra berê de hebûn nuha nemane: Bo nimûne, gumgumokên pir mezin ên ku sed mîlyon sal berê hebûn. Gelek ajelên din jî hene ku nuha li ber talûkeya tunebûnê ne. Ji ber ku xelk diçin nêçîra wan, an jî jîngeha wan xera dikin. :::::::::::::::Ajel hem di avê de û hem jî li reşayiyê li her deverê dunyayê hene. :::::::::::::::Şiklên wan li gor çi û awayê jiyana wan diguhere. Masî bi guhik in, ji ber ku di avê de dijîn divê bikaribin bi alîkariya wan guhikan bêhna xwe bidin û bistînin. Pirça ajelên ciyên sar, pir û gur e. Ajel bi giya û pelên daran an jî bi goştê ajelên din dijîn. Jiyana wan gelek zahmet e, divê hertim xwarinê peyde bikin û hay ji xwe hebîn ku nebin xwarina hinekên din. :::::::::::::::Li vir li ser nexşeya dunyayê tu hin cureyên ajelan û ciyê jiyana wan dibînî. Hin ji wan di parkên ajelan de jî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:17, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::@Avestaboy Ez nakevim di nav gotûbêjên vitira. Ez tenê were qanûn me bi bîr tînim. Ji bo guherandina navên gotar û kategoriyan jî di nav gotûbêja wan de piştî gotûbêjê biguherînin. Li ser Wîkîpediyayê biryarê ez nadim, destûreke min ê wisa jî tine ye... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:45, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Bizav%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE_y%C3%AAn_%C3%A7%C3%AEn%C3%AE&diff=prev&oldid=2093877], [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Tevger%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE&oldid=587444] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:15, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ew çiye ? Ez li vir niyeta te fehm nakim . Tu çi dixwazî bêjî ? 🤔 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:22, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Ez fêm nakim çima dema ku navê kategoriyê dij qanûne me tê çêkirin, hûn bixwe ,li vira, navên wê nediguherînin û gotûbejê dirêj dikin? {{r|Avestaboy}} [[:Kategorî:Tevger]] di sala 2006an de hatiye çêkirin, bi rastî dîkat bike... {{r|Wikihez}} Tu dikarî tenê bê nîşan û bê [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_kategoriy%C3%AA:Ajal%C3%AAn_li_c%C3%AEhana_%C3%AEslam%C3%AE_ya_serdema_nav%C3%AEn&oldid=2093725 onomatopê] (min çend caran te hişyar kiribû ji bo vê islûbê) dawazên xwe nenivîsînî? Ji ber ku li vira tenê em nînin bikarênerên din jî hene; nayê fêm kirin çend caran ez jî fêm nakim ji ber ku ez hemû gotûbêjên we naxwînim. ::::::::::::::::::Divê ez niha dîrokên gotaran jî binêrim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:45, 12 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê "Beşek ji folklora kurdî: Çîrok" xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de "Çîrokên Aferîdeyên Neasayî" ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Merheba birêz @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], Tu li derûdora xwe pirsî? Kî aferîde heyata xwe de bihîstiye? ::::::::::::*Kamûran Alî Bedirxan ku bi hezaran kelîme çêkirine jî mexlûq bi kar aniye: ::::::::::::*: 1971-Kamiran Alî Bedirxan-Dersên diyanetê û hedîsên cenabî Pêxember ji tefsîra Quranê-K4TPJENRHL ::::::::::::* 1989-Institut kurde-Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirov-PRAUWSMDF1 ::::::::::::*: Hervvekî hemû afirandî (mexlûq) male Xwede ne, tu mirov nikare bibe male kesekî din. Loma tu meşrûiyeta koletiye nîne. ::::::::::::* bi zazakî jî mexlûq e ::::::::::::*: 2013-Ehmedê Xasî-Mewlidê Kirdî-8AHZEXQL4M ::::::::::::* Di çîrokên folklorîk de derbas dibe: ::::::::::::*: {{jêder-kitêb|ziman=ku|sernav=Folklora Kurdan, n°7-7YQDN9SXAE|sal=2016|r=88|jêgirtin=Dawetê dikin, rabûn keçik û kurik çûne ber şikêrê go cil deranîn. Paşê ew cil hê li tu mexlûqa tu nîn in, hingî xweşikin. Go li xwe kirin, jinbava wê gote: - Lê Fatê!}} ::::::::::::* 2017-Ferhengoke-Ezdiki-Ȓusi-Teimuraz-Avdoev-Enstituya-Kurdi-ya-Qefqasyaye de jî derbas dibe ::::::::::::5000+ pdf li cem min hene, ji wan di 250 pdfan de mexlûq 1066 car derbas dibe. Aferîde tenê 62 pdfan de 148 car derbas dibe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:31, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ::::::::::::Melayê Cizîrî, wekî gelek ::::::::::::Çavkanî: ::::::::::::ÇEMŞÎD Û CAMÊ CEM DI DÎWANA MELAYÊ CIZÎRÎ DE ( PDF) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:11, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Xwendina helbestên Melayê Cizîrî û kûrbûna li ser helbestên wî nîşan dide ku ji xeynî ramana tesewufî, ku çavkaniya bingehîn a wî ye, mîtolojî jî, wekî hikmeta zewqî (Çalî, 2008, 217) dikare wekî jêdereke muhîm a ramana wî, her wekî hin şairên din bê hesibandin. Bikarann û hizûra padîşah û lehengên mîtolojîk ên wekî Keyxusrew, Dara, Peşeng, Rustemê Zal, Gîw û Efrasiyab, afirîdeyên mîtolojîk ên wekî Teyrê Homa, bûyerên mîtolojîk ên wekî Newrozê, coxrafyayên mîtolojîk ên wekî Çiyayê Qafê an hêmanên mîtolojîk an wekî Ayîneya Îskender dikarin wekî delîla vê nêrînê bên nîşandan. ::::::::::::Valî, Ş. (2023). Mîtolojî û Tesewuf: Cemşîd û Camê Cem di Dîwana Melayê Cizîrî de. Şarkiyat, 15(3), 155–169. <nowiki>https://doi.org/10.26791/sarkiat.1388836</nowiki> [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:14, 11 îlon 2026 (UTC) k3fthmrrm5v6wjv872ac86uwvrooapt 2093976 2093975 2026-09-12T14:50:00Z Ghybu 9854 /* Jorkategorî */ 2093976 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva "Ajal" çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin. :::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva "Ajal" hatine çêkirin wekî "Heywan" tên guherandin; "tarîx" jî wekî "dîrok"; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::: {{silav|Avestaboy}} Min vana Wihihez re jî got feqet ew paşê gotûbêja me çêkirina kategoriyan bi navekî din berda (an jî min nedît) feqet tu dewam dikî! Min heta niha nedîtibû (an fêm nekiribû) ku peyva "heywan" ji pêş peyva "ajal" hatibû çêkirin. Bi rastî, ez ê hertim nivîsên we kontrol bikim? :::::::::::::Herwiha, eger di nav katgoriyên din de jî problem hene, wana di de nav gotûbêja wan de binivîsin ez jî sererast dikim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:56, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ::::::::::::::Pirsgirêkên wiha bi gotûbêjan tên çareserkirin, ne bi gefan. Gef tenê di rewşên vandalîzmê de tên bikaranîn. Ji bilî vê, du gotar hebûn ku peyva „ajal“ tê de hebûn : [[Zîndewerên kedî]] û [[Zîndewerên kovî]] . Şer derketibû . Ev gotar paşê hatin sererastkirin. Peyva '''ajal''' di gelek pirtûkên nûjen de jî tê dîtin. [[Ansîklopediya zarokan (pirtûk)|Ansîklopediya Zarokan]] wisa dinivîse: ::::::::::::::'''Ajel''' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:16, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::Babetên ajelan nêzî mîlyonekê ne. Gelek ajelên ku di dewra berê de hebûn nuha nemane: Bo nimûne, gumgumokên pir mezin ên ku sed mîlyon sal berê hebûn. Gelek ajelên din jî hene ku nuha li ber talûkeya tunebûnê ne. Ji ber ku xelk diçin nêçîra wan, an jî jîngeha wan xera dikin. :::::::::::::::Ajel hem di avê de û hem jî li reşayiyê li her deverê dunyayê hene. :::::::::::::::Şiklên wan li gor çi û awayê jiyana wan diguhere. Masî bi guhik in, ji ber ku di avê de dijîn divê bikaribin bi alîkariya wan guhikan bêhna xwe bidin û bistînin. Pirça ajelên ciyên sar, pir û gur e. Ajel bi giya û pelên daran an jî bi goştê ajelên din dijîn. Jiyana wan gelek zahmet e, divê hertim xwarinê peyde bikin û hay ji xwe hebîn ku nebin xwarina hinekên din. :::::::::::::::Li vir li ser nexşeya dunyayê tu hin cureyên ajelan û ciyê jiyana wan dibînî. Hin ji wan di parkên ajelan de jî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:17, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::@Avestaboy Ez nakevim di nav gotûbêjên vitira. Ez tenê were qanûn me bi bîr tînim. Ji bo guherandina navên gotar û kategoriyan jî di nav gotûbêja wan de piştî gotûbêjê biguherînin. Li ser Wîkîpediyayê biryarê ez nadim, destûreke min ê wisa jî tine ye... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:45, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Bizav%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE_y%C3%AAn_%C3%A7%C3%AEn%C3%AE&diff=prev&oldid=2093877], [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Tevger%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE&oldid=587444] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:15, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ew çiye ? Ez li vir niyeta te fehm nakim . Tu çi dixwazî bêjî ? 🤔 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:22, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Ez fêm nakim çima dema ku navê kategoriyê dij qanûna me tê çêkirin, hûn bixwe ,li vira, navê wê nediguherînin û gotûbejê dirêj dikin? {{r|Avestaboy}} [[:Kategorî:Tevger]] di sala 2006an de hatiye çêkirin, bi rastî dîkat bike... {{r|Wikihez}} Tu dikarî tenê bê nîşan û bê [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_kategoriy%C3%AA:Ajal%C3%AAn_li_c%C3%AEhana_%C3%AEslam%C3%AE_ya_serdema_nav%C3%AEn&oldid=2093725 onomatopê] (min çend caran te hişyar kiribû ji bo vê islûbê) dawazên xwe nenivîsînî? Ji ber ku li vira tenê em nînin bikarênerên din jî hene; nayê fêm kirin çend caran ez jî fêm nakim ji ber ku ez hemû gotûbêjên we naxwînim. ::::::::::::::::::Divê ez niha dîrokên gotaran jî binêrim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:45, 12 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê "Beşek ji folklora kurdî: Çîrok" xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de "Çîrokên Aferîdeyên Neasayî" ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Merheba birêz @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], Tu li derûdora xwe pirsî? Kî aferîde heyata xwe de bihîstiye? ::::::::::::*Kamûran Alî Bedirxan ku bi hezaran kelîme çêkirine jî mexlûq bi kar aniye: ::::::::::::*: 1971-Kamiran Alî Bedirxan-Dersên diyanetê û hedîsên cenabî Pêxember ji tefsîra Quranê-K4TPJENRHL ::::::::::::* 1989-Institut kurde-Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirov-PRAUWSMDF1 ::::::::::::*: Hervvekî hemû afirandî (mexlûq) male Xwede ne, tu mirov nikare bibe male kesekî din. Loma tu meşrûiyeta koletiye nîne. ::::::::::::* bi zazakî jî mexlûq e ::::::::::::*: 2013-Ehmedê Xasî-Mewlidê Kirdî-8AHZEXQL4M ::::::::::::* Di çîrokên folklorîk de derbas dibe: ::::::::::::*: {{jêder-kitêb|ziman=ku|sernav=Folklora Kurdan, n°7-7YQDN9SXAE|sal=2016|r=88|jêgirtin=Dawetê dikin, rabûn keçik û kurik çûne ber şikêrê go cil deranîn. Paşê ew cil hê li tu mexlûqa tu nîn in, hingî xweşikin. Go li xwe kirin, jinbava wê gote: - Lê Fatê!}} ::::::::::::* 2017-Ferhengoke-Ezdiki-Ȓusi-Teimuraz-Avdoev-Enstituya-Kurdi-ya-Qefqasyaye de jî derbas dibe ::::::::::::5000+ pdf li cem min hene, ji wan di 250 pdfan de mexlûq 1066 car derbas dibe. Aferîde tenê 62 pdfan de 148 car derbas dibe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:31, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ::::::::::::Melayê Cizîrî, wekî gelek ::::::::::::Çavkanî: ::::::::::::ÇEMŞÎD Û CAMÊ CEM DI DÎWANA MELAYÊ CIZÎRÎ DE ( PDF) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:11, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Xwendina helbestên Melayê Cizîrî û kûrbûna li ser helbestên wî nîşan dide ku ji xeynî ramana tesewufî, ku çavkaniya bingehîn a wî ye, mîtolojî jî, wekî hikmeta zewqî (Çalî, 2008, 217) dikare wekî jêdereke muhîm a ramana wî, her wekî hin şairên din bê hesibandin. Bikarann û hizûra padîşah û lehengên mîtolojîk ên wekî Keyxusrew, Dara, Peşeng, Rustemê Zal, Gîw û Efrasiyab, afirîdeyên mîtolojîk ên wekî Teyrê Homa, bûyerên mîtolojîk ên wekî Newrozê, coxrafyayên mîtolojîk ên wekî Çiyayê Qafê an hêmanên mîtolojîk an wekî Ayîneya Îskender dikarin wekî delîla vê nêrînê bên nîşandan. ::::::::::::Valî, Ş. (2023). Mîtolojî û Tesewuf: Cemşîd û Camê Cem di Dîwana Melayê Cizîrî de. Şarkiyat, 15(3), 155–169. <nowiki>https://doi.org/10.26791/sarkiat.1388836</nowiki> [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:14, 11 îlon 2026 (UTC) 6plh7uektq6095hzaobpgbn1dn4ljto 2094000 2093976 2026-09-12T17:06:10Z Avestaboy 34898 /* Jorkategorî */ Bersiv 2094000 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva "Ajal" çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin. :::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva "Ajal" hatine çêkirin wekî "Heywan" tên guherandin; "tarîx" jî wekî "dîrok"; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::: {{silav|Avestaboy}} Min vana Wihihez re jî got feqet ew paşê gotûbêja me çêkirina kategoriyan bi navekî din berda (an jî min nedît) feqet tu dewam dikî! Min heta niha nedîtibû (an fêm nekiribû) ku peyva "heywan" ji pêş peyva "ajal" hatibû çêkirin. Bi rastî, ez ê hertim nivîsên we kontrol bikim? :::::::::::::Herwiha, eger di nav katgoriyên din de jî problem hene, wana di de nav gotûbêja wan de binivîsin ez jî sererast dikim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:56, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ::::::::::::::Pirsgirêkên wiha bi gotûbêjan tên çareserkirin, ne bi gefan. Gef tenê di rewşên vandalîzmê de tên bikaranîn. Ji bilî vê, du gotar hebûn ku peyva „ajal“ tê de hebûn : [[Zîndewerên kedî]] û [[Zîndewerên kovî]] . Şer derketibû . Ev gotar paşê hatin sererastkirin. Peyva '''ajal''' di gelek pirtûkên nûjen de jî tê dîtin. [[Ansîklopediya zarokan (pirtûk)|Ansîklopediya Zarokan]] wisa dinivîse: ::::::::::::::'''Ajel''' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:16, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::Babetên ajelan nêzî mîlyonekê ne. Gelek ajelên ku di dewra berê de hebûn nuha nemane: Bo nimûne, gumgumokên pir mezin ên ku sed mîlyon sal berê hebûn. Gelek ajelên din jî hene ku nuha li ber talûkeya tunebûnê ne. Ji ber ku xelk diçin nêçîra wan, an jî jîngeha wan xera dikin. :::::::::::::::Ajel hem di avê de û hem jî li reşayiyê li her deverê dunyayê hene. :::::::::::::::Şiklên wan li gor çi û awayê jiyana wan diguhere. Masî bi guhik in, ji ber ku di avê de dijîn divê bikaribin bi alîkariya wan guhikan bêhna xwe bidin û bistînin. Pirça ajelên ciyên sar, pir û gur e. Ajel bi giya û pelên daran an jî bi goştê ajelên din dijîn. Jiyana wan gelek zahmet e, divê hertim xwarinê peyde bikin û hay ji xwe hebîn ku nebin xwarina hinekên din. :::::::::::::::Li vir li ser nexşeya dunyayê tu hin cureyên ajelan û ciyê jiyana wan dibînî. Hin ji wan di parkên ajelan de jî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:17, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::@Avestaboy Ez nakevim di nav gotûbêjên vitira. Ez tenê were qanûn me bi bîr tînim. Ji bo guherandina navên gotar û kategoriyan jî di nav gotûbêja wan de piştî gotûbêjê biguherînin. Li ser Wîkîpediyayê biryarê ez nadim, destûreke min ê wisa jî tine ye... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:45, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Bizav%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE_y%C3%AAn_%C3%A7%C3%AEn%C3%AE&diff=prev&oldid=2093877], [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Tevger%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE&oldid=587444] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:15, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ew çiye ? Ez li vir niyeta te fehm nakim . Tu çi dixwazî bêjî ? 🤔 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:22, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Ez fêm nakim çima dema ku navê kategoriyê dij qanûna me tê çêkirin, hûn bixwe ,li vira, navê wê nediguherînin û gotûbejê dirêj dikin? {{r|Avestaboy}} [[:Kategorî:Tevger]] di sala 2006an de hatiye çêkirin, bi rastî dîkat bike... {{r|Wikihez}} Tu dikarî tenê bê nîşan û bê [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_kategoriy%C3%AA:Ajal%C3%AAn_li_c%C3%AEhana_%C3%AEslam%C3%AE_ya_serdema_nav%C3%AEn&oldid=2093725 onomatopê] (min çend caran te hişyar kiribû ji bo vê islûbê) dawazên xwe nenivîsînî? Ji ber ku li vira tenê em nînin bikarênerên din jî hene; nayê fêm kirin çend caran ez jî fêm nakim ji ber ku ez hemû gotûbêjên we naxwînim. ::::::::::::::::::Divê ez niha dîrokên gotaran jî binêrim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:45, 12 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] li ser mijara '''Tevger''' :::::::::::::::::::ez te fehm nakim ? Tu çi dixwazî ji min re bêjî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:06, 12 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê "Beşek ji folklora kurdî: Çîrok" xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de "Çîrokên Aferîdeyên Neasayî" ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Merheba birêz @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], Tu li derûdora xwe pirsî? Kî aferîde heyata xwe de bihîstiye? ::::::::::::*Kamûran Alî Bedirxan ku bi hezaran kelîme çêkirine jî mexlûq bi kar aniye: ::::::::::::*: 1971-Kamiran Alî Bedirxan-Dersên diyanetê û hedîsên cenabî Pêxember ji tefsîra Quranê-K4TPJENRHL ::::::::::::* 1989-Institut kurde-Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirov-PRAUWSMDF1 ::::::::::::*: Hervvekî hemû afirandî (mexlûq) male Xwede ne, tu mirov nikare bibe male kesekî din. Loma tu meşrûiyeta koletiye nîne. ::::::::::::* bi zazakî jî mexlûq e ::::::::::::*: 2013-Ehmedê Xasî-Mewlidê Kirdî-8AHZEXQL4M ::::::::::::* Di çîrokên folklorîk de derbas dibe: ::::::::::::*: {{jêder-kitêb|ziman=ku|sernav=Folklora Kurdan, n°7-7YQDN9SXAE|sal=2016|r=88|jêgirtin=Dawetê dikin, rabûn keçik û kurik çûne ber şikêrê go cil deranîn. Paşê ew cil hê li tu mexlûqa tu nîn in, hingî xweşikin. Go li xwe kirin, jinbava wê gote: - Lê Fatê!}} ::::::::::::* 2017-Ferhengoke-Ezdiki-Ȓusi-Teimuraz-Avdoev-Enstituya-Kurdi-ya-Qefqasyaye de jî derbas dibe ::::::::::::5000+ pdf li cem min hene, ji wan di 250 pdfan de mexlûq 1066 car derbas dibe. Aferîde tenê 62 pdfan de 148 car derbas dibe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:31, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ::::::::::::Melayê Cizîrî, wekî gelek ::::::::::::Çavkanî: ::::::::::::ÇEMŞÎD Û CAMÊ CEM DI DÎWANA MELAYÊ CIZÎRÎ DE ( PDF) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:11, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Xwendina helbestên Melayê Cizîrî û kûrbûna li ser helbestên wî nîşan dide ku ji xeynî ramana tesewufî, ku çavkaniya bingehîn a wî ye, mîtolojî jî, wekî hikmeta zewqî (Çalî, 2008, 217) dikare wekî jêdereke muhîm a ramana wî, her wekî hin şairên din bê hesibandin. Bikarann û hizûra padîşah û lehengên mîtolojîk ên wekî Keyxusrew, Dara, Peşeng, Rustemê Zal, Gîw û Efrasiyab, afirîdeyên mîtolojîk ên wekî Teyrê Homa, bûyerên mîtolojîk ên wekî Newrozê, coxrafyayên mîtolojîk ên wekî Çiyayê Qafê an hêmanên mîtolojîk an wekî Ayîneya Îskender dikarin wekî delîla vê nêrînê bên nîşandan. ::::::::::::Valî, Ş. (2023). Mîtolojî û Tesewuf: Cemşîd û Camê Cem di Dîwana Melayê Cizîrî de. Şarkiyat, 15(3), 155–169. <nowiki>https://doi.org/10.26791/sarkiat.1388836</nowiki> [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:14, 11 îlon 2026 (UTC) tbxov20ox6nfzfv4pnjbongq5jgucy1 2094033 2094000 2026-09-12T22:50:16Z Ghybu 9854 /* Jorkategorî */ Bersiv 2094033 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva "Ajal" çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin. :::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva "Ajal" hatine çêkirin wekî "Heywan" tên guherandin; "tarîx" jî wekî "dîrok"; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::: {{silav|Avestaboy}} Min vana Wihihez re jî got feqet ew paşê gotûbêja me çêkirina kategoriyan bi navekî din berda (an jî min nedît) feqet tu dewam dikî! Min heta niha nedîtibû (an fêm nekiribû) ku peyva "heywan" ji pêş peyva "ajal" hatibû çêkirin. Bi rastî, ez ê hertim nivîsên we kontrol bikim? :::::::::::::Herwiha, eger di nav katgoriyên din de jî problem hene, wana di de nav gotûbêja wan de binivîsin ez jî sererast dikim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:56, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ::::::::::::::Pirsgirêkên wiha bi gotûbêjan tên çareserkirin, ne bi gefan. Gef tenê di rewşên vandalîzmê de tên bikaranîn. Ji bilî vê, du gotar hebûn ku peyva „ajal“ tê de hebûn : [[Zîndewerên kedî]] û [[Zîndewerên kovî]] . Şer derketibû . Ev gotar paşê hatin sererastkirin. Peyva '''ajal''' di gelek pirtûkên nûjen de jî tê dîtin. [[Ansîklopediya zarokan (pirtûk)|Ansîklopediya Zarokan]] wisa dinivîse: ::::::::::::::'''Ajel''' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:16, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::Babetên ajelan nêzî mîlyonekê ne. Gelek ajelên ku di dewra berê de hebûn nuha nemane: Bo nimûne, gumgumokên pir mezin ên ku sed mîlyon sal berê hebûn. Gelek ajelên din jî hene ku nuha li ber talûkeya tunebûnê ne. Ji ber ku xelk diçin nêçîra wan, an jî jîngeha wan xera dikin. :::::::::::::::Ajel hem di avê de û hem jî li reşayiyê li her deverê dunyayê hene. :::::::::::::::Şiklên wan li gor çi û awayê jiyana wan diguhere. Masî bi guhik in, ji ber ku di avê de dijîn divê bikaribin bi alîkariya wan guhikan bêhna xwe bidin û bistînin. Pirça ajelên ciyên sar, pir û gur e. Ajel bi giya û pelên daran an jî bi goştê ajelên din dijîn. Jiyana wan gelek zahmet e, divê hertim xwarinê peyde bikin û hay ji xwe hebîn ku nebin xwarina hinekên din. :::::::::::::::Li vir li ser nexşeya dunyayê tu hin cureyên ajelan û ciyê jiyana wan dibînî. Hin ji wan di parkên ajelan de jî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:17, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::@Avestaboy Ez nakevim di nav gotûbêjên vitira. Ez tenê were qanûn me bi bîr tînim. Ji bo guherandina navên gotar û kategoriyan jî di nav gotûbêja wan de piştî gotûbêjê biguherînin. Li ser Wîkîpediyayê biryarê ez nadim, destûreke min ê wisa jî tine ye... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:45, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Bizav%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE_y%C3%AAn_%C3%A7%C3%AEn%C3%AE&diff=prev&oldid=2093877], [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Tevger%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE&oldid=587444] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:15, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ew çiye ? Ez li vir niyeta te fehm nakim . Tu çi dixwazî bêjî ? 🤔 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:22, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Ez fêm nakim çima dema ku navê kategoriyê dij qanûna me tê çêkirin, hûn bixwe ,li vira, navê wê nediguherînin û gotûbejê dirêj dikin? {{r|Avestaboy}} [[:Kategorî:Tevger]] di sala 2006an de hatiye çêkirin, bi rastî dîkat bike... {{r|Wikihez}} Tu dikarî tenê bê nîşan û bê [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_kategoriy%C3%AA:Ajal%C3%AAn_li_c%C3%AEhana_%C3%AEslam%C3%AE_ya_serdema_nav%C3%AEn&oldid=2093725 onomatopê] (min çend caran te hişyar kiribû ji bo vê islûbê) dawazên xwe nenivîsînî? Ji ber ku li vira tenê em nînin bikarênerên din jî hene; nayê fêm kirin çend caran ez jî fêm nakim ji ber ku ez hemû gotûbêjên we naxwînim. ::::::::::::::::::Divê ez niha dîrokên gotaran jî binêrim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:45, 12 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] li ser mijara '''Tevger''' :::::::::::::::::::ez te fehm nakim ? Tu çi dixwazî ji min re bêjî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:06, 12 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::::Silav, "tevger" û "bizav" hevmane ne, na? Eger wisa ye, te çima bi navê "bizav" kategoriyê çêkir? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 22:50, 12 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê "Beşek ji folklora kurdî: Çîrok" xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de "Çîrokên Aferîdeyên Neasayî" ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Merheba birêz @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], Tu li derûdora xwe pirsî? Kî aferîde heyata xwe de bihîstiye? ::::::::::::*Kamûran Alî Bedirxan ku bi hezaran kelîme çêkirine jî mexlûq bi kar aniye: ::::::::::::*: 1971-Kamiran Alî Bedirxan-Dersên diyanetê û hedîsên cenabî Pêxember ji tefsîra Quranê-K4TPJENRHL ::::::::::::* 1989-Institut kurde-Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirov-PRAUWSMDF1 ::::::::::::*: Hervvekî hemû afirandî (mexlûq) male Xwede ne, tu mirov nikare bibe male kesekî din. Loma tu meşrûiyeta koletiye nîne. ::::::::::::* bi zazakî jî mexlûq e ::::::::::::*: 2013-Ehmedê Xasî-Mewlidê Kirdî-8AHZEXQL4M ::::::::::::* Di çîrokên folklorîk de derbas dibe: ::::::::::::*: {{jêder-kitêb|ziman=ku|sernav=Folklora Kurdan, n°7-7YQDN9SXAE|sal=2016|r=88|jêgirtin=Dawetê dikin, rabûn keçik û kurik çûne ber şikêrê go cil deranîn. Paşê ew cil hê li tu mexlûqa tu nîn in, hingî xweşikin. Go li xwe kirin, jinbava wê gote: - Lê Fatê!}} ::::::::::::* 2017-Ferhengoke-Ezdiki-Ȓusi-Teimuraz-Avdoev-Enstituya-Kurdi-ya-Qefqasyaye de jî derbas dibe ::::::::::::5000+ pdf li cem min hene, ji wan di 250 pdfan de mexlûq 1066 car derbas dibe. Aferîde tenê 62 pdfan de 148 car derbas dibe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:31, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ::::::::::::Melayê Cizîrî, wekî gelek ::::::::::::Çavkanî: ::::::::::::ÇEMŞÎD Û CAMÊ CEM DI DÎWANA MELAYÊ CIZÎRÎ DE ( PDF) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:11, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Xwendina helbestên Melayê Cizîrî û kûrbûna li ser helbestên wî nîşan dide ku ji xeynî ramana tesewufî, ku çavkaniya bingehîn a wî ye, mîtolojî jî, wekî hikmeta zewqî (Çalî, 2008, 217) dikare wekî jêdereke muhîm a ramana wî, her wekî hin şairên din bê hesibandin. Bikarann û hizûra padîşah û lehengên mîtolojîk ên wekî Keyxusrew, Dara, Peşeng, Rustemê Zal, Gîw û Efrasiyab, afirîdeyên mîtolojîk ên wekî Teyrê Homa, bûyerên mîtolojîk ên wekî Newrozê, coxrafyayên mîtolojîk ên wekî Çiyayê Qafê an hêmanên mîtolojîk an wekî Ayîneya Îskender dikarin wekî delîla vê nêrînê bên nîşandan. ::::::::::::Valî, Ş. (2023). Mîtolojî û Tesewuf: Cemşîd û Camê Cem di Dîwana Melayê Cizîrî de. Şarkiyat, 15(3), 155–169. <nowiki>https://doi.org/10.26791/sarkiat.1388836</nowiki> [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:14, 11 îlon 2026 (UTC) 77f1gwzkn7ae0rdp0vcicqlsgnoov5w 2094045 2094033 2026-09-13T09:22:14Z Avestaboy 34898 /* Jorkategorî */ Bersiv 2094045 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva "Ajal" çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin. :::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva "Ajal" hatine çêkirin wekî "Heywan" tên guherandin; "tarîx" jî wekî "dîrok"; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::: {{silav|Avestaboy}} Min vana Wihihez re jî got feqet ew paşê gotûbêja me çêkirina kategoriyan bi navekî din berda (an jî min nedît) feqet tu dewam dikî! Min heta niha nedîtibû (an fêm nekiribû) ku peyva "heywan" ji pêş peyva "ajal" hatibû çêkirin. Bi rastî, ez ê hertim nivîsên we kontrol bikim? :::::::::::::Herwiha, eger di nav katgoriyên din de jî problem hene, wana di de nav gotûbêja wan de binivîsin ez jî sererast dikim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:56, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ::::::::::::::Pirsgirêkên wiha bi gotûbêjan tên çareserkirin, ne bi gefan. Gef tenê di rewşên vandalîzmê de tên bikaranîn. Ji bilî vê, du gotar hebûn ku peyva „ajal“ tê de hebûn : [[Zîndewerên kedî]] û [[Zîndewerên kovî]] . Şer derketibû . Ev gotar paşê hatin sererastkirin. Peyva '''ajal''' di gelek pirtûkên nûjen de jî tê dîtin. [[Ansîklopediya zarokan (pirtûk)|Ansîklopediya Zarokan]] wisa dinivîse: ::::::::::::::'''Ajel''' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:16, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::Babetên ajelan nêzî mîlyonekê ne. Gelek ajelên ku di dewra berê de hebûn nuha nemane: Bo nimûne, gumgumokên pir mezin ên ku sed mîlyon sal berê hebûn. Gelek ajelên din jî hene ku nuha li ber talûkeya tunebûnê ne. Ji ber ku xelk diçin nêçîra wan, an jî jîngeha wan xera dikin. :::::::::::::::Ajel hem di avê de û hem jî li reşayiyê li her deverê dunyayê hene. :::::::::::::::Şiklên wan li gor çi û awayê jiyana wan diguhere. Masî bi guhik in, ji ber ku di avê de dijîn divê bikaribin bi alîkariya wan guhikan bêhna xwe bidin û bistînin. Pirça ajelên ciyên sar, pir û gur e. Ajel bi giya û pelên daran an jî bi goştê ajelên din dijîn. Jiyana wan gelek zahmet e, divê hertim xwarinê peyde bikin û hay ji xwe hebîn ku nebin xwarina hinekên din. :::::::::::::::Li vir li ser nexşeya dunyayê tu hin cureyên ajelan û ciyê jiyana wan dibînî. Hin ji wan di parkên ajelan de jî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:17, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::@Avestaboy Ez nakevim di nav gotûbêjên vitira. Ez tenê were qanûn me bi bîr tînim. Ji bo guherandina navên gotar û kategoriyan jî di nav gotûbêja wan de piştî gotûbêjê biguherînin. Li ser Wîkîpediyayê biryarê ez nadim, destûreke min ê wisa jî tine ye... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:45, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Bizav%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE_y%C3%AAn_%C3%A7%C3%AEn%C3%AE&diff=prev&oldid=2093877], [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Tevger%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE&oldid=587444] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:15, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ew çiye ? Ez li vir niyeta te fehm nakim . Tu çi dixwazî bêjî ? 🤔 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:22, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Ez fêm nakim çima dema ku navê kategoriyê dij qanûna me tê çêkirin, hûn bixwe ,li vira, navê wê nediguherînin û gotûbejê dirêj dikin? {{r|Avestaboy}} [[:Kategorî:Tevger]] di sala 2006an de hatiye çêkirin, bi rastî dîkat bike... {{r|Wikihez}} Tu dikarî tenê bê nîşan û bê [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_kategoriy%C3%AA:Ajal%C3%AAn_li_c%C3%AEhana_%C3%AEslam%C3%AE_ya_serdema_nav%C3%AEn&oldid=2093725 onomatopê] (min çend caran te hişyar kiribû ji bo vê islûbê) dawazên xwe nenivîsînî? Ji ber ku li vira tenê em nînin bikarênerên din jî hene; nayê fêm kirin çend caran ez jî fêm nakim ji ber ku ez hemû gotûbêjên we naxwînim. ::::::::::::::::::Divê ez niha dîrokên gotaran jî binêrim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:45, 12 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] li ser mijara '''Tevger''' :::::::::::::::::::ez te fehm nakim ? Tu çi dixwazî ji min re bêjî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:06, 12 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::::Silav, "tevger" û "bizav" hevmane ne, na? Eger wisa ye, te çima bi navê "bizav" kategoriyê çêkir? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 22:50, 12 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] :::::::::::::::::::::ez jî jixwe peyva '''tevger''' tercîh dikim . Di vê warê de ez aniha ne 100 % bawerim . Jixwe min kategoriya '''Tevgerên wêjeyî li gorî welatan''' :::::::::::::::::::::cêkiribû. Bi tirkî '''Edebî akımlar''' û '''ne''' Edebî hareketler tê gotin. Lewma aniha gumanên min hene. Gelo kîjan werger rast e ? '''Bizavên wêjeyî''' an jî '''Tevgerên wêjeyî''' ? :::::::::::::::::::::[[Bizavên wêjeyê|https://ku.wikipedia.org/wiki/Bizav%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AA]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:22, 13 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê "Beşek ji folklora kurdî: Çîrok" xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de "Çîrokên Aferîdeyên Neasayî" ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Merheba birêz @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], Tu li derûdora xwe pirsî? Kî aferîde heyata xwe de bihîstiye? ::::::::::::*Kamûran Alî Bedirxan ku bi hezaran kelîme çêkirine jî mexlûq bi kar aniye: ::::::::::::*: 1971-Kamiran Alî Bedirxan-Dersên diyanetê û hedîsên cenabî Pêxember ji tefsîra Quranê-K4TPJENRHL ::::::::::::* 1989-Institut kurde-Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirov-PRAUWSMDF1 ::::::::::::*: Hervvekî hemû afirandî (mexlûq) male Xwede ne, tu mirov nikare bibe male kesekî din. Loma tu meşrûiyeta koletiye nîne. ::::::::::::* bi zazakî jî mexlûq e ::::::::::::*: 2013-Ehmedê Xasî-Mewlidê Kirdî-8AHZEXQL4M ::::::::::::* Di çîrokên folklorîk de derbas dibe: ::::::::::::*: {{jêder-kitêb|ziman=ku|sernav=Folklora Kurdan, n°7-7YQDN9SXAE|sal=2016|r=88|jêgirtin=Dawetê dikin, rabûn keçik û kurik çûne ber şikêrê go cil deranîn. Paşê ew cil hê li tu mexlûqa tu nîn in, hingî xweşikin. Go li xwe kirin, jinbava wê gote: - Lê Fatê!}} ::::::::::::* 2017-Ferhengoke-Ezdiki-Ȓusi-Teimuraz-Avdoev-Enstituya-Kurdi-ya-Qefqasyaye de jî derbas dibe ::::::::::::5000+ pdf li cem min hene, ji wan di 250 pdfan de mexlûq 1066 car derbas dibe. Aferîde tenê 62 pdfan de 148 car derbas dibe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:31, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ::::::::::::Melayê Cizîrî, wekî gelek ::::::::::::Çavkanî: ::::::::::::ÇEMŞÎD Û CAMÊ CEM DI DÎWANA MELAYÊ CIZÎRÎ DE ( PDF) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:11, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Xwendina helbestên Melayê Cizîrî û kûrbûna li ser helbestên wî nîşan dide ku ji xeynî ramana tesewufî, ku çavkaniya bingehîn a wî ye, mîtolojî jî, wekî hikmeta zewqî (Çalî, 2008, 217) dikare wekî jêdereke muhîm a ramana wî, her wekî hin şairên din bê hesibandin. Bikarann û hizûra padîşah û lehengên mîtolojîk ên wekî Keyxusrew, Dara, Peşeng, Rustemê Zal, Gîw û Efrasiyab, afirîdeyên mîtolojîk ên wekî Teyrê Homa, bûyerên mîtolojîk ên wekî Newrozê, coxrafyayên mîtolojîk ên wekî Çiyayê Qafê an hêmanên mîtolojîk an wekî Ayîneya Îskender dikarin wekî delîla vê nêrînê bên nîşandan. ::::::::::::Valî, Ş. (2023). Mîtolojî û Tesewuf: Cemşîd û Camê Cem di Dîwana Melayê Cizîrî de. Şarkiyat, 15(3), 155–169. <nowiki>https://doi.org/10.26791/sarkiat.1388836</nowiki> [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:14, 11 îlon 2026 (UTC) rf4yhxezw9xnb5sxqpcvuuphu772wjm 2094047 2094045 2026-09-13T10:11:05Z MikaelF 935 /* Jorkategorî */ Bersiv 2094047 wikitext text/x-wiki == Jorkategorî == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Kategoriya jor [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] ye, admînek gotibû bila kategorî li gorî jorkategoriyan werin çêkirin. Ez hatibûm hişyarkirin feqat ti kes te hişyar nake. Eger wisa be, ez ê li beramberî her kategoriya ku te çêkir, kategoriyek bi "tarîx", "edebiyat" çêkim (eger karibim ji Wîkîferhengê wext bibînim). Not: Masîba ji xeynî Zana Farqînî ti kes bi kar nayîne. Ew jî dibêje rengdêr e. Ne navdêr. Te ji kû anî navdêra vê kelîmeyê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:19, 6 îlon 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Jixwe te çend kategoriyan bi peyva '''tarîx''' çêkiribû. Weleh heke ez rast bêjim min serî de peyva '''afirîde''' bi kar ani bû. Lê paşê min dît ku 2 wateyên vê peyvê hene . Lewma min sernavê kategoriyê wek '''masîba''' guherandibû . Ji ber ku bilêvkirin û telefûza vê peyvê hêsan e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::P.S. https://ferhengkurdi.org/peyv/afir%C3%AEde-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:43, 6 îlon 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] fikrê we? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:00, 6 îlon 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha em neçarin pirsgirêkên rastnivîsê sererast bikin . '''Efsanewî''' an '''Efsaneyî''' ? . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 6 îlon 2026 (UTC) :::::efsanewî ye. efsaneyî bi zorê kurdîkirina wê ye ez dibêm. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:24, 6 îlon 2026 (UTC) ::::"Pirtûkên li ser heyberên efsanewî"... Afirîde farisî ye, ne wilo? Masîba çi ye? Li gorî Ferhenga destî ya Umîd Demîrhan, "mexlûq = hemû heyberên ku ji aliyê Xwedê ve hatine afirandin." "Heyber = tiştê ku hebûna wî teqez e lê dibe ku bê zanîn an jî neyê zanîn." Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:24, 7 îlon 2026 (UTC) ::::Rêz û silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] peyva "masîb" ev cara yekemîn li ser min derbas dibe. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 08:38, 7 îlon 2026 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], :::::@[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Ez texmîn dikim ku '''afrîde''' ji peyva '''afirandin''' pêk hatiye . Aniha hevalê MikaelF peyva '''heyber''' pêşniyar kir. Lê mixabin wek peyva afrîde jî li gorî '''ferhengkurdi.org''' 2 wateyên wê peyvê hene : Creature û Objekt :::::Ferhenga [[D. Îzolî]] ya min (wek PDF) wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:31, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::P.S. [[D. Îzolî]] wisa dinivîse: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:00, 7 îlon 2026 (UTC) :::::::masiwa ,mexlûq, fekane, aferide, afırandi, ev sinonimana li gor devokan dikarin di cihê hev de bikar bên. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:03, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min îro kelîmeya masiva bi tirkî ji devê kesekî Sirûcî bihîst, min got ka hele bêje masiva çi ye, her tiştê ji xeynî xwedê ye, di Rîsaleyan de derbas dibe got, bnr [https://lugatim.com/s/masiva kubbealti lugati] herfên v û b nêzî hev in klavyeyê de belkî Farqînî bê Hemdî pê lê kiribe û ferq nekiribe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:53, 8 îlon 2026 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ​Di gelek ferhengên kurdî de şaşî hene. ​Li cem me, em carinan bi tîpên '''v''' û '''b''' dilîzin. Li şûna zebeş, em dibêjin zeveş. Lê kurdiya standard zebeş e. Em ê pirsgirêka navên kategoriyan çawa çareser bikin? Ez ji guhertinan re vekirî me. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:25, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawan î? Di ferhengan de "masiva" heye, peyveke erebî ye, masiwa ماسوا, bi wateya 1) the rest, all else; 2) all else beside God, i.e. the world, the flesh, the vanities of life. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:44, 9 îlon 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Êvara te bixêr, nav xêr û xweşiyan de bî, rast dibêjî, em v gelek car b dikin. Loma êdî şik tine masîba/masîwa tenê termeke tesewufî ye ku zêde nayê emilandin. Min nav kitêbxaneya xwe de jî geriya hemû emilandinên klasîk yan jî tesewufê ye. ::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Merheba, Xwedê ji te razî be, baş im, tu jî baş bî, înşela. Te behseke fîlozîk li ser mexlûq û heyber vekiriye feqat behsa emilandinê nekiriye. Heyber xuya ye îcadeke kovara Hawarê ye. Ji "heyîn" + "-ber" feqat rehê kelîmeyê "-he-" ye ne "-hey-" ez heme, tu heyî, ew heye, em hene.. Eger heyeber bûya baş bû feqat hebûna "-y-" bê mantiq e. Di vê [[:wikt:Kategorî:Peyvên kurmancî bi paşgira -ber]] kategoriyê de 62 kelîme hene yek ji wan jî bi rehekî fiîlekê nehatiye çêkirin. ::::::::::Ji aliyê emilandinê ve mexlûq/maxlûq ji eserên klasîkî bigire heya Încîla 1872an, 1930-I. Marogulov,R. Drambjan-Rêncberê sor-ZTPKW1N84H (ZTPKW1N84H koda kitêbxaneya Ensîtuya parîsê ye wekî https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ZTPKW1N84H.pdf), 1933-N. Amosov-Hikyat derheq Îsa da, 1935-Wezîrê Nadirî-Nûbar û heya îro gelek tê emilandin. ::::::::::Ji aliyê fîlozîk ve ne mecbûrî ye ku bifikirî mexlûq tenê tiştên ji aliyê Xwedê xuliqandî ne. Her tiştê ku kesek yan xwedeyek yan fikrek dixuliqîne dikarin bibin mexlûq. Herwiha navê kategoriyê bi îngilîzî "creatures" e, dîsa ji kelîmeyê xuliqandinê tê. Îngilîz (yên normal) wextê bi zimanê xwe xeber didin naçin nabêjin va ev kelîme fransî ye û ne fîlozofîk e bila em li şûna wê kelîmeyek din çêkin. Çima em wisa bikin? Xêra xwe ji derûdora xwe pirs bikin, ka kî heyber dizane kî mexlûq dizane? ::::::::::Not: wextê em dibêjin heyber, her daîm [[:wikt:heybe]] tê bîra min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:41, 9 îlon 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Avestaboy}} Ez fêm nakim kategoriyekê wekî [[:Kategorî:Heywan]] heye, gotûbêja me heye [[:Gotûbêj:Heywan#Ajal_û_heywan_2013]]. Dîsa jî tu gotaran bi peyva "Ajal" çêdikî... Heta niha min nedixwast bikarhêneran asteng bikin, feqet tu berdewam dikî: li gorî qanûnên me navên kategoriyan çêkin. :::::::::::Hemû kategoriyên ku bi peyva "Ajal" hatine çêkirin wekî "Heywan" tên guherandin; "tarîx" jî wekî "dîrok"; kategorî û parametreyên ku bi botê û bê gotûbejê hatine guherandi jî. Dema ku nav dij qanûnên me hatiye çêkirin, hûn jî dikararin navê wê biguherînin ne hewce ye ku ez wan bikim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:18, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ​Dema ku min şîrove xwênd, ez ecêbmayî mam ku min di binê şîroveyê de navê te dît, Ghybu. Berî her tiştî, tu li vir çandeke rastîn a gotûbêjê nîşan nadî û li şûna wê bi astengkirinê gefan li min dixî. Çima tu vê yekê ji bo kategoriyên ku bi peyvên '''Tarîx''' an '''Ûnîversîte''' dest pê dikin jî nakî? Ez naxwazim êrişî kesî bikim. Lê belê tiştên ku tu dinivîsî, li gorî min bêrêzî ne û her wiha nayên fehmkirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:33, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::: {{silav|Avestaboy}} Min vana Wihihez re jî got feqet ew paşê gotûbêja me çêkirina kategoriyan bi navekî din berda (an jî min nedît) feqet tu dewam dikî! Min heta niha nedîtibû (an fêm nekiribû) ku peyva "heywan" ji pêş peyva "ajal" hatibû çêkirin. Bi rastî, ez ê hertim nivîsên we kontrol bikim? :::::::::::::Herwiha, eger di nav katgoriyên din de jî problem hene, wana di de nav gotûbêja wan de binivîsin ez jî sererast dikim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:56, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ::::::::::::::Pirsgirêkên wiha bi gotûbêjan tên çareserkirin, ne bi gefan. Gef tenê di rewşên vandalîzmê de tên bikaranîn. Ji bilî vê, du gotar hebûn ku peyva „ajal“ tê de hebûn : [[Zîndewerên kedî]] û [[Zîndewerên kovî]] . Şer derketibû . Ev gotar paşê hatin sererastkirin. Peyva '''ajal''' di gelek pirtûkên nûjen de jî tê dîtin. [[Ansîklopediya zarokan (pirtûk)|Ansîklopediya Zarokan]] wisa dinivîse: ::::::::::::::'''Ajel''' [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:16, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::Babetên ajelan nêzî mîlyonekê ne. Gelek ajelên ku di dewra berê de hebûn nuha nemane: Bo nimûne, gumgumokên pir mezin ên ku sed mîlyon sal berê hebûn. Gelek ajelên din jî hene ku nuha li ber talûkeya tunebûnê ne. Ji ber ku xelk diçin nêçîra wan, an jî jîngeha wan xera dikin. :::::::::::::::Ajel hem di avê de û hem jî li reşayiyê li her deverê dunyayê hene. :::::::::::::::Şiklên wan li gor çi û awayê jiyana wan diguhere. Masî bi guhik in, ji ber ku di avê de dijîn divê bikaribin bi alîkariya wan guhikan bêhna xwe bidin û bistînin. Pirça ajelên ciyên sar, pir û gur e. Ajel bi giya û pelên daran an jî bi goştê ajelên din dijîn. Jiyana wan gelek zahmet e, divê hertim xwarinê peyde bikin û hay ji xwe hebîn ku nebin xwarina hinekên din. :::::::::::::::Li vir li ser nexşeya dunyayê tu hin cureyên ajelan û ciyê jiyana wan dibînî. Hin ji wan di parkên ajelan de jî hene. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:17, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::@Avestaboy Ez nakevim di nav gotûbêjên vitira. Ez tenê were qanûn me bi bîr tînim. Ji bo guherandina navên gotar û kategoriyan jî di nav gotûbêja wan de piştî gotûbêjê biguherînin. Li ser Wîkîpediyayê biryarê ez nadim, destûreke min ê wisa jî tine ye... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:45, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Bizav%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE_y%C3%AAn_%C3%A7%C3%AEn%C3%AE&diff=prev&oldid=2093877], [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategor%C3%AE:Tevger%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AE&oldid=587444] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:15, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ew çiye ? Ez li vir niyeta te fehm nakim . Tu çi dixwazî bêjî ? 🤔 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:22, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Ez fêm nakim çima dema ku navê kategoriyê dij qanûna me tê çêkirin, hûn bixwe ,li vira, navê wê nediguherînin û gotûbejê dirêj dikin? {{r|Avestaboy}} [[:Kategorî:Tevger]] di sala 2006an de hatiye çêkirin, bi rastî dîkat bike... {{r|Wikihez}} Tu dikarî tenê bê nîşan û bê [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_kategoriy%C3%AA:Ajal%C3%AAn_li_c%C3%AEhana_%C3%AEslam%C3%AE_ya_serdema_nav%C3%AEn&oldid=2093725 onomatopê] (min çend caran te hişyar kiribû ji bo vê islûbê) dawazên xwe nenivîsînî? Ji ber ku li vira tenê em nînin bikarênerên din jî hene; nayê fêm kirin çend caran ez jî fêm nakim ji ber ku ez hemû gotûbêjên we naxwînim. ::::::::::::::::::Divê ez niha dîrokên gotaran jî binêrim... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:45, 12 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] li ser mijara '''Tevger''' :::::::::::::::::::ez te fehm nakim ? Tu çi dixwazî ji min re bêjî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:06, 12 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::::::::::Silav, "tevger" û "bizav" hevmane ne, na? Eger wisa ye, te çima bi navê "bizav" kategoriyê çêkir? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 22:50, 12 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] :::::::::::::::::::::ez jî jixwe peyva '''tevger''' tercîh dikim . Di vê warê de ez aniha ne 100 % bawerim . Jixwe min kategoriya '''Tevgerên wêjeyî li gorî welatan''' :::::::::::::::::::::cêkiribû. Bi tirkî '''Edebî akımlar''' û '''ne''' Edebî hareketler tê gotin. Lewma aniha gumanên min hene. Gelo kîjan werger rast e ? '''Bizavên wêjeyî''' an jî '''Tevgerên wêjeyî''' ? :::::::::::::::::::::[[Bizavên wêjeyê|https://ku.wikipedia.org/wiki/Bizav%C3%AAn_w%C3%AAjey%C3%AA]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:22, 13 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], sax be ez jî baş im.. Min duhî lêkolîneke Mehmet Bozkuyun a bi navê "Beşek ji folklora kurdî: Çîrok" xwand. Tê de behsa cureyên çîrokan ên kurdî dike, di nav wan de "Çîrokên Aferîdeyên Neasayî" ne. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:37, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Merheba birêz @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], Tu li derûdora xwe pirsî? Kî aferîde heyata xwe de bihîstiye? ::::::::::::*Kamûran Alî Bedirxan ku bi hezaran kelîme çêkirine jî mexlûq bi kar aniye: ::::::::::::*: 1971-Kamiran Alî Bedirxan-Dersên diyanetê û hedîsên cenabî Pêxember ji tefsîra Quranê-K4TPJENRHL ::::::::::::* 1989-Institut kurde-Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirov-PRAUWSMDF1 ::::::::::::*: Hervvekî hemû afirandî (mexlûq) male Xwede ne, tu mirov nikare bibe male kesekî din. Loma tu meşrûiyeta koletiye nîne. ::::::::::::* bi zazakî jî mexlûq e ::::::::::::*: 2013-Ehmedê Xasî-Mewlidê Kirdî-8AHZEXQL4M ::::::::::::* Di çîrokên folklorîk de derbas dibe: ::::::::::::*: {{jêder-kitêb|ziman=ku|sernav=Folklora Kurdan, n°7-7YQDN9SXAE|sal=2016|r=88|jêgirtin=Dawetê dikin, rabûn keçik û kurik çûne ber şikêrê go cil deranîn. Paşê ew cil hê li tu mexlûqa tu nîn in, hingî xweşikin. Go li xwe kirin, jinbava wê gote: - Lê Fatê!}} ::::::::::::* 2017-Ferhengoke-Ezdiki-Ȓusi-Teimuraz-Avdoev-Enstituya-Kurdi-ya-Qefqasyaye de jî derbas dibe ::::::::::::5000+ pdf li cem min hene, ji wan di 250 pdfan de mexlûq 1066 car derbas dibe. Aferîde tenê 62 pdfan de 148 car derbas dibe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:31, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo vê şiroveyê. A rast ez ne dijminê ti peyvan im, heke hemfehmî hebe bila mexlûq be: Pirtûkên li ser mexlûqên efsanewî yan Kitêbên li ser mexlûqên efsanewî. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:11, 13 îlon 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] spas ji bo bersîva te. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:40, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ::::::::::::Melayê Cizîrî, wekî gelek ::::::::::::Çavkanî: ::::::::::::ÇEMŞÎD Û CAMÊ CEM DI DÎWANA MELAYÊ CIZÎRÎ DE ( PDF) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:11, 11 îlon 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Xwendina helbestên Melayê Cizîrî û kûrbûna li ser helbestên wî nîşan dide ku ji xeynî ramana tesewufî, ku çavkaniya bingehîn a wî ye, mîtolojî jî, wekî hikmeta zewqî (Çalî, 2008, 217) dikare wekî jêdereke muhîm a ramana wî, her wekî hin şairên din bê hesibandin. Bikarann û hizûra padîşah û lehengên mîtolojîk ên wekî Keyxusrew, Dara, Peşeng, Rustemê Zal, Gîw û Efrasiyab, afirîdeyên mîtolojîk ên wekî Teyrê Homa, bûyerên mîtolojîk ên wekî Newrozê, coxrafyayên mîtolojîk ên wekî Çiyayê Qafê an hêmanên mîtolojîk an wekî Ayîneya Îskender dikarin wekî delîla vê nêrînê bên nîşandan. ::::::::::::Valî, Ş. (2023). Mîtolojî û Tesewuf: Cemşîd û Camê Cem di Dîwana Melayê Cizîrî de. Şarkiyat, 15(3), 155–169. <nowiki>https://doi.org/10.26791/sarkiat.1388836</nowiki> [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:14, 11 îlon 2026 (UTC) eypn6e9qjirou4pvnsg0xkhhucryuz2 1 329902 2094046 2093794 2026-09-13T09:46:57Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Gotûbêj:Mona Lîsa]] hat sererastkirin 2094046 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Mona Lîsa]] 2sg8cl6wxbr8o88dk4wabwip5y0n3o7 0 329925 2094048 2093973 2026-09-13T10:20:19Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094048 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîldan ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîldan. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. 6c9bb51ex1s38l6bwkz0qpklo3u42dn 2094049 2094048 2026-09-13T10:25:24Z Kurê Acemî 105128 2094049 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîldan ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîldan. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. ey5zzscv55m9tj6beiafow4gql8jbyy 2094051 2094049 2026-09-13T10:44:02Z Kurê Acemî 105128 2094051 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîldan ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîldan. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de <math>\{1,i\}</math> wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û operasyonên wan; hembera wê jî, hin cism û operasyonên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên <math>i</math> eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Operasyona [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e. 69vjp3szo7vy66aq8etjf1isxu7q8l6 2094056 2094051 2026-09-13T11:06:40Z Kurê Acemî 105128 2094056 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîldan ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîldan. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de <math>\{1,i\}</math> wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û operasyonên wan; hembera wê jî, hin cism û operasyonên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên <math>i</math> eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Operasyona [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e. Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye. qkvccqvjcyvhosjy1qbk6db1rbaq4n7 2094057 2094056 2026-09-13T11:08:13Z Kurê Acemî 105128 2094057 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîldan ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîldan. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de <math>\{1,i\}</math> wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û emeliyatên wan; hembera wê jî, hin cism û emeliyatên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên <math>i</math> eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Emeliyata [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e. Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye. pr8fvvf1xcr5sg4b1iznj40y2b4pviu 2094058 2094057 2026-09-13T11:08:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094058 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîldan ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîldan. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de <math>\{1,i\}</math> wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û emeliyatên wan; hembera wê jî, hin cism û emeliyatên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên <math>i</math> eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Emeliyata [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e. Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye. == Terîf û emeliyatên bingeh == ruq7cj7bhny19s42kz178avqlx9g2fg 2094059 2094058 2026-09-13T11:10:02Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Hejmar]] 2094059 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîldan ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîldan. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de <math>\{1,i\}</math> wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û emeliyatên wan; hembera wê jî, hin cism û emeliyatên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên <math>i</math> eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Emeliyata [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e. Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye. == Terîf û emeliyatên bingeh == [[Kategorî:Hejmar]] p5ogkiozmfvpjzgc9a6tmc58wxv4nm9 2094060 2094059 2026-09-13T11:11:51Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094060 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:A plus bi.svg|thumb]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîldan ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîldan. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de <math>\{1,i\}</math> wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û emeliyatên wan; hembera wê jî, hin cism û emeliyatên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên <math>i</math> eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Emeliyata [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e. Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye. == Terîf û emeliyatên bingeh == [[Kategorî:Hejmar]] 31po7rflecyxjmb6q1m28gfx3mkmzq7 2094061 2094060 2026-09-13T11:14:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094061 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:A plus bi.svg|thumb|Hejmareke kompleks a bi navê {{math|''z''}} dikare bi awayekî dîtbarî wekî cotek hejmaran {{math|(''a'', ''b'')}} were temsîldan; ew cot vektoreke pozîsyonê (bi rengê şîn) an xalekê (bi rengê sor) li ser dîyagrameke bi navê "diyagrama Argand" (ku sîstema kompleks temsîl dike) pêk tîne. ''Re'' tewereya rastîn e, ''Im'' tewereya xeyalî ye, û ''{{mvar|i}}'' jî "yekeya xeyalî" ye ku şertê {{math|1=''i''² = −1}} pêk tîne.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîldan ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîldan. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de <math>\{1,i\}</math> wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û emeliyatên wan; hembera wê jî, hin cism û emeliyatên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên <math>i</math> eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Emeliyata [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e. Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye. == Terîf û emeliyatên bingeh == [[Kategorî:Hejmar]] ixyvh3agwdw6o8uwkwc25qzoc8m9lfe 2094062 2094061 2026-09-13T11:22:41Z Kurê Acemî 105128 /* Terîf û emeliyatên bingeh */ 2094062 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:A plus bi.svg|thumb|Hejmareke kompleks a bi navê {{math|''z''}} dikare bi awayekî dîtbarî wekî cotek hejmaran {{math|(''a'', ''b'')}} were temsîldan; ew cot vektoreke pozîsyonê (bi rengê şîn) an xalekê (bi rengê sor) li ser dîyagrameke bi navê "diyagrama Argand" (ku sîstema kompleks temsîl dike) pêk tîne. ''Re'' tewereya rastîn e, ''Im'' tewereya xeyalî ye, û ''{{mvar|i}}'' jî "yekeya xeyalî" ye ku şertê {{math|1=''i''² = −1}} pêk tîne.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîldan ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîldan. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de <math>\{1,i\}</math> wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û emeliyatên wan; hembera wê jî, hin cism û emeliyatên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên <math>i</math> eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Emeliyata [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e. Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye. == Terîf û emeliyatên bingeh == Hejmareke kompleks îfadeyeke bi şêweyê {{math|''a'' + ''bi''}} ye ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn in û i semboleke abstrakt e – ya ku wekî yekeya xeyalî tê naskirin û maneya wê li jêr tê ravekirin. Mesela {{math|2 + 3''i''}} hejmareke kompleks e. Ji bo hejmareke kompleks {{math|''a'' + ''bi''}}, hejmara rastîn ''{{mvar|a}}'' wekî ''beşa rastîn'' tê binavkirin, û hejmara rastîn ''{{mvar|b}}'' (ne hejmara kompleks a {{math|''bi''}}) jî wekî ''beşa xeyalî'' tê binavkirin. Beşa rastîn a hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' bi awayê {{math|Re(''z'')}}, <math>\mathcal{Re}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{R}(z)</math> tê temsîldan; beşa xeyalî jî {{math|Im(''z'')}} bi awayê <math>\mathcal{Im}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{I}(z)</math> tê temsîldan: mesela <math display="inline"> \operatorname{Re}(2 + 3i) = 2 </math>, <math> \operatorname{Im}(2 + 3i) = 3 </math>. Hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' dikare bi coteke rêzkirî ya hejmarên rastîn <math>(\Re (z),\Im (z))</math> re were naskirin; ew cot dikare wekî koordînatên xaleke li ser sîstemeke oklîdî (bi koordînatên standard) were şirovekirin ku ev rûxar paşê wekî sîstema kompleks an jî [[Diyagrama Argand|''diyagrama Argand'']] tê binavkirin. Bi gelemperî, eksana asoyî ji bo temsîldana beşa rastîn tê bikaranîn (ku nirxên wê ber bi rastê ve zêde dibin), û eksana stûnî jî beşa xeyalî nîşan dide (ku nirxên wê ber bi jor ve zêde dibin). [[Kategorî:Hejmar]] mqds2lyopp4qfwfeblconuags6ucuop 2094063 2094062 2026-09-13T11:23:40Z Kurê Acemî 105128 2094063 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:A plus bi.svg|thumb|Hejmareke kompleks a bi navê {{math|''z''}} dikare bi awayekî dîtbarî wekî cotek hejmaran {{math|(''a'', ''b'')}} were temsîldan; ew cot vektoreke pozîsyonê (bi rengê şîn) an xalekê (bi rengê sor) li ser dîyagrameke bi navê "diyagrama Argand" (ku sîstema kompleks temsîl dike) pêk tîne. ''Re'' tewereya rastîn e, ''Im'' tewereya xeyalî ye, û ''{{mvar|i}}'' jî "yekeya xeyalî" ye ku şertê {{math|1=''i''² = −1}} pêk tîne.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîldan ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîldan. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de <math>\{1,i\}</math> wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û emeliyatên wan; hembera wê jî, hin cism û emeliyatên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên <math>i</math> eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Emeliyata [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e. Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye. == Terîf û emeliyatên bingeh == [[Wêne:Complex numbers intheplane.svg|thumb]] Hejmareke kompleks îfadeyeke bi şêweyê {{math|''a'' + ''bi''}} ye ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn in û i semboleke abstrakt e – ya ku wekî yekeya xeyalî tê naskirin û maneya wê li jêr tê ravekirin. Mesela {{math|2 + 3''i''}} hejmareke kompleks e. Ji bo hejmareke kompleks {{math|''a'' + ''bi''}}, hejmara rastîn ''{{mvar|a}}'' wekî ''beşa rastîn'' tê binavkirin, û hejmara rastîn ''{{mvar|b}}'' (ne hejmara kompleks a {{math|''bi''}}) jî wekî ''beşa xeyalî'' tê binavkirin. Beşa rastîn a hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' bi awayê {{math|Re(''z'')}}, <math>\mathcal{Re}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{R}(z)</math> tê temsîldan; beşa xeyalî jî {{math|Im(''z'')}} bi awayê <math>\mathcal{Im}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{I}(z)</math> tê temsîldan: mesela <math display="inline"> \operatorname{Re}(2 + 3i) = 2 </math>, <math> \operatorname{Im}(2 + 3i) = 3 </math>. Hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' dikare bi coteke rêzkirî ya hejmarên rastîn <math>(\Re (z),\Im (z))</math> re were naskirin; ew cot dikare wekî koordînatên xaleke li ser sîstemeke oklîdî (bi koordînatên standard) were şirovekirin ku ev rûxar paşê wekî sîstema kompleks an jî [[Diyagrama Argand|''diyagrama Argand'']] tê binavkirin. Bi gelemperî, eksana asoyî ji bo temsîldana beşa rastîn tê bikaranîn (ku nirxên wê ber bi rastê ve zêde dibin), û eksana stûnî jî beşa xeyalî nîşan dide (ku nirxên wê ber bi jor ve zêde dibin). [[Kategorî:Hejmar]] 1vk9x30unsrvij9m7xhret5r68904e8 2094064 2094063 2026-09-13T11:24:12Z Kurê Acemî 105128 /* Terîf û emeliyatên bingeh */ 2094064 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:A plus bi.svg|thumb|Hejmareke kompleks a bi navê {{math|''z''}} dikare bi awayekî dîtbarî wekî cotek hejmaran {{math|(''a'', ''b'')}} were temsîldan; ew cot vektoreke pozîsyonê (bi rengê şîn) an xalekê (bi rengê sor) li ser dîyagrameke bi navê "diyagrama Argand" (ku sîstema kompleks temsîl dike) pêk tîne. ''Re'' tewereya rastîn e, ''Im'' tewereya xeyalî ye, û ''{{mvar|i}}'' jî "yekeya xeyalî" ye ku şertê {{math|1=''i''² = −1}} pêk tîne.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîldan ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîldan. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de <math>\{1,i\}</math> wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û emeliyatên wan; hembera wê jî, hin cism û emeliyatên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên <math>i</math> eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Emeliyata [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e. Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye. == Terîf û emeliyatên bingeh == [[Wêne:Complex numbers intheplane.svg|thumb|Hejmarên kompleks ên cihêreng ku li ser tevşiya kompleks hatine temsîl kirin.]] Hejmareke kompleks îfadeyeke bi şêweyê {{math|''a'' + ''bi''}} ye ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn in û i semboleke abstrakt e – ya ku wekî yekeya xeyalî tê naskirin û maneya wê li jêr tê ravekirin. Mesela {{math|2 + 3''i''}} hejmareke kompleks e. Ji bo hejmareke kompleks {{math|''a'' + ''bi''}}, hejmara rastîn ''{{mvar|a}}'' wekî ''beşa rastîn'' tê binavkirin, û hejmara rastîn ''{{mvar|b}}'' (ne hejmara kompleks a {{math|''bi''}}) jî wekî ''beşa xeyalî'' tê binavkirin. Beşa rastîn a hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' bi awayê {{math|Re(''z'')}}, <math>\mathcal{Re}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{R}(z)</math> tê temsîldan; beşa xeyalî jî {{math|Im(''z'')}} bi awayê <math>\mathcal{Im}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{I}(z)</math> tê temsîldan: mesela <math display="inline"> \operatorname{Re}(2 + 3i) = 2 </math>, <math> \operatorname{Im}(2 + 3i) = 3 </math>. Hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' dikare bi coteke rêzkirî ya hejmarên rastîn <math>(\Re (z),\Im (z))</math> re were naskirin; ew cot dikare wekî koordînatên xaleke li ser sîstemeke oklîdî (bi koordînatên standard) were şirovekirin ku ev rûxar paşê wekî sîstema kompleks an jî [[Diyagrama Argand|''diyagrama Argand'']] tê binavkirin. Bi gelemperî, eksana asoyî ji bo temsîldana beşa rastîn tê bikaranîn (ku nirxên wê ber bi rastê ve zêde dibin), û eksana stûnî jî beşa xeyalî nîşan dide (ku nirxên wê ber bi jor ve zêde dibin). [[Kategorî:Hejmar]] 7k9palan8ai1y178uh5uk0nwaekqd5w 2094065 2094064 2026-09-13T11:31:01Z Kurê Acemî 105128 /* Terîf û emeliyatên bingeh */ 2094065 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:A plus bi.svg|thumb|Hejmareke kompleks a bi navê {{math|''z''}} dikare bi awayekî dîtbarî wekî cotek hejmaran {{math|(''a'', ''b'')}} were temsîldan; ew cot vektoreke pozîsyonê (bi rengê şîn) an xalekê (bi rengê sor) li ser dîyagrameke bi navê "diyagrama Argand" (ku sîstema kompleks temsîl dike) pêk tîne. ''Re'' tewereya rastîn e, ''Im'' tewereya xeyalî ye, û ''{{mvar|i}}'' jî "yekeya xeyalî" ye ku şertê {{math|1=''i''² = −1}} pêk tîne.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîldan ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîldan. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de <math>\{1,i\}</math> wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û emeliyatên wan; hembera wê jî, hin cism û emeliyatên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên <math>i</math> eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Emeliyata [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e. Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye. == Terîf û emeliyatên bingeh == [[Wêne:Complex numbers intheplane.svg|thumb|Hejmarên kompleks ên cihêreng ku li ser tevşiya kompleks hatine temsîl kirin.]] Hejmareke kompleks îfadeyeke bi şêweyê {{math|''a'' + ''bi''}} ye ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn in û i semboleke abstrakt e – ya ku wekî yekeya xeyalî tê naskirin û maneya wê li jêr tê ravekirin. Mesela {{math|2 + 3''i''}} hejmareke kompleks e. Ji bo hejmareke kompleks {{math|''a'' + ''bi''}}, hejmara rastîn ''{{mvar|a}}'' wekî ''beşa rastîn'' tê binavkirin, û hejmara rastîn ''{{mvar|b}}'' (ne hejmara kompleks a {{math|''bi''}}) jî wekî ''beşa xeyalî'' tê binavkirin. Beşa rastîn a hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' bi awayê {{math|Re(''z'')}}, <math>\mathcal{Re}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{R}(z)</math> tê temsîldan; beşa xeyalî jî {{math|Im(''z'')}} bi awayê <math>\mathcal{Im}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{I}(z)</math> tê temsîldan: mesela <math display="inline"> \operatorname{Re}(2 + 3i) = 2 </math>, <math> \operatorname{Im}(2 + 3i) = 3 </math>. Hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' dikare bi coteke rêzkirî ya hejmarên rastîn <math>(\Re (z),\Im (z))</math> re were naskirin; ew cot dikare wekî koordînatên xaleke li ser sîstemeke oklîdî (bi koordînatên standard) were şirovekirin ku ev rûxar paşê wekî sîstema kompleks an jî [[Diyagrama Argand|''diyagrama Argand'']] tê binavkirin. Bi gelemperî, eksana asoyî ji bo temsîldana beşa rastîn tê bikaranîn (ku nirxên wê ber bi rastê ve zêde dibin), û eksana stûnî jî beşa xeyalî nîşan dide (ku nirxên wê ber bi jor ve zêde dibin). Hejmareke rastîn a dikare wekî hejmareke kompleks {{math|''a'' + 0''i''}} were dîtin ku tê de beşa wê ya xeyalî 0 e. Hejmareke bi temamî xeyalî {{math|''bi''}}, hejmareke kompleks a {{math|0 + ''bi''}} ye ku tê de beşa wê ya rastîn sifir e. Bi gelemperî wiha tê nivîsandin: {{math|1=''a'' + 0''i'' = ''a''}}, {{math|1=0 + ''bi'' = ''bi''}}, û {{math|1=''a'' + (−''b'')''i'' = ''a'' − ''bi''}}; mesela {{math|1=3 + (−4)''i'' = 3 − 4''i''}}. Koma gî hejmarên kompleks bi <math>\Complex</math> (tîpa C ya stûr a taybet) an jî {{math|'''C'''}} (tîpa C ya stûr a asayî) tê temsîl kirin. Di hin warên zanistî yên wekî [[elektromanyetîzm]] û [[endezyariya elektrîkê]] de, li şûna ''{{mvar|i}}'' tîpa ''{{mvar|j}}'' tê bikaranîn, ji ber ku ''{{mvar|i}}'' pir caran tê wateya herika elektrîkê, û hejmarên kompleks bi awayê {{math|''a'' + ''bj''}} an jî {{math|''a'' + ''jb''}} têne nivîsandin. [[Kategorî:Hejmar]] 3mliy32swiimwj4wau1ct5xcuwuzg8n 2094066 2094065 2026-09-13T11:31:28Z Kurê Acemî 105128 /* Terîf û emeliyatên bingeh */ 2094066 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:A plus bi.svg|thumb|Hejmareke kompleks a bi navê {{math|''z''}} dikare bi awayekî dîtbarî wekî cotek hejmaran {{math|(''a'', ''b'')}} were temsîldan; ew cot vektoreke pozîsyonê (bi rengê şîn) an xalekê (bi rengê sor) li ser dîyagrameke bi navê "diyagrama Argand" (ku sîstema kompleks temsîl dike) pêk tîne. ''Re'' tewereya rastîn e, ''Im'' tewereya xeyalî ye, û ''{{mvar|i}}'' jî "yekeya xeyalî" ye ku şertê {{math|1=''i''² = −1}} pêk tîne.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîldan ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîldan. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de <math>\{1,i\}</math> wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û emeliyatên wan; hembera wê jî, hin cism û emeliyatên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên <math>i</math> eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Emeliyata [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e. Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye. == Terîf û emeliyatên bingeh == [[Wêne:Complex numbers intheplane.svg|thumb|Hejmarên kompleks ên cihêreng ku li ser tevşiya kompleks hatine temsîl kirin.]] Hejmareke kompleks îfadeyeke bi şêweyê {{math|''a'' + ''bi''}} ye ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn in û i semboleke abstrakt e – ya ku wekî yekeya xeyalî tê naskirin û maneya wê li jêr tê ravekirin. Mesela {{math|2 + 3''i''}} hejmareke kompleks e. Ji bo hejmareke kompleks {{math|''a'' + ''bi''}}, hejmara rastîn ''{{mvar|a}}'' wekî ''beşa rastîn'' tê binavkirin, û hejmara rastîn ''{{mvar|b}}'' (ne hejmara kompleks a {{math|''bi''}}) jî wekî ''beşa xeyalî'' tê binavkirin. Beşa rastîn a hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' bi awayê {{math|Re(''z'')}}, <math>\mathcal{Re}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{R}(z)</math> tê temsîldan; beşa xeyalî jî {{math|Im(''z'')}} bi awayê <math>\mathcal{Im}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{I}(z)</math> tê temsîldan: mesela <math display="inline"> \operatorname{Re}(2 + 3i) = 2 </math>, <math> \operatorname{Im}(2 + 3i) = 3 </math>. Hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' dikare bi coteke rêzkirî ya hejmarên rastîn <math>(\Re (z),\Im (z))</math> re were naskirin; ew cot dikare wekî koordînatên xaleke li ser sîstemeke oklîdî (bi koordînatên standard) were şirovekirin ku ev rûxar paşê wekî sîstema kompleks an jî [[Diyagrama Argand|''diyagrama Argand'']] tê binavkirin. Bi gelemperî, eksana asoyî ji bo temsîldana beşa rastîn tê bikaranîn (ku nirxên wê ber bi rastê ve zêde dibin), û eksana stûnî jî beşa xeyalî nîşan dide (ku nirxên wê ber bi jor ve zêde dibin). Hejmareke rastîn a dikare wekî hejmareke kompleks {{math|''a'' + 0''i''}} were dîtin ku tê de beşa wê ya xeyalî 0 e. Hejmareke bi temamî xeyalî {{math|''bi''}}, hejmareke kompleks a {{math|0 + ''bi''}} ye ku tê de beşa wê ya rastîn sifir e. Bi gelemperî wiha tê nivîsandin: {{math|1=''a'' + 0''i'' = ''a''}}, {{math|1=0 + ''bi'' = ''bi''}}, û {{math|1=''a'' + (−''b'')''i'' = ''a'' − ''bi''}}; mesela {{math|1=3 + (−4)''i'' = 3 − 4''i''}}. Koma gî hejmarên kompleks bi <math>\Complex</math> (tîpa C ya stûr a taybet) an jî {{math|'''C'''}} (tîpa C ya stûr a asayî) tê temsîl kirin. Di hin warên zanistî yên wekî [[elektromanyetîzm]] û [[endezyariya elektrîkê]] de, li şûna ''{{mvar|i}}'' tîpa ''{{mvar|j}}'' tê bikaranîn, ji ber ku ''{{mvar|i}}'' pir caran tê maneya herika elektrîkê, û hejmarên kompleks bi awayê {{math|''a'' + ''bj''}} an jî {{math|''a'' + ''jb''}} têne nivîsandin. [[Kategorî:Hejmar]] krdl7sczuod51o9lebwmvwadxebquix 0 329926 2094001 2026-09-12T17:07:24Z ~2026-49442-59 180958 Rûpel bi "[[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] , konfederasyoneke mezin â [[eşîrên Kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. [[Konfederasyona Eîren Oramarî]]li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên Gazakî..." hat çêkirin 2094001 wikitext text/x-wiki [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] , konfederasyoneke mezin â [[eşîrên Kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. [[Konfederasyona Eîren Oramarî]]li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Gazakîstan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. ==Konfederasyona Eşîren Oramarî== 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hejmara Eşîra Oramarî== Hejmara Eşîra Oramarî li Dinyaye ji 500 Hezar Keskî Ango (Nîv Milyon) Kesî Dêrbâz Krîye ltd2jxcepd7had2jgrpog34bbag757h 2094002 2094001 2026-09-12T17:08:04Z ~2026-49442-59 180958 /* Dabeşkirina Konfederasyona Eşîren Oramarî */ 2094002 wikitext text/x-wiki [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] , konfederasyoneke mezin â [[eşîrên Kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. [[Konfederasyona Eîren Oramarî]]li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Gazakîstan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. ==Dabeşkirina Konfederasyona Eşîren Oramarî== 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hejmara Eşîra Oramarî== Hejmara Eşîra Oramarî li Dinyaye ji 500 Hezar Keskî Ango (Nîv Milyon) Kesî Dêrbâz Krîye 8wx3mbgdj34l1xqi6o5s0lv8dqdmjeh 2094003 2094002 2026-09-12T17:12:28Z ~2026-49442-59 180958 /* Hejmara Eşîra Oramarî */ 2094003 wikitext text/x-wiki [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] , konfederasyoneke mezin â [[eşîrên Kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. [[Konfederasyona Eîren Oramarî]]li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Gazakîstan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. ==Dabeşkirina Konfederasyona Eşîren Oramarî== 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hejmara Eşîra Oramarî== Hejmara Eşîra Oramarî li Dinyaye ji 500 Hezar Keskî Ango (Nîv Milyon) Kesî Dêrbâz Krîye ==Hindek Keseiate Navdar== [[Sîto Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] 3sstm46n1tji4v0zqg5g5y1adw3a9pn 2094004 2094003 2026-09-12T17:13:38Z ~2026-49442-59 180958 /* Hindek Kesayêtên Navdar */ 2094004 wikitext text/x-wiki [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] , konfederasyoneke mezin â [[eşîrên Kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. [[Konfederasyona Eîren Oramarî]]li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Gazakîstan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. ==Dabeşkirina Konfederasyona Eşîren Oramarî== 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hejmara Eşîra Oramarî== Hejmara Eşîra Oramarî li Dinyaye ji 500 Hezar Keskî Ango (Nîv Milyon) Kesî Dêrbâz Krîye ==Hindek Kesayêtên Navdar== [[Sîto Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] oeooxav6afmfan5nbvrxxfddhydem5e 2094005 2094004 2026-09-12T17:14:38Z ~2026-49442-59 180958 2094005 wikitext text/x-wiki [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] , konfederasyoneke mezin â [[eşîrên Kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. [[Konfederasyona Eîren Oramarî]]li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Gazakîstan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. ==Dabeşkirina Konfederasyona Eşîren Oramarî== 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hindek Kesayêtên Navdar== [[Sîto Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] gdl46e0svgvbwl2amreex1udm28djvr 2094006 2094005 2026-09-12T17:15:21Z ~2026-49442-59 180958 /* Hindek Kesayêtên Navdar */ 2094006 wikitext text/x-wiki [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] , konfederasyoneke mezin â [[eşîrên Kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. [[Konfederasyona Eîren Oramarî]]li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Gazakîstan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. ==Dabeşkirina Konfederasyona Eşîren Oramarî== 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hindek Kesayêtên Navdar== [[Sîto Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] ==Hejmara Eîra Oramarî== Hejmara Eşîra Oramarî li Dinyaye ji 500 Hezar Keskî Ango (Nîv Milyon) Kesî Dêrbâz Krîye ibo6unwrlovyilnjm8x7n1i33tqkxl4 2094007 2094006 2026-09-12T20:01:35Z Penaber49 39672 /* Hindek kesayêtên navdar */ 2094007 wikitext text/x-wiki [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] , konfederasyoneke mezin â [[eşîrên Kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. [[Konfederasyona Eîren Oramarî]]li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Gazakîstan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. ==Dabeşkirina Konfederasyona Eşîren Oramarî== 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hindek kesayêtên navdar== [[Sîto Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] ==Hejmara Eîra Oramarî== Hejmara Eşîra Oramarî li Dinyaye ji 500 Hezar Keskî Ango (Nîv Milyon) Kesî Dêrbâz Krîye oir2xb4ogmluvd72pl6o1sq0uc2gs22 2094008 2094007 2026-09-12T20:02:18Z Penaber49 39672 /* Hindek kesayêtên navdar */ 2094008 wikitext text/x-wiki [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] , konfederasyoneke mezin â [[eşîrên Kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. [[Konfederasyona Eîren Oramarî]]li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Gazakîstan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. ==Dabeşkirina Konfederasyona Eşîren Oramarî== 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hindek kesayêtên navdar== [[Sîto Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} ==Hejmara Eîra Oramarî== Hejmara Eşîra Oramarî li Dinyaye ji 500 Hezar Keskî Ango (Nîv Milyon) Kesî Dêrbâz Krîye nm2787t3m3q948it81wbgmb4wnpqtcf 2094009 2094008 2026-09-12T20:03:02Z Penaber49 39672 /* */ 2094009 wikitext text/x-wiki Konfederasyona Eşîren Oramarî , konfederasyoneke mezin â [[eşîrên Kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. [[Konfederasyona Eîren Oramarî]]li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Gazakîstan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. ==Dabeşkirina Konfederasyona Eşîren Oramarî== 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hindek kesayêtên navdar== [[Sîto Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} ==Hejmara Eîra Oramarî== Hejmara Eşîra Oramarî li Dinyaye ji 500 Hezar Keskî Ango (Nîv Milyon) Kesî Dêrbâz Krîye 6qi5sbogoa0lr8jvo0h20h337t2rjpa 2094010 2094009 2026-09-12T20:04:17Z Penaber49 39672 /* Dabeşkirina konfederasyona eşîren oramarî */ 2094010 wikitext text/x-wiki Konfederasyona Eşîren Oramarî , konfederasyoneke mezin â [[eşîrên Kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. [[Konfederasyona Eîren Oramarî]]li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Gazakîstan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. == Dabeşkirina konfederasyona eşîren oramarî == 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hindek kesayêtên navdar== [[Sîto Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} ==Hejmara Eîra Oramarî== Hejmara Eşîra Oramarî li Dinyaye ji 500 Hezar Keskî Ango (Nîv Milyon) Kesî Dêrbâz Krîye dz54mwnbwmz878ypbh4kkyb239xs84v 2094011 2094010 2026-09-12T20:04:56Z Penaber49 39672 /* */ Piştrastkirin hewceye 2094011 wikitext text/x-wiki Konfederasyona Eşîren Oramarî{{çavk}} konfederasyoneke mezin â [[eşîrên Kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. [[Konfederasyona Eîren Oramarî]]li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Gazakîstan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. == Dabeşkirina konfederasyona eşîren oramarî == 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hindek kesayêtên navdar== [[Sîto Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} ==Hejmara Eîra Oramarî== Hejmara Eşîra Oramarî li Dinyaye ji 500 Hezar Keskî Ango (Nîv Milyon) Kesî Dêrbâz Krîye qq82z9v3l53m62fnvcr9vdpkcg3u618 2094013 2094011 2026-09-12T20:06:06Z Penaber49 39672 /* */ 2094013 wikitext text/x-wiki Konfederasyona Eşîren Oramarî{{çavk}} konfederasyoneke mezin â [[eşîrên kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. [[Konfederasyona Eîren Oramarî]]li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a Oramarîyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Gazakîstan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. == Dabeşkirina konfederasyona eşîren oramarî == 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hindek kesayêtên navdar== [[Sîto Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} ==Hejmara Eîra Oramarî== Hejmara Eşîra Oramarî li Dinyaye ji 500 Hezar Keskî Ango (Nîv Milyon) Kesî Dêrbâz Krîye 8ygz8g1u9yqwkbd6w3y3kk8cavl5k81 2094014 2094013 2026-09-12T20:07:52Z Penaber49 39672 /* */ 2094014 wikitext text/x-wiki Konfederasyona Eşîren Oramarî{{çavk}} konfederasyoneke mezin â [[eşîrên kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. Konfederasyona eşîren oramarî li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û li Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a oramariyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Qezexistan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. == Dabeşkirina konfederasyona eşîren oramarî == 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hindek kesayêtên navdar== [[Sîto Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} ==Hejmara Eîra Oramarî== Hejmara Eşîra Oramarî li Dinyaye ji 500 Hezar Keskî Ango (Nîv Milyon) Kesî Dêrbâz Krîye 3j6lfnwsbf8gd416ltcmcrkk23uvt66 2094015 2094014 2026-09-12T20:08:50Z Penaber49 39672 2094015 wikitext text/x-wiki Konfederasyona Eşîren Oramarî{{çavk}} konfederasyoneke mezin â [[eşîrên kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. Konfederasyona eşîren oramarî li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û li Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a oramariyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Qezexistan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. == Dabeşkirina konfederasyona eşîren oramarî == 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hindek kesayêtên navdar== [[Sîto Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Hejmara eşîra oramarî == Hejmara Eşîra Oramarî li Dinyaye ji 500 Hezar Keskî Ango (Nîv Milyon) Kesî Dêrbâz Krîye == Çavkanî == {{Çavkanî}} 8epfujtg35p3mla0h7vjffzxxd9c9hn 2094016 2094015 2026-09-12T20:10:05Z Penaber49 39672 /* Hejmara eşîra oramarî */ 2094016 wikitext text/x-wiki Konfederasyona Eşîren Oramarî{{çavk}} konfederasyoneke mezin â [[eşîrên kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. Konfederasyona eşîren oramarî li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û li Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a oramariyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Qezexistan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. == Dabeşkirina konfederasyona eşîren oramarî == 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hindek kesayêtên navdar== [[Sîto Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Hejmara eşîra oramarî == Hejmara eşîra oramarî li Dinyaye ji 500 hezar keskî ango (nîv milyon) kesî derbas kiriye{{çavk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} 83ugyv2j4xatb7gt8f5pc3ambjwxg2k 2094017 2094016 2026-09-12T22:06:16Z Ghybu 9854 Ghybu rûpela [[Konfederasyona Eşîren Oramarî]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Konfederasyona eşîren Oramarî]] 2094016 wikitext text/x-wiki Konfederasyona Eşîren Oramarî{{çavk}} konfederasyoneke mezin â [[eşîrên kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. Konfederasyona eşîren oramarî li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û li Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a oramariyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Qezexistan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. == Dabeşkirina konfederasyona eşîren oramarî == 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hindek kesayêtên navdar== [[Sîto Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Hejmara eşîra oramarî == Hejmara eşîra oramarî li Dinyaye ji 500 hezar keskî ango (nîv milyon) kesî derbas kiriye{{çavk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} 83ugyv2j4xatb7gt8f5pc3ambjwxg2k 2094018 2094017 2026-09-12T22:07:02Z Ghybu 9854 Ji bo [[Oramarî (konfederasyona eşîretê)]] hat beralîkirin 2094018 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Oramarî (konfederasyona eşîretê)]] 3vj79fo8oq8b612prb4tsvez8s1nc4m 2094019 2094018 2026-09-12T22:08:30Z Ghybu 9854 Ghybuî/ê navê [[Konfederasyona eşîren Oramarî]] weke [[Oramarî (konfederasyona eşîretê)]] guhart 2094018 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Oramarî (konfederasyona eşîretê)]] 3vj79fo8oq8b612prb4tsvez8s1nc4m 2094021 2094019 2026-09-12T22:08:59Z Ghybu 9854 Guhartoya [[Special:Diff/2094018|2094018]] yê [[Special:Contributions/Ghybu|Ghybu]] ([[User talk:Ghybu|gotûbêj]]) şûnde kir 2094021 wikitext text/x-wiki Konfederasyona Eşîren Oramarî{{çavk}} konfederasyoneke mezin â [[eşîrên kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. Konfederasyona eşîren oramarî li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û li Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a oramariyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Qezexistan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. == Dabeşkirina konfederasyona eşîren oramarî == 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] ==Hindek kesayêtên navdar== [[Sîto Axa Oramarî]] [[Şükrü Axa Oramarî]] [[Savaş Buldan]] [[Muhsin Axa Oramarî]] [[Pervin Buldan]] [[İsmet Buldan]] [[Nejdet Buldan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Hejmara eşîra oramarî == Hejmara eşîra oramarî li Dinyaye ji 500 hezar keskî ango (nîv milyon) kesî derbas kiriye{{çavk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} 83ugyv2j4xatb7gt8f5pc3ambjwxg2k 2094024 2094021 2026-09-12T22:12:06Z Ghybu 9854 2094024 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî}} {{çav lê gerandin}} Konfederasyona Eşîren Oramarî{{çavk}} konfederasyoneke mezin â [[eşîrên kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. Konfederasyona eşîren oramarî li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û li Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a oramariyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Qezexistan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. == Dabeşkirina konfederasyona eşîren oramarî == 1. [[Baska Lemdînî]] [[Baska Lemdînî]] Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: * [[Mala Mîre]] * [[Mala Mijdînî]] * [[Mala Mengelanî]] * [[Mala Baranî]] * [[Mala Melayî]] * [[Mala Mam Axayî]] * [[Mala Erebî]] * [[Mala Melakî]] * [[Mala Mîrzayî]] * [[Mala Mesîhayî]] 2. [[Baska Mefî]] [[Baska Mefî]] Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: * [[Mala Şaqûlî]] * [[Mala Meyterî]] * [[Mala Kemalî]] * [[Mala Qerexanî]] * [[Mala Mîrxanî]] * [[Mala Mefî]] * [[Mala Şexî]] * [[Mala Xanê]] * [[Mala Hesenî]] ==Hindek kesayêtên navdar== * [[Sîto Axa Oramarî]] * [[Şükrü Axa Oramarî]] * [[Savaş Buldan]] * [[Muhsin Axa Oramarî]] * [[Pervin Buldan]] * [[İsmet Buldan]] * [[Nejdet Buldan]] == Hejmara eşîra oramarî == Hejmara eşîra oramarî li Dinyaye ji 500 hezar keskî ango (nîv milyon) kesî derbas kiriye{{çavk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} mndvr9f0p4l03zmclf24gcutkswsmqg 2094027 2094024 2026-09-12T22:14:05Z Ghybu 9854 /* Dabeşkirina konfederasyona eşîren oramarî */ 2094027 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî}} {{çav lê gerandin}} Konfederasyona Eşîren Oramarî{{çavk}} konfederasyoneke mezin â [[eşîrên kurd e]]. Ev konfederasyon di nava xwe de ji du Eşîr Yanji Baskên mezin ên bi navê [[Lemdînî]] û [[Mefî]] û ji 19 qebileyên ku bi van her du başkan ve girêdayî ne, pêk tê. Konfederasyona eşîren oramarî li sê dewletên cûda, ango li Tirkiye, Iraq û li Îranê dijî. Ji xeynî van her sê dewletan, nifûseke mezin a oramariyan li parzemîna Asyayê li welatên [[Qezexistan]], [[Efxanistan]], [[Pakistan]], [[Azerbaycan]],[[Gurcistan]] û [[Ermenistanê]] jî heye. Her wiha li derveyî parzemîna Asyayê jî niştecih in. Piştî Serhildana Oramarê ya ku di sala 1930î de bi hevbeşiya bi Eşîra Barzanî re li dijî dewleta [[Tirkiyê]] hatibû lidarxistin, bi hezaran Oramarî koçî Ewropayê kirin. Di dema îroyîn de li welatên Ewropayê, bi taybetî li [[Brîtanya]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Swêd]] , û [[Holendayê]]ji dijîn. == Dabeşkirina konfederasyona eşîren oramarî == 1. Baska Lemdînî Baska Lemdînî Yanji [[Eşîra Lemdînî]] ji 10 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: * Mala Mîre * Mala Mijdînî * Mala Mengelanî * Mala Baranî * Mala Melayî * Mala Mam Axayî * Mala Erebî * Mala Melakî * Mala Mîrzayî * Mala Mesîhayî 2. Baska Mefî Baska Mefî Yanji [[Eşîra Mefî]] ji 9 qebîlan pêk tê, ew jî ev in: * Mala Şaqûlî * Mala Meyterî * Mala Kemalî * Mala Qerexanî * Mala Mîrxanî * Mala Mefî * Mala Şexî * Mala Xanê * Mala Hesenî ==Hindek kesayêtên navdar== * [[Sîto Axa Oramarî]] * [[Şükrü Axa Oramarî]] * [[Savaş Buldan]] * [[Muhsin Axa Oramarî]] * [[Pervin Buldan]] * [[İsmet Buldan]] * [[Nejdet Buldan]] == Hejmara eşîra oramarî == Hejmara eşîra oramarî li Dinyaye ji 500 hezar keskî ango (nîv milyon) kesî derbas kiriye{{çavk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} 418vkhq7x2k4lfungr3mhx6k385onsb 0 329927 2094020 2026-09-12T22:08:30Z Ghybu 9854 Ghybuî/ê navê [[Konfederasyona eşîren Oramarî]] weke [[Oramarî (konfederasyona eşîretê)]] guhart 2094020 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Oramarî (konfederasyona eşîretê)]] 3vj79fo8oq8b612prb4tsvez8s1nc4m 0 329929 2094026 2026-09-12T22:13:53Z Ghybu 9854 Ji bo [[Lemdînî]] hat beralîkirin 2094026 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Lemdînî]] ayp1a0rxlf1b562mn0jpiwkk7dlq8wj 0 329930 2094028 2026-09-12T22:14:24Z Ghybu 9854 Ji bo [[Mefî]] hat beralîkirin 2094028 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Mefî]] ims8u8m1vd7le5ud3xkqiwjq5mxxmme