Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 1116 2094355 2084327 2026-09-16T05:57:28Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094355 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | wêneyê nexşe2 = | }} '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştre jî dema ku di şerê Iraqê de rejêma baesê tê têk birin, destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin, Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de [[Kerkûk]], [[Mûsil]], [[Tûz Xurmatû]] û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê yekem pergala nivîsandina naskirî ya cîhanê ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de Kurdistanê malavaniya şaristaniya sumeriyan kiriye ku yekem netewe bûn ku sumeriyan çerxeyan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên sumerî, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine ku ev yek bi gelemperî li herêma di navbera Firat û Dîcleyê de qewimine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel [[gutî]] û [[Lolobî|lolobiyan]], subariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gutiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 |archive-date=2021-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421014544/https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkûkê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Avabûna xweseriya Herêma Kurdistanê ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15304802181).jpg |width1 = 150 |caption1 = Dîmenek ji pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ku di amadekariya operasyonekê de ne |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 188 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr |roja-arşîvê=2026-03-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260308171501/https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestî û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên mayî yên Başûrê Kurdistanê}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol nemaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin û wekê herêmên bi nakok hatiye destnîşankirin ku di pêşerojê de kurdên ku ji aliyê rejîma baesê ve ji gund û herêmên xwe hatiye derxistin, vegerin malên û ev deverên bi kurdan bi ser hikumeta Herêma Kurdistanê ve were girêdan.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/turkish/kurdistan/210220266 |sernav=Hikûmeta Herêma Kurdistanê: Li deverên nakokbar erebkirin û guhertina demografîk pêk tê. |malper=Rudaw |tarîx=2026-02-21 |roja-gihiştinê=2026-06-05 |ziman=tr }}</ref> Lê haya roja îro ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê gavên erênî nehatine avêtin û heya roja îro ev herêmên kurdan ji aliyê hikumeta Iraqê ve desteserkirî ye.<ref name=":14" /> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 162 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km²) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. |roja-arşîvê=2025-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250708232739/https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] hela3xm0ebgrjtlugey54uxianmup0o 0 2516 2094372 2083402 2026-09-16T10:47:50Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094372 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çiya | nav = Qerejdax | navê_din = | wêne = Zanga Qerejdaxê.jpg | wêne_sernav = Zangeke herêma Qerejdaxê | bilindayî = 1.957 | cih = [[Riha (parêzgeh)|Riha]] û [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]], [[Bakurê Kurdistanê]] | zincîreçiya = | nexşeya_cihan = Riha#Diyarbekir#Mêrdîn | koordînat = {{Koord|37|42|41|N|39|49|45|E|type:mountain|display=inline, title}} | cure = [[Volkana mertalê]] | çalakbûna_dawî = }} '''Qerejdax''' yan jî '''çiyayê Qerejdaxê''' yek ji çiyayên volkanîk ên vemirî ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku deşta [[Amed]]ê û deşta [[Riha]]yê ji hev birî ye. Xala ya herî bilind ê Qerejdaxê 1.952 mêtre ye xwedî cureya volkana mertalê ye ku ji herikîna lavaya şil çêbûye. Çiya bi qasê 120 [[km]] berfireh e û rûbera çiyayê jî 8000 km² ye. Qerejdax xwedî berwariyeke nizm e ku berwariya çiyayê nêzîkî ji %2 ye ku ji lavên bazaltîk pêk hatiye. Çiya di sê qonaxên çalakiyên volkanîk de çêbûye û li ser sinorê Amed, Riha û [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] de berfireh bûye. Çiyayê Qerejdax ji [[Amed]]ê her ku ber bi navçeya [[Wêranşar]]ê diçe nizim dibe û piştre re bi [[deşta Heranê]] re dibe yek.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |url=https://archive.org/details/earlyperennialst0000roge |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wiki.irises.org/bin/view/Spec/SpecMasia |sernav=SpecMasia < Spec < Iris Wiki |malper=wiki.irises.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |archive-date=2026-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260704184738/https://wiki.irises.org/bin/view/Spec/SpecMasia |url-status=dead }}</ref> == Jeomorfolojî == Çiyayê Qerejdaxê di serdema pleîstosenê de (nêzîkê 2.5 milyon sal berê) dest bi çalakiyên volkanîkî kiriye û bi kombûna herikîna [[lavên bazaltîk]] bilind bûye. Çalakiyên volkanîkî çiyayê heta 100.000 salên berê niha berdewam kiriye. Berevajî volkanên konîk ên klasîk, Qerejdax ji ber lava şil ê herikîn veguheriye [[Çiyayên volkanîk|çiyayeke volkanîk]] a "cureya mertalê" an jî bi naveke din veguheriye cureya Hawaîî yê. Herikîna lavên Qerejdaxê ku bi qasî 120-130 km berfireh bûye, ji rojhilat heta [[Sêwreg]]ê û ji başûr jî heta Wêranşarê berfireh bûye. Xala herî bilind ê Qerejdaxê girê qolîbabayê ye ku bilindahiya vê xalê gihiştiye 1.957 mêtreyê. Girê volkanîk ji aliyê xetên şikestinê yên paralel ve ku ber bi rojhilat-rojava ve dirêj dibin, perçe bûye. Sedema sereke ya çêbûna çiyayê Qerecdaxê ji ber zextên di navbera [[Nîvgirava Erebistanê]] û erdnîgarî ya bilind a [[Kurdistan]]ê çêbûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=213011 |sernav=Global Volcanism Program {{!}} Qerejdax |malper=Smithsonian Institution {{!}} Global Volcanism Program |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Çiya-şitil}} [[Kategorî:Cihên Teyran ên Muhîm li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Çiyayên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Çiyayên volkanîk ên Kurdistanê]] [[Kategorî:Diyarbekir]] [[Kategorî:Riha]] 2y6dwclimtmi6y7tlv90kv54uabzeug 0 7826 2094349 1838992 2026-09-15T13:46:48Z ~2026-49931-77 181467 /* Kovarên ku derxistiye */ 2094349 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Hemreş Reşo''' (jdb. 1939 − m. 2003) [[siyasetmedar]] û [[nivîskar]]ekî kurd e. == Kurtejiyan == '''Hemreş Reşo''' li mêjuyê [[11ê sibatê]] sala 1939ê li gundê [[Saqo]]'yê li qeza [[Kolik]] ê ku li nav herêma bajarê [[Semsûr]]ê ye, ji dayika xwe bû ye. Dibistana dest pê kî û navînî li Kolikê xwendiye. [[Kolêja Amerîkî]] li bajarê ([[Qeyserî]]) biriye li serî. Di navbera salên [[1957]]-[[1960]]î de li Stanbolê xwandina xwe ya dibistana madehiye yê kiriye. Di salên 1961-1963'yî de jî, li [[Enqerê]] xwendina zankoyî ya Zanîngeha Enqere biriye li serî. Di sala [[1963]]yî de hatiye [[Swîsre|Swîsrê]] û paşê ji wir jî derbasê Almanyayê bû ye. Di navbera sala [[1967]]-[[1975]]ê de jî li zanîngeha [[Berlîn]]ê xwendina aboriyê kiriye. Piraniya jiyan û têkoşîna watedar a rewşenbîr û siyasetmedarê kurd mamoste Hemreş Reşo, ji bo vejandin, pêşvexistin û parastina ziman û çanda kurdî bûye. Hemreş Reşo van salên xwe yên li dîasporayê ku tam 40 sal dike, bi tevayî di riya pêşvexistin û parastina çand û zimanê kurdî de buhurandiye. Ji me re sê govarên kurdî yên di dîroka çand û zimanê me de, her yek bi serê xwe sê dîmen û bihnên geş û xweş in, pêşkêş kiriye. == Kovarên ku derxistiye == * [[KURDISTAN]] (multi-lingual kurd/îng/ereb), * [[HÊVIYA WELÊT]] * [[ÇIYA]]. * Diwana Helbest BAKUR Norwind Doz û têkoşîna '''Hemreş Reşo''''yî, xebata wî ya di warê çand û zimanî de, di dîroka xebata li derveyî welêt, gavên pir ber bi pêş de ne û di dîroka ziman û çanda kurdî de wê her dem xwedî ciyek herî diyar be. Hemreş Reşo di roja [[27ê kanûna pêşîn]] sala [[2003]]yî de li bajarê [[Duisburg]]ê li [[Almanya]]'yê koçê dawiyê kiribû. Hemreş Reşo gava ji dinyayê bar kir, serokê [[Partiya Demokrat a Kurdistan - Bakur]] bû. == Girêdanên derve == [http://www.gelawej.org/kurmanci/modules.php?name=News&file=article&sid=72 Hevpeyvînek Bi Hemreş Reşo]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} Çavkanî:Malpera Pirtûkxaneya SARA {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1939]] [[Kategorî:Mirin 2003]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd|Reşo, Hemreş]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd|Reşo, Hemreş]] pu9qc4qff6cfc4bm5s3gh2p17e8aj5f 0 11017 2094354 2094206 2026-09-16T00:47:47Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094354 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic News Clips |weşanger=National Science Foundation |tarîx=1995 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HcTrAAAAMAAJ&pg=PA109}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klages |pêşnav=Johann P. |paşnav2=Salzmann |pêşnav2=Ulrich |paşnav3=Bickert |pêşnav3=Torsten |paşnav4=Hillenbrand |pêşnav4=Claus-Dieter |paşnav5=Gohl |pêşnav5=Karsten |paşnav6=Kuhn |pêşnav6=Gerhard |paşnav7=Bohaty |pêşnav7=Steven M. |paşnav8=Titschack |pêşnav8=Jürgen |paşnav9=Müller |pêşnav9=Juliane |paşnav10=Frederichs |pêşnav10=Thomas |paşnav11=Bauersachs |pêşnav11=Thorsten |paşnav12=Ehrmann |pêşnav12=Werner |paşnav13=van de Flierdt |pêşnav13=Tina |paşnav14=Pereira |pêşnav14=Patric Simões |paşnav15=Larter |pêşnav15=Robert D. |tarîx=2020 |sernav=Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2148-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=580 |hejmar=7801 |rr=81–86 |doi=10.1038/s41586-020-2148-5 |issn=1476-4687}}</ref> === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|300px|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rolland |pêşnav=Yann |paşnav2=Bernet |pêşnav2=Matthias |paşnav3=van der Beek |pêşnav3=Peter |paşnav4=Gautheron |pêşnav4=Cécile |paşnav5=Duclaux |pêşnav5=Guillaume |paşnav6=Bascou |pêşnav6=Jérôme |paşnav7=Balvay |pêşnav7=Mélanie |paşnav8=Héraudet |pêşnav8=Laura |paşnav9=Sue |pêşnav9=Christian |paşnav10=Ménot |pêşnav10=René-Pierre |tarîx=2019-01-15 |sernav=Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18306460 |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=506 |rr=123–133 |doi=10.1016/j.epsl.2018.10.044 |issn=0012-821X}}</ref> Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin ''Cordaitales'', ''sphenopsids'', ''ferns'' û ''lycophytes'' in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya [[Gondwana|Gondwanayê]] hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên ''glossopteridan'' wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://pubs.usgs.gov/of/2007/1047/ea/of2007-1047ea047.pdf |sernav=Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences.}}</ref> === Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê) === {{Multiple image | width = 150 | image1 = Opening of western Indian Ocean 150 Ma.png | image2 = Opening of South Atlantic 126 Ma.png | image3 = Opening of South Atlantic 83 Ma.png | footer = Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em) |}} Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rr=105–160 |isbn=978-0-521-85598-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Cantrill |pêşnavê-edîtor=David J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/vegetation-of-antarctica-through-geological-time/icehouse-to-hothouse-floral-turnover-the-permiantriassic-crisis-and-triassic-vegetation/2A62935F027160A42A76FDD1199FA5C3 |paşnavê-edîtor2=Poole |pêşnavê-edîtor2=Imogen |doi=10.1017/CBO9781139024990.004}}</ref> Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a [[Rêzeçiyayên Transantarktîk|çiyayên Transantarktîkê]] de hatin dîtin.<ref name=":2" /> Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek ''Lystrosaurus'' vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Evolutionary History of the Synapsida |paşnav=Kammerer |pêşnav=Christian F. |weşanger=Springer London, Limited |tarîx=2013 |isbn=978-94-007-6841-3 |paşnav2=Angielczyk |pêşnav2=Kenneth D. |paşnav3=Fröbisch |pêşnav3=Jörg}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Birkenmajer |pêşnav=K. |tarîx=1994 |sernav=Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview |url=https://link.springer.com/10.1007/BF00210547 |kovar=Geologische Rundschau |ziman=en |cild=83 |hejmar=2 |rr=309–321 |doi=10.1007/BF00210547 |issn=0016-7835}}</ref> Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) [[nîvgirava Hindistanê]] ji hev dabeş bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gaina |pêşnav=Carmen |paşnav2=Müller |pêşnav2=R. Dietmar |paşnav3=Brown |pêşnav3=Belinda |paşnav4=Ishihara |pêşnav4=Takemi |paşnav5=Ivanov |pêşnav5=Sergey |tarîx=2007-07-01 |sernav=Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica |url=https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |kovar=Geophysical Journal International |cild=170 |hejmar=1 |rr=151–169 |doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x |issn=0956-540X}}</ref> Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Vegetation of Antarctica Through Geological Time |paşnav=Cantrill |pêşnav=David J. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012-11-22 |isbn=978-0-521-85598-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sOGH4xaioRUC |paşnav2=Poole |pêşnav2=Imogen}}</ref> Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barreda |pêşnav=Viviana D. |paşnav2=Palazzesi |pêşnav2=Luis |paşnav3=Olivero |pêşnav3=Eduardo B. |tarîx=2019 |sernav=When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nph.15823 |kovar=New Phytologist |ziman=en |cild=223 |hejmar=2 |rr=1023–1030 |doi=10.1111/nph.15823 |issn=0028-646X}}</ref> Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crame |pêşnav=J. A. |tarîx=1989 |sernav=Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction |url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |kovar=Geological Society, London, Special Publications |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=1–8 |doi=10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01 |issn=0305-8719}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê<ref>{{Cite web |url=http://www.app.pan.pl/archive/published/app52/app52-657.pdf |sernav=Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica}}</ref> û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coria |pêşnav=Rodolfo A. |paşnav2=Moly |pêşnav2=Juan J. |paşnav3=Reguero |pêşnav3=Marcelo |paşnav4=Santillana |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Marenssi |pêşnav5=Sergio |tarîx=2013-04-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667112001784 |kovar=Cretaceous Research |cild=41 |rr=186–193 |doi=10.1016/j.cretres.2012.12.004 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rozadilla |pêşnav=Sebastián |paşnav2=Agnolin |pêşnav2=Federico L. |paşnav3=Novas |pêşnav3=Fernando E. |paşnav4=Aranciaga Rolando |pêşnav4=Alexis M. |paşnav5=Motta |pêşnav5=Matías J. |paşnav6=Lirio |pêşnav6=Juan M. |paşnav7=Isasi |pêşnav7=Marcelo P. |tarîx=2016-01-01 |sernav=A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667115300677 |kovar=Cretaceous Research |cild=57 |rr=311–324 |doi=10.1016/j.cretres.2015.09.009 |issn=0195-6671}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ely |pêşnav=Ricardo C. |paşnav2=Case |pêşnav2=Judd A. |tarîx=2019-09-01 |sernav=Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667118300120 |kovar=Cretaceous Research |cild=101 |rr=1–16 |doi=10.1016/j.cretres.2019.04.003 |issn=0195-6671}}</ref> === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === [[Wêne:Eocene-Paleocene-circumpolar.svg|thumb|Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê]] Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times |paşnav=Defler |pêşnav=Thomas |weşanger=Springer |tarîx=2018-12-19 |isbn=978-3-319-98449-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-HWADwAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gelfo |pêşnav=Javier N. |paşnav2=Goin |pêşnav2=Francisco |paşnav3=Bauzá |pêşnav3=Nicolá |paşnav4=Reguero |pêşnav4=Marcelo |tarîx=2019-09-01 |sernav=The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research |url=https://www.researchgate.net/publication/337086325_The_fossil_record_of_Antarctic_land_mammals_commented_review_and_hypotheses_for_future_research |kovar=researchgate.net |rr=274–292 |doi=10.13679/j.advps.2019.0021}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldridge |pêşnav=Mark D B |paşnav2=Beck |pêşnav2=Robin M D |paşnav3=Croft |pêşnav3=Darin A |paşnav4=Travouillon |pêşnav4=Kenny J |paşnav5=Fox |pêşnav5=Barry J |tarîx=2019-05-23 |sernav=An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria) |url=https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz018 |kovar=Journal of Mammalogy |cild=100 |hejmar=3 |rr=802–837 |doi=10.1093/jmammal/gyz018 |issn=0022-2372}}</ref> Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ball |pêşnav=Philip |paşnav2=Eagles |pêşnav2=Graeme |paşnav3=Ebinger |pêşnav3=Cynthia |paşnav4=McClay |pêşnav4=Ken |paşnav5=Totterdell |pêşnav5=Jennifer |tarîx=2013 |sernav=The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ggge.20160 |kovar=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |ziman=en |cild=14 |hejmar=8 |rr=2771–2799 |doi=10.1002/ggge.20160 |issn=1525-2027}}</ref> Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=England |pêşnav=Matthew H. |paşnav2=Hutchinson |pêşnav2=David K. |paşnav3=Santoso |pêşnav3=Agus |paşnav4=Sijp |pêşnav4=Willem P. |tarîx=2017-08-01 |sernav=Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/30/15/jcli-d-15-0554.1.xml |kovar=Journal of Climate |cild=30 |hejmar=15 |rr=5775–5790 |doi=10.1175/JCLI-D-15-0554.1 |issn=0894-8755}}</ref> Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeConto |pêşnav=Robert M. |paşnav2=Pollard |pêşnav2=David |tarîx=2003 |sernav=Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 |url=https://www.nature.com/articles/nature01290 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=421 |hejmar=6920 |rr=245–249 |doi=10.1038/nature01290 |issn=1476-4687}}</ref> Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ashworth |pêşnav=Allan C. |paşnav2=Erwin |pêşnav2=Terry L. |tarîx=2016 |sernav=Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5126512/ |kovar=ZooKeys |hejmar=635 |rr=109–122 |doi=10.3897/zookeys.635.10535 |issn=1313-2989 |pmc=5126512 |pmid=27917060}}</ref> === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pour |pêşnav=Amin Beiranvand |paşnav2=Park |pêşnav2=Yongcheol |paşnav3=Park |pêşnav3=Tae-Yoon S. |paşnav4=Hong |pêşnav4=Jong Kuk |paşnav5=Hashim |pêşnav5=Mazlan |paşnav6=Woo |pêşnav6=Jusun |paşnav7=Ayoobi |pêşnav7=Iman |tarîx=2018-06-01 |sernav=Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187396521730107X |kovar=Polar Science |cild=16 |rr=23–46 |doi=10.1016/j.polar.2018.02.004 |issn=1873-9652}}</ref> Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans |paşnav=Stonehouse |pêşnav=B. |weşanger=J. Wiley |tarîx=2002 |isbn=978-0-471-98665-2 |cih=Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ |kesên-din=Bernard Stonehouse |url=https://www.worldcat.org/title/50285217 |oclc=50285217}}</ref> Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula |paşnav=Elliot |pêşnav=David H. |weşanger=Geological Society of America |tarîx=1988-01-01 |rr=0 |isbn=978-0-8137-1169-0 |paşnavê-edîtor=Feldmann |pêşnavê-edîtor=Rodney M. |url=https://doi.org/10.1130/MEM169-p541 |paşnavê-edîtor2=Woodburne |pêşnavê-edîtor2=Michael O. |doi=10.1130/MEM169-p541}}</ref> Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Marine Geology |paşnav=Anderson |pêşnav=J. B. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-521-13168-1}}</ref> Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica |weşanger=Elsevier |tarîx=1987-01-01 |rr=7–42 |cild=16 |paşnavê-edîtor=Campbell |pêşnavê-edîtor=I. B. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0166248108701508 |series=Developments in Soil Science |paşnavê-edîtor2=Claridge |pêşnavê-edîtor2=G. G. C. |doi=10.1016/S0166-2481(08)70150-8}}</ref> Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paxman |pêşnav=Guy J. G. |paşnav2=Jamieson |pêşnav2=Stewart S. R. |paşnav3=Ferraccioli |pêşnav3=Fausto |paşnav4=Bentley |pêşnav4=Michael J. |paşnav5=Forsberg |pêşnav5=Rene |paşnav6=Ross |pêşnav6=Neil |paşnav7=Watts |pêşnav7=Anthony B. |paşnav8=Corr |pêşnav8=Hugh F. J. |paşnav9=Jordan |pêşnav9=Tom A. |tarîx=2017 |sernav=Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2016JB013841 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=122 |hejmar=3 |rr=2390–2408 |doi=10.1002/2016JB013841 |issn=2169-9356}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salvini |pêşnav=Francesco |paşnav2=Brancolini |pêşnav2=Giuliano |paşnav3=Busetti |pêşnav3=Martina |paşnav4=Storti |pêşnav4=Fabrizio |paşnav5=Mazzarini |pêşnav5=Francesco |paşnav6=Coren |pêşnav6=Franco |tarîx=1997 |sernav=Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/97JB01643 |kovar=Journal of Geophysical Research: Solid Earth |ziman=en |cild=102 |hejmar=B11 |rr=24669–24696 |doi=10.1029/97JB01643 |issn=2156-2202}}</ref> Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=Walter Sullivan Special to The New York |tarîx=1976-12-19 |sernav=Soviet Team Finds a ‘Mountain of Iron’ in Antarctica |url=https://www.nytimes.com/1976/12/19/archives/soviet-team-finds-a-mountain-of-iron-in-antarctica.html |roja-gihiştinê=2026-09-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Avhewa == [[Wêne:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye]] Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turner |pêşnav=John |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Phil |paşnav3=Lachlan-Cope |pêşnav3=Tom |paşnav4=Colwell |pêşnav4=Steve |paşnav5=Phillips |pêşnav5=Tony |paşnav6=Kirchgaessner |pêşnav6=Amélie |paşnav7=Marshall |pêşnav7=Gareth J. |paşnav8=King |pêşnav8=John C. |paşnav9=Bracegirdle |pêşnav9=Tom |paşnav10=Vaughan |pêşnav10=David G. |paşnav11=Lagun |pêşnav11=Victor |paşnav12=Orr |pêşnav12=Andrew |tarîx=2009 |sernav=Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009JD012104 |kovar=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |ziman=en |cild=114 |hejmar=D24 |doi=10.1029/2009JD012104 |issn=2156-2202}}</ref> Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/12/10/antarctica-cold-record/3950019/ |sernav=Antarctica records unofficial coldest temperature ever |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Rice |pêşnav=Doyle}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ |sernav=Antarctic weather – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-02-18 |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climatology |paşnav=Rohli |weşanger=Jones & Bartlett Learning |tarîx=2017-06-05 |isbn=978-1-284-11998-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umokDwAAQBAJ |paşnav2=Vega |pêşnav2=Anthony J.}}</ref> Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fountain |pêşnav=Andrew G. |paşnav2=Nylen |pêşnav2=Thomas H. |paşnav3=Monaghan |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Basagic |pêşnav4=Hassan J. |paşnav5=Bromwich |pêşnav5=David |tarîx=2010 |sernav=Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.1933 |kovar=International Journal of Climatology |ziman=en |cild=30 |hejmar=5 |rr=633–642 |doi=10.1002/joc.1933 |issn=1097-0088}}</ref> === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.<ref name=":3" /> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:20201210 Antarctica ice mass variation - NASA GRACE-en.svg|thumb|Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e]] Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Hansi A. |paşnav2=Polvani |pêşnav2=Lorenzo M. |tarîx=2020-10-08 |sernav=Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-00143-w |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=39 |doi=10.1038/s41612-020-00143-w |issn=2397-3722}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casado |pêşnav=Mathieu |paşnav2=Hébert |pêşnav2=Raphaël |paşnav3=Faranda |pêşnav3=Davide |paşnav4=Landais |pêşnav4=Amaelle |tarîx=2023 |sernav=The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01791-5 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=10 |rr=1082–1088 |doi=10.1038/s41558-023-01791-5 |issn=1758-6798}}</ref> Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clem |pêşnav=Kyle R. |paşnav2=Fogt |pêşnav2=Ryan L. |paşnav3=Turner |pêşnav3=John |paşnav4=Lintner |pêşnav4=Benjamin R. |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Gareth J. |paşnav6=Miller |pêşnav6=James R. |paşnav7=Renwick |pêşnav7=James A. |tarîx=2020 |sernav=Record warming at the South Pole during the past three decades |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0815-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=8 |rr=762–770 |doi=10.1038/s41558-020-0815-z |issn=1758-6798}}</ref> Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourgeois |pêşnav=Timothée |paşnav2=Goris |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Schwinger |pêşnav3=Jörg |paşnav4=Tjiputra |pêşnav4=Jerry F. |tarîx=2022-01-17 |sernav=Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8764023/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=340 |doi=10.1038/s41467-022-27979-5 |issn=2041-1723 |pmc=8764023 |pmid=35039511}}</ref> Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://discoveringantarctica.org.uk/climate-change/impacts-of-climate-change/ |sernav=Impacts of climate change |malper=Discovering Antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-02 |ziman=en-GB}}</ref> Germbûna [[Okyanûsa Başûr]] a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.<ref name=":4" /> Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bamber |pêşnav=Jonathan L. |paşnav2=Oppenheimer |pêşnav2=Michael |paşnav3=Kopp |pêşnav3=Robert E. |paşnav4=Aspinall |pêşnav4=Willy P. |paşnav5=Cooke |pêşnav5=Roger M. |tarîx=2019-06-04 |sernav=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6561295/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=116 |hejmar=23 |rr=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=1091-6490 |pmc=6561295 |pmid=31110015}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horton |pêşnav=Benjamin P. |paşnav2=Khan |pêşnav2=Nicole S. |paşnav3=Cahill |pêşnav3=Niamh |paşnav4=Lee |pêşnav4=Janice S. H. |paşnav5=Shaw |pêşnav5=Timothy A. |paşnav6=Garner |pêşnav6=Andra J. |paşnav7=Kemp |pêşnav7=Andrew C. |paşnav8=Engelhart |pêşnav8=Simon E. |paşnav9=Rahmstorf |pêşnav9=Stefan |tarîx=2020-05-08 |sernav=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey |url=https://www.nature.com/articles/s41612-020-0121-5 |kovar=npj Climate and Atmospheric Science |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=3 |hejmar=1 |rr=18 |doi=10.1038/s41612-020-0121-5 |issn=2397-3722}}</ref> Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Silvano |pêşnav=Alessandro |paşnav2=Rintoul |pêşnav2=Stephen Rich |paşnav3=Peña-Molino |pêşnav3=Beatriz |paşnav4=Hobbs |pêşnav4=William Richard |paşnav5=van Wijk |pêşnav5=Esmee |paşnav6=Aoki |pêşnav6=Shigeru |paşnav7=Tamura |pêşnav7=Takeshi |paşnav8=Williams |pêşnav8=Guy Darvall |tarîx=2018 |sernav=Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5906079/ |kovar=Science Advances |cild=4 |hejmar=4 |rr=eaap9467 |doi=10.1126/sciadv.aap9467 |issn=2375-2548 |pmc=5906079 |pmid=29675467}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Xianliang L. |paşnav2=Li |pêşnav2=Bofeng F. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=Yutaka W. |tarîx=2022-01-10 |sernav=Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8748732/ |kovar=Scientific Reports |cild=12 |hejmar=1 |rr=383 |doi=10.1038/s41598-021-04231-6 |issn=2045-2322 |pmc=8748732 |pmid=35013425}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter09.pdf |sernav=Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change}}</ref> Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-03-29 |sernav='Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-30/dramatic-south-ocean-circulation-changes-study/102154690 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |xebat=ABC News |ziman=en-AU}}</ref> Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roland |pêşnav=Thomas P. |paşnav2=Bartlett |pêşnav2=Oliver T. |paşnav3=Charman |pêşnav3=Dan J. |paşnav4=Anderson |pêşnav4=Karen |paşnav5=Hodgson |pêşnav5=Dominic A. |paşnav6=Amesbury |pêşnav6=Matthew J. |paşnav7=Maclean |pêşnav7=Ilya |paşnav8=Fretwell |pêşnav8=Peter T. |paşnav9=Fleming |pêşnav9=Andrew |tarîx=2024 |sernav=Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites |url=https://www.nature.com/articles/s41561-024-01564-5 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=17 |hejmar=11 |rr=1121–1126 |doi=10.1038/s41561-024-01564-5 |issn=1752-0908}}</ref> Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potapowicz |pêşnav=Joanna |paşnav2=Szumińska |pêşnav2=Danuta |paşnav3=Szopińska |pêşnav3=Małgorzata |paşnav4=Polkowska |pêşnav4=Żaneta |tarîx=2019-02-15 |sernav=The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004896971833612X |kovar=Science of The Total Environment |cild=651 |rr=1534–1548 |doi=10.1016/j.scitotenv.2018.09.168 |issn=0048-9697}}</ref> Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.<ref>{{Cite book |sernav=Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.}}</ref> Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lau |pêşnav=Sally C. Y. |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Nerida G. |paşnav3=Golledge |pêşnav3=Nicholas R. |paşnav4=Naish |pêşnav4=Tim R. |paşnav5=Watts |pêşnav5=Phillip C. |paşnav6=Silva |pêşnav6=Catarina N. S. |paşnav7=Cooke |pêşnav7=Ira R. |paşnav8=Allcock |pêşnav8=A. Louise |paşnav9=Mark |pêşnav9=Felix C. |paşnav10=Linse |pêşnav10=Katrin |paşnav11=Strugnell |pêşnav11=Jan M. |tarîx=2023-12-22 |sernav=Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.ade0664 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=382 |hejmar=6677 |rr=1384–1389 |doi=10.1126/science.ade0664}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naughten |pêşnav=Kaitlin A. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Paul R. |paşnav3=De Rydt |pêşnav3=Jan |tarîx=2023 |sernav=Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century |url=https://www.nature.com/articles/s41558-023-01818-x |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=13 |hejmar=11 |rr=1222–1228 |doi=10.1038/s41558-023-01818-x |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garbe |pêşnav=Julius |paşnav2=Albrecht |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Levermann |pêşnav3=Anders |paşnav4=Donges |pêşnav4=Jonathan F. |paşnav5=Winkelmann |pêşnav5=Ricarda |tarîx=2020 |sernav=The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2727-5 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=585 |hejmar=7826 |rr=538–544 |doi=10.1038/s41586-020-2727-5 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica}}</ref> Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crotti |pêşnav=Ilaria |paşnav2=Quiquet |pêşnav2=Aurélien |paşnav3=Landais |pêşnav3=Amaelle |paşnav4=Stenni |pêşnav4=Barbara |paşnav5=Wilson |pêşnav5=David J. |paşnav6=Severi |pêşnav6=Mirko |paşnav7=Mulvaney |pêşnav7=Robert |paşnav8=Wilhelms |pêşnav8=Frank |paşnav9=Barbante |pêşnav9=Carlo |paşnav10=Frezzotti |pêşnav10=Massimo |tarîx=2022-09-10 |sernav=Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9464198/ |kovar=Nature Communications |cild=13 |hejmar=1 |rr=5328 |doi=10.1038/s41467-022-32847-3 |issn=2041-1723 |pmc=9464198 |pmid=36088458}}</ref> Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-09-03 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pan |pêşnav=Linda |paşnav2=Powell |pêşnav2=Evelyn M. |paşnav3=Latychev |pêşnav3=Konstantin |paşnav4=Mitrovica |pêşnav4=Jerry X. |paşnav5=Creveling |pêşnav5=Jessica R. |paşnav6=Gomez |pêşnav6=Natalya |paşnav7=Hoggard |pêşnav7=Mark J. |paşnav8=Clark |pêşnav8=Peter U. |tarîx=2021 |sernav=Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8087405/ |kovar=Science Advances |cild=7 |hejmar=18 |rr=eabf7787 |doi=10.1126/sciadv.abf7787 |issn=2375-2548 |pmc=8087405 |pmid=33931453}}</ref> === Tenikbûna tebeqeya ozonê === [[Wêne:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin]] Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://physicstoday.aip.org/features/the-antarctic-ozone-hole-an-update |sernav=The Antarctic ozone hole: An update |malper=PHYSICS TODAY |tarîx=2014-07-01 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en |doi=10.1063/PT.3.2449}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bates |pêşnav=Sofie |tarîx=2020-10-30 |sernav=Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/large-deep-antarctic-ozone-hole-persisting-into-november/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> di sala 2020an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/media/news/record-breaking-2020-ozone-hole-closes |sernav=Record-breaking 2020 ozone hole closes |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2021-01-06 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en}}</ref> Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Ozone Hole - British Antarctic Survey |url=https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |roja-gihiştinê=2026-09-07 |xebat=British Antarctic Survey |ziman=en-GB |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304065222/https://www.bas.ac.uk/data/our-data/publication/the-ozone-layer/ |url-status=dead }}</ref> Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.<ref>{{Cite web |url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2010/twentyquestions/Q10.pdf |sernav=Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?}}</ref> Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=https://ozone.unep.org/sites/default/files/2019-05/SAP-2018-Assessment-report.pdf |sernav=World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018}}</ref> Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schiermeier |pêşnav=Quirin |tarîx=2009-08-01 |sernav=Atmospheric science: Fixing the sky |url=https://www.nature.com/articles/460792a |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=460 |hejmar=7257 |rr=792–795 |doi=10.1038/460792a |issn=1476-4687}}</ref> Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Parkinson |pêşnav=Claire L. |tarîx=2019-07-16 |sernav=A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1906556116 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=116 |hejmar=29 |rr=14414–14423 |doi=10.1073/pnas.1906556116 |pmc=6642375 |pmid=31262810}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chung |pêşnav=Eui-Seok |paşnav2=Kim |pêşnav2=Seong-Joong |paşnav3=Timmermann |pêşnav3=Axel |paşnav4=Ha |pêşnav4=Kyung-Ja |paşnav5=Lee |pêşnav5=Sang-Ki |paşnav6=Stuecker |pêşnav6=Malte F. |paşnav7=Rodgers |pêşnav7=Keith B. |paşnav8=Lee |pêşnav8=Sun-Seon |paşnav9=Huang |pêşnav9=Lei |tarîx=2022 |sernav=Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01339-z |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=461–468 |doi=10.1038/s41558-022-01339-z |issn=1758-6798}}</ref> == Biyocûre == Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change |paşnav=Franganillo |pêşnav=Marc Oliva i |weşanger=Elsevier Science & Technology |tarîx=2020 |isbn=978-0-12-817925-3 |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=Jesus Ruiz}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|thumb|Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan]] Kermêşa bêfirîn ''Belgica antarctica'', ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.units.miamioh.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica |sernav=Antarctic Bestiary - Terrestrial |malper=www.units.miamioh.edu |roja-gihiştinê=2026-09-07}}</ref> Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema [[Okyanûsa Başûr]] e û [[Organîzm|organîzmayeke]] xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. [[Jiyana deryayî]] ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Marine biology: its accomplishment and future prospect |paşnav=Mauchline |pêşnav=John |weşanger=Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. |tarîx=1991 |isbn=978-0-444-98696-2 |cih=Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A |kesên-din=J. Mauchline, Takahisa Nemoto}}</ref> [[Foka leopar|Fokên pilingî]] di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Staniland |pêşnav=Iain J. |paşnav2=Ratcliffe |pêşnav2=Norman |paşnav3=Trathan |pêşnav3=Philip N. |paşnav4=Forcada |pêşnav4=Jaume |tarîx=2018 |sernav=Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0197767 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |weşanger=Public Library of Science |cild=13 |hejmar=6 |rr=e0197767 |doi=10.1371/journal.pone.0197767 |issn=1932-6203 |pmc=5988266 |pmid=29870541}}</ref> Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diseases of Antarctic Seabirds |paşnav=Woods |pêşnav=R. |weşanger=Springer |tarîx=2009 |rr=35–55 |isbn=978-3-540-93923-8 |cih=Berlin, Heidelberg |paşnavê-edîtor=Kerry |pêşnavê-edîtor=Knowles R. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-540-93923-8_3 |paşnav2=Jones |pêşnav2=H. I. |paşnav3=Watts |pêşnav3=J. |paşnav4=Miller |pêşnav4=G. D. |paşnav5=Shellam |pêşnav5=G. R. |paşnavê-edîtor2=Riddle |pêşnavê-edîtor2=Martin |doi=10.1007/978-3-540-93923-8_3}}</ref> Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ancel |pêşnav=André |paşnav2=Beaulieu |pêşnav2=Michaël |paşnav3=Gilbert |pêşnav3=Caroline |tarîx=2013-01-01 |sernav=The different breeding strategies of penguins: A review |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2013.02.002/ |kovar=Comptes Rendus. Biologies |ziman=en |cild=336 |hejmar=1 |rr=1–12 |doi=10.1016/j.crvi.2013.02.002 |issn=1768-3238}}</ref> [[Wêne:Sterna vittata - Antarctica I.jpg|thumb|Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye]] Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-15 |sernav=Ice oceans 'are not poles apart' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7888558.stm |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-GB}}</ref> Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://schmidtocean.org/thriving-antarctic-ecosystems-found-in-wake-of-recently-detached-iceberg/ |sernav=Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg |malper=Schmidt Ocean Institute |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US |paşnav=Mock-Bunting |pêşnav=Logan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweather.com/news/science/antarctica-a-84-iceberg-calving-reveals-incredible-ecosystem-never-before-seen-by-humans.html |sernav=Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans |malper=Meteored US |tarîx=2025-04-02 |roja-gihiştinê=2026-09-07 |ziman=en-US}}</ref> === Flora === Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rees-Owen |pêşnav=Rhian L. |paşnav2=Gill |pêşnav2=Fiona L. |paşnav3=Newton |pêşnav3=Robert J. |paşnav4=Ivanović |pêşnav4=Ruza F. |paşnav5=Francis |pêşnav5=Jane E. |paşnav6=Riding |pêşnav6=James B. |paşnav7=Vane |pêşnav7=Christopher H. |paşnav8=Lopes dos Santos |pêşnav8=Raquel A. |tarîx=2018-04-01 |sernav=The last forests on Antarctica: Reconstructing flora and temperature from the Neogene Sirius Group, Transantarctic Mountains |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S014663801730219X |kovar=Organic Geochemistry |cild=118 |rr=4–14 |doi=10.1016/j.orggeochem.2018.01.001 |issn=0146-6380}}</ref> Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chwedorzewska |pêşnav=K. J. |paşnav2=Giełwanowska |pêşnav2=I. |paşnav3=Olech |pêşnav3=M. |paşnav4=Molina-Montenegro |pêşnav4=M. A. |paşnav5=Wódkiewicz |pêşnav5=M. |paşnav6=Galera |pêşnav6=H. |tarîx=2015 |sernav=Poa annua L. in the maritime Antarctic: an overview |url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/poa-annua-l-in-the-maritime-antarctic-an-overview/A899FCB6F3FB092ECE34EAB07D878A6C |kovar=Polar Record |ziman=en |cild=51 |hejmar=6 |rr=637–643 |doi=10.1017/S0032247414000916 |issn=0032-2474}}</ref> === Organîzmayên din === Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/plants/algae/ |sernav=Algae – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2021-11-29 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morawetz |pêşnav=Klaus |paşnav2=Thoms |pêşnav2=Silke |paşnav3=Kutschan |pêşnav3=Bernd |tarîx=2017-03-03 |sernav=Formation of brine channels in sea ice |url=https://doi.org/10.1140/epje/i2017-11512-x |kovar=The European Physical Journal E |cild=40 |hejmar=3 |rr=25 |doi=10.1140/epje/i2017-11512-x |issn=1292-895X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://askabiologist.asu.edu/brine-channels |sernav=Brine Channels {{!}} Ask A Biologist |malper=askabiologist.asu.edu |tarîx=2014-07-15 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gorman |pêşnav=James |tarîx=2013-02-06 |sernav=Scientists Find Life in the Cold and Dark Under Antarctic Ice |url=https://www.nytimes.com/2013/02/07/science/living-bacteria-found-deep-under-antarctic-ice-scientists-say.html |roja-gihiştinê=2026-09-12 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulat |pêşnav=Sergey A. |tarîx=2016-01-28 |sernav=Microbiology of the subglacial Lake Vostok: first results of borehole-frozen lake water analysis and prospects for searching for lake inhabitants |url=https://doi.org/10.1098/rsta.2014.0292 |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |cild=374 |hejmar=2059 |rr=20140292 |doi=10.1098/rsta.2014.0292 |issn=1364-503X}}</ref> Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weisleitner |pêşnav=Klemens |paşnav2=Perras |pêşnav2=Alexandra |paşnav3=Moissl-Eichinger |pêşnav3=Christine |paşnav4=Andersen |pêşnav4=Dale T. |paşnav5=Sattler |pêşnav5=Birgit |tarîx=2019-05-10 |sernav=Source Environments of the Microbiome in Perennially Ice-Covered Lake Untersee, Antarctica |url=https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2019.01019/full |kovar=Frontiers in Microbiology |ziman=English |weşanger=Frontiers |cild=10 |doi=10.3389/fmicb.2019.01019 |issn=1664-302X |pmc=6524460 |pmid=31134036}}</ref> Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/headlines/y2008/07feb_cloroxlake.htm |sernav=NASA - Science@NASA |malper=science.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323002712/https://science.nasa.gov/headlines/y2008/07feb_cloroxlake.htm |url-status=dead }}</ref> === Parastina jîngehê === [[Wêne:Antarctica, pollution, environment, Russia, Bellingshausen 1.JPG|thumb|Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin]] Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccamlr.org/en/fisheries/toothfish-fisheries |sernav=Toothfish fisheries {{!}} CCAMLR |malper=www.ccamlr.org |roja-gihiştinê=2026-09-12}}</ref> Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=Antarktîka |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/law-and-treaty/the-madrid-protocol/ |sernav=Protocol on Environmental Protection to the Antarctic Treaty (The Madrid Protocol) – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-05-17 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en}}</ref> Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.asoc.org/storage/documents/ECOs/1992/lxxxii.3_atcm.pdf |sernav=Now you see it now you don't! |roja-gihiştinê=2026-09-12 |archive-date=2022-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220201352/https://www.asoc.org/storage/documents/ECOs/1992/lxxxii.3_atcm.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.asoc.org/advocacy/wildlife-conservation/southern-ocean-whale-sanctuary |sernav=Southern Ocean Whale Sanctuary - Antarctic and Southern Ocean Coalition |malper=www.asoc.org |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en-gb |paşnav=Administrator}}</ref> Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coetzee |pêşnav=Bernard W.T. |paşnav2=Convey |pêşnav2=Peter |paşnav3=Chown |pêşnav3=Steven L. |tarîx=2017 |sernav=Expanding the Protected Area Network in Antarctica is Urgent and Readily Achievable |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/conl.12342 |kovar=Conservation Letters |ziman=en |cild=10 |hejmar=6 |rr=670–680 |doi=10.1111/conl.12342 |issn=1755-263X}}</ref> Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wauchope |pêşnav=Hannah S. |paşnav2=Shaw |pêşnav2=Justine D. |paşnav3=Terauds |pêşnav3=Aleks |tarîx=2019-02-26 |sernav=A snapshot of biodiversity protection in Antarctica |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-08915-6 |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=10 |hejmar=1 |rr=946 |doi=10.1038/s41467-019-08915-6 |issn=2041-1723 |pmc=6391489 |pmid=30808907}}</ref> == Dîroka keşif kirinê == Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The journals of Captain Cook |paşnav=Cook |pêşnav=James |weşanger=London, England ; New York, N.Y., USA : Penguin Books |tarîx=1999 |isbn=978-0-14-043647-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/journalsofcaptai00jame |paşnav2=Beaglehole |pêşnav2=J. C. (John Cawte) |paşnav3=Edwards |pêşnav3=Philip |paşnav4=Cook |pêşnav4=James |paşnav5=Hakluyt Society}}</ref> Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Journals of Captain James Cook on His Voyages of Discovery |paşnav=Beaglehole |pêşnav=J. C. |weşanger=Taylor & Francis Group |tarîx=2015 |isbn=978-1-4724-5324-2 |url=https://www.worldcat.org/title/919201527 |oclc=919201527}}</ref> === Sedsala 19an === [[Wêne:Camp and Hut, Antarctica, Southern Cross Expedition, 1899.jpg|thumb|Yekem baregeha li Antarktîkayê ya ekspedîsyona Southern Cross a Carstens Borchgrevinkê (1899)]] Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/future/article/20181019-the-bones-that-could-shape-antarcticas-future |sernav=The bones that could shape Antarctica’s fate |malper=www.bbc.com |tarîx=2018-10-22 |roja-gihiştinê=2026-09-12 |ziman=en-GB}}</ref> Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Punane Bellingshausen |url=https://leht.postimees.ee/2631146/punane-bellingshausen |roja-gihiştinê=2026-09-13 |xebat=Tänane leht |ziman=et}}</ref> Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Before the heroes came: Antarctica in the 1890s |paşnav=Baughman |pêşnav=T. H. |weşanger=University of Nebraska Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-585-32266-7 |cih=Lincoln}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica and the law of the sea |paşnav=Joyner |pêşnav=Christopher C. |weşanger=M. Nijhoff, Sold and distributed in the U.S.A. and Canada by Kluwer Academic Publishers |tarîx=1992 |isbn=978-0-7923-1823-1 |cih=Dordrecht, Boston, Norwell, MA |url=https://www.worldcat.org/title/25915611 |oclc=25915611}}</ref> Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: an encyclopedia from Abbott Ice Shelf to zooplankton |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-55297-590-9 |cih=Buffalo, N.Y |paşnavê-edîtor=Trewby |pêşnavê-edîtor=Mary}}</ref> Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tammiksaar |pêşnav=E. |tarîx=2016 |sernav=The Russian Antarctic Expedition under the command of Fabian Gottlieb von Bellingshausen and its reception in Russia and the world |url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/abs/russian-antarctic-expedition-under-the-command-of-fabian-gottlieb-von-bellingshausen-and-its-reception-in-russia-and-the-world/A7022FF2E1D881256F9D7A371C3960A7 |kovar=Polar Record |ziman=en |cild=52 |hejmar=5 |rr=578–600 |doi=10.1017/S0032247416000449 |issn=0032-2474}}</ref> Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Colonies in Conflict: The History of the British Overseas Territories |paşnav=Cawley |pêşnav=Charles |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2015-09-04 |isbn=978-1-4438-8128-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TXnWCgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Monthly Magazine and Universal Register |weşanger=H. Colburn |tarîx=1847 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NTUaAQAAIAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hobbs |pêşnav=William H. |tarîx=1932 |sernav=Wilkes Land Rediscovered |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1932GeoRv..22..632H |kovar=Geographical Review |ziman=en |cild=22 |hejmar=4 |rr=632 |doi=10.2307/208819 |issn=0016-7428}}</ref> Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: A Biography |paşnav=Day |pêşnav=David |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-01-24 |isbn=978-0-19-165007-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=maNBDJD2OfQC}}</ref> Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ice: A Journey to Antarctica |paşnav=Pyne |pêşnav=Stephen J. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2016-06-01 |isbn=978-0-295-80523-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WnwzDAAAQBAJ}}</ref> === Sedsala 20an === [[Wêne:Operation Deep Freeze 2007, McMurdo Station 070207-N-0469C-001.JPEG|thumb|Discovery Hut (1902) li nîvgirava Hut Point a girava Rossê li Antarktîkayê ku yek ji wan cihên herî kevn ên li Antarktîkayê ye ku gelek caran bi awayên demkî hatiye bikaranîn]] Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/history/people/tannatt-edgeworth-david/ |sernav=Tannatt William Edgeworth David (1858–1934) – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2017-03-06 |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en}}</ref> Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Antarctic |paşnav=Riffenburgh |pêşnav=Beau |weşanger=Routledge |tarîx=2006-10-25 |isbn=978-1-135-87866-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mUPEAAAQBAJ}}</ref> Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: an encyclopedia from Abbott Ice Shelf to zooplankton |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-55297-590-9 |cih=Buffalo, N.Y |paşnavê-edîtor=Trewby |pêşnavê-edîtor=Mary}}</ref> Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: an encyclopedia from Abbott Ice Shelf to zooplankton |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-55297-590-9 |cih=Buffalo, N.Y |paşnavê-edîtor=Trewby |pêşnavê-edîtor=Mary}}</ref> Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/magazine/issue-23-december-2012/antarctic-arts-fellowship/the-first-woman-in-antarctica/ |sernav=The first woman in Antarctica – Magazine Issue 23: December 2012 – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2013-01-07 |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en}}</ref> Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Norman |pêşnav=F. I. |paşnav2=Gibson |pêşnav2=J. a. E. |paşnav3=Burgess |pêşnav3=J. S. |tarîx=1998 |sernav=Klarius Mikkelsen's 1935 landing in the Vestfold Hills, East Antarctica: some fiction and some facts |url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/abs/klarius-mikkelsens-1935-landing-in-the-vestfold-hills-east-antarctica-some-fiction-and-some-facts/634BD34AE0FB97414945D943E80B05D6 |kovar=Polar Record |ziman=en |cild=34 |hejmar=191 |rr=293–304 |doi=10.1017/S0032247400025985 |issn=1475-3057}}</ref> Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.history.navy.mil/wars/datesoct.htm |sernav=Dates in Naval History: October |malper=webarchive.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-09-13 |archive-date=2004-06-26 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20040626080052/http://www.history.navy.mil/wars/datesoct.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Pamela Young |url=https://www.royalsociety.org.nz/150th-anniversary/150-women-in-150-words/1968-2017/pamela-young |roja-gihiştinê=2026-09-13 |xebat=Royal Society Te Apārangi}}</ref> Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ousland |pêşnav=Børge |tarîx=2013-12-13 |sernav=Børge Ousland: How I crossed Antarctica alone |url=https://www.theguardian.com/travel/2013/dec/13/borge-ousland-how-i-crossed-antarctica |roja-gihiştinê=2026-09-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Fastest unsupported (kite assisted) journey to the South Pole |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/fastest-unsupported-(kite-assisted)-journey-to-the-south-pole |roja-gihiştinê=2026-09-13 |xebat=Guinness World Records |ziman=en-GB}}</ref> == Demografî == Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island of South Georgia |paşnav=Headland |pêşnav=Robert |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-521-25274-4 |cih=Cambridge [Cambridgeshire] ; New York}}</ref> Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Island of South Georgia |paşnav=Headland |pêşnav=Robert |weşanger=CUP Archive |tarîx=1984 |isbn=978-0-521-42474-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=lZ04AAAAIAAJ&pg=PA238}}</ref> Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Guinness Book of World Records 1987 |paşnav=Russel |pêşnav=Alan |weşanger=Sterling Publishing, Sterling Pub Co Inc |tarîx=1986 |isbn=978-0-8069-4768-6 |paşnavê-edîtor=McWhirter |pêşnavê-edîtor=Norris |url=https://www.worldcat.org/title/14991451 |oclc=14991451}}</ref> Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/antarctica |sernav=Antarctica |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en}}</ref> Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bartlett |pêşnav=John |paşnav2=Smith |pêşnav2=Sean |tarîx=2023-06-05 |sernav=The church at the end of the world – photo essay |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/05/antarctica-church-photo-essay-russian-orthodox |roja-gihiştinê=2026-09-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press |pêşnav=Australian Associated |tarîx=2015-07-24 |sernav=Priests no longer needed as digital Antarctica embraces online religion |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jul/24/priests-no-longer-needed-as-digital-antarctica-embraces-online-religion |roja-gihiştinê=2026-09-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Antarctic dictionary: a complete guide to Antarctic English |paşnav=Hince |pêşnav=Bernadette |weşanger=Cisro Publ |tarîx=2001 |isbn=978-0-9577471-1-1 |çap=Repr |cih=Collingwood, Australia}}</ref> == Polîtîka == [[Wêne:Senate 1960-img1.jpg|thumb|Nûnerê DYAyê Herman Phleger di kanûna oêşîn a sala 1959an de peymana Antarktîkayê şanenav dike.]] Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref> Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ats.aq/devAS/Parties?lang=e |sernav=Parties |malper=www.ats.aq |roja-gihiştinê=2026-09-13}}</ref> Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ats.aq/devAS/Parties?lang=e |sernav=Parties |malper=www.ats.aq |roja-gihiştinê=2026-09-13}}</ref> Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yermakova |pêşnav=Yelena |tarîx=2021-07-03 |sernav=Legitimacy of the Antarctic Treaty System: is it time for a reform? |url=https://doi.org/10.1080/2154896X.2021.1977048 |kovar=The Polar Journal |weşanger=Routledge |cild=11 |hejmar=2 |rr=342–359 |doi=10.1080/2154896X.2021.1977048 |issn=2154-896X}}</ref> Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://polarjournal.net/argentine-presidential-elections-when-antarctica-votes-milei/ |sernav=Argentine presidential elections: when Antarctica voted for Milei {{!}} Polar Journal |malper=polarjournal.net |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en |paşnav=Binggeli |pêşnav=Mirjana}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/news/2019/democracy-in-the-deep-freeze/ |sernav=Democracy in the deep freeze – Australian Antarctic Program (News 2019) |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2019-05-17 |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en}}</ref> === Daxwazên axên herêmî === [[Wêne:Governorate of Terra Australis (1539-1555), Spain.svg|thumb|Nexşeya parêzgariya spanî ya Terra Australis (1539–1555) ku yekem îdiaya serweriyê li ser axên nêzîkê cemsera başûr bû]] Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://libros.uchile.cl/files/presses/1/monographs/328/submission/proof/38/ |sernav=Desarrollo de la Antártica |malper=libros.uchile.cl |roja-gihiştinê=2026-09-13}}</ref> Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Law Issues in the South Pacific |paşnav=Leane |pêşnav=Geoff |weşanger=Routledge |tarîx=2017-11-30 |isbn=978-1-351-15546-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0_dADwAAQBAJ |paşnav2=Tigerstrom |pêşnav2=Barbara von}}</ref> Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aftenposten.no/norge/i/dw1q/norge-utvider-dronning-maud-land-helt-frem-til-sydpolen |sernav=Norge utvider Dronning Maud Land helt frem til Sydpolen |malper=www.aftenposten.no |tarîx=2015-09-19 |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=nb}}</ref> Daxwazên Arjentîn, Brîtanya û Şîliyê li hev dikevin û bûne sedema aloziyê. Di sala 2012an de, piştî ku wezareta karên derve û ''Commonwealth'' a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] ji bo rêzgirtina li salvegera 60em a serweriya (Jubileya Elmasî ya) qiralîçe Elizabetha Duyem, navê "Axa Qralîçe Elizabeth" li herêmeke ku berê bênav bû kiriye, hikûmeta [[Arjentîn|Arjentînê]] li dijî vê daxwazê nerazîbûn nîşan daye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-12-22 |sernav=Argentina angry after Antarctic territory named after Queen |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-20822582 |roja-gihiştinê=2026-09-13 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}</ref> Piştê ku [[Keyaniya Yekbûyî]] serxwebûna xwe bi dest xistiye, hinek ji deverên ku îdîa dikir, radestê Awistralya û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] kiriye. Daxwazên Brîtanya, [[Awistralya]], Zelanda Nû, Fransa û Norwêcê li hev nayên û ji aliyê hev ve têne nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International Law Issues in the South Pacific |paşnav=Leane |pêşnav=Geoff |weşanger=Routledge |tarîx=2017-11-30 |isbn=978-1-351-15546-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0_dADwAAQBAJ |paşnav2=Tigerstrom |pêşnav2=Barbara von}}</ref> Welatên din ên endamên peymana Antarktîkayê ti îdîayekê nas nakin û di demên berê de jî ti eleqeyekê ji bo axa Antarktîkayê nîşan nedane. * {{Ala|Brezîl}} xwediyê "herêmeke berjewendî" ya diyarkirî ye ku wekê daxwazeke rastîn nayê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Strait of Magellan |paşnav=Morris |pêşnav=Michael A. |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=1989-07-27 |isbn=978-0-7923-0181-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OS-3VdihoooC}}</ref> * {{Ala|Perû}} bi awayekê fermî mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazekê parastiye. * {{Ala|Rûsya}} mafê daxwaza axê ku ji serdema Yekîtiya Sovyetê ve li gorî peymana Antarktîkayê ya esil maye, wergirtiye. * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} bi awayekê fermî mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazê parastiye. * {{Ala|DYA}} mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazekê di peymana Antarktîkayê ya esil de parastiye. == Aborî û geştiyarî == [[Wêne:Silversea Silver Cloud Wilhelmina Bay Antarctica 2 (47284124562).jpg|thumb|Dîmenek ji keştiya geştyarî ya Silver Cloudê ku li Kendava Wilhelminayê sekiniye]] Li Antarktîkayê çavkaniyên komir, hîdrokarbon, hesin, platîn, sifir, krom, nîkel, zêr û mîneralên din hatine dîtin lê ji ber ku rêjeya wan gelek kêm e hewceyê derxistinan nehetiye dîtin. Protokola parastina jîngehê ya peymana Antarktîkayê ku di sala 1998an de ketiye meriyetê û biryar hatiye wergirtin dê di sala 2048an de were ji nû ve were nirxandin, bikaranîna çavkaniyên Antarktîkayê, tevî madenan, bi sinordar kiriye. Ji sala 1957an vir ve ji gelek welatên cihêrengên cîhanê geştyar serdana Antarktîkayê dikin. Geştiyarî li gorî bendên peymana Antarktîkayê û protokola jîngehê ye ku saziya xwerêvebir a pîşesaziyê komeleya navneteweyî ya operatorên geştiyariyê ya Antarktîkayê ye. Geştiyar bi keştîyên biçûk an bi mezinahiya navînî digihîjin cihên balkêş ên taybetî ku gelek ji jiyana kovî ya îkonîk lê gihîştî ne. Ji ber hejmara zêde ya penguenan li parzemînê, piraniya tûrîzma Antarktîkayê li ser gerên temaşekirina çûkan e. McDonald Beach ji bo geştiyarên ku nifûsa penguenên Adélie li wir temaşe dikin, wekê herêmek pir qerebalix tê zanîn. Geştên geştyarî yên bejayî ji Awistralya û Zelanda Nû heta karesata Çiyayê Erebus di sala 1979an de pêk hatine, dema ku balafireke Air New Zealand li çiyayê Erebusê ketiye û hemî (257 kes) kesên di balafirê de mirine berdewam kiriye. Qantas di nîvê sala 1990ab de ji Awistralyayê geştên bazirganî yên ber bi Antarktîkayê ve ji nû ve daye destpêkirin. Di dansala 2019-2020an de zêdetirî 74.000 geştiyaran serdana herêmê kirine ku ji wan 18.500 kes bi keştîyên geştê rêwîtî kirine lê wan tenê gera keştiyayî pêk anîne ku ji keştiyê nehatine xwarê. Hinek komên parastina xwezayê ji ber bandorên neyînî yên potansiyel ên ji ber serdana zêde yên mirovan fikarên xwe anîne ziman û daxwaza bi sinor kirina mezinahiya keştîyên geştiyariyê û kotayekeyeke geştiyariyê kirine. Bersiva sereke ya aliyên peymana Antarktîkayê pêşxistina rêbernameyan e ku sinorên qadên çûyînê û herêmên girtî an sinordarkirî li ser deverên ku pir caran hatine serdane kirin destnîşan dikin. == Lêkolînên li parzemînê == [[Wêne:McMurdo-Station aus der Vogelperspektive (16481391425).jpg|thumb|Dîmeneke ji hewayê ya stasyona McMurdoyê ku stasyona herî mezin ê lêkolîn a li Antarktîkayê]] Di sala 2017an de zêdetirî 4.400 zanyaran li Antarktîkayê lêkolîn kirine ku ev hejmar di mehên zivistanê de 1.100 kesan daketiye. Zêdetirî 70 stasyonên lêkolîn ên daîmî û demsalî li ser parzemînê hene. Stasyona herî mezin ê li parzemînê, stasyona McMurdo ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye ku dikare ji 1000 kesan zêdetir li stasyonê bicih bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Georgina A. |tarîx=2017-03 |sernav=A history of McMurdo Station through its architecture |url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/history-of-mcmurdo-station-through-its-architecture/5B1057A3E58C280C28A0017E170B3B38 |kovar=Polar Record |ziman=en |cild=53 |hejmar=2 |rr=167–185 |doi=10.1017/S0032247416000747 |issn=0032-2474}}</ref> "British Antarctic Survey" li Antarktîkayê xwediyê pênc stasyonên sereke yên lêkolînê ye ku yek ji wan bi temamî tê veguhastin. Stasyona Belçîkî ya "Princess Elisabeth" yek ji stasyonên herî nûjen e û her wiha yekem stasyon e ku karbon-neutral e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Arjentîn, Awistralya, Şîlî û Rûsya jî li Antarktîkayê xwedî hebûneke zanistî ya berfireh in. Gelek neteweyan raporên stratejiyê diweşînin ku ji bo rêberîkirina hewldanên wan ên lêkolînên li Antarktîkayê hatine amadekirin. Lêkolîna Antarktîk a Brîtanî (BAS), Bernameya Antarktîk a Awistralyayê (AAP) û Bernameya Antarktîk a Dewletên Yekbûyî (USAP) hemîyan raporên wiha weşandine ku ev rapor bi giranî balê dikişînin ser wê yekê ka guhertinên di avhewaya Antarktîkayê de çawa dikarin bandorê li welatên wan û avhewaya cîhanê bikin.<ref>{{Cite web |url=https://www.bas.ac.uk/wp-content/uploads/2024/03/2239182604BAS-Strategy-2024-2034-1.pdf |sernav=British Antarctic Survey Strategy 2023–2033}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.antarctica.gov.au/site/assets/files/53908/australian-antarctic-science-strategic-plan.pdf |sernav=Australian Antarctic Science Strategic Plan |roja-gihiştinê=2026-09-13 |archive-date=2024-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240327030007/https://www.antarctica.gov.au/site/assets/files/53908/australian-antarctic-science-strategic-plan.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mid-Term Assessment of Progress on the 2015 Strategic Vision for Antarctic and Southern Ocean Research |paşnav=Committee on a Mid-Term Assessment of NSF Progress on the 2015 Strategic Vision for Antarctic and Southern Ocean Research |weşanger=National Academies Press |tarîx=2021-01-03 |isbn=978-0-309-26807-3 |cih=Washington, D.C. |url=https://www.nationalacademies.org/publications/26338 |paşnav2=Polar Research Board |paşnav3=Division on Earth and Life Studies |paşnav4=National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine |doi=10.17226/26338}}</ref> Jeolog di serî de li ser tektonîka lewheyan, meteorîtan û perçebûna Gondwanayê lêkolînan dikin. Glasiyolog dîrok û dînamîkên qeşaya li ser avê, berfa demsalî, cemedan û tebeqeyên mezin ên qeşayê lêkolîn dikin. Biyolog jî, ji bilî lêkolîna li ser jiyana kovî, bala xwe didin ser wê yekê ka germahiyên nizm û hebûna mirovan çawa bandorê li stratejiyên adaptasyonê û mayîna zindiyan dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stoddart |pêşnav=Michael |tarîx=2010 |sernav=‘Antarctic biology in the 21st century – Advances in, and beyond the international polar year 2007–2008’ |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1873965210000320 |kovar=Polar Science |cild=4 |hejmar=2 |rr=97–101 |doi=10.1016/j.polar.2010.04.004 |issn=1873-9652}}</ref> Zanyarên biyomedîkal di derbarê belavbûna vîrusan û berteka laşê, li hember germahiyên demsalî yên zêde de keşf kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antarctica.gov.au/science/technology/human-biology-and-medicine/ |sernav=Human biology and medicine – Australian Antarctic Program |malper=www.antarctica.gov.au |tarîx=2020-09-16 |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:ALH84001 meteorite Smithsonian.jpg|thumb|Meteorîteke (meteor) Antarktîkayê, Allan Hills 84001 ku niha li muzexaneya dîroka xwezayî ya Smithsonianê ye]] Dîtina fezayê ji ser Dinyayê ve, bi atmosfereke tenik ê li bilindahiyên zêde û kêmbûna dûkel ava di atmosferê de ku ji ber germahiyên cemidî çêdibe, baştir dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burton |pêşnav=Michael G. |tarîx=2010-10-01 |sernav=Astronomy in Antarctica |url=https://doi.org/10.1007/s00159-010-0032-2 |kovar=The Astronomy and Astrophysics Review |cild=18 |hejmar=4 |rr=417–469 |doi=10.1007/s00159-010-0032-2 |issn=1432-0754}}</ref> Astrofizîknasên li stasyona başûrê ya Amundsen-Scottê, li ser tîrêjên paşxanê yên mîkropêl ên kozmîk û neutrînoyên ji fezayê lêkolînan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nsf.gov/news/special_reports/livingsouthpole/sciencegoals.jsp |sernav=nsf.gov - U.S. South Pole Station |malper=www.nsf.gov |roja-gihiştinê=2026-09-13}}</ref> Mezintirîn detektora neutrînoya cîhanê, çavdêrxaneya Neutrînoyê ya IceCube a li stasyona Amundsen-Scottê ye. Ew ji nêzîkî 5.500 modulên optîkî yên dîjîtal pêk tên ku hinek ji wan digihîjin kûrahiya 2.450 mêtreyê ku di nav 1 km³ qeşayê de têne girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://icecube.wisc.edu/about-us/facts/ |sernav=IceCube Quick Facts |malper=IceCube |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en-US}}</ref> Zanyaran her wiha leza rêjeyên radyasyona li peravên Antarktîkayê li gorî navînîya cîhanî bilindtir dîtine ku ev yek bi wê yekê ve girêdayî ye ku tîrêjên kozmîk li gorî eniya rojbendî di atmosfera ziravtir re derbas dibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Długosz-Lisiecka |pêşnav=Magdalena |paşnav2=Krystek |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Koper |pêşnav3=Mariusz |paşnav4=Grala |pêşnav4=Tomasz |paşnav5=Leniec-Koper |pêşnav5=Hanna |paşnav6=Barasiński |pêşnav6=Michał |paşnav7=Talar |pêşnav7=Magdalena |paşnav8=Kamiński |pêşnav8=Ireneusz |paşnav9=Kibart |pêşnav9=Robert |paşnav10=Małecki |pêşnav10=Wojciech |paşnav11=Kukliński |pêşnav11=Piotr |tarîx=2021-12-30 |sernav=Natural gamma radiation at the sea level around the Antarctic continent recorded south of the 62° parallel |url=https://czasopisma.uni.lodz.pl/geophysica/article/view/12759 |kovar=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Physica |ziman=en |hejmar=20 |rr=7–12 |doi=10.18778/1427-9711.20.01 |issn=2353-6063}}</ref> Antarktîka ji bo lêkolîna meteorîtan hawîrdoreke bêhempa pêşkêş dike ku çola polar a hişk wan baş diparêze û meteorîtên ku temenê wan ji milyonek salî zêdetir e, hatine dîtin. Ji ber ku meteorîtên kevirî yên tarî li nava dîmena qeşe û berfê xwe didin der û herikîna qeşeyê wan li deverên diyarkirî kom dike, dîtina wan bi kêmî hêsan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/finding-meteorite-hotspots-in-antarctica-149554/ |sernav=Finding Meteorite Hotspots in Antarctica - NASA Science |tarîx=2022-03-09 |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en-US}}</ref> Meteorîta Adelie Land ku di sala 1912an de hatiye dîtin, yekem meteorît bû ku hatibû dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/finding-meteorite-hotspots-in-antarctica-149554/ |sernav=Finding Meteorite Hotspots in Antarctica - NASA Science |tarîx=2022-03-09 |roja-gihiştinê=2026-09-13 |ziman=en-US}}</ref> Meteorît derbarê pêkhateya pergala rojê û pêşveçûna wê ya destpêkê de nîşanan vedihewînin. Piraniya meteorîtan ji asteroîdan tên lê çend meteorîtên ku li Antarktîkayê hatine dîtin, ji Heyvê û ji Marsê hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Talbert |pêşnav=Tricia |tarîx=2016-11-14 |sernav=Science from the Sky: NASA Renews Search for Antarctic Meteorites |url=https://www.nasa.gov/feature/science-from-the-sky-nasa-renews-search-for-antarctic-meteorites/ |roja-gihiştinê=2026-09-13 |xebat=NASA |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 0rlmmaqttdmav27mdaadu057jjytv0a 0 17582 2094375 2083212 2026-09-16T11:45:32Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094375 wikitext text/x-wiki {{rêzimana xelet|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Selahedîn | pênasê_paşîn = ''Padîşahê ku serkevtinê dide [[Siltanê Misrê|Siltanê Misirê]] û [[Şam (herêma dîrokî)|Sûriyeyê]]<br>Xizmetkarê du Mizgeftên Pîroz | wêne = Cristofano dell'altissimo, saladino, ante 1568 - Serie Gioviana.jpg | mezinahiya_wêne = 200px | sernavê_wêne = Potreya Selahedîn ji aliyê [[Cristofano dell'Altissimo]] di 1568an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1137an | cihê_jidayikbûnê = [[Tikrît]], [[Mezopotamya|Mezopotamyaya Jorîn]], [[Xanedana Ebasiyan|Xîlefetê Ebasiyan]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|1193|3|4|1137}} (56 salî) | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]] | cihê_goristanê = [[Goristana Selahedîn]], [[Mizgefta Emewî]], Şam | netewe = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sûnî]] | hevjîn = [[Îsmetedîn Xatûn]] | zarok = [[Efdal kurê Selahedîn]]<br>[[Ezîz Osman]]<br>[[Zahir Xezî]]<br>[[Mûazem Tûranşah kurê Selahedîn]] | dê = Fatma Xatûn | bav = [[Necmedîn Eyûb]] | pîşe = Wezîrê [[Xanedana Zengiyan|Misira Zengiyan]], fermandarê artêşa zengiyan (1169-1174)<br>Damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]], [[Siltanê Misrê|Siltanê]] Misir û [[Şam (herêma dîrokî)|Şamê]], fermandarê sereke yê artêşa eyûbî û hikûmdarê [[Çar Xelîfe|çar xelîfe]] (1174-1193) | meqam1 = [[Siltanê Misrê|Siltanê Împeratoriya Eyûbiyan]] | berê1 = ''Meqam hatiye damezrandin'' | paşê1 = [[Ezîz Osman]] (Misir)<br>[[Efdal kurê Selahedîn]] (Sûriye) | dewr1 = Gulana 1174an - 4ê adara 1193an | meqam2 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Xanedana Ebasiyan|Wezîrê Xilafetê Ebasiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The House of War: The Struggle between Christendom and the Caliphate |paşnav=Mayall |pêşnav=Simon |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2024-09-12 |rûpel=92-93 |isbn=978-1-4728-6435-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=lgfxEAAAQBAJ&pg=PT88&redir_esc=y }}</ref>{{Sfn|Nicolle|2011|p=11-14}} | paşê2 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr2 = 26ê îlona 1171ê - gulana 1174an | meqam3 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Fatimî|Wezîrê Xilafetê Fatimiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rûpel=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref> | berê3 = [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] | paşê3 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr3 = 26ê adara 1169an - 26ê îlona 1171ê | şerên_tevlêbûyî = {{Tree list}} * [[Dagirkeriya xaçperestan li ser Misirê]] **[[Şerê Babaynê]] **[[Şerê Îskenderiye (1967)]] **[[Şerê Damiyetayê]] * [[Şerê Reşan]] * [[Şerê Aylanê]] * [[Şerê Îskenderiye (1174)|Şerê Duyem yê Îskenderiye]] * [[Şerê Hemayê 1175]] * [[Şerê Montgîsardê]] * [[Şerê Şamê 1174]] * [[Şerê Merc Eyûn]] * [[Şerê Yakûbfort]] * [[Şerê Ekayê (1179)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê]] * [[Şerê Fûlê]] * [[Şerê Kerekê]] * [[Şerê Hetînê]] * [[Şerê Orşelîmê (1187)]] * [[Şerê Tîrosê (1187)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê yê Duyem]] * [[Şerê Latakyayê (1188)]] * [[Şerê Sarayê Sahyûnê]] * [[Şerê Şûgûrê]] * [[Şerê Sarayê Bourzeyê]] * [[Şerê Sefedê (1188)]] * [[Sefera xaçperestan a sêyem]] **[[Şerê Ekayê (1189-1191)]] **[[Şerê Arsûfê]] **[[Şerê Ceffayê (1192)]] }} '''Selahedînê Eyûbî'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدين يوسف بن أيوب ''Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb''; navê tamanî: '''el-Melîk el-Nesîr Ebû Mizafêr Yûsûfê Eyûbî'''}} ({{Derdora}} 1137 - 4ê adara 1193an), zêdetir wekê '''Selahedîn'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدین ''Ṣalāḥ ad-Dīn''; kurdî: 'Rûmeta Baweriyê'}} tê zanîn, fermandar û hikûmdarekî [[kurd]] bû ku di sedsala 12an de hikûm kiriye. Selahedînê Eyûbî damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] û siltana [[Misira kevnare|Misir]] û [[Şam (herêma erdnîgarî)|Şamê]] yê yekem bû. Wek kesayetekî giring di [[sefera xaçperestan a sêyem]] de, wî pêşengiya têkoşîna leşkerî ya misilmanan li dijî [[Dewletên Xaçperestan|dewletên xaçperestan]] li herêma Şamê kiriye. Di lûtkeya desthilatdariya wî de Dewleta Eyûbiyan li Misir, [[Lîbya]], Şam, [[Kurdistan]], [[Iraq]], [[Hîcaz]], [[Yemen]] û [[Nûbya]]yê hikûm kiriye.<ref name="Lev101">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahedînê Eyûbî li kêleka apê xwe [[Şêrko]], ku fermandarekî kurd bû di xizmeta [[Xanedana Zengiyan|xanedana zengiyan]] de, bi fermana hikûmdarê zengiyan [[Nûredîn Zengî]] di sala 1164an de diçe [[Fatimî|Misira fatimiyan]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099-1187 |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |rûpel=163 |isbn=978-0-19-882454-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166&redir_esc=y }}</ref> Ji ber ku armanca wan a sereke ew bû ku alîkariya vegerandina Şawer wekî wezîrê xelîfê fatimî yê ciwan el-Edîd bikin, Şêrko hate vegerandina ser kar û piştre di navbera Şêrko û Şawer de şerekî desthilatdariyê dest pê kiriye.<ref name="Fage583">{{harvnb|Fage|1978|p=583}}</ref> Di vê navberê de, Selahedîn bi saya serkevtinên xwe yên leşkerî li dijî êrîşên xaçperestan û nêzîkbûna xwe ya şexsî bi el-Edîd re, di pileya hikûmeta fatimiyan de bilind dibe. Piştî ku Şawer hate kuştin û Şêrko di sala 1169an de dimire, el-Edîd Selahedîn wekê wezîrê tayîn kiriye.<ref name="Fage583" /> Di dema wezîfeya xwe de, Selahedîn ku misilmanekî [[Sunîtî|sunî]] bû, dest bi têkbirina saziya fatimiyan dike û piştî mirina el-Edîd a di sala 1171ê de, wî xîlefetiya fatimiyan a [[Şiîtî|şiî]] yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ku li [[Qahîre]]yê bû hilweşand û Misirê bi xîlefeta [[Xanedana Ebasiyan|ebasiyan]] a sunî ya li [[Bexda]]yê re ji nû ve girêdaye.<ref name="Fage583" /> Di salên piştre de, Selahedîn li [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] li dijî xaçperestan êrîşan kir, serkeftin li Yemenê dest pê kir û serhildanên alîgirê fatmiyan li Misirê asteng kir.{{sfn|Canard|1965|p=318}} Ne demek dirêj piştî mirina Nûredîn di sala 1174an de, Selahedîn dest bi fetihkirina herêma Şamê kir, li ser daxwaza waliyê wê bi aştiyane ket Şamê.{{sfn|Grousset|1935|pp=430–431}} Di nîvê sala 1175an de, Selahedîn bajarên [[Hema, Sûriyê|Hema]] û [[Hims]] fetih kir, û dijminatiya axayên din ên zengiyan ku hikûmdarên resmî yên mîrektiyên Sûriyeyê bûn, anî holê; paşê wî di [[Şerê Hemayê 1175|şerê Hemayê]] de di sala 1175an de li dijî zengiyan serkeftî û piştre ji hêla xelîfeyê Ebasî el-Mustadî ve wekî 'Siltanê Misir û Sûriyeyê' hate îlankirin.{{sfn|Gibb|2006|p=8}} Selahedîn li bakurê Sûriyeyê û li Kurdistanê fetihkirinên din dest pê kir, ji du hewldanên kuştina wî ji hêla [[Heşhaşî|heşhasiyan]] ve filtî, berî ku di sala 1177an de vegere Misirê ku pirsgirêkên herêmî li wir çareser bike. Di sala 1182an de, Selahedîn piştî girtina [[Heleb]]ê, hemî axên Sûriyeyê bidest dixe.{{sfn|Grousset|1935|pp=458–460}} Di bin desthildariya Selahedîn de, artêşa eyûbî di [[Şerê Hetînê|şerê diyarker ê Hetînê]] de di sala 1187an de xaçperestan têk biriye û bajarê pîroz a [[Orşelîm]]ê dibin kontrola xwe digire û serdestiya leşkerî ya misilmanan li herêma Şamê ji nû ve ava dike.{{Sfn|Edbury|1991|pp=25–26}} Her çend hebûna [[Keyaniya Orşelîmê]] ya xaçperestan heta dawiya sedsala 13an berdewam kiribe jî, têkçûna di sala 1187an de xalek werçerxê di hewldana leşkerî ya xiristiyanan de li dijî hêzên misilmanan li herêmê nîşan daye.{{Sfn|Hamilton|2000|pp=223–231}} Selahedîn di sala 1193an de li [[Şam]]ê dimire û di goristanekê de li kêleka Mizgefta Emewiyan hatiye definkirin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=4–5}} Li gel giringiya xwe ji bo çanda misilmanan, Selahedîn di [[çanda kurdî]], [[Gelên tirkî|tirkî]] û [[ereb]]an de jî bi awayekî berbiçav tê rêzgirtin. Ew pir caran wekî kesayetiya herî navdar û bihêz a kurd di dîrokê de hatiye binavkirin û pir caran jî wekî hikûmdarê herî bihêz a dîroka îslamê hatiye dîtin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=26–29}} == Jiyana berê == Selahedîn li [[Tikrît]]ê di [[Xanedana Ebasiyan|xanedana ebasiyan]] de ji dayik bû. Navê wî yê şexsî "Yûsif" an “Ûsiv” bû; "Selaheddîn" [[Nivîsandina navên erebî bi kurdî|''leqab'']] e, navekî rûmetê yeku tê wateya "Rastiya baweriyê".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=XVIII. The Rise of Saladin, 1169-1189 |paşnav=Gibb |pêşnav=Hamilton A. R. |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1958-12-31 |rr=563 |isbn=978-1-5128-1864-2 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818642-028 }}</ref> Malbata wî bi eslê xwe [[kurd]] bû,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}}<ref>Dîroknasê kurd [[Îbn Xelikan]] nivîsandiye, "Dîroknas li ser gotina ku bav û malbata [Selahedîn] ji [[Dvîn]] bûn li hev dikin... Ew kurd bûn û ji êla [[Rewadî (xanedan)|rewadiyan]] bûn, ku şaxek ji eşîra mezin yê [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] ye": Minorsky (1953), r. 124.</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. Stephen |weşanger=State University of New York Press |sal=1977 |rûpel=29 |isbn=0-87395-263-4 |jêgirtin= }}</ref><ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Saladin |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Saladin |tarîx=7 nîsan 2023 |jêgirtin=Selahedîn di malbateke navdar yê kurd jidayîkbû. }}</ref> û ji gundê Ajdanakan,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}} nêzîkî bajarê [[Dvîn]] li navenda Ermenistana îro bû.{{sfn|Baha ad-Din|2002|p=17}}{{sfn|Ter-Ghevondyan|1965|p=218}} Ew kurê kirêgirekî kurd, [[Necmedîn Eyûb]] bû.<ref name="Morton2020">{{Jêder-kitêb |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |url=https://books.google.com/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166 |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099–1187 |tarîx=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-882454-1 |rr=163 |ziman=en }}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] bûn ku çiqilekî ji êla [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] bûn.{{sfn|Tabbaa|1997|p=31}} Di serdema Selahedîn de ti zanyarek ji [[Evdilqadirê Gêlanî|Şêx Evdilqadirê Gêlanî]] bêtir bandordar nebû, û Selahedîn ji hêla wî û şagirtên wî ve bi hêz bandor û alîkariya wî hatibû kirin.<ref name="Futuh-al-Ghayb">{{Jêder-malper |nivîskar='Abd al-Qadir al-Jilani |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |edîtor=[[:ar:جمال الدين فالح الكيلاني|Jamal ad-Din Faleh al-Kilani]] |sernav=Futuh al-Ghayb ("Revelations of the Unseen") |url=https://books.google.com/books?id=sVqEDwAAQBAJ&pg=PA3 |ziman=ar |jêgirtin=وقد تأثر به القائد صلاح الدين الأيوبي، والشيخ معين الدين الجشتي، والشيخ شهاب الدين عمر السهروردي رحمهم الله }}</ref><ref name="Azzam">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Azzam |pêşnav1=Abdul Rahman |sernav=Saladin |sal=2009 |weşanger=Pearson Longman |isbn=978-1-4058-0736-4 |rûpel=48 |url=https://books.google.com/books?id=r7gMAQAAMAAJ |ziman=en }}</ref> Di sala 1132an de, artêşa têkçûyî ya [[Îmadedîn Zengî]], Atabegê Mûsilê, dît ku vekişîna wan ji hêla [[Dîcle|çemê Dîcleyê]] ve li hember keleha Tikrîtê hatiye asteng kirin, ku bavê Selahedîn, Necmedîn Eyûb wekî cerdevan lê xizmet dikir. Eyûb ji bo artêşê ferîbot peyda kir û li Tikrîtê penageh da wan. Mucahîd Eyûb Bihruz, koleyek yewnanî yê berê ku ji ber xizmeta xwe ya ji bo [[Selcûqî|selcûqiyan]] wekî waliyê leşkerî yê [[Mezopotamya|bakurê Mezopotamyayê]] hatibû tayîn kirin, Eyûb şermezar kir ji ber ku Zengî penageh daye û di sala 1137an de piştî ku birayê wî [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] hevalekî Bihruz kuşt, Eyûb ji Tikrîtê sirgûn kir. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn di heman şeva ku malbata wî Tikrît terikand de ji dayik bû. Di sala 1139an de, Eyûb û malbata wî koçî [[Mûsil]]ê kirin, li wir Îmadedîn Zengî deynê xwe qebûl kir û Eyûb wek fermandarê keleha xwe ya li Baalbekê tayîn kir. Piştî mirina Zengî di sala 1146an de, kurê wî, Nûredîn, bû waliyê [[Heleb]]ê û serokê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]].{{sfn|Lyons|Jackson|1982|p=3}} Selahedîn, ku li [[Şam]]ê dijiya, li gorî agahiyan ji vî bajarî hez dikir, lê agahiyên li ser zarokatiya wî ya zû kêm in.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=3}} Derbarê perwerdeyê de, Selahedîn nivîsandiye, "Zarok bi awayê ku mezinên wan lê mezin bûne tên mezinkirin". Li gorî jînenîgarên wî, Anne-Marie Eddé{{Sfn|Eddé|2011|p=15}} û el-Wahranî, Selahedîn dikaribû bersiva pirsên li ser [[iqlîdes]], [[almagest]], aritmetîk û hiqûqê bide, lê ev îdealek akademîk bû. Zanîna wî ya [[Quran]]ê û "zanistên olî" wî bi hevdemên wî ve girêdide;{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} çend çavkanî îdîa dikin ku di dema xwendina wî de, ew ji tevlîbûna leşkerî bêtir bi lêkolînên olî re eleqedar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.answers.com/redirectSearch |sernav=Jînenîgariya Selahedîn Eyûbî - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |malper=Answers |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Faktorek din ku dibe ku bandor li ser eleqeya wî ya bi olî re kiribe ev bû ku, di dema [[sefera xaçperestan a yekem]] de, Orşelîm ji hêla [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ve hate girtin.<ref name=":2" /> Ji bilî [[îslam]]ê, Selahedîn şecere, biyografî û dîroka ereban, û herwiha xûnên [[Hespê kihêl ê erebî|hespên erebî]] dizanibû. Ya giringtir, wî ''Hemasa'' [[Ebû Temam]] bi dil dizanibû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} Ew bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] û [[Zimanê erebî|erebî]] diaxivî û bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanibû.{{Sfn|Chase|1988|p=809}}{{Sfn|Şeşen|2009|p=440}} == Kesayetî û meylên olî == [[Wêne:Coin of Saladin, Nisibin mint, 578 H (Obverse and reverse).jpg|thumb|300px|Diravê Selahedîn, bi taca merlon a bi [[Împeratoriya Sasanî|şêwaza sasaniyan]],<ref>{{Jêder-malper |sernav=acsearch.info – Auction research |url=https://www.acsearch.info/search.html?term=saladin&category=1-2&en=1&de=1&fr=1&it=1&es=1&ot=1&images=1&thesaurus=1&order=0&currency=usd&company= |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 |malper=acsearch.info }}</ref> bi dîroka 578ê hicrî (1182/3ê {{Pz}}).<ref>{{Jêder-malper |sernav=Copper alloy dirham of Saladin, Nisibin, 578 H. |url=https://numismatics.org/collection/0000.999.7979 |malper=numismatics.org |weşanger=[[American Numismatic Society]] |ziman=en |roja-gihiştinê=2025-11-11 |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130082518/https://numismatics.org/collection/0000.999.7979 |url-status=dead }}</ref>]] Li gorî dîroknasê kurd [[Behaedînê Şedad]] (yek ji biyografên hevdem ên Selahedîn), Selahedîn misilmanekî dîndar bû—wî ji guhkirin û xwendina [[Quran]]ê hez dikir, her roj 5 caran nimêj dikir, û "ji [[felsefe]]yan, ji yên ku hebûna [[xweda]] înkar dikirin, ji [[Materyalîzm|materyalîstan]] û ji yên ku li dijî [[Şerîet|Şerîeta Pîroz]] bûn, nefret dikir." Ew herwiha alîgirê [[Sofîtî|sofîzmê]] û patronê xanqeyan (hostelên sofiyan) li Misir, Sûriyê û Kurdistanê bû, ji bilî [[medrese]]yên ku hînkirinên ortodoks ên [[Sunîtî|sunî]] peyda dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States |nivîskar=Michael Haag |weşanger=[[Profile Books]] |tarîx=2012 |rûpel=158 |isbn=978-1847658548 |jêgirtin=Wek alternatîfek ortodoks lê ezoterîk ji bo îsmaîlîzmê, Selahedîn teşwîqa [[Sofîtî|sofîzmê]] da û xanqe -ango wargehên sofiyan- ava kir û herwiha medrese, kolejên teolojîk ên ku guhertoya pejirandî ya baweriyê pêşve dibirin, damezrand. Di hewldana Selahedîn de ji bo şerkirin û tepeserkirina tiştê ku ew wekî bid'eta îsmaîliyan dihesiband, gelek xanqe û medrese li seranserê [[Qahîre]] û Misirê hatin avakirin. |url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C }}</ref> Berî her tiştî ew dilsozê [[cîhad]]ê bû:<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JU0eSxDCOmIC |sernav=Arab Historians of the Crusades |sal=1984 |rr=99–100 |weşanger=University of California Press |isbn=9780520052246 }}</ref> {{Quote|Berhemên pîroz [Quran, hedîs, û hwd.] tijî beşên ku behsa cîhadê dikin in. Selahedîn di vê yekê de ji her tiştî bêtir xebatkar û xîretkêş bû... Cîhad û êşa tê de giranî di dilê wî û tevahiya hebûna wî de di her endamekî de dikişand; ew behsa tiştekî din nedikir, tenê li ser alavên şer difikirî, tenê bi kesên ku çek hilgirtibûn re eleqedar bû, ji kesên ku behsa tiştekî din dikirin an jî çalakiyek din teşwîq dikirin re sempatîyek hindik hebû.}} Di sala 1174an de, Selahedîn ferman da ku mîstîkekî sofiyê, Qadîd el-Qefas (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: قديد القفاص), li [[Îskenderiye]] were girtin. Di sala 1191an de, wî ferman da kurê xwe ku fîlozofê sofiyê [[Şihabedînê Suhrewerdî|Yehya Suhrewerdî]], damezrînerê rêbaza [[îşraqîtî]] di [[Felsefeya îslamê|felsefeya misilmanan]] de, li [[Heleb]]ê bidarve bike. Bahaedînê Şedad ku vê bûyerê wekî beşek ji beşa xwe ya li ser dîndartiya siltan vedibêje, dibêje ku tê gotin ku Suhrewerdî "Şerîetê qebûl nekiriyê û vê wekî nederbasdar îlan kiriye." Piştî şêwirmendiya bi hin [[alim]]an, Selahedîn ferman da ku Suhrewerdî were bidarvekirin. Selahedîn herwiha li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]], mezhebek tundrew a [[Şiîtî|şiî]] ya [[Îsmaîlîtî|îsmaîltî]] li [[Dîroka Îranê|Farsistan]] û Sûriyeyê, derket, û wan wekî kefîr û alîgîrên xaçperestanan didît.<ref name="Christine2015">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Caldwell Ames |pêşnav=Christine |url=https://books.google.com/books?id=aPgGBwAAQBAJ |sernav=Medieval Heresies |tarîx=2015 |weşanger=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1107023369 |rûpel=171 }}</ref> Selahedîn sofiyên asyayî pêşwazî li Misirê kir û wî û şagirtên wî gelek xanqe û [[Zewiye|''zewiye'']] damezrandin û bexşandin ku dîroknasê misirî [[Meqrîzî]] navnîşek dirêj dide.<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=[[J. Spencer Trimingham]] |sernav=The Sufi Orders in Islam |url=https://books.google.com/books?id=NhXqWLd_AMQC |tarîx=1998 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0198028239 |rûpel=17 }}</ref> Lê hîn ne diyar e ku berjewendiyên Selahedîn di xanqeyê de bi rastî çi bûn û çima wî bi taybetî sofiyan ji derveyî Misirê dixwest. Bersivên van pirsan di celebên sofiyan de ne ku ew dixwest bikişîne. Ji bilî ku pêdivî ye ku sofiyan ji derveyî Misirê werin, xuya ye ku [[waqf]]iyeyê destnîşan kiriye ku ew ji celebek pir taybetî bin:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Nathan Hofer |sernav=The Popularisation of Sufism in Ayyubid and Mamluk Egypt, 1173–1325 |url=https://books.google.com/books?id=Pz0kDQAAQBAJ |tarîx=2015 |weşanger=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-0748694228 |rûpel=44 }}</ref> {{Quote|Niştecihên xanqeyê bi zanîn û ola xwe dihatin naskirin û bereketa wan dihat xwestin... Damezrîner şert danî ku xanqe ji bo sofiyan wekî komek, ji bo wan kesên ku ji derve tên û li Qahîre û [[Fustat]]ê bicîh dibin, were weqfkirin. Ger ew neyên dîtin, wê demê ew ê ji bo hiqûqnasên belengaz, çi [[şafiî]] bin, çi [[malikî]] bin, û eş'arî bin di baweriya wan de.}} == Kariyera dêstpêke == [[Wêne:Palmer cup left attendants (British Museum).jpg|thumb|Leşkerên eyûbî di cil û bergên selcuqî kûmên şerpûş<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/299579571_Contadini_Anna_1998_'Poetry_on_Enamelled_Glass_The_Palmer_Cup_in_the_British_Museum'_In_Ward_R_ed_Gilded_and_Enamelled_Glass_from_the_Middle_East_London_British_Museum_Press_pp_56-60 |sernav=(PDF) Contadini, Anna (1998) 'Poetry on Enamelled Glass: The Palmer Cup in the British Museum.' In: Ward, R, (ed.), Gilded and Enamelled Glass from the Middle East. London: British Museum Press, pp. 56-60. |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/317006955_Text_and_Image_on_Middle_Eastern_Objects_The_Palmer_Cup_in_Context |sernav=(PDF) Text and Image on Middle Eastern Objects: The Palmer Cup in Context |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |trans-quote=Îkonografiya fîgurên wê pir dişibihe ya li ser Kûpaya Palmer, di sêwirana cilên wan de, di serpoş (şarbūş) de û di awayê ku fîgurên dimeşin de têne çêkirin, bi lingê xwe rast û yê din hinekî xwar, bi lingê xwe yê zirav ku hinekî ji erdê bilindtir e. Her çend tarîxek li ser şamdankê tune be jî, ew bi ewlehî dikare were dîroka destpêka sedsala 13an, ji ber ku ew bi eşkereyî aîdî komek karên metalî ye ku niha ji wê serdemê ve hatine damezrandin û ji herêma [[Mûsil]] an [[Botan]]ê ne. Ev hêman her weha dîroka Kûpaya Palmer a sedsala 13an a destpêka piştrast dikin û herêma jêderkê bêtir piştgirî dikin. |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna }}</ref> li ser ''kûpaya Palmerê'' (1200-1215)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Painting: Text and Image in Illustrated Arabic Manuscripts |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna |weşanger=BRILL |tarîx=2010 |rr=11 |isbn=978-90-04-18630-9 |ziman=en |jêgirtin=Nimûneyek ji vê yekê qedeha enamelkirî ya eyûbî ye ku wekî Kûpaya Palmer tê zanin. |url=https://books.google.at/books?id=HA55sqqsaoQC&pg=PA11&redir_esc=y }}</ref>]] === Seferên dêstpêke === Kariyera leşkerî ya Selahedîn di bin çavdêriya apê wî [[Şêrko]] de dest pê kir, ku fermandarekî leşkerî yê navdar di bin [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] de bû, mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]] yê Şam û Helebê û mamosteyê herî bi bandor ê Selahedîn bû. Di sala 1163an de, wezîrê xelîfeyê fatimî el-Edîd, Şawer, ji aliyê hevrîkê xwe [[Dirxem]], ku endamekî eşîra bihêz a Benû Ruzzaîk bû, ji Misirê hatibû derxistin. Wî ji Nûredîn piştgiriya leşkerî xwest, ku wî jî guh da daxwaza wî û di sala 1164an de Şêrko şand da ku di sefera wî ya li dijî Dirxem de alîkariya Şawer bike. Selahedîn, di 26 saliya xwe de, bi wan re çû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=6-7}} Piştî ku Şawer bi serkeftî wekî wezîrê vegeriya, wî daxwaz kir ku Şêrko artêşa xwe ji Misirê bi berdêla 30,000 dînarên zêr vekişîne, lê wî qebûl nekir, israr kir ku ew îradeya Nûredîn e ku ew bimîne. Rola Selahedîn di vê seferê de biçûk bû, û tê zanin ku Şêrko ferman dabû wî ku berî dorpêçkirina Bilbeysê ji aliyê hêzeke hevbeş a xaçperestan û leşkerên Şawer ve, embaran ji Bilbeysê berhev bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=9}} Piştî talankirina Bilbeysê, hêza xaçperest-misirî û artêşa Şêrko dê beşdarî şerê Babeynê li ser sinorê çolê yê [[Nîl]]ê, li rojavayê [[Gîza]]yê, bibin. Selahedîn roleke sereke lîst, fermandariya baskê rastê yê artêşa zengiyan dikir, di heman demê de hêzeke kurdan fermandariya çepê dikir, û Şêrko li navendê bi cih bû. Lêbelê, çavkaniyên misilman ên wê demê, Selahedîn xistin "çenteyê navendê" û ferman dan ku bi vekişîneke sexte dijmin bixin nav xefikê. Hêza xaçperestan di destpêkê de li dijî leşkerên Şêrko serkeftinek bi dest xist, lê erd ji bo hespên wan pir dijwar û qûmî bû, û fermandar Hugo Grenier dema ku êrîşî yekîneya Selahedîn dikir hate girtin. Piştî şerên belavbûyî li geliyên piçûk li başûrê pozîsyona sereke, hêza navendî ya zengiyan vegeriya êrîşê; Selahedîn ji paş ve tevlî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=14}} Şer bi serkeftina zengiyan bi dawî bû, û li gorî dîroknasê kurd [[Elî îbn Elesîr]], Selahedîn bi alîkariya Şêrko di yek ji "serkeftinên herî berbiçav ên di dîroka tomarkirî de" tê hesibandin, her çend bêtir zilamên Şêrko hatin kuştin û şer ji hêla piraniya çavkaniyan ve wekî serkeftinek tevahî nayê hesibandin. Selahedîn û Şêrko ber bi [[Îskenderiye]] ve çûn ku li wir hatin pêşwazîkirin, pere û çek dan wan û bingehek peyda kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=15}} Piştî ku hêzek xaçperest-misirî ya bilindtir hewl da ku bajêr dorpêç bike, Şêrko artêşa xwe parçe kir. Ew û piraniya hêza xwe ji Îskenderiye vekişiyan, di heman demê de Selahedîn bi erkê parastina bajêr ma, ku li wir ew dorpêçkirî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=16}} === Wezîfedariya li Misirê === [[Wêne:Saladin in Egypt Conquest.png|thumb|Pêvçûnên Selahedîn li Misirê]] Şêrko ji bo Misirê bi Şawer û [[Amalrîk I|Amalrîkê I]] re di têkoşîneke desthilatdariyê de bû ku Şawer alîkarî ji Amalrîk xwest. Li gorî agahiyan, di sala 1169an de, Şawer ji aliyê Selahedîn ve hatiye kuştin û Şêrko di dawiya wê salê de mir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=25}} Piştî mirina wî, hejmarek namzet ji bo rola wezîrê el-Edîd hatin nirxandin ku piraniya wan kurd bûn. Hevgirtina wan a etnîkî bandor li ser çalakiyên malbata eyûbî di kariyera wan a siyasî de kir. Selahedîn û hevkarên wî yên nêzîk ji bandora tirkan razî nebûn. Carekê [[Îsayê Hekarî]], cîgirê kurd ê Selahedîn, ji namzetekî ji bo wezîrê, mîrê kurd Qutb ad-Dîn el-[[Xanedana Hecbaniyan|Hecbanî]], xwest ku bi argumana ku "hem tu û hem jî Selahedîn kurd in û hûn ê nehêlin desthilatdarî bikeve destê tirkan" vekişe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |paşnav=Phillips |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |tarîx=2019 |rr=58 |isbn=978-0-300-24706-0 |cih=New Haven, CT }}</ref> Nûredîn cîgirê Şêrko hilbijart, lê el-Edîd Selahedîn tayîn kir ku şûna Şawer bigire wek wezîrê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28}} [[Wêne:Experimental crossbow mounted inside a shield, in the Tabṣira by Murḍi Ibn cĀlī Ibn Murḍi al-Ṭarsūsī written for Saladin, late Fāṭimid or early Ayyūbid Egypt, c.1170 CE (Ms. Hunt.264, f.117, Bodleian Library, Oxford, UK).jpg|thumb|Kevaneke ceribandinî ya ku di hundirê mertalekê de hatiye siwarkirin, di ''Tebşîra'' Murdî îbn Calî îbn Murdî el-Tarsûsî de ku ji bo Selahedîn, dawiya fatimiyan an destpêka eyûbiyan li Misirê, dora sala 1170 {{Pz}} hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=FROM AGHT’AMAR TO ‘AYN DĪWĀR: |paşnav=Nicolle |pêşnav=David |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2019-02-06 |rr=81–132 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1q26z2m.10 }}</ref>]] Sedema hilbijartina Selahedîn ku misilmanekî sunî bû, ji aliyê xelîfê şiî el-Edîd ve diguhere. Elî îbn Elesîr îdîa dike ku xelîfe piştî ku şêwirmendên wî jê re gotine ku "kesek ji Selahedîn qelstir an ciwantir tune ye" û "yek ji mîran [fermandaran] guh nedaye wî û xizmeta wî nekiriye", ew hilbijartiye. Lêbelê, li gorî vê guhertoyê, piştî hin danûstandinan, di dawiyê de piraniya mîran ew qebûl kiriye. Şêwirmendên El-Edîd jî guman dikirin ku Selahedîn ji bo parçekirina zengiyan li Sûriyeyê pêş dixin. El-Wehranî nivîsandiye ku Selahedîn ji ber navûdengê malbata wî di "comerdî û jêhatîbûna wan a leşkerî" de hatiye hilbijartin. [[Îmad ed-Dîn el-Îsfahanî|Îmad ed-Dîn]] nivîsandiye ku piştî heyama şîna kurt a ji bo Şêrko ku di dema wê de "raman ji hev cuda bûn", mîrên zengî biryar dane ku Selahedîn bidin û xelîfe neçar kirine ku "wî wekî wezîr veberhêne". Her çend meqam ji ber serokên misilan ên hevrik tevlihev bûn jî, piraniya fermandarên Sûriyeyê piştgirîya Selahedîn kirin ji ber rola wî di sefera Misirê de, ku tê de wî qeydek jêhatîbûnên leşkerî bi dest xist.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28-29}} Li gorî çavkaniyên erebî yên wê demê, Selahedîn di 26ê adarê de wek wezîrê karên derve hat tayînkirin û "ji vexwarina şerabê poşman bû û ji bêserûberiyê vegeriya û cilên olî li xwe kir".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=32}} Ji ber ku di kariyera xwe de ji her demê bêtir hêz û serxwebûn bi dest xistibû, ew hîn jî bi mijara dilsoziya dawîn a di navbera el-Edîd û Nûredîn de rû bi rû mabû. Di dawiya salê de, komek leşker û mîrên misirî hewl dan ku Selahedîn bikujin, lê ji ber ku bi saya serokê îstîxbarata wî Elî îbn Sefyan niyeta wan dizanibûn, wî komplogerê sereke, Nacî, Mu'temîn el-Xîlefe - kontrolkerê sivîl ê Qesra Fatimiyan - girt û kuşt. Roja din, 50.000 leşkerên kole ên afrîkî ji alayên artêşa fatimiyan ên li dijî desthilatdariya Selahedîn, digel mîr û xelkên asayî yên Misirê, serhildanek li dar xistin. Heta 23ê tebaxê, Selahedîn serhildan bi biryardarî tepeser kir û careke din neçar ma ku bi dijwariyek leşkerî ji Qahîreyê re rû bi rû bimîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=34-36}} Ber bi dawiya sala 1169an ve, Selahedîn bi piştgiriya Nûredîn, hêzek mezin a xaçperest û [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] li nêzîkî [[Dimyat]]ê têk bir. Piştre, di bihara 1170an de, Nûredîn bavê Selahedîn şand Misirê li gorî daxwaza Selahedîn û herwiha bi teşwîqkirina xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] yê li Bexdayê [[Mustencîd]] ku armanc dikir zextê li Selahedîn bike da ku xelîfeyê hevrikê xwe, el-Ad, ji desthilatê rake.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=38}} Selahedîn bi xwe jî li Misirê destê xwe xurt dikir û piştgiriya xwe li wir berfireh dikir. Wî dest bi dayîna meqamên bilind li herêmê ji endamên malbata xwe re kir; wî ferman da ku zanîngehek ji bo şaxa [[malikî]] ya îslama [[sunîtî]] li bajêr, û herwiha yek ji bo mezheba [[şafiî]] ku ew li [[Fûstat]]ê girêdayî bû, were avakirin.{{Sfn|Lyon & Jackson|1982|p=41}} Piştî ku xwe li Misirê bicîh kir, Selahedîn li dijî xaçperestan seferek da destpêkirin û di sala 1170an de [[Deyrê Balah]] dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Amalrîk garnîzonên xwe yên templar ji [[Şirîta Xezeyê|Xezeyê]] vekişand da ku di parastina Deyrê Balah de alîkariya wî bike, lê Selahedîn ji hêza wan reviya û di sala 1187an de Xezeyê girt. Di sala 1191ê de Selahedîn kelehên li Xezeyê yên ku ji hêla qiral [[Baldwin III]] ve ji bo Şovalyeyên Templar hatibûn çêkirin, wêran kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Ne diyar e kengî, lê di heman salê de, wî êrîşî keleha xaçperestan a [[Eilat]]ê kir, ku li ser giravek li serê [[kendava Eqebeyê]] hatibû avakirin û girt. Ew ji bo derbasbûna hêzên deryayî yên misilmanan gef nexwar lê dikaribû komên piçûktir ên keştiyên misilmanan aciz bike û Selahedîn biryar da ku wê ji rêya xwe paqij bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} == Desthildariya wî (1171-1193) == === Siltaniya Misirê === Li gorî Îmad Ed-Dîn, Nûredîn di hezîrana 1171ê de ji Selahedîn re nameyek nivîsandiye û jê re gotiye ku xelîfetiya ebasiyan li Misirê ji nû ve ava bike, ku Selahedîn du meh şûnda piştî teşwîqkirina zêde ji hêla Necmedîn Xebûşanî, ''feqîyê''şafî ku bi tundî li dijî desthilatdariya şiî li welêt bû, ev yek hevrêz kir.{{Sfn|Brett|2017|pp=228–29}}{{Sfn|Halm|2014}}{{sfn|Köhler|2013|p=44}} Bi vî awayî çend mîrên Misirê hatin kuştin, lê ji El-Edîd re hate gotin ku ew ji ber serhildana li dijî wî hatine kuştin.{{Sfn|Runciman|1951|p=229}} Li gorî gotinekê, ew paşê nexweş ket an jî jehrî bû.{{sfn|Köhler|2013|p=45}} Dema ku nexweş bû, wî ji Selahedîn xwest ku serdana wî bike da ku jê bixwaze ku ew lênêrîna zarokên xwe yên piçûk bike, lê Selahedîn qebûl nekir, ji ber ku ji xiyanetê li dijî ebasiyan ditirsiya û tê gotin ku piştî ku fêm kir ku El-Edîd çi dixwest, ji kiryara xwe poşman bûye.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=45}} Ew di 13ê îlonê de mir, û pênc roj şûnda, xutbeya ebasiyan li Qahîre û Fustatê hate ragihandi ku Mustadî wekî xelîfe hate ragihandin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=46-47}} Di 25ê îlonê de, Selahedîn ji Qahîreyê derket da ku bi Nûredîn re, ku dê ji Sûriyeyê êrîş bike, beşdarî êrîşeke hevbeş a li ser [[Keleha Kerakê|Kerak]] û Montrealê, kelehên çolê yên [[keyaniya Orşelîmê]] bibe. Lêbelê, berî ku bigihîje Montrealê, Selahedîn vegeriya Qahîreyê ji ber ku rapor wergirtin ku di nebûna wî de serokên xaçperestan piştgiriya xwe ya ji bo xayînên li hundirê Misirê zêde kirine da ku ji hundir ve êrîşî Selahedîn bikin û hêza wî kêm bikin, nemaze fatimiyan ku dest bi komployê kirin da ku rûmeta xwe ya berê vegerînin. Ji ber vê yekê, Nûredîn bi tena serê xwe çû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shahri |pêşnav=Waseem |paşnav2=Tahir |pêşnav2=Inayatullah |tarîx=2011-12-15 |sernav=Effect of cycloheximide on postharvest performance of cut spikes of Consolida ajacis cv. Violet Blue |url=https://doi.org/10.37855/jah.2011.v13i02.30 |kovar=Journal of Applied Horticulture |cild=13 |hejmar=02 |rr=128-134 |doi=10.37855/jah.2011.v13i02.30 |issn=0972-1045 }}</ref><ref name="Abu-Lughod">{{Jêder-kitêb |sernav=Before European Hegemony: The World System A.D. 1250–1350 |paşnav=Abu-Lughod |pêşnav=Janet L. |lînka-nivîskar=Janet Abu-Lughod |weşanger=Oxford University Press |sal=1991 |rr=[https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 243–244] |isbn=978-0-19-506774-3 |cih=New York |beş=The Mideast Heartland |url=https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 |sala-orîjînal=1989 |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=rYlgGU2SLiQC&pg=PA244 }}</ref> Di havîna sala 1173an de, artêşeke ji Nûbiyayê û komek leşkerên fatimî yên [[ermenî]] yên berê li ser sinorê Misirê hatin ragihandin ku ji bo dorpêçkirina [[Eswan]]ê amadekariyan dikin. Mîrê bajêr ji Selahedîn alîkarî xwestibû û di bin serokatiya [[Tûran Şah]], birayê Selahedîn, de hêzên ewlehiyê wergirtibûn. Di encamê de, leşkerên nûbiyayî têk çûn; lê di sala 1173an de vegeriyan û dîsa têk çûn. Vê carê, hêzên misirî ji Eswanê pêşve çûn û bajarokê Qesr Îbrîm yê li herêma Nûbiyayê girtin. Selahedîn diyariyek ji Nûredîn re şand ku heval û mamosteyê wî bû û 60,000 dînar, "kelûpelên çêkirî yên ecêb", hin gewher û fîlek. Dema ku van kelûpelan dibir Şamê, Selahedîn fersend dît ku gundewarên xaçperestan wêran bike. Wî êrîşek li dijî kelehên çolê nekir lê hewl da ku erebên bedewî yê misilman ku li ser axa xaçperestan dijiyan ji holê rake da ku frankan ji rêberan bêpar bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=60-62}} Di 31ê tîrmeha 1173an de, bavê Selahedîn, Eyûb, di qezayek siwarbûnê de birîndar bû, ku di dawiyê de bû sedema mirina wî di 9ê tebaxê de.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=64}} Di sala 1174an de, Selahedîn Tûran Şah şand ku [[Yemen]]ê dagir bike da ku ew û bendera wê [[Aden]]ê bide deverên [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]]. === Fetihkirina Sûriyeyê === [[Wêne:Ayyubid expansion 1174-1193.png|thumb|400px|Herêmên dagirkerî yê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]], tevîhev kampanyayên Selahedîn, [[Şerefedîn Qerenqûş]] û [[Tûran Şah]] (birayê mezin yê Selahedîn).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rr=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref>]] ==== Fetihkirina Şamê ==== Di destpêka havîna 1174an de, Nûredîn artêşek kom dikir û gazî [[Mûsil]], [[Amed]] û [[Cizîr]]ê dikir, wekî amadekariyek eşkere ji bo êrîşek li dijî Misira Selahedîn. Piştî eşkerekirina van amadekariyan, eyûbiyan civînek li dar xistin da ku li ser gefên îhtîmalî nîqaş bikin û Selahedîn leşkerên xwe li derveyî Qahîreyê kom kir. Di 15ê gulanê de, Nûredîn piştî ku nexweş bû û mir, desthilatdariya wî radestî kurê wî yê yanzdeh salî, [[Selîh Îsmaîl Melîk]] kir. Mirina wî ji bo Selahedîn serxwebûna siyasî hişt û di nameyek ji bo Selîh Îsmaîl de soz da ku "wek şûr tevbigere" li dijî dijminên xwe û behsa mirina bavê xwe wekî "lerzîna erdhejê" kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=73-74}} Piştî mirina Nûredîn, Selahedîn bi biryareke dijwar re rû bi rû ma; ew dikaribû artêşa xwe ji Misirê li dijî xaçperestan bigerîne an jî li bendê bimîne heta ku ji hêla Selîh Îsmaîl ve li Sûriyeyê were vexwendin da ku alîkariya wî bike û ji wir şerekî bide destpêkirin. Herwiha ew dikaribû Sûriyeyê berî ku bikeve destê hevrikekî, îlhaq bike, lê ew ditirsiya ku êrîşkirina li ser axa ku berê ya efendiyê wî bû - ku di prensîbên misilmanan de ku ew bawer dikir qedexe ye - wî wekî durû nîşan bide, bi vî rengî wî ji bo serokatiya şerê li dijî xaçperestan ne guncaw bike. Selahedîn dît ku ji bo bidestxistina Sûriyeyê, ew an hewceyê vexwendinek ji Selîh an jî hişyarkirina wî ye ku anarşiya potansiyel dikare ji xaçperestan bibe sedema xetereyê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=74-75}} Dema ku Selîh di meha tebaxê de ji bo [[Heleb]]ê hate veguhastin, Gumuştigîn, mîrê bajêr û fermandarekî berê yê Nûredîn, wesayeta wî girt ser xwe. Mîr amade bû ku hemû hevrikên xwe yên li Sûriyê û Kurdistanê, dest pê bi Şamê bike û ji text rake. Di vê rewşa awarte de, mîrê Şamê ji bo alîkariya li dijî Helebê serî li [[Seyfedîn Gazî II|Seyfedînê]] Mûsilê (pismamê Gumuştigîn) da, lê wî red kir, û Sûrî neçar kirin ku alîkariya Selahedîn bixwazin ku wî jî guh da.{{Sfn|Lane-Poole|1906|p=136}} Selahedîn bi 700 siwarên bijartî li çolê siwar bû, ji Kerakê derbas bû û dû re gihîşt [[Bosra]]yê. Li gorî vegotina wî bi xwe, "mîr, leşker û bedewî tevlî wî bûn - hestên dilê wan li ser rûyên wan dihatin dîtin."{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=81}} Di 23ê mijdara de, ew di nav pesindana giştî de gihîşt Şamê û li wir li mala kevin a bavê xwe bêhna xwe veda, heta ku deriyên [[Keleha Şamê]], ku fermandarê wê Reyhan di destpêkê de red kir ku teslîm bibe,{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=136}} çar roj şûnda, piştî dorpêçkirinek kurt ji hêla birayê wî [[Tûxtekîn Eyûbî]] ve, ji Selahedîn re hatin vekirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=83}} Ew xwe li kelehê bi cih kir û rêz û silavên niştecihan wergirt.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=61}} ==== Serkeftinên din ên li Sûriyeyê ==== [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|Wêneyekî sedsala 19an ê Selahedînê serkeftî, ji aliyê [[Gustave Doré]] ve.]] Selahedîn birayê xwe [[Tûxtekîn Eyûbî]] wek waliyê [[Şam]]ê hişt û bajarên din ên ku berê yên [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] bûn lê niha bi pratîkî serbixwe bûn, kêm kirin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Artêşa wî bi rehetî [[Hema, Sûriye|Hemayê]] fetih kir, lê ji ber hêza keleha wê ji êrîşa li ser [[Hims]]ê dûr ket.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Heleb]]ê ve çû û di 30ê kanûnê de piştî ku Gumuştigîn red kir ku textê xwe berde, ew dorpêç kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Es-Selîh ji tirsa girtina ji aliyê Selahedîn ve, ji qesra xwe derket û ji niştecihan xwest ku wî û bajêr radestî hêza dagirker nekin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Yek ji dîroknasên Selahedîn îdia kir ku "gel ket bin bandora wî".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}} Gumuştigîn ji [[Reşîdê Sînan]], serokê ''da'iyê'' [[Heşhaşî]] Sûriyeyê ku ji dema ku wî şûna [[Fatimî|fatimiyên Misirê]] girtibû, bi Selahedîn re di nav nakokiyan de bûn, xwest ku Selahedîn di kampa wî de bikuje.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=138}} Di 11ê gulana 1175an de, komek ji sêzdeh heşhaşiyan bi hêsanî ketin kampa Selahedîn, lê berî ku êrîşa xwe pêk bînin, ji hêla Nesîhê Xumartekîn li Ebû Qubeysê ve hatin tespîtkirin.<ref name="Lev22">{{harvnb|Lev|1999|p=22}}</ref> Yek ji wan ji hêla yek ji fermandarên Selahedîn ve hate kuştin û yên din jî dema ku hewl didan birevin hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}}{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=139}}{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Ji bo ku pêşveçûna Selahedîn asteng bike, [[Raymond III.|Raymondê Trablûsê]] hêzên xwe li nêzî çemê [[Kebîr]]ê kom kir ku ew li wir ji bo êrîşek li ser axa misilmanan bi cih bûn.{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Selahedîn paşê ber bi Himsê ve çû, lê piştî ku jê re hate gotin ku hêzek alîkariyê ji hêla Seyfedîn ve ji bajêr re tê şandin, paşve vekişiya.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}}{{Sfn|Eddé|2011|p=392}}<ref name="Lev100-101">{{harvnb|Lev|1999|pp=100–101}}</ref> Di vê navberê de hevrikên Selahedîn li Sûriye û Cizîrê şerekî propagandayê li dijî wî dan destpêkirin, îdia kirin ku wî "rewşa xwe [xizmetkarê Nûredîn] ji bîr kiriye" û bi dorpêçkirina kurê xwe, "li dijî [[Xweda|xwedê]] xwe serî hildaye" û ti spasdarî ji bo efendiyê xwe yê kevin nîşan nedaye.<ref name="Lev1012">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahedîn armanc kir ku bi dawîanîna dorpêçê li dijî vê propagandayê derkeve û îdia kir ku ew îslamê ji xaçperestan diparêze; artêşa wî vegeriya Hemayê da ku li wir bi hêzek xaçperestan re şer bike.<ref name="Lev1012" /> Xaçperest berê xwe dan wir û Selahedîn ev yek wekî "serkeftinek ku deriyên dilê mirovan vedike" îlan kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}} Di demek kurt de piştî vê yekê, Selahedîn di adara 1175an de ketê Himsê û keleha wê girt, piştî berxwedana serhişk a parêzvanên wê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=140}}<ref name="Smail35-36">{{harvnb|Smail|1995|pp=35–36}}</ref> Serkeftinên Selahedîn ji bi Seyfedîn tirs kişand. Wekî mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], tevî Gumuştigîn, wî Sûriye û [[Bakurê Kurdistanê]] wekî milkê malbata xwe didît û dema ku Selahedîn hewl da ku milkên xanedaniya xwe desteser bike, ew hêrs bû.<ref name="LyonsJackson221">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=221}}</ref> Seyfedîn artêşek mezin kom kir û şand Helebê ku parêzvanên wê bi bêsebrî li benda wan bûn.<ref name="Minorsky1953">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |weşanger=CUP Archive |tarîx=1953 |rr=147 |isbn=978-0-521-05735-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Pzg8AAAAIAAJ&q=prehistory+of+Saladin }}</ref> Hêzên hevbeş ên [[Mûsil]] û Helebê li Hemayê li dijî Selahedîn meşiyan.<ref name="Minorsky1953" /> Selahedîn ku ji ber ku jimara wî pir kêmtir bû, di destpêkê de hewl da ku bi berdana hemî fetihên bakurê herêma Şamê bi zengiyan re li hev bike, lê wan red kir, israr kirin ku ew vegere Misirê.<ref name="Minorsky1953" /> Dema ku dît ku pevçûn neçar e, Selahedîn ji bo şer amade bû, li [[Şerê Hemayê 1175|qiloçên Hemayê]], li girên li kêleka [[çemê Asî]], pozîsyonek serdest girt.<ref name="Minorsky1953" /> Di 13ê nîsana 1175an de leşkerên zengiyan ji bo êrîşkirina hêzên wî meşiyan, lê di demek kurt de xwe ji hêla leşkerên eyûbî yên Selahedîn ve dorpêç kirin, ku wan ew perçiqandin.<ref name="Minorsky1953" /> Şer bi serkeftineke diyarker ji bo Selahedîn bi dawî bû ku reviyayên zengî heta deriyên Helebê şopandin û şêwirmendên es-Selîh neçar kirin ku kontrola Selahedîn li ser parêzgehên Şam, Hims û Hemayê, û herwiha hejmarek bajarokên li derveyî Helebê wekî [[Meeret Numan]], qebûl bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141}} [[Wêne:Battle of Saladin - Syria.jpg|thumb|400px|Selahedîn û artêşa xwe li ber dêrên Himsê]] Piştî serkeftina xwe ya li dijî zengiyan, Selahedîn xwe wek padîşah îlan kir û navê es-Selîh di nimêjên înê û pereyên misilmanan de tepeser kir. Ji wê demê û pê ve wî ferman da ku li hemû mizgeftên Sûriye û Misirê wek padîşahê serwer nimêj bê kirin û li şantiyeya [[Qahîre]]yê pereyên zêrîn ên bi sernavê wî yê fermî - ''el-Melîk an-Nesîr Yûsûf Eyûb'', ''ala'' ''xaya'' "padîşahê bi hêz ji bo alîkariyê, Yûsûf kurê Eyûb; bila al bilind be" derxistin. Xelîfeyê ebasî li [[Bexda]]yê bi dilxwazî ​​​​desthilatdariya Selahedîn pêşwazî kir û ew wekî "Siltanê Misir û Sûriyeyê" îlan kir. Şerê Hamayê dawî li pêşbirka desthilatdariyê ya di navbera eyûbî û zengiyan de neanî û rûbirûbûna dawî di bihara 1176an de çêbû. Selahedîn hêzên mezin ji Misirê kom kiribûn dema ku Seyfedîn leşkeran di navbera mîrektiyên piçûk yê kurdan ên [[Amed]] û [[Cizîr]]ê de kom dikir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141-143}} Dema ku Selahedîn ji çemê Asî derbas bû û ji Hemayê derket, roj tarî bû. Wî ev yek wek nîşanek dît, lê wî meşa xwe ber bi bakur ve domand. Ew gihîşta gundê [[Girê Siltan]], ku bi qasî 25 km dûrî [[Heleb]]ê ye, li wir hêzên wî rastî artêşa Seyfedîn hatin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144}} Ew ber bi Helebê ve berdewam kir ku deriyên xwe hîn jî ji wî re girtî bûn, û li ber bajêr rawestiya. Di rê de artêşa wî gundê Buzê girt û dû re [[Minbic]] girt.<ref name="Lane-Poole1906p223">{{harvnb|Lane-Poole|1906|p=223}}</ref> Ji wir, ew ber bi rojava ve çûn da ku di 15ê gulanê de keleha [[Ezaz]]ê dorpêç bikin.<ref name="Lane-Poole1906p223" /> Çend roj şûnda dema ku Selahedîn di yek ji konên kaptanê xwe de bêhna xwe vedida, sûîqestkarek ber bi wî ve çû û bi kêrekê li serê wî da.<ref name="Lane-Poole1906p239-240">{{harvnb|Lane-Poole|1906|pp=239–240}}</ref> Qapaxa zirxê serê wî nehat qulkirin û ew karî destê sûîqestkar bigire - xencer tenê gambesonê wî dibire - û êrîşkar di demek kurt de hat kuştin.<ref name="Lane-Poole1906p239-240" /> Selahedîn ji hewldana kuştina xwe, ku wî Gumuştugin û sûîqestkaran bi komployê tawanbar kir, aciz bû û ji ber vê yekê hewldanên xwe di dorpêçê de zêde kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} Fermandarê ereban Ezîz di 21ê hezîranê de teslîm bû û Selahedîn hêzên xwe bi lez û bez ber bi Helebê ve şandin da ku Gumuştigîn ceza bike. Êrîşên wî dîsa rastî berxwedanê hatin, lê wî karî ne tenê agirbestekê, lê belê tifaqeke hevbeş bi Helebê re misoger bike, ku tê de destûr hat dayîn ku Gumuştigîn û es-Selîh kontrola xwe ya li ser bajêr bidomînin û di berdêla wê de, wan Selahedîn wekî serwerê hemû axa ku wî fetih kiriye nas kirin. Mîrên kurd yê [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] û [[Heskîf]]ê, hevalbendên misilman ên Helebê, jî Selahedîn wekî padîşahê Sûriyeyê nas kirin. Dema ku peyman hate îmzekirin, xwişka biçûk a es-Selîh hat ba Selahedîn û daxwaza vegerandina keleha Ezazê kir; wî guh da wê û bi gelek diyariyan ew ber bi deriyên Helebê ve bir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} === Kampanyayên wî li dijî heşhaşiyan === [[Wêne:Masyaf - Gesamtansicht.jpg|thumb|Selahedîn di tebaxa 1176an de di bin şert û mercên ne diyar de dorpêçkirina keleha [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ([[Heşhaşî]]) a [[Mesyaf]]ê ku ji hêla [[Reşîdînê Sînan]] ve dihat fermandarkirin, bi dawî kir.]] Selahedîn êdî bi hevrikên xwe yê [[Xanedana Zengiyan|zengî]] û [[keyaniya Orşelîmê]] re li ser agirbestê razî bû (ya paşîn di havîna 1175an de qewimî), lê rastî gefên mezheba [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya bi navê [[heşhaşî]], ku [[Reşîde Sînan]] pêşengiya wê dikir, hatin. Ew li [[çiyayê Elewiyan]] bicîh bûn û neh kelehên wan fermandar bûn ku hemî li ser bilindahiyên mezin hatibûn avakirin. Gava ku wî piraniya leşkerên xwe şanda Misirê, Selahedîn di tebaxa 1176an de artêşa xwe ber bi rêzeçiyayên Elewiyan ve bir. Piştî ku gund wêran kir, lê di tu kelehekê de nekarî fetih bike, di heman mehê de paşve vekişiya. Piraniya dîroknasên misilman îdîa dikin ku apê Selahedîn, waliyê Hemayê, di navbera wî û Sînan de navbeynkariya peymanek aştiyê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=148}}{{Sfn|Willey|2001|p=47}}{{sfn|Lewis|1969|p=123}} Selahedîn ji bo parêzvanên xwe çirayên girêdanê peyda kirin û tebeşîr û xweliyan li dora konê xwe yê li derveyî [[Mesyaf]]ê - ku ew dorpêç kiribû - belav kir da ku şopa sûîqestan tesbît bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Li gorî vê guhertoyê, şevekê parêzvanên Selahedîn dîtin ku şewqek ji girê Mesyafê dibiriqî û dûv re di nav konên eyûbiyan de winda bû.{{sfn|Lewis|1969|p=127}} Di cih de, Selahedîn şiyar bû û dît ku kesek ji kon derdikeve. Wî dît ku çira ji cihê xwe hatine danîn û li kêleka nivîna xwe skonên germ ên bi şiklê taybetî yê sûîqestan danîn û li jor noteyek bi xencerekî jehrî hatibû danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters from the East : Crusaders, Pilgrims and Settlers in the 12th–13th centuries |weşanger=Ashgate |tarîx=2013 |rûpel=92 |isbn=978-1-4724-1395-6 |cih=Farnham, Surrey |kesên-din=Barber, Malcolm., Bate, Keith |oclc=846946318 }}</ref> Di notê de gef li wî dihat xwarin ku heke ew ji êrîşa xwe venekişe, ew ê were kuştin. Selahedîn bi dengekî bilind qêriya û got ku Sînan bi xwe ew kes bû ku ji kon derketibû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Guhertoyeke din jî îdîa dike ku Selahedîn bi lez û bez leşkerên xwe ji Mesyafê vekişandin ji ber ku ew bi lezgînî hewce bûn da ku hêzek xaçperestan li nêzîkî [[çiyayê Libnanê]] biparêzin.{{Sfn|Willey|2001|p=47}} Di rastiyê de, Selahedîn hewl da ku bi Sînan û heşhaşiyên wî re hevpeymaniyek çêbike, di encamê de xaçperestan ji hevalbendek bihêz li dijî xwe bêpar hiştin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} Ji ber ku derxistina xaçperestan wekî berjewendiyek û pêşaniyek hevbeş dîtin, Selahedîn û Sînan piştre têkiliyên hevkariyê parastin, yê paşîn kontîngentên hêzên xwe şandin da ku artêşa Selahedîn di hejmarek eniyên şer ên biryardar ên paşîn de xurt bike.{{Sfn|Willey|2001|p=48}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |url=https://archive.org/details/newislamicdynast0000bosw |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford E. |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=[https://archive.org/details/newislamicdynast0000bosw/page/71 71]–75 }}</ref> === Vegera Qahîreyê û seferên li Filistînê === [[Wêne:Citadel of Salah El.Din.jpg|thumb|[[Keleha Selahedîn]] ji aliyê Selahedîn ve di sala 1176an de dest bi avakirina wê hatiye kirin da ku wekî navenda desthilatdariya Misirê xizmet bike. Avahiyên paşê di nav sedsalan de lê hatine zêdekirin.]] Piştî ku Selahedîn ji çiyayên Elewiyan derket, ew vedigere Şamê û leşkerên xwe yên sûriyeyî vegerandin malê. Wî [[Tûran Şah]] wekî fermandarê leşkerî yê Sûriyeyê hişt û tenê bi şagirtên xwe yên şexsî re çû Misirê. Di 22ê Îlonê de ew gihîşt [[Qahîre]]yê. Piştî ku nêzîkî du salan ne li wir bû, li Misirê gelek tişt hebûn ku wî organîze û çavdêrî bike, ango xurtkirin û ji restorkirinên avahîsaziya Qahîreyê. Sûrên bajêr hatin tamîrkirin û dirêjkirinên wan hatin danîn, di heman demê de avakirina [[keleha Qahîreyê]] dest pê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} "Bîra Yûsif" a 85 metrê kûr li ser fermana Selahedîn hate çêkirin. Karê giştî yê sereke ku wî li derveyî Qahîreyê ferman da, pira mezin a li [[Gîza]]yê bû ku armanc ew bû ku li dijî dagirkirinek potansiyel a [[Morî (gel)|morî]] bergiriyek çêbike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn li Qahîreyê ma û çavdêriya başkirinên wê kir, zanîngehên wekî Medreseya Şûrçêkeran ava kir û rêveberiya navxweyî ya welêt ferman da. Di mijdara 1177an de ew dest bi êrîşekê li ser [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] kir; xaçperest vê dawiyê hatibûn nav axa Şamê, ji ber vê yekê Selahedîn dît ku agirbest êdî ne hêjayî parastinê ye. Xiristiyanan beşek mezin ji artêşa xwe şandin da ku keleha [[Harem, Sûriye|Harem]] a li bakurê [[Heleb]]ê dorpêç bikin, ji ber vê yekê başûrê Filistînê parêzvanên hindik hebûn.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn rewş gihîşt wê astê û ber bi [[Eşkalon]] ve meşiya, ku wî wekî "bûka Sûriyeyê" bi nav kir. [[Williamê Tîrê]] tomar kir ku artêşa eyûbiyan ji 26,000 leşkeran pêk dihat, ku ji wan 8,000 hêzên elîtê û 18,000 leşkerên reşik ên ji [[Sûdan]]ê bûn. Ev artêş dest bi êrîşkirina gundan, talankirina [[Remle]] û [[Lod]]ê kir û heta [[deriyên Orşelîmê]] belav bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=154}} === Şer û agirbest bi Baldwîn re === [[Wêne:Schlacht von Montgisard 2.jpg|thumb|350px|Xaçperestan li hembera dagirkerên eyûbî di [[şerê Montsîgardê]]]] Eyûbiyan destûr dan [[Baldwîn IV ê Orşelîmê]] ku bi [[Şovalyeyên Templar]] ên navdar ên li [[Xeze]]yê re bikeve Eşkalonê bêyî ku li dijî êrîşeke ji nişka ve tedbîran bigire. Her çend hêza xaçperestan tenê ji 375 şovalyeyan pêk dihat jî, Selahedîn ji ber hebûna fermandarên templar ên pir jêhatî dudilî kir ku wan kemînê deyne. Di 25ê mijdarê de, dema ku piraniya artêşa eyûbiyan ne li wir bû, Selahedîn û zilamên wî di [[şerê Montgisardê]] de (dibe ku li [[Gezer]]ê, ku wekî Tell Jezar jî tê zanîn) li nêzî Remleyê hatin şaşkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stmuscholars.org/the-battle-of-montgisard/#markerref-149253-13 |sernav=The Battle of Montgisard: A Heroic Stand Against the Odds – StMU Research Scholars }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> Berî ku ew karibin xwe ava bikin, hêza Templar artêşa Eyûbiyan bi şûrên laş bi laş têk birin. Di templar de Selahedîn hewl da ku zilamên xwe di rêza şer de birêxistin bike, lê ji ber ku parêzvanên wî dihatin kuştin, wî dît ku têkçûn neçar e û ji ber vê yekê bi mayîyek piçûk ji leşkerên xwe li deveyekî bilez siwar bû, heta xaka Misirê siwar bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=155}}{{sfn|Stevenson|1907|p=217}} Selahedîn, ji ber têkçûna xwe ya li Montgisardê bêhêvî nebû, amade bû ku careke din li dijî xaçperestan şer bike. Di bihara 1178an de, ew di bin dîwarên [[Hims]]ê de kamp danî û çend pevçûn di navbera fermandarên wî û artêşa xaçperestan de çêbûn. Hêzên wî yên li Hemayê li ser dijminê xwe serkeftinek bi dest xistin û talanê, digel gelek dîlên şer, anîn cem Selahedîn ku ferman da ku dîl ji ber "talankirin û wêrankirina erdên bawermendan" werin serjêkirin. Wî mayîna salê li Sûriyeyê derbas kir bêyî ku bi dijminên xwe re rûbirû bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=156}}<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Welsh |pêşnav1=William E. |tarîx=2016 |sernav=A day of terrible slaughter |url=https://www.jstor.org/stable/48578533 |kovar=Medieval Warfare |cild=6 |hejmar=1 |rr=28–35 |jstor=48578533 }}</ref> [[Wêne:JacobsFordBattlefield.jpg|thumb|Meydana şer li pîra Yakûbê, ji qeraxa rojava ber bi qeraxa rojhilatê [[çemê Urdunê]] ve xuya dike.]] Xizmetên îstîxbaratê yên Selahedîn ji wî re ragihandin ku xaçparêz pîlan dikin ku êrîşekê bikin li ser Sûriyeyê. Wî ferman da yek ji fermandarên xwe, [[Ferûx Şah]], ku bi hezar leşkerên xwe sinorê [[Şam]]ê biparêze da ku li benda êrîşekê bin, dûv re vekişin, ji şer dûr bisekinin, û li ser giran fenerên hişyariyê vêxin, piştî vê yekê Selahedîn dê bimeşe. Di nîsana 1179an de, xaçparêz û templaran bi serokatiya qiral Baldwîn li benda berxwedanê nebûn û li bendê man ku êrîşek ji nişka ve li ser şivanên misilman ên ku pez û keriyên xwe li rojhilatê [[girên Golan]]ê diçêriyan bidin destpêkirin. Baldwîn pir bi lez û bez pêş ve çû da ku hêza Ferûx Şah bişopîne, ku li başûrê rojhilatê [[Quneytir]]ê kom dibû û paşê ji hêla eyûbiyan ve hate têkbirin. Bi vê serkeftinê, Selahedîn biryar da ku ji Misirê leşkerên zêdetir gazî bike; wî ji [[Ehmed Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] xwest ku 1500 siwaran bişîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=136}} Di havîna 1179an de, qiral Baldwîn li ser rêya Şamê qereqolek danîbû û armanc kiribû ku rêgehek li ser [[çemê Şeriyayê]] xurt bike ku nêzîkbûna deşta [[Banyas]]ê (deşt di navbera misilman û xiristiyanan de hatibû dabeşkirin) kontrol bike. Selahedîn 100,000 zêr pêşkêşî Baldwîn kiribû da ku dev ji projeyê berde, ku bi taybetî ji bo misilmanan pir acizker bû, lê bê feyde bû. Piştre wî biryar da ku keleha ku jê re "Xastelêt" digotin û ji hêla şovalyeyên templar ve dihat parastin, hilweşîne, û baregeha xwe bar kira Banyasê. Dema ku xaçperestan bi lez daketin da ku êrîşî hêzên misilmanan bikin, ew ketin nav bêserûberiyê, û piyade li paş man. Tevî serkeftina destpêkê, wan misilmanan ewqas dûr şopandin ku belav bûn û Selahedîn bi komkirina leşkerên xwe û êrîşkirina ser xaçperestan sûd wergirt. Şer bi serkeftinek diyarker a eyûbiyan bi dawî bû û gelek şovalyeyên payebilind hatin girtin. Piştre Selahedîn çû ku kelehê dorpêç bike, ku di 30ê tebaxa 1179an de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=157-159}} Di bihara sala 1180an de, dema ku Selahedîn li herêma [[Sefad]]ê bû, ji bo destpêkirina sefereke dijwar li dijî [[Keyaniya Orşelîmê|qiraliteya Orşelîmê]], qiral Baldwîn bi pêşniyazên aştiyê qasid şandin ba wî. Ji ber ku ziwabûn û berhemên xirab karê komîseriya wî asteng dikirin, Selahedîn razî bû ku agirbestê îmze bike. [[Reymondê III.|Reymondê Trablûsê]] agirbest şermezar kir lê piştî êrîşeke eyûbiyan li ser axa wî di meha gulanê de û piştî xuyabûna flota deryayî ya Selahedîn li derveyî bendera [[Tartûs]]ê, neçar ma ku qebûl bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=160-161}} === Karûbarên navxweyî === [[Wêne:Ayyubids. Egypt. al-Nasir I Salah al-Din Yusuf (Saladin). 1169-1193 CE. Citing Abbasid caliph an-Nasir. Dimashq (Damascus) mint. Dated AH 583 (1187-1188 CE).jpg|thumb|350px|[[Dîrham]]ê Selahedîn (1187-1188).<br>Nivîsa pêş: "Mîr, Parêzvan, Rûmeta cîhanê [û] baweriyê"; li kêlekê: "Yusif bin Eyûb, Li Şamê hate kuştin, Sala sê û heştê û pêncsed".<br>Nivîsa piş: "[[Îmam Neşiredîn Ellah]], Fermandarê Bawermendan"; li kêlekê: "Ji bilî Xwedê ti xwedayekî din tune ye, [[Muhemmed]] pêxemberê Xwedê ye".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luftgefäße |paşnav=Balog |pêşnav=Arthur |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=1919 |rr=89–93 |isbn=978-3-642-51923-9 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-51985-7_19 |paşnav2=Sygall |pêşnav2=Salomon }}</ref>]] Di hezîrana 1180an de, Selahedîn li [[Goksû]]yê ji bo Nûredîn Mihemed, mîrê [[Xanedana Ertûqî|ertûqî]] yê [[Heskîf]]ê, resepsiyonek li dar xist û diyariyên ku li gorî [[Îmadedîn Zengî|Îmadedîn]] zêdetirî 100,000 dînar bûn pêşkêşî wî û birayê wî Ebû Bekir kir. Ev yek ji bo xurtkirina hevpeymaniyekê bi ertûqiyan re û bandorkirina mîrên din ên li [[Kurdistan]] û [[Anatolya]]yê bû. Berê, Selahedîn piştî ku herdu ketin nav pevçûnê, pêşniyaz kir ku di navbera Nûredîn û [[Qiliç Arslanê II.]] - siltanê [[Siltanatiya Rûmê|siltanatiya rûmê]] - de navbeynkariyê bike. Yê paşîn daxwaz kir ku Nûredîn erdên ku wekî mehrê ji bo zewaca bi keça wî re hatibûn dayîn, vegerîne dema ku wî rapor wergirtin ku ew rastî îstismara keça wî tê û ji bo bidestxistina axa selcûqî tê bikaranîn. Nûredîn ji Selahedîn xwest ku di vê mijarê de navbeynkariyê bike, lê Arslan red kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Piştî ku Nûredîn û Selahedîn li Goksûyê civiyan, mîrê bilind ê selcûqiyên Anatolyayê, Îxtiyar Edînê Hesen, daxwaza Arslan piştrast kir, piştî vê yekê peymanek hat çêkirin. Selahedîn paşê hêrs bû dema ku peyamek ji Arslan wergirt ku Nûredîn bi îstismara li dijî keça xwe tawanbar dikir. Wî gef xwar ku êrîşî bajarê [[Meletî|Meletiyê]] bike û got, "ev du roj meş e ji bo min û ez ê heta ku ez negihîjim bajêr ji hespê xwe dernekevim." Selcûqiyan ji ber vê gefê tirsiyan û ji bo danûstandinan zext kirin. Selahedîn hîs kir ku Arslan rast e ku li keça xwe xwedî derdikeve, lê Nûredîn li cem wî penageh girtibû, û ji ber vê yekê ew nikaribû baweriya wî xiyanet bike. Di dawiyê de li hev hat kirin ku keça Arslan ji bo salekê were şandin û heke Nûredîn bicî neyne, Selahedîn dê dest ji piştgiriya xwe ya ji bo wî berde.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Selahedîn Ferûx-Şah li ser Sûriyeyê hişt û di destpêka sala 1181ê de vegeriya [[Qahîre]]yê. Li gorî dîroknasê ereb [[Ebû Şema]], wî niyeta xwe hebû ku meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] li Misirê derbas bike û dû re di havînê de here [[Meke]]yê ji bo [[hec]]ê. Ji ber sedemek nediyar, xuya ye ku wî pîlanên xwe yên derbarê hecê de guhertiye û di hezîranê de dema ku qeraxên [[Nîl|çemê Nîlê]] vedikole hatiye dîtin. Ew dîsa bi erebên bedewî re ketiye nav pevçûnê; wî du ji sêyan ji milkên wan rakirine da ku wekî tezmînat ji bo xwediyên milkên li [[Feyyûm]]ê bikar bîne. Erebên bedewî herwiha bi bazirganiya bi xaçperestan re hatine tawanbarkirin û di encamê de genimê wan hatiye desteserkirin û ew neçar mane ku ber bi rojava ve koç bikin. Paşê keştîyên şer ên eyûbiyan li dijî korsanên çemê bedewiyan, yên ku qeraxên gola Tanîsê talan dikirin, hatine bicihkirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1906|p=156}} Di havîna sala 1181ê de, rêvebirê berê yê qesra Selahedîn [[Behaeddîn Qereqûş]] rêberiya hêzekê kir da ku Mecedîn - cîgirê berê yê Tûran-Şah li bajarokê [[Zebîd]] yê [[Yemen]]ê îro - bigirin dema ku ew li milkê xwe yê li Qahîreyê [[Îmadedînê Îşfehanî]] pêşwazî dikir. Kesên nêzîk yê Selahedîn Mecedîn bi desteserkirina dahatên Zebîd tawanbar kirin, lê Selahedîn bi xwe bawer dikir ku delîl tine ku piştgiriyê bide van îdiayan. Wî Mecedîn bi berdêla dayîna 80,000 dînar serbest berda. Wekî din, dê pereyên din ji birayên Selahedîn [[Ehmedê Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] û Tacê Milik yê Burî re werin dayîn. Girtina Mecedîn a nakokbar beşek ji nerazîbûna mezintir a têkildarî piştî derketina Tûran-Şah ji Yemenê bû. Her çend cîgirên wî berdewam dahatên ji wîlayetê ji wî re dişandin jî, desthilata navendî kêm bû û di navbera Îzedînê Osmanê yê [[Aden]]ê û Hîtan yê Zebîdê de pevçûnek navxweyî derket. Selahedîn di nameyekê de ji Ehmedê Necmedîn re nivîsand:{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=158-159}} {{Quote|"Ev axa Yemenê xezîneyek e... Me ew fetih kir, lê heta roja îro me tu vegerandin û tu sûd jê nedîtiye. Tenê lêçûnên bêhejmar, şandina leşkeran... û bendewariyên ku di dawiyê de tiştê ku hêvî dikir nedan."}} === Fetîhkirinên împeralî === [[Wêne:Dirham of Saladin, 1215-1216.jpg|thumb|350px|Selahedîn li ser dîrhemeke piştî mirina [[Eşref Mûsa]], bi nivîsa li ser rûyê pêş: "Padîşahê Serkeftî, Dadperweriya Cîhan û Baweriyê, Yûsif ibn Eyûb".{{Sfn|Nicolle|2011|p=26}} Dîroka wê 1215 {{Pz}} ye; di jiyana Selahedîn de jî pereyên wekhev hatine çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=coin {{!}} British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1865-0804-40-X |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The British Museum |ziman=en }}</ref>]] ==== Kampanyayên li dijî xaçperestên frankî û şerê li dijî zengiyan ==== Seyfedîn di hezîrana 1181ê de berê miribû û birayê wî Îzedîn serokatiya [[Mûsil]]ê mîras girt.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Di 4ê kanûna paşîn de, prensê tac ê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], Selîh, li [[Heleb]]ê mir. Berî mirina xwe, wî ji efserên xwe yên sereke sond xwar ku bi Îzedîn re dilsoz bin, ji ber ku ew tenê hikûmdarê zengiyan bû ku têra xwe bihêz bû û li dijî Selahedîn derkeve. Îzedîn li Helebê hate pêşwazîkirin, lê dagirkirina wê û Mûsilê barekî giran li ser şiyanên wî çêkir. Bi vî awayî, wî Heleb da birayê xwe [[Îmadedîn Zengî]], di berdêla [[Şingal]]ê de. Selahedîn ji bo rêzgirtina li peymana ku berê bi zengiyan re çêkiribû, li dijî van danûstandinan ti dijberî nekir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164-165}} Di 11ê gulana 1182an de, Selahedîn, ligel nîvê artêşa eyûbiyên Misirê û gelek sivîlan, ji Qahîreyê ber bi Sûriyê ve çûn. Êvara berî ku biçe, ew bi hevalên xwe re rûnişt û mamosteyê yek ji kurên wî rêzek helbestan vegot: "ji bêhna giyayê çavê ga yê [[Necid]]ê kêfê bistînin, ji ber ku piştî vê êvarê ew êdî nayê". Selahedîn ev yek wekî nîşanek xirab fêm kir û careke din Misir nedît.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Dizanibû ku hêzên xaçperestan li ser sinor kom bûne da ku wî bigirin, wî rêya çolê ya di [[nîvgirava Sîna]]yê re ber bi [[Eqebe]]yê li serê [[kendava Eqebeyê]] girt. Selahedîn, bêyî ku rastî dijberiyê were, gundewarê [[Keleha Montrealê|Montrealê]] wêran kir, di heman demê de hêzên Baldwîn temaşe dikirin û red dikirin ku destwerdanê bikin. Ew di meha hezîranê de gihîşt Şamê da ku hîn bibe ku Ferûx Şah êrîşî [[Celîle]] kiriye, gundê [[Deburiye]] talan kiriye û Hebîs Celdek, kelehek pir girîng ji bo xaçperestan, girtiye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=167}} Di meha tîrmehê de, Selahedîn artêşa xwe ji [[Urdun]]ê derbas kiriye û ber bi Celîlê ve birine, li wir ew ber bi başûr ve meşiya da ku [[Beytsan]]ê talan bike. Di şerekî neqediyayî de li nêzî Kela Belvoirê bi hêzek girîng a xaçperestan re rû bi rû ma, lê ew nekarî artêşa xiristiyanan tune bike û êdî nekarî ji hêla mentiqî ve artêşa xwe bidomîne, ji ber vê yekê ew ji çem vekişiya. Di meha tebaxê de, ew ji [[geliyê Bikayê]] derbasî [[Bêrût]]ê bû, li wir ew bi fîloya Misirê re civiya û bajar dorpêç kir. Ji ber ku nekarî pêşde biçe, piştî çend rojan ew vekişiya da ku li [[Mezopotamya]]yê bi meseleyan re mijûl bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=168-169}} Mîrê [[Herran]]ê [[Gokborî]], Selahedîn vexwend ku herêma [[Mîrektiya Botan|Botan]] ku [[Bakurê Kurdistanê]] pêk tîne, dagir bike. Wî pabend bû û agirbesta di navbera wî û zengiyan de di îlona 1182an de bi fermî bi dawî bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Berî meşa wî ya ber bi Botanê ve, di navbera hikûmdarên zengiyan ên herêmê de alozî çêbûbû, bi giranî ji ber nexwestina wan a rêzgirtina ji bo [[Mûsil]]ê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164}} Berî ku ew derbasî [[Firat]]ê bibe, Selahedîn sê rojan Heleb dorpêç kir û ev yek nîşan da ku agirbest bi dawî bûye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Dema ku gihîşt bajarokê Bîrayê ku nêzîkiya Firatê ye, Gokborî û [[Nûredînê Heskîfê]] tevlî wî bûn û hêzên hevbeş bajarên Cizîrê yek li dû yekê girtin. Pêşî [[Riha]] ket, piştre [[Sirûc]], paşê [[Reqa]], [[Qirqesiya]] û [[Nisêbîn]].{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Reqa xaleke giring a derbasbûnê bû û di destê Qutbedîn Înal de bû ku di sala 1176an de [[Minbic]] ji Selahedîn winda kiribû. Dema ku wî mezinahiya artêşa Selahedîn dît, wî hewlek hindik da ku li ber xwe bide û bi şertê ku ew ê milkê xwe biparêze, teslîm bû. Selahedîn bi weşandina artêşekê ku ferman da ku hejmarek bacan werin betalkirin û hemî behskirina wan ji tomarên xezîneyê were jêbirin, tavilê bandor li şêniyên bajêr kir û diyar kir ku "hikûmdarên herî belengaz ew in ku berîkên wan qelew û gelê wan zirav in". Ji Reqayê, ew çû ku gundèn el-Fudeyn, el-Huseyn, Maksîm, Dureyn, 'Ereban û Xabûr fetih bike - ku hemîyan sond xwaribûn ku jê re dilsoz bin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=176}} Selahedîn dest bi girtina Nisêbînê kir û ti berxwedanek pêşkêş ne hewce bû. Nisêbîn, bajarekî navîn, ne xwedî giringiyeke mezin bû, lê di navbera [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û Mûsilê de di cihekî stratejîk de bû û bi hêsanî digihîşte [[Amed]]ê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=177}} Di nav van serkeftinan de, Selahedîn agahî wergirt ku xaçperest êrîşî gundên Şamê dikin. Wî bersiv da:{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} {{Quote|"Bila ew... dema ku ew gundan hildiweşînin, em bajaran digirin; dema ku em vegerin, em ê xwedî hêzek mezintir bin ku em li dijî wan şer bikin."}} Di vê navberê de, li Helebê mîrê zengiyan êrîşî bajarên Selahedîn ên li bakur û rojhilat kir, wek Balîs, Minbic, Sirûc, Buza'a, Kerzeyn. Wî keleha xwe ya li [[Ezaz]]ê jî wêran kir da ku rê li ber karanîna wê ji hêla eyûbiyan ve bigire ger ew bixwazin wê fetih bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} === Şer ji bo Mûsilê === [[Wêne:Badr al-Din Lulu frontispiece (guards).jpg|thumb|350px|Leşkerên fermandarê zengî yê kurd [[Bedredînê Lûlû]] ji [[Mûsil]]ê, bi şûr û kincê [[qebe]], baskên [[tîraz]], pêlav û şapikê şerbûş. Kitabê Axanî, 1218–1219.]] Dema ku Selahedîn nêzîkî [[Mûsil]]ê bû, ew bi pirsgirêka dagirkirina bajarekî mezin û rewakirina vê kiryarê re rû bi rû ma.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=178}} Zengiyên Mûsilê alîkariya [[Nesir (xilafê ebasî)|Nesir]] digerîn, xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] li [[Bexda]]yê dan ku wezîrê wî wan tercîh dikir. Nesir Bedirê Bedir (kesayetiyek dînî ya payebilind) şand da ku di navbera her du aliyan de navbeynkariyê bike. Selahedîn di 10ê mijdara 1182an de gihîşt bajêr. Îzedîn şertên wî qebûl nekir ji ber ku wî ew bêrûmet û berfireh didît û Selahedîn tavilê bajarê bi kelehek xurt dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=179}} Piştî çend pevçûnên biçûk û bêçareseriyekê di dorpêça ku ji hêla xelîfe ve hatibû destpêkirin, Selahedîn niyeta wê ew bû ku rêyek bibîne ku bêyî ku zirarê bide navûdengê xwe vekişe û di heman demê de hin zextên leşkerî bidomîne. Wî biryar da ku êrîşî [[Şingal]]ê bike ku ji hêla birayê Îzedîn Şerefdîn ve dihat girtin. Bajar piştî şerekî 15 rojan di 30ê kanûna paşîn de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=180-181}} Leşkerên Selahedîn dîsîplîna wan şikandin û bajar talan kirin; Selahedîn tenê bi şandina wan bo Mûsilê karî walî û efserên wî biparêze. Piştî ku li Şingalê garnîzonek ava kir, ew li benda hevpeymaniyek bû ku ji hêla Îzedîn ve hatibû kom kirin ku ji hêzên wî, yên ji [[Heleb]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û [[Serhed|zozanê kurdan]] de pêk dihat.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=171}} Selahedîn û artêşa wî di sibata 1183an de li [[Herran]]ê li dijî hevpeymaniyê civiyan, lê gava ku ew nêzîkbûna wî bihîst, ya paşîn ji Selahedîn re peyamber şandin û daxwaza aştiyê kirin. Her hêzek vegeriya bajarên xwe û dîroknasê ereb Elfedîl nivîsand: "Ew [hevbendiya Îzedîn] mîna mêran pêşve çûn, mîna jinan ew winda bûn."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Рипол Классик |tarîx=1903 |rr=172 |isbn=978-5-87674-321-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=tmcPAwAAQBAJ&pg=PA172&redir_esc=y }}</ref> Di 2ê adarê de, Ehmedê Necmedîn ji Misirê Selahedîn re nivîsand ku xaçperestan li "dilê Îslamê" xistine. Reynaldê Xetiliyon keştî şandibûn [[kendava Eqebeyê]] da ku êrîşî bajar û gundên li peravên [[deryaya Sor]] bike. Ev ne hewldanek bû ku bandora xaçperestan li wê deryayê berfireh bikin an jî rêyên bazirganiyê bigirin, lê tenê tevgerek korsan bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=184}} Digel vê yekê, Îmaedîn dinivîse ku êrîş ji bo misilmanan tirsnak bû ji ber ku ew bi êrîşên li ser wê deryayê nehatibûn fêr kirin, û îbn Elesîr zêde dike ku niştecihên wê derê ne wekî şervan û ne jî wekî bazirganan ezmûna xaçperestan tine bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=185}} [[Wêne:Inlaid brass writing box showing 'Scorpio' wearing a mail hauberk, from Mosul AD 1200-1250. (Franks Bequest, British Mus., London).jpg|thumb|Hûrgiliya qutiya nivîsandinê ya ji sifir a xemilandî, leşkerek eyûbî ku cilekî zincîrî li xwe kiriye. [[Mûsil]], 1230–1250 {{Pz}}, Muzexaneya Brîtanî.]] Ji [[Îbn Cûbeyr]] re hat gotin ku şanzdeh keştîyên misilmanan ji aliyê xaçperestan ve hatine şewitandin, dû re keştîyek û karwanek hecî li [[Eydeb]]ê girtin. Wî herwiha ragihand ku ew dixwazin êrîşî [[Medîne]]yê bikin û cenazeyê pexemberê [[Muhemmed]] rakin. [[Meqrîzî]] bi îdiaya ku gora Muhemmed dê ji bo axa xaçperestan were veguhastin da ku misilman li wir [[hec]]ê bikin, ev gotegot zêde kir. Ehmedê Necmedîn Eyûbî di bin fermandariya kirêgirekî kurd [[Bedredînê Lûlû]] de keştîyên xwe yên şer ji Fustat û [[Îskenderiye]]yê veguhezand deryaya Sor. Wan dorpêça xaçperestan şikandin, piraniya keştîyên wan wêran kirin û yên ku lenger danîn û reviyan çolê şopandin û girtin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=186}} Xaçperestên saxmayî ku hejmara wan 170 bû, ji aliyê Selahedîn ve li bajarên curbicur yên misilmanan hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=187}} Ji aliyê Selahedînê ve şerê li Mûsilê baş derbas bû, lê dîsa jî ew negihîşt armancên xwe û artêşa wî piçûk dibû; Teqî Edîn zilamên xwe vegeranda Hemayê, di heman demê de Nesîrê Mihemed û hêzên wî çûn. Vê yekê Îzedîn û hevalbendên wî teşwîq kir ku êrîşê bikin. Hevpeymaniya berê li Herzemê, ku nêzîkî 140 km dûrî Herranê ye, ji nû ve kom bû. Di destpêka nîsanê de, bêyî ku li benda Nesîrê Mihemed bimînin, Selahedîn û Teqî Edîn dest bi pêşveçûna xwe ya li dijî hevpeymaniyê kirin, bê asteng ber bi rojhilat ve ber bi [[Serê Kaniyê, Riha|serê Kaniyê]] ve meşiyan.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=188}} Di dawiya nîsanê de, piştî sê rojan "şerê rastîn", li gorî Selahedîn, eyûbiyan bajarê [[Amed]]ê girtibûn. Wî bajar tevî depoyên wê, ku ji 80,000 mûman, bircêk tijî serê tîran û 1,040,000 pirtûkan pêk dihat, da Nûredînê Mihemed. Di berdêla dîplomeyekê de - ku bajar dide wî - Nûredîn sond xwar ku ew ê di her sefera şerê li dijî xaçperestan de li pey wî biçe û zirara li bajêr tamîr bike. Ketina Amîdê, ji bilî axê, Xazî yê Mêrdînê razî kir ku bikeve xizmeta Selahedîn, û koalîsyona Îzedîn re qels kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=191}} Selahedîn hewl da ku piştgiriya xelîfê Nesîr li dijî Îzedîn bi rêya şandina nameyekê ku tê de daxwaza belgeyekê dikir ku ji bo girtina Mûsil û deverên wê hincetek qanûnî bide wî, bi dest bixe. Selahedîn armanc kir ku xelîfe razî bike û îdia bike ku her çend wî Misir û Yemen di bin ala ebasiyan de fetih kirine jî, zengiyên Mûsilê bi eşkereyî piştgirîya selcuqiyan (hevrikên xelîfetiyê) kirine û tenê dema ku hewcedar in hatine cem xelîfe. Wî herwiha hêzên Îzedîn bi têkbirina "Şerê Pîroz" ê misilmanan li dijî xaçperestan tawanbar kir û got ku "ew ne razî ne ku şer nekin, lê ew rê li ber yên ku dikarin digirin". Selahedîn tevgera xwe parast û îdia kir ku ew hatiye Sûriyeyê da ku li dijî xaçperestan şer bike, dawî li bizavên heşhaşiyan bîne û neheqiya misilmanan rawestîne. Wî herwiha soz da ku eger Mûsil bidin wî, ev yek dê bibe sedema girtina [[Orşelîm]], [[Konstantînopolîs]], [[Gurcistan]] û axên xelîfetiya elmuhadiyan li [[Mexrib]]ê, "heta ku peyva xwedê bilind be û xelîfetiya ebasiyan cîhanê paqij bike, [[dêr]] veguherîne [[mizgeft]]an". Selahedîn tekez kir ku ev hemû dê bi îradeya xwedê bibe û li şûna ku ji xelîfe piştgiriya darayî an leşkerî bixwaze, ew ê axên [[Tikrît]], [[Dakuk]], [[Xûzistan (parêzgeh)|Xûzistan]], [[girava Kîş]] û [[Oman]]ê bigire û bide xelîfe.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=192-194}} === Xwedîkirina Helebê === [[Wêne:Citadel of Aleppo.jpg|thumb|400px|[[Keleha Helebê]]]] Selahedîn bala xwe ji [[Mûsil]]ê ber bi [[Heleb]]ê ve kişand, birayê xwe Tac el-Muluk Burî şand da ku Tel Xelîd, ku 130 km li bakurê rojhilatê bajêr e, bigire. Dorpêçek hate danîn, lê parêzgarê Tel Xalid bi hatina Selahedîn bi xwe di 17ê gulanê de berî ku dorpêç pêk were, teslîm bû. Li gorî Îmaedîn, piştî Tel Xalid, Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Dîlok|Ayntabê]] ve rêyek guherî, lê dema ku artêşa wî ber bi wê ve zivirî, ew bi dest xist, ev yek jî hişt ku ew bi lez nêzîkî 100 kîlometrê din ber bi Helebê ve biçe paş. Di 21ê gulanê de, wî li derveyî bajêr kamp danî, xwe li rojhilatê [[Keleha Helebê]] bi cih kir, di heman demê de hêzên wî taxa Benaqusa li bakurê rojhilat û Bab Cenan li rojava dorpêç kirin. Wî mirovên xwe bi awayekî xeternak nêzîkî bajêr bi cih kirin, bi hêviya serkeftinek zû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=195}} Zengî demek dirêj li ber xwe neda. Ew li cem welatiyên xwe ne populer bû û dixwest vegere [[Şingal]]ê, bajarê ku berê wî birêve dibir. Li ser danûstandinekê Zengî dê Helebê radestî Selahedîn bike û li hember vegerandina kontrola xwe ya li ser Şingalê, [[Nisêbîn]] û [[Reqa]]yê, dê Zengî van herêman wekî vasalên Selahedîn di warê xizmeta leşkerî de bigire. Di 12ê hezîranê de, Heleb bi fermî ket destê eyûbiyan.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=172-173}} Gelê Helebê ji van danûstandinan haydar nebû û dema ku ala Selahedîn li ser kelehê hate bilindkirin, ew matmayî man. Du mîr, di nav wan de hevalekî kevin ê Selahedîn, Îzedîn Jurduk, pêşwazî lê kirin û soz dan wî ku xizmeta xwe bidinê. Selahedîn, tevî soza ku ew ê destwerdanê di serokatiya olî ya bajêr de neke, dadgehên [[henefî]] bi rêveberiya [[şafiî]] veguherand. Her çend pereyên wî kêm bûn jî, Selahedîn destûr da Zengî ku diçû hemû kelehên ku ew dikare pê re rêwîtiyê bike, bigire û yên mayî bifroşe - ku Selahedîn bi xwe kirî. Tevî dudiliya wî ya berê ya ji bo danûstandinê jî, wî di serkeftina xwe de guman nedikir û diyar kir ku Heleb "mifteya axan" e û "ev bajar çavê Sûriyeyê ye û keleh jî şagirtê wê ye".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=199}} Ji bo Selahedîn, girtina bajêr dawiya zêdetirî heşt salan li bendêbûnê nîşan da ji dema ku wî ji [[Ferûx Şah]] re gotibû ku "em tenê şîr didin û Heleb dê ya me be".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=198-201}} Piştî ku şevekê li keleha Helebê derbas kir, Selahedîn ber bi Harimê ve meşiya, nêzîkî [[Antîoxeia]] ku di bin destê xaçperestan de bû. Bajar ji aliyê Surhak, "[[Memlûk|''memlûkekî'']] biçûk" ve dihat girtin. Selahedîn li hember Harimê bajarê [[Bosra]] û milkê li [[Şam]]ê pêşkêşî wî kir, lê gava Surhak bêtir xwest, garnîzonên wî yên li Harimê ew neçar kirin ku derkeve. Cîgirê Selahedîn, Taqîedîn, bi îdiaya ku ew plan dike ku Harimê bide [[Boemondê III]] yê Antîoxeiayê, ew girt. Dema ku Selahedîn teslîm bû, ew dest bi amadekirina parastina Harimê ji xaçperestan kir. Wî ji xelîfe û bindestên xwe yên li [[Yemen]] û [[Baalbek]]ê re ragihand ku ew ê êrîşî [[Ermenî|ermeniyan]] bike. Lêbelê, berî ku ew bikaribe biçe, hejmarek hûrguliyên îdarî hebûn ku werin çareser kirin. Selahedîn li hember wê yekê ku girtiyên misilman di destê wî de bin, bi Boemond re agirbest îlan kir û dû re [[Ezaz]] da Alemedîn Silêman û Heleb da Seyfedîn Yezkuyî - yê berê mîrekî Helebê bû ku tevlî Selahedîn bû û yê din memlûkekî berê yê [[Şêrko]] bû ku di rizgarkirina wî ji hewldana kuştinê ya li Ezazê de alîkarî kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=202-203}} === Şerên li dijî xaçperestan === Êrîşên xaçperestan bûn sedema bertekên din ji aliyê Selahedîn ve. Bi taybetî keyê Antakyayê [[Reynad (keyê Antakyayê)|Reynad]] bi fîloyekê li ser [[deryaya Sor]] rêyeke avê ku Selahedîn pêdivî bû vekirî bihêlê û rêyên bazirganî û hecê yên misilmanan tacîz kir. Reynad gef xwar ku êrîşî bajarên pîroz ên [[Meke]] û [[Medîne]]yê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crusade and Mission: European Approaches Toward the Muslims |paşnav=Kedar |pêşnav=Benjamin Z. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2014 |rûpel=114 |isbn=978-1-4008-5561-2 |ziman=en |jêgirtin=Thus, even after the failure of the Third Crusade Joachim did not discard the possibility of a future military expedition to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=Osr_AwAAQBAJ&q=failure+of+the+third+crusade }}</ref> Di 29ê îlona 1183an de, Selahedîn çemê Urdunê derbas kir da ku êrîşî Bet-Şeanê bike ku di ve demê bênifûs bû. Roja din hêzên wî bajar talan kirin û şewitandin û ber bi rojava ve çûn.<ref name="Madden2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise History of the Crusades |paşnav=Madden |pêşnav=Thomas F. |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2014 |rûpel=97 |isbn=978-1-4422-3116-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=qz0fAwAAQBAJ&q=third+crusade+christian+defeat }}</ref> Wan li ser rêya [[Neblûs]]ê hêzên xaçperestan ên ji Qerek û Şawbakê girtin û dîl girtin. Di vê navberê de, hêza sereke ya xaçperestan a di bin serokatiya [[Guy yê Lûzînyayê]] de ji Seforiyê (bakurê Filîstînê) ber bi [[Elfûla]]yê ve çû.<ref name="Madden2014" /> Selahedîn 500 şervan şandin da ku hêzên wan tacîz bikin û ew bi xwe jî ber bi Eyn Jalutê ve meşiya.<ref name="Madden2014" /> Dema ku hêza xaçperestan - ku wekî hêza herî mezin a ku padîşahiyê heya niha ji çavkaniyên xwe derxistiye tê hesibandin, lê dîsa jî ji hêla misilmanan ve nehatiye beramber kirin - pêşve çûn, eyûbiyan bi awayekî nediyar ber bi çemê Eyn Jalutê ve çûn.<ref name="LanePoole2013">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Egypt |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |rûpel= |isbn=978-1-108-06569-6 |cild=6 In the Middle Ages |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VYRtAAAAQBAJ&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî çend êrîşên eyûbiyan - di nav de êrîşên li ser Zirîn, Forbelet û [[çiyayê Taborê]] - xaçperestan hîn jî nexwest êrîşî hêza xwe ya sereke bikin û Selahedîn dema ku xwarin û pêdiviyan xilas bûn, leşkerên xwe vegerandin aliyê din ê çem.<ref name="LanePoole2013" /> Selahedîn hîn jî neçar ma ku tolhildanê li Reynald bike, ji ber vê yekê wî du caran Qerak, keleha Reynaldê li keyaniya Transurdunê dorpêç kir.{{Sfn|Marshall|1992|p=21}} Cara yekem di sala 1183an de bû, piştî sefera wî ya bêserkeftin a [[Celîle]], lê hêzek alîkariyê ew neçar kir ku vekişe. Wî sefera xwe ya 1184an bi dorpêçkirina duyem a Qerakê dest pê kir, bi hêviya ku vê carê artêşa xaçperestan bikişîne şer li ser erdê vekirî, lê wan ew têk bir û bi serkeftî keleh rizgar kirin.{{Sfn|Khamisy||p=2014}} [[Wêne:Kerak BW 1.JPG|thumb|350px|[[Keleha Kerakê]]]] Piştî têkçûna dorpêçên xwe yên Qerakê, Selahedîn demkî bala xwe da projeyek din a demdirêj û êrîşên li ser axa Îzedîn li dora [[Mûsil]]ê ku wî di sala 1182an de bi serkeftinek mezin dest pê kiribû, ji nû ve dest pê kir. Lêbelê, ji wê demê ve, Îzedîn bi waliyê bihêz ê [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycanê]] û ji miletê [[Cîbel]]ê re hevalbendî kir ku di sala 1185an de dest bi veguhestina leşkerên xwe ber bi [[Zagros (rêzeçiya)|çiyayên Zagrosê]] ve kir û bû sedem ku Selahedîn di êrîşên xwe de dudilî bibe. Parêzvanên Mûsilê, dema ku ew haydar bûn ku alîkarî di rê de ye, hewldanên xwe zêde kirin û Selahedîn paşê nexweş ket, ji ber vê yekê di adara 1186an de peymanek aştiyê di navbera van hate îmzekirin.{{Sfn|Humphreys|1991|p=781}} Di vê navberê de, Reyneld ji bo dorpêçên berê yên Qerakê bi talankirina karwanek heciyan di zivistana 1186-87an de tola xwe avêt. Li gorî kitêba fransî yê [[Estoire d'Eracles]], Reynald xwişka Selahedîn di êrîşek li ser karwanek de girt; ev îdiyakirinê ji çavkaniyên hemdem ne yên misilman ne jî yên frankî hatin piştrastkirin, lêbelê li şûna wê tê gotin ku Reynald êrîşî karwanekî berê kiribû û Selahedîn cerdevan danîne da ku ewlehiya xwişka xwe û kurê wê, yên ku zirar nedîtibûn, misoger bikin. Dema ku Selahedîn ji êrîşê bihîst, sond xwar ku ew ê bi xwe Reynald bikuje sewa hedefkirina şikandina agirbestê, sondek ku ew ê bi cih bîne.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Ev hêrs herwiha bû sedem ku Selahedîn biryar bide ku ji bo kontrolkirina axayê serhişk ê Qerakê, nîv-tedbîran bavêje û li şûna wê tevahiya avahiya [[keyaniya Orşelîmê]] hilweşîne, bi vî awayî dagirkirina havîna 1187an bileztir kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Di 4ê tîrmeha 1187an de Selahedîn di [[şerê Hetînê]] bi hêzên hevbeş ên Guyê Lûzinyayê, qiralê hevjînê Orşelîmê, û Reymondê sêyêm yê Treblûsê re rû bi rû ma. Tenê di vî şerî de hêza xaçperestan bi piranî ji aliyê artêşa biryardar a Selahedîn ve hate tunekirin. Ev ji bo xaçperestan karesatek mezin bû û xalek werçerxê bû di dîroka [[seferên xaçperestan]] de. Selahedîn Reynald girt û bi xwe berpirsiyarê darvekirina wî bû ji bo tolhildana êrîşên wî yên li dijî karwanên misilmanan. Endamên van karwanan, bê feyde, bi xwendina agirbesta di navbera misilman û xaçperestan de ji wî rehmet xwestin, lê Reynald ev yek paşguh kir û berî ku hin ji wan bikuje û îşkence bike li dijî pêxemberê misilmanan, [[Muhemmed]] heqaretan kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=42 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> Dema ku Selahedîn ev yek bihîst, sond xwar ku bi xwe Reynald darve bike. Guyê Lûzinyayê di eynî demê jî hate girtin. Dema ku darvekirina Reynald dît, ew ditirsiya ku ew ê yê din be. Lêbelê, Selahedîn jiyana wî xilas kir, û li ser Reynald got:{{Sfn|Eddé|2011|p=304}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=115 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> {{Quote|"[ne] adeta padîşahan e ku padîşahan bikujin; lê wî mirovî hemû sînor derbas kiribû, ji ber vê yekê min bi vî rengî pê re reftar kir."}} ==== Dagirkirina Orşelîmê ==== [[Wêne:L'armée de Saladin.jpg|thumb|Artêşa Selahedîn ji aliyê destnivîsa fransî, 1337]] Selahedîn yavaş hemû bajarên xaçperestan girtibû. Selahedîn tercîh kir ku [[Orşelîm]]ê bê xwînrijandin bigire û şertên xweş pêşkêş kir, lê yên li hundir red kirin ku ji bajarê xwe yê pîroz derkevin, sond xwarin ku wê di şerekî heta mirinê de wêran bikin ji bilî ku bi aştiyane radestî wê bibin. Orşelîm roja [[în]]ê di 2ê cotmeha 1187an, piştî dorpêçkirinê teslîmî hêzên wî bû.{{Sfn|Malcom and Lyons||p=272}} Dema ku dorpêç destpêkir, Selahedîn nexwest soza şert û mercên çaryek bide niştecihên frankî yên Orşelîmê.{{Sfn|Eddé|2011|p=263-264}} [[Baliyanê Îbelînê]] gef xwar ku dê her rehîneyekî misilman ku tê texmînkirin 5,000 kes be, bikuje û ger çaryeka wisa neyê peyda kirin, dê mezargehên pîroz ên îslamê yên [[Qubbeyê Sehra]] û [[Mescîda Eqsa]] wêran bike. Selahedîn bi encumena xwe re şêwirî û şert hatin pejirandin. Peyman li kolanên Orşelîmê hate xwendin da ku her kes di nav çil rojan de bikaribe ji xwe re peyda bike û baca lihevkirî ji bo azadiya xwe bide Selahedîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fordham.edu/Halsall/source/1187saladin.asp |sernav=De Expugatione Terrae Sanctae per Saladinum (Dagirkeriya Welatê Pîroz ji aliyê Selahedîn) |malper=www.fordham.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |sernav=Internet History Sourcebooks Project }}</ref> Ji bo her frankekî li bajêr, çi mêr, çi jin, çi zarok be, fîdyeyek neasayî kêm dê bihata dayîn, lê Selahedîn, li dijî daxwaza xezîndarên xwe, destûr da gelek malbatên ku nikaribûn fîdye bidin ku derkevin.{{Sfn|Runciman|1990|p=465}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936 |weşanger=BRILL |tarîx=1987 |isbn=978-90-04-08265-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=7CP7fYghBFQC&q=saladin+balian+jerusalem+siege+-wikipedia+-%22Kingdom+of+Heaven%22+destroy+temple+mount&pg=PA1101&redir_esc=y }}</ref> [[Patrîk Herakliyusê Orşelîmê]] komkirinek organîze kir û beşdarî kir ku fîdye ji bo nêzîkî 18,000 welatiyên xizan da, û 15,000ên din jî wek kole hiştin. Birayê Selahedîn, Ehmedê Necmedîn, "ji Selahedîn hezar ji wan ji bo karanîna xwe xwest û dûv re ew di cih de berdan."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Crusades |sernav=Crusades {{!}} Definition, History, Map, Significance, & Legacy {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-10-26 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Piraniya leşkerên peya wek [[Xulamtî|xulam]] hatin firotin. Piştî girtina Orşelîmê, Selahedîn [[Cihûtî|cihûyan]] gazî kir û destûr da wan ku li bajêr bi cih bibin.{{Sfn|Scharfstein & Gelabert|1997|p=145}} Bi taybetî, niştecihên [[Eşkalon]] ku wargeheke mezin a cihûyan bû, daxwaza wî bersivandin.<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, rr 58–59</ref> [[Wêne:Français 5594, fol. 205 haut, Bataille de Tyr (1187).jpeg|thumb|250px|Mînîyatureke sedsala 15an ku êrîşeke xaçperestan li dijî artêşa Selahedîn nîşan dide. Beşek ji destnivîsa [[Les Passages d’Outremer|''Les Passages d’Outremer'']], ji hêla [[Sébastien Mamerot]] ve.]] [[Tîros (bajar)|Tîros]], li peravên [[Libnan]]a îro, bajarê dawî yê xaçperestan ê mezin bû ku ji aliyê hêzên misilmanan ve nehatibû girtin. Ji aliyê stratejîk ve, ji bo Selahedîn dê maqûltir bûya ku Tîros berî Orşelîmê bigire; lêbelê, Selahedîn ji ber giringiya bajêr ji bo îslamê, hilbijart ku pêşî li pey Orşelîmê biçe. Tîros ji aliyê [[Konradê Montferrat]] ve dihat fermandarkirin ku parastina wê xurt kir û du dorpêçên Selahedîn li ber xwe da.<ref name=":25">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav1=Runciman |pêşnav1=Steven |weşanger=CUP Archive |sal=1987 |isbn=9780521347716 |url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466 }}</ref> Di sala 1188an de, li Tortosayê, Selahedîn Guyê Lûzinyayê berda û ew vegerand cem jina wî [[Sibylla yê Orşelîmê]]. Ew pêşî çûn Treblûsê û dûrve çûn ber [[Entakya]]yê. Di sala 1189an de, wan xwest ku Tîros ji bo padîşahiya xwe vegerînin lê Konrad ku Guy wekî padîşah nas nedikir, qebûl nekir.<ref name=":25" /> Dûv re Guy dest bi dorpêçkirina [[Eka]]yê kir.{{Sfn|Eddé|2011|p=246}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Selahedîn bi şahbanû [[Tamar|Tamar yê Gurcistanê]] re di têkiliyên dostane de bû.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Jînenîgarnivîsê Selahedîn [[Behaedînê Şedad]] radigihîne ku, piştî fetihkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve, şahbanûya gurcî qasid şandin ba siltan da ku milkên desteserkirî yên keşîşxaneyên gurcî yên li Orşelîmê vegerîne.{{Sfn|Edbury||p=60}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Bersiva Selahedîn nehatiye tomar kirin, lê xuya ye ku hewlên şahbanûyê serketî bûne ji ber ku [[Yakûb yê Vitr]], piskoposê Ekeyê, radigihîne ku gurcî, berevajî heciyên din ên xiristiyan, bi alên xwe yên vekirî, destûr dane ku bi serbestî bikevin bajêr.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Herwiha Şedad îdia dike ku şahbûn Tamar di hewildanên xwe de ji bo bidestxistina bermayiyên [[xaça rastîn]] ji [[Împeratoriya Bîzansê|împeratoriya bîzansê]] çêtir pêşniyaz kiriye û 200,000 zêr pêşkêşî Selahedîn kiriye ku bermayiyan di [[şerê Hetînê]] de wekî xenîmet girtibû, lê bê encam maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Documents On Intercultural Communication In Mamluk Jerusalem: The Georgians Under Sultan An-Nssir Hasan In 759 (1358) |paşnav=Pahlitzsch |pêşnav=Johannes |weşanger=BRILL |tarîx=2008-01-01 |rr=38-39 |isbn=978-90-474-3303-3 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004165472.i-467.46 }}</ref>{{Sfn|Eastmond|1998|p=122-123}} Li gorî Bahaedîn, piştî van serkeftinan, Selahedîn li ser dagirkirina Ewropayê fikirî û got:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Historians of the Crusades |paşnav=Gabrieli |pêşnav=Francesco |weşanger=University of California Press |tarîx=1984 |rr=101 |isbn=978-0-520-05224-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=JU0eSxDCOmIC&redir_esc=y }}</ref> {{Quote|"Ez difikirim ku gava Xwedê serkeftinê li ser mayîna Filistînê bide min, ez ê axên xwe parve bikim, wesiyetnameyekê çêbikim ku daxwazên xwe diyar bike, dû re li ser vê deryayê ber bi welatên wan ên dûr ve biçim û li wir frankan bişopînim, da ku erdê ji her kesê ku baweriya xwe bi Xwedê nayne, an jî di vê hewldanê de bimire, azad bikim."}} === Xaçperesta sêyem === {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a sêyem}} {{Quote box|Bi heman awayî rast e ku comerdî û xwedaparêziya wî, bê fanatîzm, ew kulîlka lîberalî û nezaketê ku modela kronîkên me yên kevin bû, li Sûriyeya frankî ne kêmtir populerbûn ji axên îslamê bi dest xist.|author=René Grousset (nivîskar){{Sfn|Grousset|1970|195}}}} Hetîn û ketina [[Orşelîm]]ê bû sedema [[sefera xaçperestan a sêyem]] (1189–1192) ku qismî ji hêla "dehiya Selahedîn" a taybet di sala 1188an de hate fînansekirin. Qiral [[Richard I]] dorpêça [[Eka]]yê ya Guy bi rê ve bir, bajar fetih kir û nêzîkî 3,000 girtiyên şer ên misilman îdam kir.{{Sfn|Gillingham|1979|p=191}} Bahaedîn nivîsand: {{Quote|Sedemên vê komkujiyê bi awayên cuda têne vegotin; li gorî hin kesan, dîl hatine kuştin wekî tolhildan ji bo mirina wan xiristiyanên ku misilmanan ew kuştine. Yên din jî dibêjin ku padîşahê Îngilterê, dema ku biryar da ku hewl bide Eşkelonê fetih bike, piştî çûyîna xwe neaqilane dît ku ewqas dîl li bajêr bihêle. Tenê Xwedê dizane sedema rastîn çi bû.}} Artêşên Selahedîn di 7ê îlona 1191ê de di [[şerê Ersûfê]] de bi artêşa qiral Richard I re ketin şer ku tê de hêzên Selahedîn windahiyên giran dan û neçar man ku vekişin. Piştî şerê Ersûfê, Richard [[Tel-Avîv|Ceffa]] dagir kir û kelhên bajêr sererast kir. Di vê navberê de Selahedîn ber bi başûr ve çû, li wir kelhên Eşkelonê hilweşand da ku pêşî li vê bajarê giring ê stratejîk bigire ku li ser xaçerêya di navbera Misir û Filistînê de bû ku ne keve destê xaçperestan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's war |paşnav=Christopher Tyerman |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2006 |rr=460-462 |isbn=978-0-674-02387-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/godswarnewhistor00tyer }}</ref> [[Wêne:Ayyubid.png|thumb|[[Anatolya]] û [[Rojhilata Navîn]] li dora sala 1190an. Împeratoriya Selahedîn û herêmên xweser wî bi sor, û herêmên ku ji dewletên xaçperestan di navbera 1187 û 1189an de hatine standin jî bi pembe ne. Keskê vekirî herêmên xaçperestan ên ku piştî mirina Selahedîn sax man nîşan dide.]] Di çileya 1192an de, artêşa Richard I gundê Beyît Nûba dagirkir ku tenê diwanzdeh kîlometre dûrî Orşelîmê bû, lê bêyî ku êrîşî Bajarê Pîroz bike vekişiya. Di şûna wê de, Richard I ber bi başûr ve ber bi Eşkelon ve çû, li wir wî kelheyên xwe sererast kir. Di tîrmeha 1192an de, Selahedîn hewl da ku bi êrîşa li ser Ceffa gefê li fermandariya Richard I a li ser peravê bixwe.<ref name="Morris2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle Ages |paşnav=Morris Bishop |weşanger=Houghton Mifflin Co. |tarîx=2001 |rr=102 |isbn=978-0-618-05703-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/middleages00bish_0 }}</ref> Bajar ji aliyê Selahedîn hate dorpêçkirin; lêbelê, Richard I çend roj şûnda gihîşt wir û artêşa Selahedîn di şerekî li derveyî bajêr de têk bir.<ref name="Morris2001" /> [[Şerê Ceffayê (1192)]] bû şerê leşkerî yê dawî yê sefera xaçperestan a sêyem. Piştî ku Richard I Ceffayê ji nû ve dagir kir û kelhên wê sererast kir, ew û Selahedîn dîsa li ser şert û mercan nîqaş kirin. Di dawiyê de Richard I li hev kir ku kelhên Eşkelonê hilweşîne, di heman demê de Selahedîn li hev kir ku kontrola xaçperestan a li ser perava Filistînê ji [[Tîros (bajar)|Tîros]] heta Ceffayê nas bike. Dê destûr bê dayîn ku xiristiyan wekî heciyên bêçek biçin Orşelîmê û padîşahiya Selahedîn dê di sê salên pêş de bi dewletên xaçperest re di aştiyê de be.{{Sfn|Rilley-Smith|2005|p=146}} == Mirin == [[Wêne:Graf Saladin Damascus.JPG|thumb|Gora Selahedînê Eyûbî li Şamê]] Selahedîn di 4ê adara 1193an (27 Sefer 589 Hicrî) de li Şamê ji ber tayê mir,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Önal |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=239 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> ne demek dirêj piştî çûyîna qiral Richard I. Di dema mirina xwe de, Selahedîn perçeyek zêr û çil perçe zîv hebûn. Wî dewlemendiya xwe ya mezin dabû bindestên xwe yên belengaz û tiştek ji bo merasîma cenazeyê wî nehiştibû.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=19}} Ew di goristanekê de li baxçeyê li derveyî Mizgefta Emewî li Şamê, Sûriyeya îro, hate defînkirin.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=25}} Di destpêkê de gor beşek ji kompleksek bû ku dibistanek jî di nav de bû, ''Medreseya el-Ezîziye'' ku ji bilî çend stûn û kemerek hundurîn hindik maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/mausoleum_of_saladin |sernav=Mausoleum of Saladin - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Heft sedsalan şûnda, împerator [[Wilhelm II]] yê Almanyayê sarkofagek mermerî ya nû ji bo goristanê bexş kir. Lêbelê, sarkofaga orîjînal nehat guheztin; li şûna wê, goristan ku ji bo mêvanan vekirî ye, naha du sarkofag hene: ya mermerî ya li kêlekê hatî danîn û ya darîn a orîjînal ku gora Selahedîn vedişêre.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The library of the Palestine Pilgrims' Text Society |paşnav=Palestine Pilgrims' Text Society |pêşnav=London |weşanger=London Committee of the Palestine Exploration Fund |tarîx=1896-97 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/libraryofpalesti13paleuoft }}</ref> Di salên piştî mirina wî de, ji nû ve avakirina avahiya desthilatdariya xanedana eyûbiyan pêk hat: Çend kur û hevkarên wî yên nêzîk li Misir, Sûriye û Kurdistanê kontrola deverên Misir, Sûriye û Mezopotamyayê girtin destê xwe. Mînakî, kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] li Şamê împeratorî girt destê xwe, di heman demê de kurekî din, [[Ezîz Osman]], li Misirê xebitî. Ev yek berê jî parçebûnek diyarkirî ya yekîtiya mezin a ku Selahedîn carekê ava kiribû nîşan da - ku di demek dirêj de hevgirtina împeratoriyê dijwartir kir.<ref name="Arens2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Arens |pêşnav=Meinolf |tarîx=2025-01-24 |sernav=Johannes Willms: Louis XIV. Der Sonnenkönig und seine Zeit, München: C. H. Beck Verlag 2023, 532 S. |url=https://doi.org/10.1163/15700739-07701012 |kovar=Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte |cild=77 |hejmar=1 |rr=104–106 |doi=10.1163/15700739-07701012 |issn=0044-3441 }}</ref> [[Wêne:Damascus-SaladinTomb.jpg|thumb|Goristana Selahedîn Eyûbî li keleka Mizgefta Emewî li Şamê]] Cih û mîmariya goristana wî - goristana Selahedîn - xwedî giringiyeke sembolîk e: Ew rasterast li bakurê Mizgefta Emewiyan a mezin li Şamê ye û tenê çend sal piştî mirina wî hatiye avakirin. Cihêkirina bi zanebûn di nav Bajarê Kevin de - li şûna goristaneke derdorê - statuya Selahedîn û niyeta danîna wî ya daîmî di bin bala civaka bajêr de destnîşan dike.<ref name="Arens2025" /> Gora wî di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de ji aliyê civaka parastinê ve jî giringîyek giring wergirt: kolandin û restorasyon di destpêka salên 1870 û 1880an de dest pê kirin û avahiyek nû ya mermerî li Împeratoriya Osmanî hate zêdekirin. Wekî din, ev yek aliyek siyasî nîşan dide: parastin û girîngiya gora Selahedîn ne tenê ji ber sedemên olî û çandî bû, lê di heman demê de wekî sembolek nasnameya neteweyî û meşrûiyeta dîrokî li [[Rojhilata Navîn]] hate bikaranîn.<ref name="Arens2025" /> == Malbata wî == [[Wêne:AYYUBIDS 14218-The Mohammadan Dynasties Chronological And Genealogical Tables With Historical Introductions 0114.jpg|thumb|300px|Malbata eyûbiyan]] Li gorî agahiyên ku Selahedîn di dawiya serdema xwe de daye, [[Îmamedîn Îsfehanî]] lîsteyek ji kurên Selahedîn û çîrokên jidayikbûna wan berhev kiriye.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=كتاب الروضتين في اخبار الدولتين: ١ |tarîx=1871 |rr=676-677 |ziman=ar |url=https://books.google.at/books?id=prllAAAAcAAJ&pg=RA5-PA76&redir_esc=y }}</ref> Endamên navdar ên nifşên Selahedîn ku Îmad rêz kiriye ev in: * [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal Nûredînê Elî]], mîrê Şamê (jdb. {{Derdora}} 1169ê li Şamê - m. 1225an) * [[Ezîz Osman|Ezîz Îmamedîn Ebû Feth yê Osman]], siltanê Misirê (jdb. 4ê çileya 1172an li Misirê - m. 1198an) * [[Zahir Xezî|Zahir Xiyatê Mensûr Xezî]], mîrê Helebê (jdb. {{Derdora}} 1173an li Misirê - m. 1216an) * [[Mûazem Tûranşahê Seleh]] (jdb. {{Derdora}} 1181an li Helebê - m. 1260an li Misirê) Kurên ku Îmamedîn navnîş kiriye panzdeh in, lê li cîhek din ew dinivîse ku ji Selahedîn hivdeh kur û keçek li pey xwe hiştiye. Tê gotin ku keça Selahedîn bi pismamê xwe [[Kamîlê Edil]] re zewiciye. Dibe ku Selahedîn zarokên din jî hebûn ku berî wî mirine. Kurek, Zahir Dawud, ku Îmamedîn wî wekî heştemîn navnîş kiriye, di nameyek ku ji hêla wezîrê wî ve hatiye nivîsandin de wekî kurê diwanzdehemîn ê Selahedîn tê tomar kirin.<ref name=":5" /> Derbarê jin û xulam-jinên Selahedîn de zêde tişt nayê zanin. Wî di sala 1176an de bi [[Îsmetedîn Xatûn]], jina [[Nûredîn Zengî]], re zewicî. Zarokên wê tunebûn. Yek ji jinên wî, Şemse, ligel kurê wê Ezîz di gora [[Îmam Şafiî]] de hatin defînkirin.{{Sfn|Ruciman||p=79-80}} == Tesîra wî == === Tesîra wî li ser kurdan === [[Wêne:King (Saladin from Egypt) from Court Game of Geography MET DP862906.jpg|thumb|200px|Selahedîn Eyûbî]] Selahedîn, ku bi erebî wekî ''Ṣelāh ad-Dīn Yūsuf ibn Eyyūb'' tê nasîn, di dîrok, bîr û nasnameya [[kurd]]an de cihekî aloz û piralî girtiye. Her çend kariyera wî ya siyasî û leşkerî di çarçoveyek fireh a îslamî û [[Rojhilata Navîn]] de pêşketiye ne ku di çarçoveyek taybetî ya kurdî de, lê belê eslê wî yê kurdî bandorek mayînde li ser awayê ku kurd mîrata xwe ya dîrokî fam dikin kiriye.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Bi sedsalan, Selahedîn ji siltanekî serdema navîn veguheriye kesayetek sembolîk ku serokatiya kurd, berxwedan û kapasîteya yekîtiyê di nav pirrengiyê de temsîl dike.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Jiyan û kirinên wî ji hêla dîroknas, rewşenbîr û tevgerên neteweperwer ên kurd ve bi gelek awayan hatine şîrovekirin ku her yek ji wan îdealên ku li gorî çarçoveyên xwe yên siyasî û çandî ne li ser wî pêşkêş kirine. Di serdema pêşnûjên de, nivîskarên kurd kêm caran balê dikişandin ser paşxaneya etnîkî ya Selahedîn. Kronîknivîsên serdema navîn, hem misilman û hem jî xiristiyan, bi gelemperî wî wekî ''şampiyonê'' ''îslamê'' an jî hikûmdarê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] pêşkêş dikirin, ne wekî nûnerê tu nasnameyeke etnîkî.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Têgeha neteweperweriya kurdî, wekî ku tenê di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de derket holê, di serdema Selahedîn de tine bû.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Digel vê yekê, rastiya ku ew di şaxa [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] ya eşîra [[Xanedana Hecbaniyan|hecbaniyan]] li Tikrîtê de ji dayik bûye, ji bo ramanwerên kurd ên paşê ku dixwestin gelê kurd di nav vegotina şaristaniya mezin a Rojhilata Navîn de bi cih bikin, bû lengerek dîrokî ya giring.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life of Saladin |paşnav1=ibn Shaddad |pêşnav1=Baha ad-Din |weşanger=Committee of the Palestine Exploration Fund |sal=2014 |rûpel=420 |isbn=978-1-4021-9246-3 |cih=Minnesota |url=https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210512151617/https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |roja-arşîvê=12 gulan 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Bilindbûna wî ji malbateke leşkerî ya kurd bo hikûmdarê Misir û Sûriyeyê ji nifşên paşê re potansiyela takekesên kurd nîşan da ku di asta transherêmî de serokatiyê û naskirinê bi dest bixin.<ref>Andrew S. Ehrenkreutz, Saladin (State University of New York Press, 1972), rr. 44–45</ref> Di dawiya serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û destpêka [[serdema nû]] de, zanyarên kurd dest bi keşfkirina Selahedîn kirin wekî beşek ji vejîneke çandî ya berfirehtir.<ref>The Encyclopaedia of Islam, Volume 5, 1986, rr. 822</ref> Berhemên wekî [[Şerefname]]ya [[Şerefxanê Bidlîsî]] (1597) wî wekî yek ji kurdên navdar ku li derveyî welatê xwe mezinbûn bi dest xistibûn, behs kirin.<ref name="Tabbaa31">{{harvnb|Tabbaa|1997|p=31}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |isbn=9780810863347 |url=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC&q=Sharafnama&pg=PA28 }}</ref> Her çend vegotina Bidlîsî ji neteweperestiyê bêtir şecere û xanedanî bû jî, wê bingeh ji bo şîrovekirinên nû yên pêşerojê danî.<ref name="Angold391">{{harvnb|Angold|2006|p=391}}</ref> Di sedsala nozdehan de, dema ku rewşenbîrên kurd di bin zextên navendîbûna osmanî û bandora ewropî de dest bi eşkerekirina nasnameyek kolektîf kirin, Selahedîn wekî sembolek guncan a potansiyela kurd derket holê.<ref name="FageOliver37-38">{{harvnb|Fage|Oliver|1977|pp=37–38}}</ref> Ew wekî delîl hate nîşandan ku kurd dikarin dewletparêzî, serokatiya leşkerî û sofîstîkebûna çandî wekhevî ereb, faris an tirkan bin.<ref name="FageOliver37-38" /> Di destpêka sedsala 20an de, di dema hilweşîna împeratoriya osmanî û bilindbûna neteweperestiya nû de, ramanwerên kurd ên wekî [[Celadet Alî Bedirxan]] û yên din ên ku di kovara [[Hawar (kovar)|Hawarê]] de dinivîsandin, Selahedîn wekî mînakek ji bo beşdariya kurdan di şaristaniya îslamî de bi nav kirin.''{{sfn|Minorsky|1953|pp=136}}'' Van rewşenbîran ew ne wekî kesayetek cudaxwaz, lê wekî nîşanek nîşan dan ku kurdan di dîrokê de roleke giring di parastin û dewlemendkirina civaka misilmanan de lîstine.{{sfn|Minorsky|1953|pp=137}} Çerxa Bedirxan û tevgerên wekhev wêneya Selahedîn bikaranîn da ku li dijî vegotinên ku kurdan wekî derdorê an eşîrî nîşan didan derkevin.<ref>Houtsma, M. Th (1993). E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936. Brill. p. 164. {{ISBN|978-90-04-09790-2}}</ref> Serkeftina wî di yekkirina gelên cihêreng di bin armancek hevpar de wekî modelek ji bo armancên siyasî yên kurdan xizmet kir - çi ji bo xweseriyê di nav dewletek mezintir de be an jî ji bo xweseriya neteweyî be.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic Perspectives |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Psychology Press |tarîx=1999 |rr=332 |isbn=978-1-57958-210-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6UP-vjDzbB8C }}</ref> [[Wêne:Selahaddin Eyyubi El Kurdi.jpg|thumb|Potreya Selahedîn Eyûbî di sedsala 14an]] Di [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] nû de, Selahedîn roleke hîn giringtir girtiye ser xwe. Peyker, abîdeyên dîrokî û saziyên giştî yên bi navê wî li seranserê [[Başûrê Kurdistanê]] û diyasporaya kurd hene.<ref name="Catlos425">{{harvnb|Catlos|1997|p=425}}</ref> [[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr|Zanîngeha Selahedîn a li Hewlêrê]] ku di sala 1968an de hatiye damezrandin, wekî yek ji rêzgirtinên herî berbiçav ên mîrata wî di civaka kurd a hemdem de radiweste.<ref name="Catlos425" /> Ji bo gelek kurdan, Selahedîn hem serbilindiya bi eslê xwe kurd û hem jî girêdanek bi cîhana îslamî ya berfirehtir re temsîl dike.<ref name="Catlos425" /> Rêberên siyasî yên kurd, di nav de yên ji paşxaneyên îdeolojîk ên cihêreng - çi neteweperestên sekuler bin an tevgerên olî - navê wî wekî sembolek yekgirtî bikar anîne ku ji dabeşbûnên navxweyî derbas dibe.<ref name="Flinterman16-17">{{harvnb|Flinterman|2012|pp=16–17}}</ref> Di dîroka kurdî de, gelek caran Selahedîn wekî kesayetiyek pêşkêş tê nîşankirin ku hebûna dîrokî ya kurdan li herêmên sereke yên Rojhilata Navîn, bi taybetî li [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriye]] nîşan dide. Kariyera wî li van axan wekî bîranînek tê dîtin ku bandora kurdan ji herêmên çiyayî yên ku bi kevneşopî bi [[Kurdistan]]ê ve girêdayî ne pir wêdetir çûye.<ref name="DalyPetry226">{{harvnb|Daly|Petry|1998|p=226}}</ref> Di vê wateyê de, mîrata Selahedîn piştgiriyê dide vîzyonek ku kurd ne wekî çiyayîyên îzolekirî lê wekî beşdarên yekgirtî di dîroka hevpar a herêmê de dibînin.<ref name="Shatzmiller57-58">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=57–58}}</ref> Ev şîrove bi taybetî di hewldanên rewşenbîrên kurd de ji bo şerkirina li dijî marjînalîzekirinê di dîrokên neteweyî de ku ji hêla vegotinên ereb, farisî an tirkî ve serdest in, giring bûye.<ref name="Shatzmiller59-60">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Di heman demê de, şîroveyên kurdî yên li ser Selahedîn ne yekreng in.<ref name="Shatzmiller59-602">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Hin ramanwerên neteweperwer nebûna ajandaya wî ya eşkere ya kurdî rexne kirine û destnîşan kirine ku desthilatdariya wî xweserî an çanda kurdî nedaye pêşiyê.<ref name="Jackson36">{{harvnb|Jackson|1996|p=36}}</ref> Ew destnîşan dikin ku dewleta Selahedîn piretnîkî bû û dilsoziya wî di serî de ji îslamê re bû ne ji tu komeke etnîkî re.<ref name="HouraniRuthven131">{{harvnb|Hourani|Ruthven|2002|p=131}}</ref> Lêbelê, tewra ev dengên rexnegir jî qebûl dikin ku paşxaneya wî ya kurdî û torên malbatê di jiyana wî ya zû û kariyera wî de roleke avaker lîstine.<ref name="Jackson36" /> Xanedana eyûbî bi xwe çend xizm û fermandarên kurd dihewîne ku piştî mirina Selahedîn herêmên sereke birêve birine, bi vî rengî hebûna kurd a domdar di avahiyên siyasî yên sedsala sêzdehan de misoger kiriye.<ref name="DalyPetry239-240">{{harvnb|Daly|Petry|1998|pp=239–240}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa |paşnav1=Fage |pêşnav1=J. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=28 |isbn=978-0-521-20981-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C&dq=ayyubid+Feudal&pg=PA28 |paşnav2=Oliver |pêşnav2=Roland }}</ref> Dengvedana sembolîk a Selahedîn a nû di nav kurdan de têkiliya di navbera dîrok û siyaseta nasnameyê de jî nîşan dide. Rêberên kurd di demên krîtîk ên têkoşînê de mîrata wî bikar anîne. Bo nimûne, di serhildanên kurdan ên sedsala 20an de, behsa Selahedîn di wêje, axaftin û gotûbêjên siyasî de wekî çavkaniyek îlham û rewatiyê xuya bû. Wêneya wî ji hêla hem tevgerên neteweperest ên sekuler ên wekî [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve û hem jî ji hêla komên bi awayekî olî ve hatine destnîşankirin ku tekez li ser dîndarî û serokatiya wî ya exlaqî dikin, hatiye seferber kirin. Di vê rola dualî de, Selahedîn wekî pirek di navbera aliyên sekuler û olî yên nasnameya kurdî de xizmet dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=State and Rural Society in Medieval Islam: Sultans, Muqta's and Fallahun |paşnav=Sato |pêşnav=Tsugitaka |weşanger=BRILL |tarîx=2021-12-06 |rr=51–52 |isbn=978-90-04-49318-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BGZjEAAAQBAJ&dq=the+iqta+system+of+Egypt+and+Syria+under+the+Ayyubids&pg=PA42 }}</ref> Di wêje û hunerê de, mîrata kurdî ya Selahedîn îlhama helbestvan, romannivîs û çêkerên fîlman daye ku dixwazin berdewamiya çandî ya gelê kurd piştrast bikin.<ref name="Lev11">{{harvnb|Lev|1999|p=11}}</ref> Şekilê wî di berhemên bi [[Zimanê kurdî|zimanê Kurdî]] de xuya bûye ku dîroka serdema navîn bi perspektîfa nasnameyê ji nû ve şîrove dikin.<ref name="Lev11" /> Di van wêneyan de, Selahedîn pir caran ne tenê wekî rizgarkerê [[Orşelîm]]ê, lê di heman demê de wekî kurê çiyayên kurdan ku gihîştiye asta gerdûnî tê xuyang kirin.<ref name="Lev11" /> Ev motîf wê ramanê xurt dike ku [[çanda kurdî]] dikare kesayetên bi giringiya dîroka cîhanî hilberîne, û li dijî vegotinên marjînalîzm an bindestiyê derkeve.<ref name="Lev11" /> Di perwerdehiya hemdem a kurdî û çanda populer de, navê Selahedîn hîn jî serbilindî û xwestekan tîne bîra mirov. Di bernameyên dibistanê yên li hin deverên Başûrê Kurdistanê de behsa wî wekî lehengekî neteweyî tê kirin, di heman demê de dramayên televîzyonê û festîvalên çandî bîranîna wî pîroz dikin.<ref name="Sato134">{{harvnb|Sato|2014|p=134}}</ref> Rojbûna wî û serketinên wî yên mezin, wekî [[Şerê Hetînê]] (1187), carinan di çarçoveyek fermî û populer de têne bîranîn. Bi rêya van pratîkan, hikûmdarên eyûbî di bîra kolektîf a pêvajoya avakirina neteweya kurd de cih girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab painting |paşnav1=Ettinghausen |pêşnav1=Richard |weşanger=New York : Rizzoli |tarîx=1977 |rr=114–115 |isbn=978-0-8478-0081-0 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/114/mode/2up }}</ref> Erdnîgariya siyasî ya Kurdistana îro awayê şîrovekirina bandora Selahedîn bêtir şekil dide. Di nav dîyasporaya kurd a li Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]] de, çîroka Selahedîn pir caran wekî nîşanek çandî di pêşangeh, konferansên akademîk û bûyerên civakî de xizmet dike ku hewl didin beşdariyên kurdan di dîroka cîhanê de ronî bikin.<ref name="Yeomans104-105">{{harvnb|Yeomans|2006|pp=104–107}}</ref> Bi kurtasî, bandora Selahedîn li ser kurdan hem dîrokî û hem jî sembolîk e.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=[[Denise Natali|Natali]] |pêşnav=Denise |sal=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |s2cid=220375529 }}</ref> Di dîrokê de, hilkişîna wî ji eslê xwe kurd ber bi lûtkeya hêzê di cîhana îslamî de wekî delîlek ji bo beşdariya kurdan di şekildana siyaseta Rojhilata Navîn a serdema navîn de radiweste. Bi awayekî sembolîk, wêneyê wî ji kurdên îro re çavkaniyek serbilindî, yekîtî û rewatiyê di lêgerîna wan a berdewam a naskirinê de peyda kiriye. Çi wekî lehengek neteweyî yê kurd, reformîstek îslamî, an kesayetek gerdûnî ya edaletê were pîrozkirin, Selahedîn di hişmendiya dîrokî ya kurdan de stûnek navendî dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Dockstader |pêşnav1=Jason |paşnav2=Mûkrîyan |pêşnav2=Rojîn |tarîx=2022 |sernav=Kurdish liberty |kovar=[[Philosophy & Social Criticism]] |cild=48 |hejmar=8 |rr=1174–1196 |doi=10.1177/01914537211040250 |doi-access=free }}</ref> Hebûna wî ya domdar di raman û çanda kurdî de nîşan dide ka çawa bîra dîrokî dikare bi berdewamî ji nû ve were şîrovekirin da ku hewcedariyên nasnameyên pêşkeftî bicîh bîne.<ref name="Peterson26">{{harvnb|Petersen|1996|p=26}}</ref> === Di cîhana îslamî de === Bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan ji temenê wî û destkeftiyên siyasî yên tavilê yên xanedana eyûbiyan wêdetir diçe.<ref name="Shillington438">{{harvnb|Shillington|2005|p=438}}</ref> Ew di nav şaristaniya îslamî de bûye sembola îdealên edalet, yekîtî, dîndarî û şovalyetiyê û di xeyala kolektîf a misilmanan de li herêm û sedsalan wekî yek ji kesayetên herî mayînde xizmet dike.<ref name="LyonsJackson8">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=8}}</ref> Mîrata wî dilsoziya olî, pragmatîzma siyasî û serokatiya exlaqî bi awayekî ku wî kiriye arketîpek hikûmdarê misilman ê îdeal, li hev dicivîne.<ref name="LyonsJackson8" /> Ji kronîkvanên îslamî yên serdema navîn bigire heya neteweperestên ereb ên nû û ramanwerên pan-îslamî, Selahedîn hem wekî lehengek dîrokî û hem jî wekî mînakek exlaqî hatiye nîşandan ku mînaka wî ji serdema wî derbas dibe.<ref name="LyonsJackson8" /><ref name="LyonsJackson14">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=14}}</ref><ref name="Burns142">{{Harvnb|Burns|2005|p=142}}</ref> Di dema jiyana xwe de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan tavilê û kûr bû. Piştî dehsalan ji parçebûna siyasî ya piştî hilweşîna [[Împeratoriya Selcûqiyan|selcûqiyan]], xurtkirina Misir, Sûriye, [[Bakurê Kurdistanê]] û hin beşên [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistanê]] temsîla yekbûneke berbiçav a deverên sereke yên îslamî di bin yek desthilatdariyê de kir.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=57}} Vê hevgirtina siyasî bingeha hêzek nû di rûbirûbûna cîhana misilmanan bi dewletên [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] re peyda kir.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vegerandina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve di sala 1187an de, piştî Şerê Hetînê yê biryardar, wekî serkeftinek bi rêberiya xwedayî hate hesibandin ku rûmeta misilmanan û baweriya olî piştî nêzîkî nod sal kontrola xiristiyanan li ser bajêr vegerand.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vê bûyerê hesta hevgirtina îslamê ji nû ve zindî kir û yek ji beşên herî pîroz di dîroka misilmanan de dimîne.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} [[Wêne:Egypt stamp Tomb of aggressors (1957), Saladin.jpg|thumb|250px| Pûl ji Misirê, Çapa 1957, GORA ÊRÎŞKARAN: Selahedîn û Şerê Hatînê]] Nivîskarên dîrokî yê misilman ên hemdem wekî [[Elî îbn Elesîr]], [[Behaedînê Şedad]], û Îmamedînê Îsfehanî Selahedîn wekî mînakek ji dîndarî û edaletê pêşkêş kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Wan pabendbûna wî ya bi cîhadê re ne tenê wekî kampanyayek leşkerî lê wekî hewldanek exlaqî û manewî tekez kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Berevajî gelek hikûmdarên serdema xwe, Selahedîn pir caran wekî dûrketina ji luksa kesane, parastina dilnizmiyê û nîşandana comerdî li hember dijminên xwe jî dihat wesifandin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Reftarên wî yên li hember xaçperestan têkçûyî piştî fetihkirina Orşelîmê - ku bi dilovanî û danûstandinê bêtir ji tolhildana girseyî ve hate nîşankirin - wekî delîlên pabendbûna wî bi exlaqê îslamî yê dilovanî û aramiyê hate şîrove kirin.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}} Ev reftar bi tundî berevajî komkujiyên xaçperestan ên 1099an bû, wêneya wî wekî hikûmdarekî ku îdeala [[Quran]]ê ya dilovaniyê di serfiraziyê de temsîl dike, xurt kir.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}}<ref name="Burns147">{{Harvnb|Burns|2005|p=147}}</ref> Hikûmeta Selahedîn bandoreke mayînde li ser cîhana misilmanan jî hişt. Wî li seranserê Misir û Sûriyeyê gelek [[medrese]], nexweşxane û weqfên xêrxwazî ​​(waqf) ava kirin, ku gelek ji wan bi sedsalan dom kirin. Van saziyan ne tenê ji bo [[sunîtî]] hebû, bi taybetî ya medreseya [[şafiî]] ku ew pê ve girêdayî bû, pêşve xistin, lê di heman demê de wekî navendên îdarî ji bo yekbûna rewşenbîrî û civakî ya dewleta wî jî xizmet kirin.<ref name="madainkubra">{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |sernav=Madrasa Nuriya al-Kubra |malper=Madain Project |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200507215612/https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |roja-arşîvê=7 gulan 2020 }}</ref> Bi pêşvebirina zanistiya sunî û sinordarkirina bandora mîrata [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya [[Fatimî|fatimiyan]] li Misirê, Selahedîn roleke sereke di ji nû ve şekildana peyzaja olî ya rojhilatê [[Deryaya Navîn]] de lîst. Ji nû ve avakirina desthilatdariya sunî li [[Qahîre]]yê bingeha geşbûna rewşenbîrî ya paşê di bin [[Dewleta Memlûkan|memlûkan]] de danî, yên ku xwe wekî mîratgirên mîsyona wî didîtin.<ref name="archnet-nuriya">{{Jêder-malper |url=https://archnet.org/sites/1840 |sernav=Madrasa al-Nuriyya al-Kubra (Damascus) |malper=Archnet |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200729011551/https://archnet.org/sites/1840 |roja-arşîvê=29 tîrmeh 2020 }}</ref><ref name="Burns148-9">{{Harvnb|Burns|2005|pp=148–149}}</ref> Bi demê re, wêneya Selahedîn wekî yekkerê cîhana misilmanan aliyekî nêzîkî mîtolojîk bi dest xist.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=Les périples de Kalila et Dimna: quand les fables voyagent dans la littérature et les arts du monde islamique |paşnav1=Brac de La Perrière |pêşnav1=Éloïse |weşanger=Brill |rûpel=107 |isbn=978-90-04-46710-1 |cih=Leiden Boston |paşnav2=EL Khiari |pêşnav2=Aïda |paşnav3=Vernay-Nouri |pêşnav3=Annie }}</ref> Di demên dagirkirina biyanî an jî nebûna yekîtiya navxweyî de, ramanwerên misilman bi berdewamî navê wî wekî modelek serokatiyê bi kar anîn.<ref name=":6" /> Di dema dagirkirinên [[Împeratoriya Mongolî|mongolan]] ên sedsala 13an de, dîroknas ji nebûna kesayetiyek wekî Selahedîn ku bikaribe ummetê li dijî gefên hebûnî bicivîne, gazinan dikirin.<ref name="Werthmuller2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Coptic Identity and Ayyubid Politics in Egypt, 1218-1250 |paşnav=Werthmuller |pêşnav=Kurt J. |weşanger=American Univ in Cairo Press |sal=2010 |rr=16, 125 |isbn=978-977-416-345-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=RrxIBXFUGV8C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's War: A New History of the Crusades |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |lînka-nivîskar=Christopher Tyerman |weşanger=Penguin |sal=2006 |rûpel=350 }}</ref> Di sedsalên paşîn de, dîroknas û helbestvanên osmanî wî wekî pêşengê mîsyona parastina îslamê ya împeratoriya xwe pîroz kirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Nimûneya wî bandor li ramana [[sofî]] jî kir ku dilnizmî û xweragirtina wî wekî nîşaneyên dîsîplîna giyanî hatin şîrovekirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Hin nivîskarên sofî Selahedîn wekî hikûmdarekî ku otorîteya wî ya dinyayî bi dilsoziya wî ya hundurîn pîroz bûye, didîtin, têkoşîna derveyî ya [[cîhad]]ê bi têkoşîna navxweyî ya giyan re tevlihev dikir.<ref name="Werthmuller2010" /><ref name="Burns151">{{Harvnb|Burns|2005|p=151}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav=Setton |pêşnav=Kenneth M. |weşanger=Univ of Wisconsin Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-299-04844-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2dsycrclykIC&pg=PA695 |paşnav2=Wolff |pêşnav2=Robert Lee |paşnav3=Hazard |pêşnav3=Harry W. }}</ref> [[Wêne:SaladinRexAegypti.jpg|thumb|Selahedîn di destnivîsekî sedsala 15an de]] Di [[serdema nû]] de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan di nav rabûna [[kolonyalîzm]], neteweperwerî û tevgerên pan-îslamî de giringiyeke nû bi dest xistiye.<ref name="Aziz2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Aziz |pêşnav=M. A. |tarîx=2009 |sernav=The Origins of Arab Nationalism |url=https://www.jstor.org/stable/24711051 |kovar=Pakistan Horizon |cild=62 |hejmar=1 |rr=60 |issn=0030-980X |jstor=24711051 }}</ref> Di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, reformîstên wekî [[Cemaleddîn Efganî]] û Mihemed Ebduh Selahedîn wekî modelek dîrokî ji bo vejandina yekîtiya misilmanan û hêza exlaqî li hember serdestiya rojavayî destnîşan kirin.<ref name="Aziz2009" /> Şîyana wî ya derbasbûna ji dabeşbûnên mezhebî û seferberkirina gelên cihêreng di bin armanceke îslamî ya hevpar de, bû xalek kombûnê ji bo rewşenbîrên ku ji bo îslameke nûjen û reformkirî ku dikare mezinbûna xwe ya berê vegerîne, parêzvaniyê dikirin.<ref name="Aziz2009" /> Behskirina navê wî di axaftin, wêje û gotûbêjên siyasî de hem berxwedana li dijî împeriyalîzmê û hem jî xwesteka ji bo hevgirtinek pan-îslamî ya nûvekirî sembolîze kir.<ref name="Aziz2009" /> Di serdema neteweperestiya erebî de di nîvê sedsala 20an de, mîrata Selahedîn di nav vegotineke berfirehtir a têkoşîna dijî kolonyalîzmê û serbilindiya çandî de hate entegrekirin. Rêberên wekî [[Cemal Ebdul Nasir]] ê Misirê û [[Hefîz Esed]] ê Sûriyeyê wî wekî temsîliyetek dîrokî ya hêz û yekîtiya ereban bi nav dikirin.<ref name="Anderson2016">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Modern Middle East: rulers, rebels, and rogues |paşnav=Anderson |pêşnav=Betty S. |weşanger=Stanford University Press |sal=2016 |rr=119–120 |isbn=978-0-8047-9875-4 |cih=Stanford }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://serbestiyet.com/featured/yuzyilin-casusu-esref-marvan-45256/ |sernav=Yüzyılın casusu Eşref Marvan |malper=Serbestiyet |tarîx=2020-11-15 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> Her çend Selahedîn ji hêla etnîkî ve kurd bû jî, şîroveyên neteweperestiya ereb rola wî wekî rêberê misilman ê cîhana erebî ku Orşelîm ji nû ve ava kir û şaristaniya îslamî li dijî êrîşa ewropî parast, tekez kirin. Abîdeyên ku ji bo rûmeta wî hatine çêkirin - wekî peykerê navdar ê li nêzî [[Şam|keleha Şamê]] - şahidiya cihê wî yê navendî di xeyala dîrokî ya erebî ya nû de dikin.<ref name="Anderson2016" /> Ev desteserkirina wêneya Selahedîn hem aliyên neteweperestiya sekuler û hem jî yên îslamî yên balkêşiya wî ya domdar nîşan da: ew di heman demê de wekî rizgarkerê axa ereban û wekî xizmetkarekî edaleta îlahî hate nîşandan.<ref name="Anderson2016" /> [[Wêne:Saladin's Posthumous coin.png|thumb|Diravekî Selahedîn ji sedsala 12an]] Di warê zanistên îslamî de, navê Selahedîn hîn jî sembola rêveberiya dadperwer û serokatiya exlaqî ye. Teorîsyen û dîroknasên siyasî yên di cîhana misilmanan de pir caran wî wekî pîvanek ji bo desthilatdariya rewa bi nav dikin - kesek ku erkên olî bi dewletparêziya pragmatîk re hevseng kir. Serweriya wî pir caran bi ya reformîst û yekgirtîyên din ên îslamî re tê berhev kirin, wekî [[Omer|Omer îbn el-Xetab]] an [[Nûredîn Zengî]].<ref name="Tibi1990">{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Nationalism A Critical Enquiry |url=https://archive.org/details/arabnationalismc0000tibi_q4n4 |paşnav=Tibi |pêşnav=Bassam |weşanger=Palgrave Macmillan |sal=1990 |rr=[https://archive.org/details/arabnationalismc0000tibi_q4n4/page/161 161]–177 |isbn=978-1-349-20804-3 |çap=2 }}</ref> Bi van têkiliyan, Selahedîn mijarek dubare di ramana siyasî ya îslamî de temsîl dike: hikumdarê îdeal ku rêziknameyê sererast dike, baweriyê diparêze û bi dadperwerî hukum dike. Nimûneya wî beşek ji nîqaşên hemdem ên li ser bingehên exlaqî yên serokatiyê di civakên bi piraniya misilmanan de dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hurvitz |pêşnav=Nimrod |tarîx=December 2006 |sernav=Muhibb ad-Din al-Khatib's Semitic Wave Theory and Pan-Arabism |kovar=Middle Eastern Studies |cild=29 |hejmar=1 }}</ref> Bandora Selahedîn li ser çand û perwerdehiya îslamî ya nû jî heye. Çîroka jiyana wî li dibistanan tê hînkirin û di wêjeya dîrokî, fîlm û rêzefîlmên televîzyonê de li seranserê cîhana misilmanan tê nîşandan. Di vegotinên populer de, ew ne tenê ji bo serketinên xwe, lê ji bo pabendbûna wî bi fezîletên îslamî - durustî, dilnizmî û bexşandinê - tê pîrozkirin. Bi vî rengî, wêneya wî ji bîrdoziya siyasî derbas dibe û bi hişmendiya exlaqî ya misilmanan bi gelemperî diaxive. Wênekirina wî di medyayê de pir caran ji bo ji nû ve piştrastkirina îhtîmala serokatiya rast di nav aloziya siyasî ya nûjen de xizmet dike. Ji bo gelek misilmanan, Selahedîn hêviya ku bawerî û edalet dikarin di rêveberiyê de bi hev re bijîn temsîl dike, û mînakek berevajî têgihîştina gendelî an zordariyê pêşkêş dike. Di sedsalên 20 û 21ê de, mîrata Selahedîn berdewam kiriye ku tevgerên olî û siyasî îlham bike ku dixwazin yekîtiya misilman ji nû ve bi dest bixin. Rêxistin û înîsiyatîfên çandî yên pan-îslamî pir caran mîrata wî wekî sembola berxwedanê li dijî dabeşbûn û serdestiya biyanî bi nav dikin. Vegerandina Orşelîmê ji aliyê wî ve di gotûbêjên hemdem ên li dora [[Şerê Îsraêl û Hemas|nakokiya Îsraêl û Filistînê]] de xwedî dengek taybetî ye, ku zanyar û rêberên misilman mînaka wî wekî modelek sebir û serkeftina exlaqî bi nav dikin.<ref name="nervana1112012">{{Jêder-malper |url=https://nervana1.org/2012/10/02/saladin-and-the-current-arab-israeli-conflict/ |sernav=Saladin and the current Arab-Israeli Conflict |malper=Nervana |tarîx=2012-10-02 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |paşnav=nervana111 }}</ref> Xutbeyên înê, dersên olî û daxuyaniyên siyasî li seranserê welatên curbicur ên misilman di navbera rizgarkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve û xwesteka edaletê li [[Filistîn (herêm)|Filistîna nû]] de paralelî kişandine.<ref name="nervana1112012" /> [[Wêne:ChristiansBeforeSaladin.jpg|thumb|200px|Selahedîn (rûniştiyê) di ketina Orşelîmê]] Di heman demê de, rewşenbîr û dîroknasên misilman ên nûjen bi perspektîfek nuwaze nêzîkî mîrata Selahedîn dibin. Digel ku destkeftiyên wî qebûl dikin, ew şert û mercên dîrokî yên ku rê li ber serkeftina wî vekirine jî lêkolîn dikin - yekîtiya herêmî, piştgiriya sazûmanî ya dewleta eyûbî û motîvasyona giyanî ya şopînerên wî.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle East and the Making of the Modern World |paşnav1=Schayegh |pêşnav1=Cyrus |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2017 |rr=43 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674981096/html }}</ref> Ev analîz xizmetê dikin ku temaşevanên hemdem bi bîr bînin ku mezinbûna Selahedîn ne tenê berhema qehremaniya takekesî bû, lê belê berhema îradeya kolektîf, rêveberiya dîsîplînkirî û pabendbûna li ser bingeha baweriyê bû.<ref name=":11" /> Ji ber vê yekê, çîroka wî pir caran ji bo teşwîqkirina misilmanan ji bo çandina bingehên civakî û exlaqî yên pêwîst ji bo yekîtî û pêşkeftinê tê bikar anîn.<ref name=":11" /> Di teolojiya îslamî û gotûbêjên exlaqî de, dilovaniya Selahedîn li hember dijberên xwe wekî mînakek ji ''adab al-cîhadê'' - rêvebirina rast a şer li gorî prensîbên îslamî - tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Morality and Justice in Islamic Economics and Finance |paşnav1=Chapra |pêşnav1=Muhammad Umer |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2014 |rr=62–63 |isbn=9781783475728 |ziman=en }}</ref> Comerdîya wî ya li hember xaçperestên têkçûyî, tevî danûstandinên wî yên ji bo fîdyeyê li şûna qirkirina bêserûber, wekî temsîliyeta exlaqa pêxemberî ya dilovaniyê, tewra di şer de jî, tê pesinandin.<ref name=":12">Mansor, Wan Naim Wan. "Abu Hasan al-Mawardi: The First Islamic Political Scientist." (2015): 1-8.</ref> Ev aliyê bandora wî ne tenê wekî fetihkarek lê wekî rêberek exlaqî ku nirxên manewî yên îslamê di rastiyên dijwar ên şer de diparêze, beşdarî navûdengê wî kiriye.<ref name=":12" /> Herwiha wî wekî kesayetek gerdûnî di nav felsefeya exlaqî ya misilmanan de bi cih kiriye, sinorên mezhebî derbas kiriye û ji bo temaşevanên sunî û şiî balkêş e.<ref name=":12" /> Rêzgirtina domdar a Selahedîn di cîhana misilmanan de di gelek mizgeft, dibistan û saziyên ku li ser navê wî hatine binavkirin de diyar e.<ref>Ahmad, Feroz. The Young Turks: The Committee of Union and Progress in Turkish Politics, 1908-1914. Clarendon Press, 1969. {{ISBN|978-0198214755}}</ref> Gora wî li Şamê bûye cihekî rêzgirtinê yê dîrokî, ku ji hêla misilmanan ji çar aliyên cîhanê ve wekî sembola rûmet û yekîtîyê tê ziyaret kirin. Xanedana eyûbiyan ya ku piştî desthilatdariya wî çû gelek polîtîkayên wî domand, û belavbûna bandora wî li seranserê herêmên dûr ên wekî [[Yemen]] û [[Hîcaz]]ê misoger kir.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} Bi rêya avahîsazî, perwerde û piştgiriya olî, bîranîna serokatiya wî di nav tevna sazûmanî ya şaristaniya îslamî de cih girt.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} === Li Ewropa û cîhanê de === [[Wêne:Saladinus Sulthanus.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di 1577an ji aliyê hunermendê almanî Tobias Timmer]] Mîrata Selahedîn ne tenê li ser misilmanan, lê di heman demê de li ser şopînerên olên din, bi taybetî [[Xiristiyanî|xiristiyan]] û [[Cihûtî|cihûyan]] jî, bandorek giring û mayînde kiriye. Navûdengê wî yê mezinahî, edalet û mêrxasiyê di dema [[seferên xaçperestan]] de, awayê ku civakên ne-misilman wî bi bîr tînin, bi awayekî kûr şekil daye.<ref name="bri187">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades |paşnav=Bridge |pêşnav=Antony |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2023 |ziman=en }}</ref> Bi sedsalan e, ew li seranserê sînorên olî wekî kesayetiyek kêm dîtbar ku hêza leşkerî bi xweragirtina exlaqî re dike yek, hatiye pesinandin. Her çend vegotinên ewropî yên [[Serdema Navîn|serdema navîn]] di destpêkê de wî wekî dijminekî dijwar ê xiristiyanitiyê nîşan dan jî, nifşên paşîn - hem li [[Katolîk|xiristiyanên katolîk]] û hem jî di [[Cihûtî|kevneşopiya cihûyan]] de - di Selahedîn de mînakek exlaq, tolerans û dewletparêziyê dîtin ku ji dabeşbûnên olî derbas dibe.<ref name="gro103">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem |tercimeya-sernav=History of the Crusades and the Frankish Kingdom of Jerusalem |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=Payot |sal=1998 |ziman=fr }}</ref> Piştî seferên xaçperestan, dîroknivîsên xiristiyan Selahedîn bi gotinên aloz û pir caran dualî wesifandin. Çavkaniyên [[Zimanê latînî|latînî]] yên destpêkê ku ji perspektîfa seferên xaçperestan ên Ewropayê hatine nivîsandin, bi gelemperî rola wî wekî dijberê baweriya xiristiyanî û fetihê [[Orşelîm]]ê di sala 1187an de tekez dikirin.<ref name="ric308">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |url=https://archive.org/details/crusadesc1071c120000rich |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Cambridge University Press |sal=1999 |ziman=en }}</ref> Lêbelê, tewra di nav van vegotinan de jî, heyraniya taybetmendiyên wî yên kesane ne kêm bû.<ref name="ric308" /> Nivîskarên serdema navîn ên wekî Williamê Tîrosê û dîroknivîsên eropî yên paşê Selahedîn wekî dijberekî esilzade û bi rûmet nîşan dan - yekî ku tevgera wî bi tundî bi hovîtî û zêdegaviyên ku pir caran bi şerê wê demê ve girêdayî bûn re berevajî bû.<ref name="run690">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2005 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Beredayîbûna wî ya li hember nifûsa xiristiyan a têkçûyî ya Orşelîmê piştî vegerandina wê wekî jestek ji bo xweragirtinê ya bêhempa derket pêş.<ref name="run690" /> Her çend girtina bajêr ji hêla xaçperestan ve di sala 1099an de bi qirkirinek berfireh hatibû nîşankirin jî, muameleya Selahedîn bi sivîlan re bi danûstandin, fîdyeyê û parastina cihên pîroz ve dihat rêvebirin.<ref name="ric353">{{Jêder-kitêb |sernav=La grande storia delle crociate |tercimeya-sernav=The Great History of the Crusades |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Newton & Compton editori |sal=1999 |isbn=978-88-798-3028-7 |cih=Rome |ziman=it |terciman=Maria Pia Vigoriti }}</ref> Vê tevgerê bandorek kûr li hevdemên xwe kir û beşdarî ji nû ve nirxandina tiştê ku jê re "dijminê saracen" tê gotin di xeyala ewropî de kir.<ref name="ric353" /> Di sedsalên 13 û 14an de, efsaneyên li ser Selahedîn li [[Ewropaya Rojava]] dest bi gerandinê kirin ku pir caran rastiya dîrokî bi alegoriya exlaqî re tevlihev dikirin.<ref name="run711">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2011 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Di romanên serdema navîn û wêjeya şovalye de, ew carinan wekî kafirê arketîp ê exlaqî - kesekî ne-xiristiyan ku dîsa jî îdealên şovalye yên wêrekî, comerdî û rûmetê temsîl dikir - dihat xuyang kirin.<ref name="Carroll2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, Jerusalem: How the Ancient City Ignited Our Modern World |paşnav=Carroll |pêşnav=James |weşanger=HMH |tarîx=2011-03-09 |rûpel=147 |isbn=978-0-547-54905-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yZvTLDOgc1EC&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî ''Strana Roland'', ''The Chanson d'Antioche'', û destanên din ên xaçperestan, berhemên ku Selahedîn di rolên sempatîktir de cih digirtin hatin.<ref name="Carroll2011" /> Di hin guhertoyên ''Gestes d'Outremer'' û ''Çerxa Selahedîn a fransî ya Kevnar'' de, ew tewra wekî kesekî potansiyel ê ku bûye Xiristiyan an jî wekî hikûmdarekî ku ji fezîletên xiristiyan îlham girtiye, dihat xuyang kirin.<ref name="Crompton2003">{{Jêder-kitêb |sernav=The Third Crusade: Richard the Lionhearted vs. Saladin |paşnav=Crompton |pêşnav=Samuel Willard |weşanger=[[Infobase Publishing]] |sal=2003 |rûpel=[https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 64] |isbn=0-7910-7437-4 |url=https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 |series=Great battles through the ages |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Van wêneyên xeyalî guherînek hêdî hêdî di ramana ewropî de nîşan dan ku heyraniya ji bo jêhatîbûna exlaqî dest pê kir ku ji sînorên îtîrafê derbas bibe.<ref name="Crompton2003" /> [[Wêne:WW2 French Algerian anti-Nazi propaganda poster issued by the French Army. Arab warrior fighting against Nazism. Saladin cutting swastika with sword. Algerian An Nasr Magazine No 1, Algiers, June 1943. AnNo known copyright.jpg|thumb|300px|Posterê propagandaya dijî-Nazî yê Fransa-Cezayirî yê [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] ku ji hêla artêşa fransî ve hatiye weşandin. Selahedîn bi şûr swastikayê dibire.]] Di [[Ronesans|serdema ronesans]] û destpêka [[serdema nû]] de, navûdengê Selahedîn wekî modelek şovalyetî û toleransê bêtir mezin bû. Nivîskarên wekî [[Giovanni Boccaccio]], di ''Decameronê'' xwe de, û paşê Voltaire di Ronakbîriyê de, wî wekî kesayetek xwedî fezîleta gerdûnî pîroz kirin.<ref name="Kriesel2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Boccaccio's corpus : allegory, ethics, and vernacularity |paşnav=Kriesel |pêşnav=James C. |weşanger=University of Notre Dame Press |sal=2019 |isbn=978-0-268-10451-1 |cih=Notre Dame, Indiana |url=http://worldcat.org/oclc/1055571067 |oclc=1055571067 }}</ref> Di çîroka navdar a Boccaccio de, Selahedîn wekî hikûmdarekî jîr xuya dike ku li ser bingehên exlaqî yên hevpar ên cihûtî, xiristiyanî û îslamê fêr dibe û îdeala mirovî ya têgihîştina di navbera baweriyan de nîşan dide.<ref name=":16">{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin: The Politics of the Holy War |nivîskar=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1984 |rûpel=277 |isbn=9780521317399 |url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277 }}</ref> Ramanwerên Ronakbîriyê li Ewropayê Selahedîn wekî mînakek "misilmanê esilzade" qebûl kirin, edalet û nermbûna wî bi fanatîzma ku ew bi xiristiyaniya serdema navîn ve girêdidin re berawird kirin. Mînakî, Voltaire wî di lîstika xwe ya ''Le Fanatisme'' ''ou Mahomet le Prophète'' de wekî dijberiyek exlaqî ya li hember bêtehamuliya olî bikaranî, bi awayekî neyekser ji bo hevjiyan û exlaqa maqûl arguman kir.<ref name=":16" /> Bi rêya temsîlkirinên weha, Selahedîn bû beşek ji gotûbêja berfirehtir a ewropî li ser toleransa olî û felsefeya exlaqî.<ref name=":16" /> Di nivîsandina teolojîk û dîrokî ya xiristiyan de, bi taybetî ji sedsala 19an û pê ve, wêneya Selahedîn veguherî wêneyê qehremanekî exlaqî. Dîroknasên romantîk ên wekî [[Sir Walter Scott]] beşdarî vê veguherînê bûn. Di romana Scott a 1825an a bi navê ''The Talisman'' de, Selahedîn wekî hikûmdarekî mezin, jîr û hema hema pîroz tê xuyang kirin ku erdemên dilovanî û rûmetê temsîl dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/books/features/stephen-king-confirms-the-one-book-fans-have-been-waiting-for-all-decade-article-117251667 |sernav=Stephen King Confirms the One Book Fans Have Been Waiting For All Decade {{!}} Features - Times Now |malper=www.timesnownews.com |roja-gihiştinê=2025-08-08 }}</ref> Têkiliyên wî bi padîşahê xiristiyan [[Richard I]] re wekî têkiliyên du dijminên esilzade yên ku bi rêzgirtina hevbeş ve girêdayî ne têne xuyang kirin. Vê wêneyê bandorek mezin li ser çanda populer a rojavayî kir, têgihîştina seferên xaçperestan wekî pêşbaziyek ne di navbera qencî û xirabiyê de lê di navbera du şaristaniyên şovalye de şekil da.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} Wênekirina romantîk a Scott bandor li nifşên nivîskar, wênesaz û çêkerên fîlman kir, Selahedîn kir yek ji wan çend kesayetiyên misilman ku bi berdewamî di bîra dîrokî ya rojavayî de tê heyran kirin.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} [[Wêne:Saladin in Handlexikon für evangelische Theologen (1891).png|thumb|300px|Jînenîgariya Selahedîn di kitêbekî ji bi teolojên evangelî]] Ji bilî heyraniya wêjeyî, tevgera dîrokî ya Selahedîn bi awayên pratîkîtir bandor li têkiliyên navbera olî jî kir. Reftara wî ya li hember saziyên xiristiyan li Orşelîmê piştî 1187an toleransek pragmatîk nîşan da ku bandorên demdirêj li ser jiyana hevbeş hebûn.<ref>Hillenbrand, Carole (1999). ''The Crusades: Islamic Perspectives''. Edinburgh University Press. rr. 455–457.</ref><ref>Eddé, Anne-Marie (2011). ''Saladin''. Harvard University Press. rr. 324–329.</ref> Li şûna wêrankirina Dêra Gora Pîroz an derxistina keşîşan, Selahedîn destûr da heciyên xiristiyan û tertîbên olî ku di bin şert û mercên rêkûpêk de îbadetên xwe bidomînin.<ref>Gabrieli, Francesco (ed.) (1969). ''Arab Historians of the Crusades''. University of California Press. pp. 215–220.</ref> Bi taybetî civakên [[Dêra ortodoks|ortodoksa yewnanî]] û xiristiyanên rojava ji polîtîkayên wî yên nisbeten nerm sûd wergirtin ku bi siyaseta mezhebî ya pir caran dijwar a dewletên xaçperest re berevajî bû. Vê siyaseta jiyana hevbeş alîkarî kir ku Orşelîm aram bibe û ji bo rêveberiya misilmanan a civakên pir-bawerî mînakek danî, kevneşopiyek ku ji hêla hikumdarê îslamî yên paşîn ve jî berdewam kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Muslim Perspectives on the Crusades |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Ashgate |sal=2007 |rr=45–51 |edîtor=Hillenbrand, C. |beş=Image of Saladin in Western Thought }}</ref> Têkiliya Selahedîn bi civaka cihûyan re di warê tevlêbûna xwe de jî berbiçav bû. Di bin [[Fatimî|fatimiyan]] de, cihûyên li Misirê bi demên zilm û sinordarkirinên aborî re rû bi rû man. Hatina Selahedîn bo ser desthilatê guhertinên giring anî: wî polîtîkayên toleransê ji nû ve saz kir û cihûyan di meqamên îdarî û rewşenbîrî de vegerand ser kar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God’s War: A New History of the Crusades |url=https://archive.org/details/godswarnewhistor0000tyer |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |weşanger=Harvard University Press |sal=2006 |rr=[https://archive.org/details/godswarnewhistor0000tyer/page/575 575]–582 |isbn=9780674023871 }}</ref> Bi taybetî, fîlozof û bijîşkê navdar [[Mûsa Meymûnîd]] di dadgeha Selahedîn û kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] de xizmet kir, û bû yek ji ramanwerên herî bi bandor ên cihû yên hemî deman.<ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades, Vol. 2 |weşanger=University of Wisconsin Press |sal=1969 |rr=550–557 |paşnavê-edîtor=Setton |pêşnavê-edîtor=Kenneth M. }}</ref> Hevjiyana Meymûnîd û Selahedîn di heman hawîrdora siyasî de sembola serdemek kurt lê berbiçav a hevkariya çandî bû.<ref name=":17" /> Dîroknasên cihû paşê serweriya Selahedîn wekî serweriya ewlehî û geşbûna rewşenbîrî ya nisbî bi bîr anîn ku berevajî ezmûnên hevdem ên cihûyan li piraniya Ewropaya xiristiyanî nîşan dide.<ref name=":17" /> [[Wêne:Saladin visiting Richard.png|thumb|250px|Selahedîn bi qiral Richard Iê re civiya]] Bi sedsalan, navûdengê Selahedîn di nav cihûyan de bi piranî erênî maye. Di dîroknivîsiya cihûyan de, ew wekî hikûmdarekî tê bîranîn ku edaletê parastiye û kêmneteweyan parastiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Levant |pêşnav=Janet |sal=2018 |sernav=Revisiting Saladin’s Legacy in Christian–Muslim Relations |kovar=Journal of Intercultural Studies |cild=39 |hejmar=4 |rr=427–441 |doi=10.1080/07256868.2018.1498473 }}</ref> Kronîkên wekî yên [[Birahîm ibn Dawud]] û paşê jî hesabên rêwiyên cihû pesnê dadperweriya wî û hewldanên wî yên ji bo parastina rêkûpêkiyê di civatek pir-olî de didin.<ref name="Khan2020">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/article/1553/saladins-conquest-of-jerusalem-1187-ce/ |sernav=Saladin’s Conquest of Jerusalem (1187 CE) |malper=World History Encyclopedia |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 |paşnav=Khan |pêşnav=Syed Muhammad |sal=2020 }}</ref> Di zanistiya cihûyan a nû û çanda populer de, serdema Selahedîn pir caran wekî mînakek jiyana hevbeş û danûstandina rewşenbîrî di navbera cihû û misilmanan de di serdema navîn de tê destnîşan kirin.<ref name="Khan2020" /> Ev bîranîna erênî beşdarî vegotinek berfirehtir bûye ku cîhana îslamî û bi taybetî Selahedîn, wekî dîrokî ji xiristiyanitiya serdema navîn tolerantir dibîne.<ref name="Khan2020" /> Di serdema nû de, wêneya Selahedîn wekî pirek di navbera şaristaniyan de bandorê li diyaloga navbera baweriyan kiriye.<ref name="Asbridge2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: The Authoritative History of the War for the Holy Land |url=https://archive.org/details/crusadesauthorit0000asbr |paşnav=Asbridge |pêşnav=Thomas |weşanger=HarperCollins |sal=2010 |rr=[https://archive.org/details/crusadesauthorit0000asbr/page/520 520]–526 |isbn=9780060787295 }}</ref> Di têkiliyên xiristiyan-misilmanan de, ew pir caran wekî presedanek dîrokî ji bo rêzgirtina hevbeş û jiyana aştiyane tê binavkirin.<ref name="Asbridge2010" /> Rêberên olî, zanyar û çalakvanên aştiyê tevgera wî wekî delîl nîşan dane ku baweriyên [[Dînên îbrahîmî|îbrahîmî]] bingehên exlaqî yên hevpar parve dikin.<ref name="Asbridge2010" /> Karakterê wî pir caran di konferans û weşanên navbera olan de wekî modelek ji bo serokatiya exlaqî ya ku ji mezhebîtiyê derbas dibe xuya dibe.<ref name="Asbridge2010" /> Di vê çarçoveyê de, Selahedîn kêmtir wekî dagirker û bêtir wekî sembola lihevhatin û dîplomasiya exlaqî xizmet dike.<ref name="Asbridge2010" /> Medyaya populer jî di xurtkirina balkêşiya wî ya di navbera olî û olî de rolek lîstiye. Fîlmên wekî [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|Padîşahiya asîmanan]] (2005) ku ji hêla [[Ridley Scott]] ve hatiye derhêner kirin, Selahedîn wekî kesayetek rûmet û dilovaniyê nîşan didin, berevajî fanatîzma tundrewên hem misilman û hem jî xiristiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jewishcurrents.org/october-2-saladin-conquers-jerusalem |sernav=Saladin and the Jews |malper=Jewish Currents |tarîx=2 çiriya pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> Ev wêneyê sînemayî, ku li ser kevneşopiyên dîrokî û edebî disekine, beşdarî wêneyek nûjen a Selahedîn wekî sembola toleransê di cîhanek ku hîn jî bi pevçûnên olî re rû bi rû ye, bûye. Wênekirina wî bi temaşevanên hemdem re ku li mînakên zelaliya exlaqî û rêzgirtina çandî di nav aloziyên berdewam ên di navbera cîhanên îslamî û rojavayî de digerin, deng vedide.<ref name="Asbridge2010" /> [[Wêne:Britishmuseumrichardandsaladintiles.jpg|thumb|Nîşanê Richard I û Selahedîn di mûzexaneya brîtanî]] Di gotûbêjên akademîk û çandî de, bandora Selahedîn dirêjî lêkolînên berawirdî yên şovalyetî, exlaq û rêvebirinê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tipton |pêşnav=Jonathan |sernav=Saladin’s Tolerance: Religious Minorities and the Ayyūbid State |kovar=Undergraduate History Research Journal |weşanger=Western Oregon University |sal=2015 |rr=1–14 }}</ref> Zanyarên dîroka serdema navîn destnîşan kirine ku mînaka wî çawa alîkarî kiriye ku îdealên rojavayî yên "dijminê hêja" şekil bide, têgehek ku dubendiyên olî yên sade dixe ber pirsê.<ref name=":20" /> Di vê wateyê de, Selahedîn rolek paradoksal li Ewropaya xiristiyanî lîst: her çend ew dijberê leşkerî bû jî, ew di heman demê de bû beşek ji têgihîştina xwe ya exlaqî ya Ewropayê bi xwe.<ref name=":20" /> Dadperweriya wî ya têgihîştî û pabendbûna wî bi kodên exlaqî re îlhama ramanan li ser gerdûnîbûna fezîletê li derveyî sinorên îtîrafê da.<ref name=":20">{{Jêder-malper |sernav=There were good times for Jews under Islamic rule |malper=Jewish Refugees UK |tarîx=2024 |url=https://www.jewishrefugees.org.uk/2024/03/there-were-good-times-for-jews-under-islamic-rule.html |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish inspiration of Jews, Christians, Muslims, and Renaissance thinkers: The Sultan Saladin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018 |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/17556 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Saladin remembered |malper=Arab News |tarîx=2012 |url=https://www.arabnews.com/node/426587 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> == Bermahiyên çandî û siyasî == === Di cîhana îslamî de === {{multiple image|image1= Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width1=250|caption1=Mertala hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] |image2= Coat of arms of Egypt (Official).svg|width2=200|caption2=Mertala [[Misir]]ê û li ser alayê neteweyî}} Selahedîn di çanda misilman, [[Çanda kurdî|kurd]], [[ereb]] û [[tirk]]î de bûye kesayetiyek giring<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haniffa |pêşnav=Farzana |tarîx=2024-04-16 |sernav=The Moors’ Islamic Cultural Home and the Modern Muslim Ummah: Negotiating Identity, Politics, and Community in 1940s Sri Lanka |url=https://doi.org/10.1163/25899996-20241071 |kovar=International Journal of Islam in Asia |cild=4 |hejmar=1-2 |rr=7 |doi=10.1163/25899996-20241071 |issn=2589-9988 }}</ref> û ew wekî kurdê herî navdar ê [[dîrok]]ê hatiye wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-6751-2 |çap= |cih= |series= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic perspectives |url=https://archive.org/details/crusadesislamicp0000hill |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1999 |isbn=978-1-57958-210-4 |cih=Chicago }}</ref>{{Sfn|Catherwood|2008|p=36}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A quick & dirty guide to war : briefings on present and potential wars |paşnav=Dunnigan |pêşnav=James F. |weşanger=New York : Quill/W. Morrow |tarîx=1991 |rr=174 |isbn=978-0-688-10033-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quickdirtyguidet00dunn |paşnav2=Bay |pêşnav2=Austin }}</ref> Dîroknasê ereb [[Usama bin Mûnqîd]] behsa wî wekî kesê ku desthilatdariya [[Çar Xelîfe|çar xelîfeyan]] vejandiye behs kiriye. Di [[Kurdistan (rojname)|rojnameya Kurdistanê]] de, ew wekî yek ji serokên sereke yên kurd li kêleka [[Bedirxan Beg]] û [[Bazê Dostikî]] hate nîşandan. Nivîskarê tirk [[Mehmet Akif Ersoy]] wî wekî siltanê herî hezkirî yê rojhilatê bi nav kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ÖNAL |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=279–310 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> Di sala 1898an de, [[Împeratoriya Almanî|împeratorê alman]] [[Wilhelm II]] serdana gora Selahedîn kir da ku rêzê lê bigire.{{Sfn|Împerator tacek danî ser gorê ku li ser nivîsa "Şovalyeyekî bê tirs û bê sûc ku pir caran neçar mabû rêça rast a şovalyetiyê fêrî dijberên xwe bike" nivîsandî bû.|Grousset|p=1970|ps=88}} Serdan, digel hestên dijî-împeriyalîst, wêneya Selahedîn di cîhana ereb de wekî lehengê têkoşîna li dijî rojavayê teşwîq kir ku li ser wê wêneya romantîk a ku ji hêla [[Walter Scott]] û ewropiyên din ên li rojava di wê demê de hatî afirandin ava bû. Navûdengê Selahedîn berê di cîhana misilmanan de bi giranî hatibû jibîrkirin û ji hêla kesayetiyên serketîtir ve, wekî [[Baybars I]] yê Misirê hatibû veşartin.{{Sfn|Riley-Smith|2008|p=63-66}} Dewletên Ereb ên nû hewl dane ku Selahedîn bi rêbazên curbicur bi bîr bînin, pir caran li ser bingeha wêneya wî ya ku di sedsala 19an de li rojava hatiye afirandin.{{Sfn|Madden|2013|p=201-204}} Parêzgeha li dora [[Tikrît]] û [[Semara]]yê li [[Iraq]]a îro bi navê wî hatiye binavkirin, herwiha [[Zanîngeha Selahedînê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], bajarê herî mezin ê [[Başûrê Kurdistanê]]. Civatek derbajarî ya Hewlêrê, Masîf Selahedîn, jî bi navê wî hatiye binavkirin. Di bajarên nû de çend avahiyên bi Selahedîn ve girêdayî mane. Selahedîn pêşî [[Keleha Selahedînê]] (1175–1183) li [[Qahîre]]yê xurt kir, ku di demên aramtir de pavîlyonek kêfê ya bi qube bû û dîmenek xweşik jê dihat. Li Sûriyeyê, heta bajarê herî piçûk jî li ser kelehek parastinê ye û Selahedîn ev taybetmendiya bingehîn anî Misirê. Her çend [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] a ku wî damezrandibû tenê 57 salan ji wî dirêjtir bijî jî, mîrata Selahedîn di nav cîhana ereb de heta roja îro jî berdewam dike. Bi bilindbûna neteweperestiya erebî di sedsala 20an de, nemaze di warê [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pevçûka Îsraêl û Filistinê]] de, qehremanî û serokatiya Selahedîn giringiyek nû bi dest xist. Vegerandina [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] ji aliyê Selahedîn ve ji [[Seferên xaçperestan|xaçperestên]] ewropî wekî îlhamek ji bo dijberiya erebên îro a li dijî [[siyonîzm]]ê tê hesibandin. Wekî din, rûmet û yekîtiya berawirdî ya cîhana erebî di bin Selahedîn de wekî sembola bêkêmasî ji bo yekîtiya nû ya ku ji hêla neteweperestên ereb ve, wekî [[Cemal Ebdul Nasir]], dihat xwestin, dihat dîtin. Ji ber vê sedemê, Eyla Selahedîn bû sembola Misira şoreşger û paşê ji hêla çend dewletên din ên ereb ve ([[Komara Ereb yê Yekbûyî]], [[Iraq]], [[Lîbya]], [[Dewleta Filistînê]] û [[Yemen]]) hate pejirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How Saladin became a hero in the West |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2019/05/30/how-saladin-became-a-hero-in-the-west |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> ==== Mîlîsên şer ==== Di çend [[Şerê navxweyî yê Sûriyê]] de, tevgerên biçûk yê bi navê Selahedînê hatin avakirin, çendek ji van: * [[Tevgera Neviyên Selahedînê]] komeke Artêşa Azad a Sûriyeyê bû ku li [[Heleb (parêzgeh)|parêzgeha Helebê]] di Şerê navxweyî yê Sûriyê de çalak bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |sernav=A field report on the situation of the Komala forces in the field issued by Capt |xebat=Kurd Street |tarîx=12 kanûna paşîn 2014 |roja-gihiştinê=19 sibat 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180219150848/https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |roja-arşîvê=19 sibat 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |sernav=Aleppo - commander of the brigade of the descendants of Salah al-Din: Syrian Democratic Forces agents of the Syrian regime |xebat=Kurd Street |tarîx=18 çiriya paşîn 2015 |roja-gihiştinê=29 nîsan 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180429160644/http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2018 }}</ref> * [[Tevgera Selahedîn Eyûbî]] rêxistineke çekdarî bû ku bi piranî ji kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] pêk dihat û di Şerê Navxweyî yê Sûriyê de wekî beşek ji Artêşa Azad a Sûriyeyê şer dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en |sernav=Syria's Armed Opposition: A Brief Overview |xebat=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |tarîx=7 sibat 2013 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://main-kikan.blogspot.com/2012/05/blog-post_1503.html |sernav=Kurdish rebel leader Buwar Mustafa split from the army of the Syrian regime |tarîx=12 gulan 2012 }}</ref> ==== Cîh û war ==== * [[Selahedîn (parêzgeh)|Parêzgeha Selahedîn]], parêzgehekî li [[Iraq]]ê. * [[Keleha Selahedîn]], kelehekî li herêma [[Latakya]]yê e.<ref>{{harvnb|Kennedy|1994|pp=95–96}}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Director-General of UNESCO appeals for protection of Syria's cultural heritage |tarîx=2012-03-30 |url=https://whc.unesco.org/en/news/862 |roja-gihiştinê=2012-04-16 |weşanger=[[UNESCO]] }}</ref> * [[Navçeya Selahedîn]], navçeyekê li [[Heleb]]ê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 tebax 2012 |sernav=Rebels withdraw from key district of Aleppo |url=https://www.france24.com/en/20120809-syria-aleppo-battle-rages-iran-seeks-mediate-conflict-bashar-al-assad-damascus |roja-gihiştinê=5 kanûna pêşîn 2021 |malper=France 24 }}</ref> * [[Balafirgeha Geverê|Balafirgeha Hekarî-Geverê-Selahedîn Eyûbî]], balafirgehê [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/arama/arsivnews-aspx |sernav=Arsivnews-Aspx Haberleri - Son Dakika Arsivnews-Aspx Hakkında Güncel Haber ve Bilgiler |malper=HÜRRİYET - ARAMA |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> * [[Keleha Selahedînê (Qahîre)]], kelehekî li [[Qahîre]].<ref name="Andre85-132">{{Jêder-kitêb |sernav=Cairo |paşnav=Raymond |pêşnav=Andre |weşanger=Harvard University Press |sal=2001 |rr=85–132 |kesên-din=trans. by Willard Wood }}</ref><ref name="BehrensAbsouseif1989">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Architecture in Cairo: An Introduction |url=https://archive.org/details/islamicarchitect0000behr_m3p4 |paşnav=Behrens-Absouseif |pêşnav=Doris |weşanger=E.J. Brill |sal=1989 |rr=[https://archive.org/details/islamicarchitect0000behr_m3p4/page/78 78]–85 |isbn=9004086773 |cih=Leiden, the Netherlands }}</ref><ref name="Ades226">{{Jêder-kitêb |sernav=A Traveller's History of Egypt |paşnav=Ades |pêşnav=Harry |weşanger=Arris Publishing Ltd. |sal=2007 |rûpel=226 |isbn=978-1-905214-01-3 }}</ref> === Di cîhana rojavayî de === [[Wêne:Saladin Soldan D'Egypte 1584.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di kitêba ''Saladin Soldan D'Egypte'', 1584]] Selahedîn li [[Ewropa]]ya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] wekî modelek [[Key|padîşahiyê]] û bi taybetî jî ji bo fezîleta dadgehê ya comerdiya şahane bi berfirehî navdar bû. Di destpêka salên 1202/03an de, [[Walther von der Vogelweide]] ji qiralê alman [[Philip ê Swabiyayê]] xwest ku bêtir mîna Selahedîn be ku bawer dikir ku divê destên padîşah qul hebin da ku zêr bikeve nav wan.{{Efn|''Denk an den milten Salatîn / der jach, daz küniges hende dürkel solten sîn / sô wurden sî erforht und ouch geminnet.'' (Li Selahedînê comerd bifikirin ku digot divê destên padîşahan qul bin, da ku hem ji wan bitirsin û hem jî ji wan hez bikin.)}} Di salên 1270an de, [[Jans der Enikel]] çîroka xeyalî lê pejirandî ya sifreya Selahedîn belav dikir{{Efn|Selahedîn mesayekî ji safîrek mezin çêkirî hebû. Dema ku dawiya jiyana wî nêzîk dibû, wî dixwest ku mesayê bi hêviya jiyana herheyî ji xwedê re terxan bike, lê ew nikarîbû biryar bide ka kîjan xwedayê rûmetê bide xwedayê misilmanan, xiristiyanan an cihûyan, ji ber ku rêyek tunebû ku meriv bibêje kîjan ji wan herî bihêz e. Ji ber vê yekê wî mesa kir sê parçe û ji her yekî ji wan sêyeka wê diyariyê da wan (Jans, Weltchronik, 26551–26675).}} ku wî hem wekî dîndar û hem jî jîr ji bo cihêrengiya olî nîşan dida.{{Sfn|Dunphy|2003|p=11}} Di [[Komediya Xwedayî]] (1308–1320) de, [[Dante Alighieri]] wî wekî yek ji ne-xiristiyanên exlaqî yên di bêçaretiyê de behs dike{{Sfn|Inferno, Canto IV||p=rêza 129}} û ew di ''[[Decameron]]'' (1438–53) ya Boccaccio de jî bi awayekî erênî tê xuyang kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://webhelper.brown.edu/decameron/history/characters/saladin.php |sernav=Decameron Web {{!}} History |malper=webhelper.brown.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Her çend Selahedîn piştî serdema navîn di dîrokê de winda bû jî, ew di [[Wêje|wêjeya nûjen]] de bi ronahiyek sempatîk xuya dike, pêşî di lîstika [[Gotthold Ephraim Lessing]] a bi navê [[Nathan yê Aqilmend|''Nathan yê Aqilmend'']] (1779) de ku fikra navendî ya "Sifreya Selahedîn" vediguhezîne cîhana piştî serdema navîn. Ew di romana [[Walter Scott|Sir Walter Scott]] a bi navê [[The Talisman|''The Talisman'']] (1825) de karakterek navendî ye ku ji her nivîsek din bêtir bandor li ser nêrîna romantîk a li ser Selahedîn kiriye. Scott Selahedîn wekî "zilamek ewropî yê lîberal ê nûjên [sedsala 19an] pêşkêş kir ku li kêleka wî rojavayiyên serdema navîn her gav dê xuyangek xirab nîşan bidana".{{Sfn|Rilley-Smith|2008|p=67}} Nivîskarê fransî yê sedsala 20an [[Albert Champdor]] wî wekî "''Le plus pur héros de l'Islam''" (kurdî: Qehremanê herî paqij ê îslamê) wesf kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the History of the Muslim East |paşnav=Sauvaget |pêşnav=Jean |weşanger=University of California Press |tarîx=1965 |rr=166 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b7sieLyg-EEC&dq=champdor+historian&pg=PA166 }}</ref> Tevî qirkirina xaçperestan dema ku wan di sala 1099an de [[Orşelîm]] fetih kir, Selahedîn efû û rêwîtiya azad da hemî katolîkên hevpar û tewra artêşa xiristiyanên têkçûyî jî, heya ku ew bikaribin fîdyeya jorîn bidin ([[Dêra ortodoks|xiristiyanên ortodoks yê yewnanî]] hîn çêtir dihatin dermankirin ji ber ku ew pir caran li dijî xaçperestên rojavayî bûn). Tevî cudahîyên baweriyan, Selahedîn misilman ji alîyê axayên xiristiyan, bi taybetî jî ji alîyê [[Richard I]] ve dihat rêzgirtin. Richard carekê Selahedîn wekî mîrekî mezin pesnê xwe da û got ku ew bê guman rêberê herî mezin û bihêz ê cîhana misilmanan e.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=357}} Selahedîn, di berdêla xwe de, diyar kir ku ji Richard axayekî xiristiyan ê bi rûmettir tine ye. Piştî peymanê, Selahedîn û Richard gelek diyarî wekî nîşaneyên rêzgirtinê ji hev re şandin lê qet rû bi rû nehatin dîtin. Di nîsana 1191ê de, pitika sê mehî ya jineke frankî ji kampa wê hatibû dizîn û li sûkê hatibû firotin. Frankan wê teşwîq kirin ku bi xwe bi gilîya xwe bi Selahedîn re biaxive. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn bi pereyê xwe zarokê kirî:{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=147-148}}{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=325-326}} {{Quote|Wî ew da dayikê û wê ew girt; bi hêstirên ku ji çavên wê diherikîn û zarok hembêz kir singa xwe. Xelk li wê temaşe dikirin û digirîn û ez (Bahaedînê Şedad) di nav wan de rawestiyabûm. Wê demekê şîr da û dû re Selahedîn ferman da ku hespek ji bo wê bînin û ew vegeriya kampê.}} Mark Cartwright, rêveberê weşanê yê [[Ensîklopediya Dîroka Cîhanê]], dinivîse: "Bi rastî, hinekî îronîk e ku rêberê misilman bû yek ji mînakên mezin ên şovalyetiyê di wêjeya ewropî ya sedsala 13an de. Di jiyana wî de û ji hingê ve gelek tişt li ser sultan hatine nivîsandin, lê rastiya ku teqdîrkirina dîplomasî û jêhatîbûnên wî yên serokatiyê di çavkaniyên hemdem ên misilman û hem jî yên xiristiyan de tê dîtin, nîşan dide ku Selahedîn bi rastî jî hêjayî pozîsyona xwe ye wekî yek ji rêberên mezin ên serdema navîn."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cartwright |pêşnav=Mark |tarîx=2018-08-30 |sernav=Saladin |url=https://www.worldhistory.org/Saladin/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> == Nîşandana çandî == [[Wêne:Statue of Saladin Damascus.jpg|thumb|300px|[[Pêyrekê Selahedîn]] li [[Şam]], [[Sûrî]]]] === Çîrok === * ''[[Talisman]]'' ji [[Walter Scott]]. Di sala 1825an de hatiye weşandin, ew di dema sefera xaçperestan a sêyem de derbas dibe û li ser têkiliya di navbera Richard I yê Îngilterê û Selahedîn de disekine. * [[Sêlojiya Seferên Xaçperestan|''Sêlojiya Seferên Xaçperestan'']] (1998–2000) ya [[Jan Guillou]] li ser zilamekî esilzade yê ciwan ji Swêda îro e ku tê sirgûnkirin û neçar dimîne ku beşdarî seferên xaçperestan ên li Rojhilata Navîn bibe. Di wê de ew rastî Selahedîn tê ku di çîrokê de rola "alîkar" dilîze. * [[Pirtûka Selahedîn|''Pirtûka Selahedîn'']] (1998) ji [[Terîq Elî]], çîrokek li ser jiyana Selahedîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kitêba Selahedîn {{!}} Kirkus Reviews |ziman=en |url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/tariq-ali/the-book-of-saladin/ }}</ref> === Fîlm, televîziyon û anîmasiyon === * [[Xaçperestan (fîlm)|Xaçperestan]] - destana [[Cecil B. DeMille]] ya 1935an; Selahedîn ji hêla [[Ian Keith]] ve wekî dijminê esilzade yê qiral Richard hat nîşandan. * ''Xezî Selahedîn'' - fîlmek drama yê hindî ya sala 1939 ji hêla I. A. Hafesjee.<ref>{{Jêder |paşnav=Ashraf |pêşnav=Rashid |sernav=Poster of Ghazi Salahuddin-1939 |tarîx=2009-03-06 |url=https://www.flickr.com/photos/rashid_ashraf/26185641169/ |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> * [[Kêy Richard û Xaçperestan|''Kêy Richard û Xaçperestan'']] - fîlmeke 1954an ku Selahedîn ji hêla [[Rex Harrison]] hat nîşandan * [[Selahedînê Serketî (fîlm)|''Selahedînê Serketî'']] - fîlmeke drama yê şer a Misirê ya sala 1963 ku ji hêla [[Yusuf Şahîn]] ve hatî derhêner kirin. * [[Doctor Who|''Doctor Who'']] - [[Bernard Kay]] di rêzefîlma "[[The Crusade (Doctor who)|The Crusade]]" ya sala 1965an de rola Selahedîn li hember [[Julian Glover]] wek [[Richard I]] dilîze, [[William Hartnell]], [[William Russell]], [[Jacqueline Hill]] û [[Maureen O'Brien]] jî wek doktorê yekem, [[Ian Chesterton]], [[Barbara Wright]] û [[Vicki (Doctor who)|Vicki]] bi rêzê ve rol dilîzin. * [[Xaçperestan (sînema)|''Xaçperestan'']] - di vê rêzefîlmê ya sala 1995an de ku ji hêla [[Terry Jones]] ve hatiye nivîsandin û pêşkêşkirin, Selahedîn ji hêla [[Kammy Darweish]] ve hat lîstin. * [[Salah Al-deen Al-Ayyobi (sînema)|''Salah Al-deen Al-Ayyobi'']] - rêzefîlmeke 2001an li ser jînenîgariya Selahedînê. * [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|''Padîşahiya asîmanan'']] - fîlimeke drama yê dîrokî ji sala 2005an ku Selahedîn ji aliyê [[Gasan Mesûd]] hat lîstin. * [[Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî|''Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî'']] - projeyek anîmasyonî ku ji jiyana Selaheddîn îlhama xwe digire û dengê Selaheddîn ji hêla Gavin Yap ve hat dayîn. * ''Kudüs Fatihi: Selahaddin Eyyubi'' (Selahedîn: Dagirkerê Orşelîmê) – rêzefîlmeke televîzyonê ya 2023-25an a tirkî, ku tê de Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Uğur Güneş]] ve hat lîstin. * [[Arn: Şovalyeyê Templar|''Arn: Şovalyeyê Templar'']] - Selahedîn ji aliyê [[Milind Soman]] ve hat lîstin. === Listîkên vîdiyoyê === * Selahedîn di çend beşên rêzefîlma lîstika vîdyoyî ya Sid Meierê [[Civilization (lîstika vîdiyoyê)|''Civilization'']] de wekî rêberê şaristaniya erebî xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.civfanatics.com/civ4/civilopedia/civilizations/ |sernav=Civilization IV: Civilizations – CivFanatics |malper=www.civfanatics.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.com/news/entries/civilization-vi-saladin-leads-arabia/ |sernav=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |malper=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Ew herwiha di senaryoya "Into the Renaissance" a ji berfirehkirina [[Civilization V: Gods & Kings|''Gods & Kings'']] ji bo [[Civilization V|''Civilization V'']] de wekî rêberê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]] xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://guides.gamepressure.com/civ5gk/ |sernav=Sid Meier's Civilization V - Gods & Kings Game Guide |malper=Game Guides |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> * Selahedîn di lîstika komputerê Sid Meierê [[Civilization VI|''Civilization VI'']] de wekî serokê şaristaniya erebî tê nîşandan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.2k.com/civ-vi/leader-pass/great-negotiators/ |sernav=Civilization VI {{!}} Leader Pass: Great Negotiators Pack |malper=civilization.2k.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> * Selahedîn di lîstika mobîl/PC yê Rise of Kingdoms de karakterek e ku meriv dikare bilîze. * Lîstika vîdyoyî ya stratejiya rast-dem a populer [[Age of Empires II: The Age of Kings|''Age of Empires II: The Age of Kings'']] kampanyayek li ser serpêhatiyên Selahedîn pêşkêş dike. * Ew di [[Crusader Kings III|''Crusader Kings III'']] de xuya dike, bi navê xwe Salah al-Din Yusuf ku di sala 1178an de di kampanyaya "Şûrên Baweriyê" de serokatiya siltanatiya eyûbî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://paradoxinteractive.com/games/crusader-kings-iii/legends-of-crusader-kings-iii/salah-al-din-yusuf |sernav=Salah al-Din Yusuf - Paradox Interactive |malper=paradoxinteractive.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> === Hunera dîtbarî === * [[Peykerê Selahedîn]] peykerekî siwarî yê ji bronz ê mezin e ku Selahedîn nîşan dide û li ber [[Keleha Şamê]] ya sedsala 11an li Bajarê Kevn ê Şamê di Sûriyeyê de ye. == Binêre == * [[Şerefxanê Bidlîsî]] * [[Mihemed Emîn Zekî]] * [[Behaedînê Şedad]] * [[Xanedana Şedadiyan]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Jêderên seretayî û duyem == ==== Jêderên seretayî ==== * {{Jêder-kitêb |nivîskar=Behaedînê Şedad |lînka-nivîskar= Behaedînê Şedad|sal=2002 |pêşnavê-terciman=D.S. |paşnavê-terciman=Richards |sernav=The Rare and Excellent History of Saladin |weşanger=Ashgate |isbn=978-0754633815 |ref={{SfnRef|Baha ad-Din|2002}} |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/rareexcellenthis00dsri }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Willey |pêşnav=Peter |sernav=The Castles of the Assassins |url=https://archive.org/details/castlesofassassi0000will_o7u4 |tarîx=2001 |weşanger=Craven Street Books |isbn=978-0941936644 }} ==== Jêderên duyem ==== {{refbegin|30em}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Abun-Nasr |pêşnav=Jamil |url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC |sernav=A history of the Maghrib in the Islamic period |weşanger=Cambridge University Press |sal=1987 |isbn=0521337674 |cih=Cambridge |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Christianity: Volume 5, Eastern Christianity |url=https://books.google.com/books?id=1xUV-nMxNGsC |paşnavê-edîtor=Angold |pêşnavê-edîtor=Michael |sal=2006 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-81113-2 }} * {{Jêder |paşnav1=Ayliffe |pêşnav1=Rosie |paşnav2=Dubin |pêşnav2=Marc |paşnav3=Gawthrop |pêşnav3=John |paşnav4=Richardson |pêşnav4=Terry |sernav=The Rough Guide to Turkey |tarîx=2003 |isbn=978-1-84353-071-8 |weşanger=Rough Guides |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/turkey0000unse }} * {{Jêder |sernav=Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times |url=https://books.google.com/books?id=SgjRRuPtfkQC&q=Islamic+Dynasties+of+the+Arab+East |pêşnav1=Abdul |paşnav1=Ali |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1996 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Baadj |pêşnav=Amar S. |url=https://books.google.com/books?id=BvTjCQAAQBAJ |sernav=Saladin, the Almohads and the Banū Ghāniya: The Contest for North Africa (12th and 13th centuries) |weşanger=Brill |sal=2015 |isbn=978-90-04-29857-6 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Ayyubid Metalwork with Christian Images |url=https://books.google.com/books?id=IZ7ZIpb-TAgC&q=Christian+communities+Syria+Ayyubid&pg=PA2 |pêşnav1=Eva |paşnav1=Baer |weşanger=Brill |sal=1989 |isbn=978-90-04-08962-4 }} * {{Jêder |sernav=An Historical Atlas of Islam |url=https://books.google.com/books?id=6DYVAAAAIAAJ&q=Historical+Atlas+of+Islam |pêşnav1=William Charles |paşnav1=Brice |weşanger=Brill |sal=1981 |isbn=978-90-04-06116-3 }} * {{Jêder-kitêb |cih=Paris |isbn=978-2296001053 |ziman=en |beş= |pêşnav1=Djene Rhys |paşnav1=Bajalan |url=https://books.google.com/books?id=2kwrDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+emir&pg=PA31 |sernav=Studies in Kurdish History: Empire, Ethnicity and Identity |paşnav2=Karimi |pêşnav2=Sara Zandi |tarîx=2017 |weşanger=[[Taylor & Francis]] }} * {{Jêder |sernav=Damascus: A History |url=https://books.google.com/books?id=xTs77Ft6FXQC&q=Damascus+A+history |pêşnav1=Ross |paşnav1=Burns |weşanger=Routledge |sal=2005 |isbn=978-0-415-27105-9 }} * {{Jêder |sernav=The New Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C |paşnav=Bosworth |pêşnav=C.E. |sal=1996 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York |isbn=978-0-231-10714-3 }} * {{Jêder |paşnav=Catlos |pêşnav=Brian |contribution=Mamluks |paşnavê-edîtor1=Rodriguez |pêşnavê-edîtor1=Junios P. |sernav=The Historical Encyclopedia of World Slavery |cild=1,7 |weşanger=ABC-CLIO |sal=1997 |url=https://books.google.com/books?id=ATq5_6h2AT0C&pg=RA1-PA425 |isbn=978-0-87436-885-7 }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Egypt: Islamic Egypt, 640–1517 |url=https://books.google.com/books?id=CK7It-NrISwC&q=Cambridge+History+of+Egypt+Islamic |pêşnav1=M. W. |paşnav1=Daly |pêşnav2=Carl F. |paşnav2=Petry |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1998 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder |sernav=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=Cities+of+the+Middle+East |paşnavê-edîtor1=Dumper |pêşnavê-edîtor1=Michael R.T. |paşnavê-edîtor2=Stanley |pêşnavê-edîtor2=Bruce E. |sal=2007 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-919-5 }} * {{Jêder |sernav=Sidon: A Study in Oriental History |url=https://archive.org/details/sidonstudyinorie00eiseuoft |paşnav=Eiselen |pêşnav=Frederick Carl |sal=1907 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 2: c. 500 B.C.–A.D. 1050 |url=https://books.google.com/books?id=jjBYQCpfCNkC&pg=PA583 |paşnavê-edîtor=Fage |pêşnavê-edîtor=J. D. |sal=1978 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-52121-592-3 }} * {{Jêder |paşnav=Flinterman |pêşnav=Willem |sernav=Killing and Kinging |kovar=Leidschrift |cild=27 |hejmar=1 |tarîx=April 2012 |url=http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |roja-gihiştinê=2015-02-12 |roja-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212042248/http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 3: c. 1050–c. 1600 |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C |paşnavê-edîtor1=Fage |pêşnavê-edîtor1=J. D. |paşnavê-edîtor2=Oliver |pêşnavê-edîtor2=Roland |sal=1977 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20981-6 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades and Their Sources: Essays Presented to Bernard Hamilton |url=https://books.google.com/books?id=xvULAQAAMAAJ |paşnav=France |pêşnav=John |sal=1998 |weşanger=Ashgate |isbn=978-0-86078-624-5 }} * {{Jêder |sernav=A Brief History of Egypt |url=https://books.google.com/books?id=LZwWCit0FwkC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Arthur |paşnav1=Goldschmidt |sal=2008 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0824-7 }} * {{Jêder |sernav=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&pg=PA362 |pêşnav1=René |paşnav1=Grousset |sal=2002 |sala-orîjînal=1970 |weşanger=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 }} * {{Jêder |paşnav1=Houtsma |pêşnav1=Martijn Theodoor |paşnav2=Wensinck |pêşnav2=A.J. |url=https://books.google.com/books?id=ro--tXw_hxMC&q=Turanshah+brother+Saladin&pg=PA884 |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |weşanger=Brill |sal=1993 |isbn=978-90-04-09796-4 }} * {{Jêder |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |url=https://books.google.com/books?id=JfXl5kvabhoC&q=From+Saladin+to+the+Mongols&pg=PP1 |pêşnav1=Stephen |paşnav1=Humphreys |weşanger=SUNY Press |sal=1977 |isbn=978-0-87395-263-7 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnavê-edîtor1=Hamit |paşnavê-edîtor1=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Cengiz |paşnavê-edîtor2=Gunes |pêşnavê-edîtor3=Veli |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |beş=The History of Kurdish and the Development of Literary Kurmanji |pêşnav=Ergin |paşnav=Öpengin |sernav=The Cambridge History of the Kurds |weşanger=Cambridge University Press |sal=2021 }} * {{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ayyubids |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. S. |url=https://iranicaonline.org/articles/ayyubids |ensîklopedî=Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 2 |rr=164–167 |sal=1987 }} * {{Jêder |sernav=Women as Patrons of Religious Architecture in Ayyubid Damascus |paşnav1=Humphreys |pêşnav1=Stephen |kovar=Muqarnas |sal=1994 |cild=11 |rr=35–54 |jstor=1523208 |doi=10.2307/1523208 }} * {{Jêder |sernav=Islamic Law and the State |url=https://books.google.com/books?id=M2kFQqLyqSEC&q=Islamic+Law+and+the+State |pêşnav1=Sherman A. |paşnav1=Jackson |weşanger=Brill |sal=1996 |isbn=978-90-04-10458-7 }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem |weşanger=[[G. P. Putnam's Sons]] |cih=London |sal=1906 |series=Heroes of the Nations |url=https://books.google.com/books?id=M7pIVpjuyw0C }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=The Mohammedan Dynasties: Chronological and Genealogical Tables with Historical Introductions |url=https://books.google.com/books?id=0QS7x1Z7A2cC |sal=2004 |sala-orîjînal=1894 |weşanger=Kessinger Publishing |isbn=978-1-4179-4570-2 |ref=CITEREFLane-Poole1894 }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of World Biography: The Middle Ages |cild=2 |url=https://books.google.com/books?id=CurSh3Sh_KMC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Frank Northen |paşnav1=Magill |weşanger=Routledge |sal=1998 |isbn=978-1-57958-041-4 }} * {{Jêder |sernav=Jerusalem: Points of Friction - And Beyond |paşnav1=Ma'oz |pêşnav1=Moshe |paşnav2=Nusseibeh |pêşnav2=Sari |sal=2000 |weşanger=Brill |isbn=978-90-41-18843-4 |ref={{SfnRef|Ma'oz & Nusseibeh|2000}} }} * {{Jêder |sernav=Aden & the Indian Ocean trade: 150 years in the life of a medieval Arabian port |url=https://books.google.com/books?id=z3jfRTRxPOUC&q=Aden+and+the+Indian+Ocean&pg=PA25 |pêşnav1=Roxani Eleni |paşnav1=Margariti |sal=2007 |weşanger=UNC Press |isbn=978-0-8078-3076-5 }} * {{Jêder |sernav=Yemen: The Bradt Travel Guide |url=https://books.google.com/books?id=eQvhZaEVzjcC&q=Ta'izz+Yemen+Ayyubid&pg=PA131 |pêşnav1=Daniel |paşnav1=McLaughlin |sal=2008 |weşanger=Bradt Travel Guides |isbn=978-1-84162-212-5 }} * {{Jêder |sernav=Medieval Islamic civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=LaV-IGZ8VKIC |pêşnav1=Josef W. |paşnav1=Meri |pêşnav2=Jeri L. |paşnav2=Bacharach |sal=2006 |weşanger=Taylor and Francis |isbn=978-0-415-96691-7 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Nicolle |pêşnav1=David |sernav=Saladin |tarîx=2011 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84908-318-8 |url=https://books.google.com/books?id=Ija3CwAAQBAJ |ziman=en }} * {{Jêder |paşnav1=Özoğlu |pêşnav1=Hakan |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |tarîx=2004 |weşanger=SUNY Press |isbn=978-0-7914-5994-2 |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC |roja-gihiştinê=17 adar 2021 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of Islamic Architecture |url=https://books.google.com/books?id=Kl2WlM-b_KcC |paşnav1=Petersen |pêşnav1=Andrew |sal=1996 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-415-06084-4 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Rabbat |pêşnav=Nasser O. |url=https://books.google.com/books?id=9Ep8I5jCD8QC&pg=PA24 |sernav=The Citadel of Cairo: A New Interpretation of Royal Mamluk Architecture |weşanger=Brill |sal=1995 |isbn=978-90-04-10124-1 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Raymond |pêşnav=André |url=https://archive.org/details/cairo0000raym |sernav=Cairo |weşanger=Harvard University Press |sal=2000 |isbn=978-0-674-00316-3 |rr= |ziman=en |paşnavê-terciman=Wood |pêşnavê-terciman=Willard |sala-orîjînal=1993 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |url=https://books.google.com/books?id=KszvJSv7t30C&q=The+Crusades+1071 |pêşnav1=Jean |paşnav1=Richard |pêşnav2=Jean |paşnav2=Birrell |sal=1999 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62566-1 }} * {{Jêder |sernav=The Modern History of Jordan |url=https://books.google.com/books?id=7zdi2sCuIh8C&q=Modern+History+of+Jordan |pêşnav1=Kamal S. |paşnav1=Salibi |weşanger=I.B. Tauris |sal=1998 |isbn=978-1-86064-331-6 }} * {{Jêder |pêşnav=Tsugitaka |paşnav=Sato |sernav=Sugar in the Social Life of Medieval Islam |url=https://books.google.com/books?id=0eBTBQAAQBAJ&q=Fatimids+emir+al-hajj&pg=PA134 |weşanger=Brill |sal=2014 |isbn=978-90-04-28156-1 }} * {{Jêder |sernav=Labour in the Medieval Islamic world |url=https://books.google.com/books?id=Bzo0Skd1kcYC&q=Population+of+Egypt+Ayyubid&pg=PA65 |pêşnav1=Maya |paşnav1=Shatzmiller |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-09896-1 }} * {{Jêder |sernav=Encyclopedia of African history |url=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&q=Encyclopedia+of+African+History&pg=PP1 |pêşnav1=Kevin |paşnav1=Shillington |weşanger=CRC Press |sal=2005 |isbn=978-1-57958-453-5 }} * {{Jêder |sernav=International Encyclopaedia of Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=oT8EZ7ulytgC&q=Ayyubids+Hisn+Kayfa&pg=PA203 |pêşnav1=Nagendra Kumar |paşnav1=Singh |weşanger=Anmol Publications PVT. LTD. |sal=2000 |isbn=978-81-261-0403-1 }}{{Mirin girêdan|tarîx=hezîran 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{Jêder |sernav=Crusading Warfare 1097–1193 |url=https://books.google.com/books?id=rljJOEIXOrAC&q=Crusading+Warfare+1097%E2%80%931193 |pêşnav1=R.C. |paşnav1=Smail |sal=1995 |weşanger=Barnes & Noble Books |isbn=978-1-56619-769-4 }} * {{Jêder |sernav=Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500 |url=https://books.google.com/books?id=ENANAAAAIAAJ&q=Lajjun+Guy+le+Strange&pg=PA493 |pêşnav1=Guy |paşnav1=le Strange |sal=1890 |weşanger=Committee of the [[Palestine Exploration Fund]] }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Taagepera |pêşnav=Rein |lînka-nivîskar=Rein Taagepera |sal=1997 |sernav=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |kovar=International Studies Quarterly |cild=41 |hejmar=3 |rr=475–504 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |jstor=2600793 |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf?t=otc3in |roja-gihiştinê=2019-07-05 |roja-arşîvê= |urlya-arşîvê= |rewşa-urlyê= }} * {{Jêder |sernav=Constructions of Power and Piety in Medieval Aleppo |url=https://books.google.com/books?id=30kb0G15IH8C |pêşnav1=Yasser |paşnav1=Tabbaa |sal=1997 |weşanger=Penn State Press |isbn=978-0-271-01562-0 }} * {{Jêder |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |lînka-nivîskar=Peter Turchin |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rr=219–229 |doi=10.5195/JWSR.2006.369 |doi-access=free }} * {{Jêder |sernav=Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid, and Mamluk eras III |url=https://books.google.com/books?id=Sk6tAUL5ZWYC&pg=PA61 |pêşnav1=Urbaine |paşnav1=Vermeulen |pêşnav2=D. |paşnav2=De Smet |pêşnav3=J. |paşnav3=Van Steenbergen |weşanger=Peeters Publishers |sal=2001 |isbn=978-90-429-0970-0 }} * {{Jêder |sernav=Eagle's nest: Ismaili castles in Iran and Syria |url=https://books.google.com/books?id=RTyTn4ErwRIC&q=Syria+population+12th+century&pg=PA41 |pêşnav1=Peter |paşnav1=Willey |weşanger=Institute of Ismaili Studies and I.B. Tauris |sal=2005 |isbn=978-1-85043-464-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Williams |pêşnav=Caroline |sernav=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide |url=https://archive.org/details/islamicmonuments0000will_m1f9 |weşanger=The American University in Cairo Press |sal=2018 |isbn=9789774168550 |çap=7 |cih=Cairo |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Art and Architecture of Islamic Cairo |url=https://books.google.com/books?id=sNVBbTuPcPkC&q=Art+and+Architecture+of+Islamic+Cairo&pg=PP1 |pêşnav1=Richard |paşnav1=Yeomans |weşanger=Garnet & Ithaca Press |sal=2006 |isbn=978-1-85964-154-5 }} {{refend}} == Xwendina bêhtir == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Duval |pêşnav=Ben |sal=2022 |sernav=Saladin the Strategist: How the Crusaders Lost the Holy Land |weşanger=[[Byzantine Emporia, LLC]] }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gibb |pêşnav=H.A.R. |sal=1973 |sernav=The Life of Saladin: From the Works of Imad ad-Din and Baha ad-Din |url=https://archive.org/details/lifeofsaladinbas0000gibb |weşanger=[[Clarendon Press]] |isbn=978-0-86356-928-9 |oclc=674160 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Husain |pêşnav=Shahnaz |sernav=Muslim heroes of the crusades: Salahuddin and Nuruddin |weşanger=Ta-Ha |cih=London |sal=1998 |isbn=978-1-897940-71-6 |oclc=40928075 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Reston |pêşnav=James Jr. |lînka-nivîskar=James Reston Jr. |sal=2001 |sernav=Warriors of God: Richard the Lionheart and Saladin in the Third Crusade |cih=New York |weşanger=Anchor Books |isbn=0-385-49562-5 |oclc=45283102 |url=https://archive.org/details/warriorsofgod00jame }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hindley |pêşnav=Geoffrey |sal=2007 |sernav=Saladin: Hero of Islam |weşanger=Pen & Sword |isbn=978-1-84415-499-9 |oclc=72868777 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnav=Jonathan |paşnav=Phillips |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |sal=2019 |weşanger=[[Yale University Press]] }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Selahedînê Eyûbî}} * [https://web.archive.org/web/20090304191952/http://www.third-millennium-library.com/readinghall/GalleryofHistory/Saladin/LIFE-DOOR.html Stanley Lane-Poole, "Hebûna û hilweşandina Kêyaniya Orşelîmê".] (bi înglizî) * [http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php Rosebault Ch.J. Selahadîn. Keyê Çivalrî] (bi înglizî) * [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost12/Libellus/lib_expu.html#1 De expugnatione terrae sanctae per Saladinum] A European account of Saladin's conquests of the Crusader states. {{in lang|la}} * [http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html Saladin: The Sultan and His Times, 1138–1193] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121211094144/http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html |date=11 December 2012 }} (bi înglizî) * [http://www.shadowedrealm.com/articles/exclusive/richard_saladin_warriors_third_crusade Richard û Selahadîn: Şervanên Seferên Xaçperestan a Sêyem] (bi înglizî) * [https://archive.org/stream/SalahAndTheFallOfKingdomOfJerusalem/salah%20and%20the%20fall%20of%20kingdom%20of%20jerusalem_djvu.txt Lane-Poole, Stanley (1906). Selahedîn û hilweşandina Keyaniya Orşelîmê.] (bi înglizî) * {{Ansîklopediya Kurdistanê|selahedine-eyubi|Selahedînê Eyûbî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fermandarên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1138]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên misilman]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 12an]] [[Kategorî:Leşkerên kurd]] [[Kategorî:Mirin 1193]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Pêşengên kurd]] [[Kategorî:Selahedînê Eyûbî| ]] [[Kategorî:Siltanên Eyûbî]] nul8hct4ypte6kp551s1aj1p35v50vd 0 18540 2094347 2090992 2026-09-15T12:39:59Z Zenzyyx 54227 This person is not Bedir Khan Beg. See the relevant page on Wikimedia Commons for more information. I have replaced the image with a picture that actually depicts him. 2094347 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Bedirxan Beg | wêne = Bedirkhan Beg in herd of horses.jpg | mezinahiya_wêne = 250px | sernavê_wêne = Bedirxan Beg | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1802 an 1806an | cihê_jidayikbûnê = [[Cizîr]], [[Mîrektiya Botan]]{{Sfn|Jwaideh|2016|p=71}} | roja_mirinê = {{Derdora}} 1869an | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Împeratoriya Osmanî|Sûriyeya Osmanî]] | hevjîn = 16 | zarok = [[Emîn Alî Bedirxan|Emîn]] • [[Bedrî Paşa Bedirxan|Bedrî]] • Rüveyde • [[Osman Paşa Bedirxan|Osman]] • [[Huseyin Kenan Beg|Huseyin]] • [[Bedrî Bedirxan|Bedrî]] | dê_û_bav = Ebdulleh Beg (Bavik)<br>Gulê Xanim (Dê) | xizm = [[Ebdulrezaq Bedirxanî]]<br>[[Celadet Alî Bedirxan]]<br>[[Sureya Bedirxan]]<br>[[Kamiran Alî Bedirxan]]<br>[[Leyla Bedirxan]]<br>[[Rauf Orbay]]<br>[[Vasif Çinar]]<br>[[Cuneyd Zapsu]]<br>[[Rewşen Bedirxan]]<br>[[Miqdad Midhet Bedirxan|Miqdad Bedirxan]]<br>[[Têlî Hemîd Bedirxan]]<br>[[Şamil Paşayê Bedirxanî]]<br>[[Sînemxan Bedirxan]] | meqam1 = Mîrê [[Mîrektiya Botan]] | berê1 = [[Seyfedîn Beg]] | paşê1 = [[Yêzdanşer Beg]] | dewr1 = 1821-1847{{Sfn|Jwaideh|2016|p=70}} | şerên_tevlêbûyî = {{Tree list}} *[[Şerê rûs û osmaniyan (1828-1829)]] *Komkujiya Êzîdiyan (1832) *Kampanyaya osmaniyan li rojhilat (1833-1839) *[[Şerê Misir û osmaniyan (1839-1841)]] *[[Komkujiya nestoriyan li Hekariyeyê (1843-1846)]] *Şerê osmanî û mîrektiya Botanê (1846-1847) **Şerê Dihê (1846) **Şerê Miksê **Şerê Sêrtê **Şerê Farqînê (1846) **Şerê Akreyê (1847) }} '''Bedirxan Beg'''<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 54-107.</ref>{{Efn|Herwiha wekî: '''Mîrê Botan Bedirxan''',<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 58.</ref> '''Bedir Xan Begê Botan'''}} an jî tenê '''Bedir Xan'''{{Sfn|Jwaideh|2016|p=69}} (jdb. 1802<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 54.</ref>/1806<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 55.</ref> - m. 1869),<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 75.</ref> hikumdarê dawîn ê [[Mîrektiya Botan]] (1821-1847) a [[xanedana ezîziyan]] bû.<ref name="Gunter2014">{{Jêder-kitêb |sernav=Out of Nowhere: The Kurds of Syria in Peace and War |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Hurst |tarîx=2014-11-15 |isbn=978-1-84904-532-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=zRcoBgAAQBAJ&dq=bedir+khan+kurdish+beg&pg=PT17&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone |paşnav=Klein |pêşnav=Janet |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2011-05-31 |isbn=978-0-8047-7570-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=uVcfJRbu38kC&dq=bedir+khsn+beg+kurdish+leader&pg=PA220&redir_esc=y }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de, mîrektiya li dora herêma Botan li seranserê [[Kurdistan]]ê berfireh bûye ku di heman demê mîrektî bi awayekî [[De facto|''defakto'']] serxwebûnî ya xwe ji [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmaniyan]] wergirtibû.<ref name="Jongerden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Social relations in Ottoman Diyarbekir, 1870-1915 |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=Brill |tarîx=2012 |isbn=978-90-04-22518-3 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Verheij |pêşnav2=Jelle |series=The Ottoman Empire and its heritage }}</ref> Di dema serweriya xanedana wî de li [[Cizîr]] û li bajarê [[Akrê]]yê de sergehên mîrektiya wî hebûn. Bedirxan Beg di sala 1803an de li bajarê [[Cizîr]]ê ji dayik bûye ku navenda mîrektiya Botan a kurdan bû.<ref name="Jwaideh2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse University Press |tarîx=2006-06-19 |isbn=978-0-8156-3093-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=FCbspX-dGPYC&q=bedir+khan+beg+yazidis&pg=PA63&redir_esc=y }}</ref> Ew di sala 1821ê de dibe mîrê mîrektiya Botan û heta sala 1847an hikum dike.<ref name="Jongerden2012" /> Navê bavê wî [[Ebdullah Beg]] bû û Bedirxan Beg ku di dîroka herêmê de cihekî girîng girtibû, neviyên mîrên Botan bû ku bi navê ezîzan navdar bûn.<ref name="Jwaideh2006" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://muse.jhu.edu/article/710542 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> Bedir di tomarên dîrokî de cara yekem wekî mîrê Botan hatiye dîtin ku li Kurdistanê di gelek pevçûnên bi rayedarên dewleta osmanî re cih girtiye. Heta sala 1821ê ku ew wekî begê hikumdarê mîrektiya Botan hatiye tayînkirin, tevlî dezgeha îdarî û leşkerî ya împeratoriya osmanî bûye ku wekî di gelek erkan de kar kiriye. Jêhatîbûnên wî yên dîplomatîk û îdarî, eleqeya wî bi raman û têgehên modernîst, xwedaparêziya wî ya misilman a populer, tepeserkirina wî ya diziyê, tolhildan û hişkbûna wî di bikaranîna qanûn û rêzikê de û pratîkên wî yên talankirinê yên li dijî kesan û civakan ji bo zêdekirina qezencên xwe, hem ji hêla hevdemên wî ve hem jî ji hêla rexneyan ve û hem jî di nav dîroknasan de di derbarê kesayetiya wî de, bûye sedema heyranî û rexneyan. Her ku bandora wî zêde dibû, tevlêbûna wî ya di siyaseta osmanî de zêde dibû û di dijberiya wî ya çalak a li hember reformên leşkerî yên osmanî yên berdewam de gihîştibû lûtkeyê. Ew yek ji serokên herî navdar bû. Piştî ku di sala 1845an de wekî serhildêr hatibû îlankirin, di sala 1847an de di 42 an 43 saliya xwe de, piştî kampanyayek leşkerî ya serketî ya li dijî hêzên wî, hatiye girtin û ji Kurdistanê hatiye sirgûnkirin. == Jiyana taybet == [[Wêne:Miner Kilbourne Kellogg - Costume of Beder Khan Bey - 1991.56.173 - Smithsonian American Art Museum.jpg|thumb|200px|Cil û bergên Bedirxan Beg, ji aliyê [[Miner Kilbourne Kellogg]] nîşankirin]] Bedirxan di sala 1803an de li bajarê Cizîrê, paytexta [[Mîrektiya Botan]], wekî endamê eşîra ezîzan a kurdan de ji dayik bûye. Navê bavê wî Ebdulleh Beg bû û piştî ku pismamê wî Seyfedîn (ku piştî mirina Ebdulleh Beg cihê serweriyê girt) nekarî herêmê aram bike û birayê wî Seîd Beg pir dînperest bû û serokatiyê ji Bedirxan re dihêle û Bedirxan dibe serokê mîrektiyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan et l'Europe |paşnav=Kieser |pêşnav=Hans-Lukas |weşanger=Chronos |tarîx=1997 |isbn=978-3-905312-32-4 |ziman=fr |url=https://books.google.at/books?id=8LAlAQAAMAAJ&redir_esc=y }}</ref> Dayika Bedirxan, Gulê, ji bo parastina cihê malbata xwe, neçar dimîne ku kontrola koma Ebdulleh Beg bigire destê xwe. Bandorek mezin li ser kesayetiya Bedirxan hebû û Bedirxan pir rêz li wê digirt. Bav û kalên Bedirxan îdia dikirin ku çîroka malbata wan bi eslê xwe ji [[Xalid bin Welîd]] tên. Ji ber vê sedemê, ev rêzenavê ezîzanê hatiye binavkirin da ku rûmeta girêdana bi rêzenavê kesekî mîna Xalid bin Welîd re were nîşandan ku di tevahiya jiyana xwe de bi navê Îslamê gelek serkevtinên leşkerî bi dest xistiye. [[Mihemed Emîn Zekî]] û dîroknasên din ên kurd îdia kirin ku peyva "Ezîzan" ji Mîr Abdullah Ezîzî, kurê ibn-Xalid ê Cizirî, yek ji damezrînerên xanedanê tê. Lêbelê, li gorî daxuyaniya [[Kamiran Alî Bedirxan]], yek ji neviyên Bedirxan Beg, peyva "Ezîzan" ji "Arzîzan" tê, gundekî piçûk ê derûdora bajarê Cizirê ye. Di tevahiya kariyera wî de hatiye tomar kirin ku Bedirxan Beg nêzîkî 16 jinên wî hebûn ku di nav wan de zewacên bi bandora dîplomatîk a faris û tirkan jî hebûn û 21 yek zarokên wî hebûb. [[Emîn Alî Bedirxan]] yek ji kurên wî bû û [[Celadet Alî Bedirxan]], [[Sureya Bedirxan]], Kamiran Elî Bedirxan, [[Vasıf Çınar]],<ref name="Özoğlu2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |rr=95 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en }}</ref> [[Leyla Bedirxan]] û [[Rauf Orbay|Rauf Paşa]]<ref name="Özoğlu2004" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yeniakit.com.tr/biyografi/rauf-orbay |sernav=Rauf Orbay kimdir? - Yeni Akit |malper=m.yeniakit.com.tr |roja-gihiştinê=2025-10-01 }}</ref> neviyên wî bûn. == Hikumdariya wî (1821-1847) == [[Wêne:Corduene castle.jpg|thumb|Bermahiyên [[keleha Cizîra Botan]] a xanedana Bedirxaniyan. Li aliyê rast [[Birca Belek]] tê dîtin. Wêne di sala 1908an de ji aliyê [[Gertrud Bell]] ve hate girtin.]] Piştî mirina bavê Bedirxan Beg, Ebdulleh Beg, pismamê wî mîr Seyfedîn Beg serokatiya mîrnişînê digire ser xwe.<ref name="Aktürk2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=http://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rûpel=393 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 |s2cid=158487762 |gihiştina-urlyê=subscription |via=[[Project MUSE]] }}</ref> Di dema Seyfedîn Beg de ku bêdeng û bi manewiyatê re eleqedar dibe, rêveberiya mîrnîşînê xirab bûye û eşîrên di nav mîrektiya Botanê de bûn ji kontrolê derketine.<ref name="Shields2001">{{Jêder-kovar |paşnav=Shields |pêşnav=Sarah |tarîx=August 2001 |sernav=Nelisa Fuccaro, The Other Kurds: Yazidis in Colonial Iraq, Library of Modern Middle East Studies, vol. 14 (London: I. B. Tauris, 1999). Pp. 246. |url=http://dx.doi.org/10.1017/s0020743801293064 |kovar=International Journal of Middle East Studies |cild=33 |hejmar=3 |rr=463–465 |doi=10.1017/s0020743801293064 |issn=0020-7438 |s2cid=161122658 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Bedirxan Beg ji ber vê xirabûna rêveberiyê aciz dibe û li hember van bûyerên neyînî bêdeng namîne û hinek caran jî mudaxeleyî rêveberiyê dike.{{sfnp|Sinclair|1989|p=401}} Seyfedîn Beg bi dilxwazî ​​​​ji meqamê mîr vedikişe û rêveberiyê radestî birayê biçûk ê Bedirxan Beg, Selîh Beg, dike. Ji ber ku Selîh Beg bi xwe jî bi teetê eleqeder dibû û xwedî helwesteke dîndar bû, wî nekarî xirabûna rêveberiyê û nebûna desthilatdariyê ya mîrektiya Botanê de çareser bike.<ref name="Aktürk2018" /> Ji ber ku Selîh Beg di wê demê tevlî rêzbendiya [[Neqşbendî]] dibe, wî guncaw dît ku xwe vekişîne û di sala 1821ê de mîrektiyê ji birayê xwe Bedirxan Beg re bihêle. Dema Bedirxan Beg derbasê li ser textê dibe di temenê 19 salî ya xwe de bû.<ref name="Aktürk2018" /> Bedirxan Beg di dema yekem a serokatiya xwe yê wekê mîr, bi awayeke bilez kontroleke herêmî ya bihêz ava kiriye ku ev yek rê daye wî ku di [[Şerê rûs û osmanî (1828-1829)|Şerê rûs û osmanî]] yê di navbera salên 1828 û 1829an de piştgiriyan nede siltanê osmanî.{{sfnp|Uyar|2020|p=83}} Di vê serdemê de, împeratoriya Osmanî hewl daye ku desthilatdariya hikûmetên herêmî kêm bike û rêziknameyên îdarî li ser bingeha rêbazek rêveberiya navendî bicîh tîne.<ref name="Shields2001" /> Ji ber vê sedemê, li gelek herêman di hikûmetên herêmî yên nîvxweser de serhildan hatin dîtin.<ref name="Aktürk2018" /> Bedirxan Beg di destpêka serdemekê ku tê de têkoşînên di navbera împeratoriya osmanî û feodalên kurd hebûn, dibe mîr. Ji ber ku ev serdem bûye serdemeke ku reform werin kirin û di encama van reforman de gelek rêveberiyen nîvxweser ên kurd ji aliyê osmaniyan ve hatine hilweşandin.<ref name="Winter2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Stefan |tarîx=2006 |sernav=The other Nahdah: The Bedirxans, the Millîs and the tribal roots of Kurdish nationalism in Syria |url=https://www.jstor.org/stable/25818086 |kovar=Oriente Moderno |cild=25 (86) |hejmar=3 |rr=461–474 |doi=10.1163/22138617-08603003 |issn=0030-5472 |jstor=25818086 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes |paşnav=Henning |pêşnav=Barbara |weşanger=University of Bamberg Press |sal=2018 |rûpel=94 |isbn=978-3863095512 |url=https://d-nb.info/1156601185/34 }}</ref> === Rêveberiya wî û reformên nû === [[Wêne:Bohtan principality.png|thumb|Nexşeya dawiya sedsala 17an ya ji Kurdistana navendî]] Di serdemên destpêkê yên desthilatdariya xwe de, Bedirxan Beg Beg xwedî hêzek ewqas bihêz nebû ku rêça bûyerên li dora xwe diqewimin biguherîne.{{Sfn|Henning|2018|p=95}} Wî karî navçeyên ku ji ber şer wêran bûne di bin kontrola xwe de pêş bixe û di nav çend salan de, nifûsa herêma di bin kontrola wî de bi girîngî zêde bû.{{Sfn|Jongerden|2012|p=60}} Kiryarên Bedirxan Beg li ser îmarat, bingeha reform û hewldanên ji bo sererastkirina avahiya rêveberiyê ya ku di dema desthilatdariya mîrên berê de xirab bû, bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Agha, Sheik and State |paşnav=van Bruinessen |pêşnav=Martin |rr=179 |url=https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/420970/ASS_Zed.pdf?sequence=1 }}</ref> Bedirxan Beg ku bi demê re desthilatdariya xwe xurt kir, dest bi rêvebirina herêma Cizîrê bi awayekî otorîter kiriye û kiryara wî ya yekem ew bû ku eşîrên belavbûyî, serhildêr ên li herêma Botanê di bin hêza xwe de bike yek. Di vê serdemê de, Bedirxan Beg hejmarek tayînkirinên îdarî pêk aniye û rêziknameyên îdarî çêkiriye.<ref name=":5" /> Bedirxan Beg zanyarê kurd Ebdulkuddûs Beg wekê Şêx-ul-Îslam a di nav îmarata Botanê de, Tahir Axa (Tahirê Memo) wekê serokê karûbarên leşkerî, Hamit Axa wekê fermandarê siwariyê û Efendî Axa jî wekê serokê xezîne û karûbarên navxweyî erkdar kiriye.<ref name="Gökçe1997">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan et l'Europe |paşnav=Gökçe |pêşnav=Hasan |weşanger=Chronos |tarîx=1997 |rûpel=81 |isbn=978-3-905312-32-4 |ziman=fr |paşnavê-edîtor=Kieser |pêşnavê-edîtor=Hans-Lukas |url=https://books.google.com/books?id=8LAlAQAAMAAJ }}</ref>{{Sfn|Gökçe|1997|p=80}} Paşê ji bo ku ewlehiya jiyan û milkê mirovên ku li axên di bin fermandariya wî de dijîn misoger bike, Bedirxan Beg dawî li talan û diziyê anî û bi vî awayî karî berhevkirina bacê rêkûpêk bike. Van kiryaran aştî heta li herêmên herî dûr ên mîrektiya Botan misoger kir û prestîja wî di nav gel de zêde dike.<ref name="Gökçe1997" /> Lêkolînerê rûsî V. Dittel di nîşeyên xwe yên li ser axên Bedirxan Beg de wiha dinivîse:<ref name="Gökçe1997" /> {{Quote|“Qanûn, şert û mercên wî ji bo belavkirina erdê hene. Lê aştî û ewlehî ji hemî nerehetiyên van mercan bêtir tê tercîhkirin.”}} V. Dittel paşê behsa qanûn û rêveberiya leşkerî ya ku ji aliyê Bedirxan Beg ve hatiye danîn kiriye û diyar kiriye ku mirov dikarin bê tirs bi tena serê xwe li herêma Botanê rêwîtiyê bikin û gotinên xwe wiha berdewam dike:<ref name="Gökçe1997" /> {{Quote|"Li [[Kurdistan]]ê deverek tuneye ku dizî, şêlandina rêyan, an kuştin lê tune be. Lê li vir, aramiya giştî bi vî rengî dihat parastin."}} Ji salên destpêkê yên mîrektiya xwe ve, Bedirxan Beg zext li diz û rêbirên li herêmê dikir û cezayên tund dida wan ky bi vî awayî aramî û aştî li herêma Botanê misoger dikir.<ref name="Eppel2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Eppel |pêşnav=Michael |tarîx=2008 |sernav=The Demise of the Kurdish Emirates: The Impact of Ottoman Reforms and International Relations on Kurdistan during the First Half of the Nineteenth Century |url=https://www.jstor.org/stable/40262569 |kovar=Middle Eastern Studies |cild=44 |hejmar=2 |rr=237–258 |issn=0026-3206 }}</ref> Rêwiyên biyanî diyar dikirin ku wan li herêma Botanê ya Bedirxan Beg aramî û ewlehî dîtiye ku wan li welat û herêmên din nedîtiye.<ref name="Eppel2008" /> Mîsyonerên amerîkî yên bi navê ''Rais'' û ''Bres'' ku di hezîrana sala 1836an de di dema serdana Bedirxan Beg kirine ku tu gumanbar nikare ji binçavkirina Beg bireve û herwiha diyar dikirine ku dizî û bertîlxwarinên ku li gelek deverên welêt dihatin dîtin li van herêman nehatine dîtin û destên diz û rêbirên ku dihatin girtin tavilê dihatin birîn, bi vî awayî aramî heta li herêmên herî paşketî yên mîrektiya Botanê jî misoger dibû.<ref name="Eppel2008" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2020 |sernav=Di navbera fêrbûna îslamî û neteweperestiya feslefeyî: Auto-etnografia kurdan ji Mele Mehmûd Bayezîdî |url=https://www.jstor.org/stable/27108334 |kovar=Die Welt des Islams |cild=60 |hejmar=4 |rr=433–472 |issn=0043-2539 }}</ref> [[Wêne:Bohtan Emirate Flag Bedir khan beg period.png|thumb|Alayê mîrektiya Botan dibin desthildariya Bedirxan Beg]] [[Mehmûd II]] bi reformên ku kir, polîtîkayên îdarî yên împeratoriya Osmanî li wîlayetan ji sala 1808an pê ve guherand û rêbazek navendîtir bicîh anî.<ref name="Atmaca2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Atmaca |pêşnav=Metin |tarîx=2019 |sernav=Resistance to centralisation in the Ottoman periphery: the Kurdish Baban and Bohtan emirates |url=https://www.jstor.org/stable/48543869 |kovar=Middle Eastern Studies |cild=55 |hejmar=4 |rr=519–539 |issn=0026-3206 }}</ref> Pêşî, wî eşrafên nîv-xweser, ku wî wekî astengiyên herî dijwar ên li pêşiya dewletê didît, xistin bin fermandariya xwe.<ref name="Atmaca2019" /> Di vê yekê de ew bi piranî bi ser ket.<ref name="Atmaca2019" /> Di navbera salên 1812 û 1817an de, eşrafên herî mezin ên Anatolyayê xistin bin fermandariya xwe û heman tişt di navbera salên 1814 û 1820an de li Balkanan jî qewimî.<ref name="Atmaca2019" /> Paşê ji bo rêxistinkirina [[Bakurê Kurdistanê]] û anîna eşraf û mîrên vê herêmê di bin fermandariya xwe de, Mehmûdê II di sala 1833an de [[Reşîd Mehmed Paşa]] wek waliyê [[Sêwas (parêzgeh)|Sêwasê]] tayîn kir.<ref name="Atmaca2019" />{{Sfn|Zürcher|2017|p=468}} Di vê serdemê de, Bedirxan Beg bû serokê mîrektiya Botan. Bedirxan Beg pêşî eşîrên belavbûyî yên Bohtanê di bin desthilatdariya xwe de kir yek û di nav mîrektiya Botan de rêziknameya îdarî ava kir.<ref name="Atmaca2019" /> Di salên pêşîn de ku ew bû serokê mîrektiyê, wî di warê îdarî de gelek reform kirin. Bi vî awayî, wî yavaş rêveberiya xwe xurt kir û dest bi rêvebirina îmarata Botanê bi awayekî otorîter kir.<ref name="Atmaca2019" /> Asta ewlehiyê li Botanê ewqas bû ku nifûsa wîlayetên cîran teşwîq kir ku koçî axa di bin kontrola Bedirxan Beg de kirin.<ref name="Atmaca2019" /> Ev yek bû sedema dijberiya waliyê osmanî yê [[Mûsil]]ê, ku daxwaza rawestandina koçberiya niştecihan ji wîlayeta Mûsilê ber bi Botanê ve kir.<ref name="Atmaca2019" /><ref name="James2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Kurdish Emirates (Fifteenth to Nineteenth Centuries) |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=25–44 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/rise-and-fall-of-the-kurdish-emirates-fifteenth-to-nineteenth-centuries/A75615835AE09CB5A625245A43C92171 |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref> [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|Mîrektiyên kurd di dêstpêka sedsala 19an]] Serkeftina wî ewqas bû ku dîplomatên ewropî yên herêmê ji hikûmetên xwe re behsa şiyana Bedirxan kirin ku ji bo peyrewên xwe, bi herêmên din ên cîran re, standardeke aborî û ewlehîyek baş peyda bike.<ref name="James2021" /> Bedirxan bi ewlehîya ku anî herêmê serbilind bû ku di bin serokatiya wî de, çetetî ji holê rabû û karwan dikarîbûn bi ewlehî ji axa wî derbas bibin.<ref name="James2021" /> Bedirxan Beg di warên dabînkirina aramiya giştî, rizgarkirina niştecihên herêmî ji tirs û gumanan, parastina milkên ji diz û rêbiran, û avakirina pergaleke bacê ya dadperwer de ji bo baştirkirina jiyana civakî û aborî lêkolîn kirin. Ji ber vê yekê, Bedirxan Beg difikirî ku çareserkirina van pirsgirêkan dê otorîteya wî di nav gel de zêde bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mosul before Iraq: Like Bees Making Five-Sided Cells |paşnav=Shields |pêşnav=Sarah D. |weşanger=SUNY Press |tarîx=2000-06-22 |isbn=978-0-7914-4488-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=PkqBFQ3s9f4C&dq=%22while+some+nestorians+were+subjected+to%22&pg=PA54&redir_esc=y }}</ref> Ji bo vê armancê, wî hin tedbîr girtin da ku ewlehiya avahiya civakî misoger bike; wî barê bacê li ser mirovên ku di bin barê giran ê bac û bacê de diperçiqiyan kêm kir. Avakirina rêveberiya keştîyan li [[Gola Wanê]] bûyerek girîng bû.<ref name="Taylor2014">{{Jêder-kitêb |sernav=Fever and Thirst: An American Doctor Among the Tribes of Kurdistan, 1835-1844 |paşnav=Taylor |pêşnav=Gordon |weşanger=Chicago Review Press |tarîx=2014-12-01 |isbn=978-0-89733-657-4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=qpRmBgAAQBAJ&redir_esc=y }}</ref> Bedirxan Beg bi hemî hêza xwe xebitî da ku projeyê pêk bîne. Gavên ku di vî warî de hatine avêtin bi eleqeyek germ ji hêla gel ve hatin pêşwazîkirin û piştgiriya serokên eşîran ên ku piştgirî dan Beg wergirtin. Xebitandina keştîyan li ser golê, ji aliyekî ve, pêşkeftina bazirganiyê li herêmê peyda kir, û ji aliyê din ve, rehetiyek mezin di veguhastina navherêmî de peyda kir.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/A8A41F9088ABB9443BCEFF51EAAEC76D/S0090599221000325a.pdf/kurdistan_on_the_sevres_centenary_how_a_distinct_people_became_the_worlds_largest_stateless_nation.pdf |sernav=Çawa miletekî bihêz a dîrokê bû neteweya herî mezin a bêdewlet }}</ref> Ji bo vê armancê, Bedirxan Beg xwendekaran şandiyê Ewropayê da ku bi keştîvaniyê fêr bibin.<ref name="Taylor2014" /><ref name=":11" /> Wî bac berhev kirin, pereyên xwe çêkirin û sîstema dadweriyê organîze kir.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bedir-khan-badr-khan-d/ |sernav=BEDIR KHAN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-US }}</ref> Ewlehiya li Botanê ewqas populerîte da wî di nav niştecihên wê de ku gelek malbatên ji navçeyên cîran li mîrektiya Botanê bi cih bûn.<ref name=":11" /> Ev yek bû sedema nakokiyekê bi waliyê Mûsilê re, ku di sala 1842an de dixwest navçeya Cizîreyê tevlî wîlayeta Mûsilê bike, armancek ku nifûsa Cizîrê pê razî nebû.<ref name=":11" /> Heta sala 1845an, Bedirxan Beg li ser herêmek ji Diyarbekirê heta Mûsilê li rojava û [[Ûrmiye]] li rojhilat hikûm dikir.<ref name=":11" /> Ji ber ku dihat zanin ku wî bi avakirina milîsên nav-eşîrî yên ji leşkerên çend eşîran pêk dihatin û xutbeyên roja înê bi navê wî dihatin qîrîn, hikûmeta osmanî ya navendî biryar da ku tevgera serxwebûnê ya derketî holê ya Bedirxan Beg bi dawî bike.<ref name=":11" /><ref name=":13" /> ==== Komê miletan di bin hikumê wî ==== Van reformên Bedirxan Beg prestîja wî di nav begên din ên kurd ên herêmê de pir zêde kir, û ber bi dawiya salên 1830an ve, dema ku rageşiya sînor di navbera împeratoriya osmanî û Îranê de zêde dibû, Bedirxan Beg difikirî ku ji rewşa heyî sûd werbigire û herêmên ji [[Wan]], [[Bidlîs]], [[Mûş]] û [[Amed]] heta [[Gola Ûrmiyeyê]] tevlî qada bandora xwe bike.<ref name="Ozoglu1996">{{Jêder-kovar |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |tarîx=1996 |sernav=State-Tribe Relations: Kurdish Tribalism in the 16th- and 17th-Century Ottoman Empire |url=https://www.jstor.org/stable/195817 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |cild=23 |hejmar=1 |rr=5–27 |issn=1353-0194 }}</ref> Ji ber vê sedemê, wî hewl daye ku bi gelên Bakurê Kurdistanê re têkiliyên baş pêk bîne û bi taybetî jî têkiliyên xwe bi [[Ermenî|ermeniyan]] re pêş bixe.<ref name="Ozoglu1996" /> Li gorî hinek dîroknasên ermenî, Bedirxan Beg siyaseteke hişmendî dişopand ku bi girtina beşek mezin ji Kurdistanê di bin bandora xwe de bi hevalbendiya ermeniyan piştgiriya siyasî ya [[Împeratoriya Rûsî|Rûsya]] û [[Îrana Qacarî|Îranê]] bi dest bixe.<ref name="Ozoglu1996" /><ref name=":16">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transformation of Ottoman Kurdistan: Underdevelopment in Ottoman Kurdistan in the Age of Centralisation, Westernisation and Crisis (1800–1914) |paşnav=Yadirgi |pêşnav=Veli |weşanger=Cambridge University Press |tarîx= |rr=93–150 |ziman=en |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/transformation-of-ottoman-kurdistan-underdevelopment-in-ottoman-kurdistan-in-the-age-of-centralisation-westernisation-and-crisis-18001914/33CF5F123B19F6FA5478DC49D0364A2F }}</ref> [[Wêne:Young-kurd-gregori-gagarin-1810-1893.jpg|thumb|Portreya şervanekî ciwan a kurd ji Botan (1825). Bi destê [[Gregorî Gagarîn]] hatiye çêkirin.]] Serdema Bediran Beg wekî serdemeke têkiliyên dostane di navbera kurd û ermeniyan de tê binavkirin.<ref name=":16" /> Ji bilî ermeniyan, komeke din a etnîkî ku bi sedsalan bi kurdan re jiyaye [[nestorî]] ne. Nestor civatek bûn ku bi gelemperî li herêma [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] dijîn û têkiliyên wan ên baş bi kurdan re hene. Ev di serdemên destpêkê yên Bedirxan Beg de jî berdewam kiriye.<ref name=":16" /> Ji xeynî van komên etnîkî, [[Êzdîtî|êzidî]] jî hene ku hebûna xwe li herêmê berdewam dikirin. Piraniya êzidiyan li îmarata Botan û li deverên [[Başûrê Kurdistanê]] ya îro bûn.<ref name=":16" /> Bedirxan Beg û bi êzidiyan re têkiliyên wî yên baş tinebû û wî gelek seferên li dijî wan birêve biriye.<ref name=":16" /> === Şerê rûs û osmaniyan (1828-1829) === Ji ber xwesteka Rûsyayê ya gihîştina deryayên germ, ji sala 1805an vir ve her tim eleqeya wan bi civakên koçber ên li Bakurê Kurdistanê re hebû. Ji ber ku ji bo Rûsyayê gihîştina deryayên germ, parçekirina împeratoriya Osmanî û avakirina dewletên ermenî û kurd li rojhilata Anatolyayê girîng bû. Di [[Şerê rûs-osmanî (1828-1829)|şerê rûs-osmanî]] yê 1828-1829an de, leşkerên rûs li eniya rojhilatê Şerê Yeniköyê bi ser ketin û di 8ê tîrmeha 1829an de ketin [[Erzîrom]]ê. Serokê ezîdiyan Mîrza Beg ji aliyê [[Îvan Paskevîç]] ve wekî fermandarê artêşên Qefqasyayê hat razîkirin ku tevlî şer bibe.<ref name="Yalanuzyan2022">{{Jêder-malper |url=https://evnreport.com/raw-unfiltered/russo-turkish-wars-through-history/ |sernav=Russo-Turkish Wars Through History |malper=EVN Report |tarîx=2022-01-25 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-US |paşnav=Yalanuzyan |pêşnav=Mikael }}</ref> Paskevîç di çileya 1829an de bi heman awayî bi serok û rêberên eşîrên din ên kurd re têkilî danî û hewl da ku wan razî bike ku aliyê Rûsyayê bigirin. Silêman û Hesen Axa ji şaxa [[sencaq]]a [[Kop]]ê ya eşîra [[Zîlan (êl)|Zîlan]] tavilê ev pêşniyara rûsan qebûl kirin.<ref name="Yalanuzyan2022" /> Bayezîd Paşa û Behlûl Paşa yê Kurd jî hewl dan ku aliyê rûsan bigirin. Bedîrxan Beg leşkerên ku diviyabû bidaya wan neda osmaniyan û rê li ber eşîrên ku dixwestin wan bidin girt.<ref name="Yalanuzyan2022" /> Bedîrxan Beg û [[mîrektiya Soran]], [[Behdînan]] û [[mîrektiya Hekarî]] jî ji tevlîbûna şer li aliyê osmaniyan dûr ketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://origins.osu.edu/article/kurds-stateless-turkey-syria-iraq-iran |sernav=The Fate of the Kurds {{!}} Origins |malper=origins.osu.edu |tarîx=2020-01-19 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en }}</ref> === Hevpeymaniya bi Mihemed Paşayê Rewandizî li ser komkujiya êzidiyan (1832-1833) === [[Wêne:Bedirkhan Beg in herd of horses.jpg|thumb|Bedirxan Beg di keriyê hespan]] Di împeratoriya Osmanî de, misilman bûn ku bi berdewamî êzidiyan zilm û komkujî kirin û di hin rewşan de ew neçar kirin ku bibin misilman. Di destpêka împeratoriya Osmanî de, ezidî hîn jî bi hêz bûn.<ref name="King2013">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan on the Global Stage: Kinship, Land, and Community in Iraq |paşnav=King |pêşnav=Diane E. |weşanger=Rutgers University Press |tarîx=2013-12-31 |rr=187 |isbn=978-0-8135-6354-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HNcyAgAAQBAJ&pg=PA187 }}</ref> Mînakî, serokekî êzidî yê bi navê Mîrza wekî "Mîrê Kurdan" dihat tayînkirin. Lêbelê, bandora wan bi demê re kêm bû, nemaze ji ber gelek guherînên bo îslamê. Di gel vê yekê, nifûsa êzidî di eşîr û [[konfederasyon]]ên kurd de hîn jî girîng bû. Eşîrên kurd ên neêzidî pir caran hêza ajotinê ya li pişt pêlên zilmê bûn.<ref name="King2013" /> Di nav êzidiyan de, peyva "ferman" ji bo hemî komkujiyan ji împeratoriya Osmanî û pê ve gelemperî bû. Di karanîna osmanî de, ''ferman'' behsa fermaneke ji siltanê dikir.<ref name="King2013" /> [[Wêne:The Mountains of Kuyunjik.jpeg|thumb|Êzidiyên Şêxanê ku ji ber dagirkerên Bedirxan Beg reviyabûn lê nekarîn [[Dîcle|çemê Dîcleyê]] derbas bikin.<ref name="Austen Henry Layard2">{{Jêder-kitêb |sernav=Niniveh and Its Remains: With an Account of a Visit to the Chaldaean Christians of Kurdistan, and the Yezidis, Or Devil-Worshippers : and an Enquiry Into the Manners and Arts of the Ancient Assyrians |paşnav=Layard |pêşnav=Austen Henry |weşanger=Murray |tarîx=1849 |rûpel=[https://books.google.com/books?id=j-E-AAAAcAAJ&pg=PA275 275] |ziman=en }}</ref>]] Bedirxan Beg bi berdewamî berpirsiyarê komkujiyên li ser êzidiyan bû. Di sala 1832an de, nêzîkî 70.000 êzidî<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Steinvorth |pêşnav=Daniel |tarîx=2016-12-22 |sernav=Jagd auf den Engel Pfau |url=https://www.nzz.ch/international/nahost-und-afrika/bedrohte-minderheiten-im-orient-jagd-auf-den-engel-pfau-ld.135327 |roja-gihiştinê=2019-09-30 |rojname=Neue Zürcher Zeitung |ziman=de-CH |issn=0376-6829 }}</ref> ji aliyê mîrên kurd ên [[Sunîtî|sunî]] Bedirxan Beg û [[Mîr Muhemmed|Mihemed Paşa yê Rewandizê]] ve hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte |tercimeya-sernav=The Kurdish Prince MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ called MĪR-Ī KŌRA: A Contribution to Kurdish History |paşnav=Nebez |pêşnav=Jemal |weşanger=epubli |tarîx=2017-08-14 |isbn=9783745011258 |ziman=de |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ&q=Ezidis&pg=PT254 }}</ref> Bedîrxan Beg her tim bi Mihemed Paşa re di têkiliyên baş de nebû, di sala 1834an de, artêşa wî neçar ma ku mîrektî ji wî biparêze. Di sala 1836an de, osmaniyan êrîşî wî kirin û ew têk birin, û Bedirxan Beg sonda xwe ya dilsoziyê ji siltan re nû kir. Di sala 1838an de, [[Reşîd Paşa]] bajarê Cizîrê fetih kir û Bedirxan Beg ji ber polîtîkayên navendîparêz ên împeratoriya Osmanî dest bi windakirina desthilatdariya xwe kir, ku bi fermana [[Tenzîmat]]ê ya 1839an û sepandina wê di sala din de gihîşt lûtkeyê. Piştî [[Şerê Belqêşê]] di sala 1839an de, ku Bedirxan Beg ji bo aliyê osmaniyan beşdar bû, ew wekî hikumdarê kurd ê serdest li Kurdistana navendî derketa holê. Zilamên wî hema hema tevahiya nifûsa ezidiyên [[Şêxan (navçe)|Şêxanê]] kuştin. Hin êzidiyan hewl dan ku koçeriya [[Şingal]]ê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family |paşnav=Henning |pêşnav=Barbara |weşanger=University of Bamberg Press |tarîx=2018 |rûpel=99 |isbn=978-3863095512 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion |paşnav=Acikyildiz |pêşnav=Birgul |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2014-08-20 |rûpel=[https://books.google.com/books?id=3RNEBAAAQBAJ&q=bedir+khan+beg+yezidis&pg=PA52 52] |isbn=9781784532161 |ziman=en }}</ref><ref name="Lescot-1938">{{Jêder-kitêb |sernav=Enquête sur les Yezidis de Syrie et du Djebel Sindjār |tercimeya-sernav=Survey of the Yezidis of Syria and Jebel Sinjar |paşnav=Lescot |pêşnav=Roger |weşanger=Institut français de Damas |sal=1938 |cih=Beirut |ziman=fr |url=https://archive.org/details/MN40205ucmf_0 |roja-gihiştinê=2025-06-05 |via=archive.org }}</ref>{{rp|125}} Dema ku wan hewl da birevin ber bi Şingalê ve, gelek ji wan di çemê [[Dîcle]]yê de xeniqîn. Yên ku nizanibûn avjeniyê bikin jiyana xwe ji dest da. Nêzîkî 12.000 êzidî li qeraxa çemê Dîcleyê ji aliyê zilamên Bedirxan Beg ve hatin kuştin.<ref name="Hamburg2">{{Jêder-malper |url=https://www.hamburg.de/contentblob/6271994/21807c33b23c0f8e930ad75a1da7753c/data/eziden-und-ezidentum.pdf |sernav=Die Eziden und das Ezidentum – Geschichte und Gegenwart einer vom Untergang bedrohten Religion |tercimeya-sernav=The Yazidis and Yazidism – Past and Present of a Religion Threatened with Extinction |malper=hamburg.de |ziman=de |paşnav1=Tagay |pêşnav1=Sefik |paşnav2=Ortac |pêşnav2=Serhat |rr=49–50 }}</ref> Jin û zarokên êzîdî jî hatin revandin.<ref name="Hamburg2" /> Di sala 1833an de, êzidiyên ku li herêma [[Akrê (navçe)|Akrêyê]] dijiyan dîsa rastî êrîşa Mihemed Paşa û Bedirxan Begê bûn. Sûcdaran li [[Zêyê Mezin]] 500 êzidî kuştin. Piştre, Mihemed Paşa û leşkerên wî êrîşî êzîdî ku li Şingalê dijiyan kirin û gelek ji wan kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914 |paşnav=Ateş |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-10-21 |isbn=9781107033658 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WUQIAQAAQBAJ&pg=PA67 }}</ref> [[Wêne:Mir_Ali_Beg.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mir_Ali_Beg.jpg|çep|thumb|Di navenda vê wêneyê Elî Begê II (neviyê Elî Beg û kalikê [[Tehsîn Beg]])]] Gelek êzidiyan jî xwe li hember êrîşan parastin. Elî Beg, serokê êzidiyan li Şêxanê jî wisa kir. Serokê êzidiyan Elî Beg hêzên xwe seferber kir da ku li dijî Mihemed Paşa derkeve, ku eşîrên kurd ên ku li çiyayên derdorê dijiyan seferber kir da ku êrîşek li dijî êzidiyan bidin dest pê kirin. Leşkerên Elî Beg ji hejmar kêmtir bûn û ew ji hêla Mihemed Paşa û Bedirxan Beg ve hate girtin û kuştin.<ref name="Austen Henry Layard2" /> === Şerê osmanî û Misir (1833-1839) === Bedîrxan Beg di vî şerî de bi hêzên xwe aliyê împeratoriya osmanî girt.<ref name="Ufford2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Pasha: How Mehemet Ali Defied the West, 1839-1841 |paşnav=Ufford |pêşnav=Letitia W. |weşanger=McFarland |sal=2007 |rr=22–30 |isbn=978-0-7864-2893-9 |url=https://books.google.com/books?id=zmJE_okYJE0C&pg=PA22 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2016 }}</ref><ref name="Aydin2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Relations in Ottoman Diyarbekir, 1870-1915 |paşnav=Aydin |pêşnav=Suavi |weşanger=Brill |sal=2012 |rr=34–35 |isbn=9789004225183 |paşnavê-edîtor=Jongerden |pêşnavê-edîtor=Joost |paşnav2=Verheij |pêşnav2=Jelle |paşnavê-edîtor2=Verheij |pêşnavê-edîtor2=Jelle }}</ref> Di vî şerî de, leşkerên osmanî ji aliyê generalekî bi navê [[Hefîz Mehmed Paşa|Hefîz Paşa]] ve dihatin birêvebirin, ku ew di heman demê de fermandarê operasyonên li Kurdistanê bû.<ref name="Aydin2012" /> Lêbelê, wî paşê ev helwest berda û di dema sefera rojhilat a Mehmûdê II ya di navbera 1833-1839an de bi leşkerên xwe re li kêleka artêşa osmanî cih girt, ku wî ew ji bo bindestkirina navdarên herêmê pêk anî da ku navendîkirina Bakurê Kurdistanê pêk bîne.<ref name="Aydin2012" /> Artêşa osmaniyan, ku ji hêla Hefîz Paşa ve dihat fermandarkirin, li hember hêzên [[Xedîwiyeta Misirê]] têk çûnekî mezin xwar.<ref name="Aydin2012" /> Di cih de piştî şer, Bedîrxan Beg leşkerên xwe pêşî vekişanda [[Amed]]ê û dûv re jî Cizîrê û bêyî ku tu agahî bide artêşa xwe belav kir.<ref name="Aydin2012" /> Bi vê siyaseta ku wî şopand, Bedîrxan Beg mîna axayên din ên Kurdistanê ji tunekirinê rizgar bû û di vê pêvajoyê de hêzek girîng bi dest xist.<ref name="Ufford2007" /> Ji ber siyaseta xwe ya dewletparêz, ji hêla dewletê ve bi sernavê “kolonelê leşkerî yê yedek“ hate xelat kirin.<ref name="Aydin2012" /> Bi vî rengî, wî piştgiriya dewletê li hêza xwe zêde kir û hêz û bandorek girîng li herêmê bi dest xist. Piştî têkçûna di Şerê Belqêşê, nezîkî Entabê, di sala 1839an ku Bedîrxan Beg bi hêzên eşîrî yên di bin fermandariya wî de beşdar bû, serweriya siyasî û hêza dewleta osmaniyan li herêmê pir hejiya.<ref name="Ufford2007" /> Rewşa heyî ji bo Bedîrxan Beg destpêka serdemeke nû li herêmê bû. Bedîrxan Beg, ku heta wê rojê bi dewletê re siyaseteke aştiyê dimeşand, dû re bi sûd wergirtina ji rewşa heyî ya hikûmetê dest bi şopandina siyasetên ku dê bandora wî li herêmê zêde bikin kir. Ji ber ku bêhêzbûna împeratoriya Osmanî di vî şerî de otorîteya wê ya siyasî li herêmê pir hejand.<ref name="Ufford2007" /> Bedîrxan Beg ji vê rewşa împeratoriya osmaniyan sûd wergirt û bandora xwe li herêmê zêde kir û polîtîkayên cûda li pey xwe hişt.<ref name="Aydin2012" /> === Kampanyaya osmanî li rojhilatê (1839) === Ji ber qelsbûna desthilatdariya navendî di împeratoriya Osmanî de, rêzikên feodal ên mîna yên bi celebê "[[Ayan]]", ku di destpêka sedsala 19an de li gelek herêmên Anatolyayê derketin holê, li herêmên Bakurê Kurdistanê dêstpêkirin. Piştî vê yekê, [[Mehmûd II]] li ser rêxistinkirina rêveberiya navxweyî û modernîzekirina împaratoriyê difikirî.{{sfnp|Eppel|2016|pp=54–55}} Ji bo ku desthilatdariya xwe xurt bike, wî biryar da ku hemî desthilatdariyên ku bi rêya mîrat û kevneşopiyê an jî li ser piştgiriya gel hatine bidestxistin ji holê rake. Piştî rêze pevçûnên 1806-1812an li dijî rûsan, polîtîkayên navendîkirinê ketin pratîkê û siltan Mehmûd II ji bo jiholêrakirina ''Ayaniyan'' tedbîr girt.<ref name=":18">[[Denise Natali]] (2004) ''"Ottoman'' ''Kurds and emergent Kurdish nationalism"'', Critique: Critical Middle Eastern Studies,13:3, 383–387, {{doi|10.1080/1066992042000300701}}</ref> Wî di navbera salên 1812-1817an de li Anatolyayê ''Ayan'' û dûv re jî di navbera salên 1814-1820an de li [[Balkan]]an ''Ayan'' bi dawî kir. Rewş li Kurdistanê pir cûda bû, ku li wir mîrektiyên kurdên misilman û ezîdî yên ku nîv-serbixwe hebûn ku bi sedsalan dom kiribûn.<ref name=":18" /> Bi gotineke din, dê pir dijwartir be ku mîrên kurd ên ku li ser eşîrên mezin serdest bûn, ber bi rastê wan ve bibin.<ref name=":18" /> Rêziknameyên nû yên ku siltan Mehmûdê II dixwest ku derxîne, li Anatolyayê bûn sedema serhildanên mezin. Ji van serhildanan ya herî girîng serhildanên [[Seîd Beg|Seîd Begê Beyazîdê]], Bedîrxan Beg û Mihemed Paşa bûn.<ref name=":18" /> Mistefa Reşîd Paşa û [[Hefîz Mehmed Paşa]] ji bo tepeserkirina van serhildanan hatin erkdarkirin.<ref name=":18" /> Bedîrxan Beg di van serhildanan de wekî navbeynkar di navbera împeratoriya Osmanî û begên kurd de tevgeriya û bi saya bandora wî, bi begên kurd re peymanên aştiyê hatin çêkirin.<ref name=":18" /> === Kampanyayên leşkerî yên hevpeymaniya sêalî (1842-1847) === [[Wêne:Bohtan.png|thumb|Mîrektiya Botanê piştî fetihkirinên Bedîrxan Beg (1842-1847)]] Bedîrxan Beg li herêma Kurdistanê xwedî bandorek û meqamek mezin bû.{{Sfn|Aydin|2012|p=36}} Ji ber vê sedemê, piştî serdema Tenzîmatê, împeratoriya osmanî wî wekî meqamê ''muteselimê'' Cizîrê û ''Kolonelê Yedek ê Leşkerî'' tayînkir.{{Sfn|Ateş|2021|p=76}} Helwesta Bedîrxan Beg a li hember serhildana begê kurd a Wanê, [[Xan Mehmûd]], piştî 1842an û têkiliya wî ya nêzîk bi wî re bû sedema îdiayên ku Bedîrxan Beg, Xan Mehmûd û [[Nûrullah Beg]] tifaqek ava kirine.{{sfnp|Ghalib|2011|p=54}} Bi vî awayî, [[Mîrektiya Hekarî|mîrektiya Hekariyê]], [[Behdînan]], [[Miks]] û eşîrên din ên li derdora mîrektiya Bohtanê bûn yek û gelek şer li dijî dewleta navendî ya osmaniyan kirin.{{Sfn|Ateş|2021|p=87}} Înkarkirina berdewam a Bedîrxan Beg li ser îdiayên li dijî wî bandor li dewletê nekir û bawerî bi wî nehat.{{sfnp|Ghalib|2011|p=53}} Lêbelê, Bedîrxan Beg ji ber polîtîkayên xelet ên ku dewletê di pêvajoya girêdana Cizîrê bi wîlayeta Mûsilê re di sala 1842an de şopand, bi Xan Mehmûd re ket têkiliyên nêzîk.{{Sfn|Aydin|2012|p=36}} Lêbelê, piştî sala 1842an, begên kurd ên ku tevlî hevpeymaniyê bûn, kelehên xwe li ser axa xwe xurt kirin, hejmara leşkerên xwe zêde kirin û dest bi çekdarkirina xwe kirin.{{sfnp|Ghalib|2011|p=53}} Bedîrxan Beg kargehek çek û barûtê ava kir, wekî sembola serxwebûnê pere çap kirin û dest bi xwendina xutbeyan bi navê wî kirin.{{Sfn|Gökçe|1997|p=88}} Dema ku kolonelê brîtanî K. Rich di sala 1943an de bi fermana siltan piştî hevpeymaniyê çû serdana Bedîrxan Beg li Cizîrê, Bedîrxan Beg ji wî re wiha got:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan on the Global Stage: Kinship, Land, and Community in Iraq |paşnav=King |pêşnav=Diane E. |weşanger=Rutgers University Press |tarîx=2013-12-31 |isbn=978-0-8135-6354-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=HNcyAgAAQBAJ&q=bedir+khan+beg+yezidis&pg=PA187&redir_esc=y }}</ref> ''"Ez ti siltan nas nakim. Ew kî ye ku ji Konstantînopolîsê ji xwe re dibêjî Siltan? Ew kî ye ku daxwazî fermanên xwe bide li ser pêşarojê kurdan? Ez mêvanbarê vir me û ez dixwazim fêr bim ji wî ku çima alîkarên wî tên ba min û ne ew, ew ku fermanan di destê wî de ne?"'' ==== Şerên li Herêmên Hekarî û Torê (1843-1846) ==== {{multiple image|image1=Assyrian genocide o2p.svg |width1=200|caption1=Nexşeya cihên pevçûnan|image2=Map of villages and monasteries in Tur Abdin.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map of villages and monasteries in Tur Abdin.svg|width2=240|caption2=Gundên xiristiyan li herêma Torê}} Di salên 1843 heta 1846an de, Bedîrxan Beg bi hevpeymanî ligel [[Xan Mehmûd]] û [[Nûrullah Beg]] li seranserê Kurdistanê li dijî [[Nestorî|nestoriyan]] şer kir.<ref name="Laurie1874">{{Jêder-kitêb |sernav=Dr. Grant and the Mountain Nestorians |paşnav=Laurie |pêşnav=Thomas |weşanger=D. Lothrop & Company |tarîx=1874 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TbjHyGbVB84C }}</ref><ref name=":02">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref> Piştî nakokiyeke di navbera waliyê [[Mûsil]]ê, Mihemed Paşa, û Axa Îsmaîl Paşa yê Kurd ê [[Amêdî|Amêdiyê]] de, herêm kete nav şerekî nû. Ya paşîn serî li Nûrullah ê Hekariyê û Bedîrxan Beg re hêvî da. Hersêyan tifaqek çêkirin û sûryaniyan gazî kirin ku tevlî wan bibin. Lêbelê, piştî ku patrîk soz ji Mûsilê wergirt ku wan biparêze, eger kurd biryar bidin ku dîsa tolê hilînik, ev yek red kir. şerê di navbera kurd û osmaniyan de di havîna 1842an de dest pê kir.<ref name="Joseph78">{{Harvnb|Joseph|2000|p=78}}</ref> Mehên din li Hekarî bi taybetî aram bûn, kurd bi şerê li Mûsilê mijûl bûn, û mîsyoner Asahel Grant dest bi avakirina dibistanek olî ya mezin li bajarokê sûryanî ê Xiristiyan, Aşîta, kir û di îlona 1842an de kitêb û nivîsarên sûryanî ji Mûsilê da wê.<ref name="Joseph79">{{Harvnb|Joseph|2000|p=79}}</ref> Seferberiya kurdan di heman mehê de bi têkçûnê bi dawî bû, û sûryanî ji ber redkirina mudaxelekirina şer hatin tawanbarkirin. Gotegot belav bûn ku Grant kelehek ava kiriye da ku li dijî kurdan were bikar anîn, û Nûrullah li cem waliyê [[Erzîrom]]ê nerazîbûn nîşan da. Herwiha, Îbrahîm Paşayê Mûsilê jî ji ber gotegot û zêdebûna çalakiyên mîsyonerî li herêmê ditirsiya. Wî di nameyekê de ji Porte re rave kir ku çawa Grant û xiristiyanan avahiyek mezin ava kirine ku herî kêm 200 ode tê de hene.<ref name="Joseph79" /><ref name="Aprim">{{Jêder-kitêb |sernav=Assyrians From Bedr Khan to Saddam Hussein |paşnav=Aprim |pêşnav=Frederick |url=https://books.google.com/books?id=Xoa3swEACAAJ }}</ref> Bedîrxan Beg, hêzek çekdarî ya deh hezar kesî ji bo sefera nestoriyan ava kir, êrîşek da destpêkirin û gundên navçeya serhildêr a navdar a Dizê girt, Patrîk Marşemûn û malbata wî dîl girtin. Hêzên Bedîrxan Beg û hêzên nestoriyan ketin şerekî dijwar, û nestoriyan windahiyên giran dan û neçar man ku paşve vekişin. Bedîrxan Beg û leşkerên wî êrîşî herêma [[Geliyê Tiyarê|Tiyarê]] kirin, gelek gund talan kirin û dêr wêran kirin. Di vê navberê de, Patrîk reviya û hejdeh roj şûnda, bi birayê xwe, karmendê xwe û sê-çar xizmetkaran re hat Mûsilê, xwe li mala cîgirê konsolê brîtanî girt (27ê Tîrmeha 1843an). Beşek girîng ji nestoriyan bi eşyayên xwe reviyan. Yên ku li cihên xwe man razî bûn ku guh bidin mîrê Hekariyê û bacê bidin mîrê Cizîrê. Piştî sefera Bedîrxan Beg a li dijî nestoriyan, ne tenê nestor, lê di heman demê de nifûsa misilman jî neçar man ku guh bidin mîrê Hekariyê, Nûrulleh Beg. Piştî sefera nestoriyan, Bedirxan Beg mutesselimek bi navê Zeynel Beg wek serokê nestoriyan tayîn kir, û paşê vegeriya Cizîrê.{{Sfn|Hakan||p=165}} Li herêma [[Berwarî Bala|Berwariyê]] eşîrên kurd di bin serokatiya Bedîrxan Beg de êrîş pêk anîn, ku di encamê de nîvê nifûsê hatin kuştin an jî ji wir hatin derxistin.<ref name=":29">{{Jêder-kitêb |sernav=IX. Yüzyılda Amerikalı Misyonerlerin Hakkâri Günlüğü 1830-1870-Diaries Of American Missionaries In Hakkari 1830 1870. |paşnav=Murat Gökhan Dalyan |ziman=tr |url=http://archive.org/details/DiariesOfAmericanMissionariesInHakkari18301870. }}</ref><ref name="gaunt31">{{Harvnb|Gaunt|Beṯ-Şawoce|2006|p=31}}</ref><ref name="Aboona218">{{Harvnb|Aboona|2008|p=218}}</ref> Di salên 1843 û 1846an de li [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] li dijî [[Xiristiyanî|xiristiyanên]] [[suryanî]] ji aliyê mîrên kurd ên Bohtan û Hekariyê, Bedîrxan Beg û Nûrullah Beg ve ligel eşîrên suryanî yên hevalbendên wan ên ku li dijî desthilatdariya [[Şîmun XVII Abraham]] bûn, şer pêk hat.<ref name="gaunt30">{{Harvnb|Gaunt|Beṯ-Şawoce|2006|p=30}}</ref> Di encama şerî de heta 50,000 suryanî hatin kuştin.{{Sfn|Joseph|2000|p=61}} Di tîrmeha 1843an de, hevpeymaniya kurdan, ligel sûryaniyên ku li dijî desthilatdariya Şîmun XVII Abraham<ref name=":03">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref> serokatiya Bedîrxan Beg bûn, êrîşî suryaniyan li Hekariyê kirin, gundên wan wêran kirin û gelek ji wan kuştin.<ref name="Joseph82">{{Harvnb|Joseph|2000|p=82}}</ref><ref name="grant">{{Jêder-kitêb |sernav=Dr. Grant and the Mountain Nestorians (Classic Reprint) |weşanger=D. Lothrop & Company |tarîx=1874 |url=https://books.google.com/books?id=U0EJtQEACAAJ }}</ref> Gelek ji wan kesên ku beşdarî şerî bûn ji têkiliyên qels ên di navbera eşîrên suryanî de sûd wergirtibûn, û gelek ji wan ji ber şerî neçar man ku ji malên xwe derkevin.<ref name="Joseph82" /> Hormuzd Rassam hewl da ku bandora xwe li ser waliyê [[Bexda]]yê, Necîb Paşa, bikar bîne da ku zextê li Bedîrxan bike ji bo berdana girtiyan, ku di nav wan de xizmên nêzîk ên Patrîksazê Dêra Rojhilat jî hebûn ku di vê navberê de li [[Mûsil]]ê penaber bûbûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State |paşnav1=Astourian |pêşnav1=Stephan |weşanger=Berghahn Books |tarîx=2020-11-01 |rr=62 |isbn=978-1-78920-451-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ISBN9781789204513 |paşnav2=Kévorkian |pêşnav2=Raymond }}</ref><ref name="Aboona2182">{{Harvnb|Aboona|2008|p=218}}</ref><ref>“Dihat ragihandin ku "serokê kurd Bedîrxan Beg êrîşî welatê eşîrên xiristiyanan kiribû, bi mebesta ku wan bi rêya kampanyayeke terorê tune bike, ku tê de hejmareke mezin ji wan hatibûn kuştin û yên din jî dîl hatibûn girtin da ku wek koleyan werin firotin”. Aboona, 2008, rr. 199-212</ref> Hewldanên wî tenê bûn sedema berdana nêzîkî 150 kesan, ku yek ji wan xwişka patrîk bû, dema ku yên mayî wekî xenîmeta şer di navbera axa û [[mele]]yan de hatin belavkirin.<ref name="Aboona219">{{Harvnb|Aboona|2008|p=219}}</ref> [[Wêne:Grigory Gagarin. Escarmouche de Persans et de Kurdes.jpg|thumb|Şervanên Botanê êrîşkariya gundên nestorî li Hekariyê dikin]] Di 3ê Tebaxê de, Bedîrxan Beg di "tepeserkirina eşîran de bi ser ket û hate ragihandin ku 'hê jî qirkirin bi dawî nebûye, û çend kesên ku hewl dane birevin hatine kuştin...'". Piştre dagirker "li dijî navçeya [[Geliyê Tiyarê|Tiyarê]] derketin, li wir ew di dagirkirina gundan de bi ser ketin û li dijî gelê wê kiryarên herî hovane pêk anîn". Heta "ew kesên ku li dijî dagirkirina kurdan derneketin jî wekî şervanan hatine muamelekirin." Laşê diya baviksalar çar parçe hatiye perçekirin. Gelek jin û zarokên biçûk "hatine dîlgirtin da ku wekî [[Xulamtî|koleyan]] werin firotin."<ref name="Aboona219" /> Li gorî walîyê Mûsilê, hejmara leşkerên kurd bi qasî 100,000 dihat texmînkirin, her çend tê gotin ku sûryanî bi xwe jî bi qasî 70,000 texmîn kirine. Leşkerên kurd ji seranserê [[Rojhilata Navîn]] bûn yek.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse University Press |tarîx=2006-06-19 |rr=72 |isbn=978-0-8156-3093-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FCbspX-dGPYC }}</ref> Di sala 1843an de, Bedîrxan Beg berxwedana Mar Şîmûn şikand, ku bixwe di ve demê li Mûsilê wekî penaber jiyan kir.<ref name="Aboona219" /> Di encama êrîşên 1843an de, Porta Bilind di siyaseta derve de ket rewşek dijwar û bû sedema destwerdana dewletên rojavayî di vê mijarê de, û ew bi rêya balyozên xwe yên li [[Konstantînopolîs]]ê zextê li ser hikûmetê kirin.<ref name="Aboona219" /> Bertek û destwerdana tund a dewletên rojavayî piştî operasyona li dijî nestoriyan a ku ji hêla Bedîrxan Beg ve di 1843an de pêk hat, û herwiha têkiliya wî ya nêzîk bi Xan Mehmûd û hin axayên kurd ên ku bi wî re di serhildanê de bûn û encama vê hevpeymaniyê (1846), bû sedem ku Porta Bilind tedbîrên radîkal bigire da ku vê pirsgirêkê ji holê rake.<ref name="Aboona219" /> Di sala 1844an de, Bedîrxan Beg û zilamên wî li herêma [[Tor (herêm)|Torê]] li dijî êzîdiyan şerek pêk anîn ku bû qurbaniya 13 hezar însanan.<ref name="OShea2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Trapped between the map and reality : geography and perceptions of Kurdistan |paşnav=O'Shea |pêşnav=Maria T. |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2004 |isbn=978-0-415-94766-4 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/trappedbetweenma0000oshe/page/12/mode/1up?q=50,000+assyrians+1846 }}</ref> Zilamên wî gelek êzîdî jî girtin û neçar kirin ku bibin misilman. Niştecihên heft gundên êzîdiyan hemû neçar man ku bibin misilman.<ref name="gaunt32">{{Harvnb|Gaunt|Beṯ-Şawoce|2006|p=32}}</ref> [[Wêne:Grigory Gagarin. Armenie. Tribu kurde passant un gue sur L'arax. 1847.jpg|thumb|Şervanên Botanê çemeke di nav zozanên Hekariyê derbas dikin]] Şerekî din ji aliyê Bedîrxan Beg ve di sala 1846an de pêk hat, bi zêdetirî 10 hezar çekdaran êrîşek li ser nestoriyên tûhiba li herêma Hekariyê da destpêkirin, şerekî mezin pêk hat ku heta li dijî wan suryaniyan jî bandor kir ku di kampanyaya wî ya yekem a şerî de di sala 1843an de tevlî wî bûn.<ref name=":24">{{Jêder-kitêb |sernav=Trapped between the map and reality : geography and perceptions of Kurdistan |paşnav=O'Shea |pêşnav=Maria T. |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2004 |isbn=978-0-415-94766-4 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/trappedbetweenma0000oshe/page/12/mode/1up?q=50,000+assyrians+1846 }}</ref> Vî şerî bi rêya çapemeniya rojavayî bala navneteweyî kişand; herwiha siyasetmedar û raya giştî ya ewropî ji rewşa xiristiyaniyan hişyar kir. Ev yek bû sedem ku welatên ewropî zextê li Porte bikin da ku destwerdanê bike û şerî rawestîne.<ref name=":24" /> Ji ber şerên ku ji aliyê leşkerên Bedîrxan Beg ve li dijî eşîrên serbixwe yên suryanî hatin kirin, "hebûna demdirêj a gelê suryanî wekî tebeqeyek serbixwe" bi dawî bû.<ref name=":04">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref><ref name="Aboona284">{{Harvnb|Aboona|2008|p=284}}</ref> ==== Terma dawîn ==== Armanca Bedîrxan Beg ew bû ku êzîdiyan neçar bike ku bibin misilman.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Di 22ê sibata 1846an de, Xan Mehmûd di nameyekê de ji [[Mehmed Emîn Rauf Paşa|Mehmed Emîn Paşa]] re nivîsand, derbarê serhildana Bedîrxan Beg û begên din ên kurd de ku li [[Wan]]ê dest pê kir, Mareşal [[Erzîrom]]ê, Esad Paşa, diyar kir ku tevî şîret û pêşniyaran ji xelkê navenda Wanê û navçeyên wê re, kaos çareser nebû û [[Mistefa Beg]], Xan Mehmûd, Nûrullah Beg û Bedîrxan Beg ji xelkê navenda Wanê li dijî dewletê serî hildan.<ref name="Yilmaz2013">{{Jêder-kitêb |sernav=Annexe III – Organisations kurdes : tableau récapitulatif |paşnav=Yilmaz |pêşnav=Özcan |weşanger=Graduate Institute Publications |tarîx=2013 |rr=206 |isbn=978-2-940503-17-9 |url=https://doi.org/10.4000/books.iheid.2317 }}</ref> Esad Paşa paşê hewl da ku vê pirsgirêkê bi rêya lihevhatinê bi begên kurd re çareser bike, lê tevî hemû hewldanên xwe, ew nekarî.<ref name="Yilmaz2013" /> Li ser vê yekê, wî diyar kir ku ji bo tepeserkirina serhildanê, divê bê şert û merc êrîşî begên kurd bikin, wekî din, heke pir dereng be, serhildan dê li qadeke pir firehtir belav bibe.{{Sfn|Henning|2019|p=109}} [[Wêne:Forces of the Botan Emirate near Cizir.jpg|thumb|Şervanên Botanê nêzikiya Cizîrê]] Ji ber zextên Hêzên Ewropî ji bo rawestandina komkujiyên xiristiyaniyan, di salên 1846-7an de hêzên osmanî êrîşî deverên Bedîrxan Begê kirin. Hêza osmanî ya 12,000 mêr di bin fermandariya [[Omer Paşa]], ku ji aliyê eşîrên êzîdî ve dihat piştgirîkirin û dixwestin tolhildanê bikin, li nêzî [[Zeytûna]], li herêma [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] artêşa kurd têk bir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imagining Kurdistan: Identity, Culture and Society |paşnav=Galip |pêşnav=Özlem Belçim |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2015-04-24 |isbn=978-0-85772-643-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=FCSPDwAAQBAJ&dq=bedir+khan+beg+Yazidis+ottomans&pg=PA48&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1246622101 |sernav=A modern history of the Kurds {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ezidipress.com/en/the-bloody-shadow-of-bedirkhan-beg/ |sernav=The bloody shadow of Bedirkhan Beg {{!}} ÊzîdîPress - English |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2025-09-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250911155936/https://www.ezidipress.com/en/the-bloody-shadow-of-bedirkhan-beg/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di destpêka şer de tevgerên kurd karîbû osmaniyan têk bike, lê wekî fermandarekî girîng ê leşkerên kurd, çû aliyê Osmaniyan û neçar ma bireve keleha [[Dih]]ê, li wir dorpêçeke heşt mehan kişand.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crisis of the Ottoman Empire: Prelude to Collapse 1839-1878 |paşnav=Reid |pêşnav=James J. |weşanger=Franz Steiner Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-515-07687-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=Zgg6c_Ndtu4C&q=Bedirkhan+rebellion+1845&pg=PA471&redir_esc=y#v=onepage&q=Bedirkhan%20rebellion%201845&f=false }}</ref> Piştî operasyona leşkerî ya ku hêzên osmanî li dijî Bedîrxan Begê serhildêr û begên kurd ên hevalbendên wî destpêkirin, lê Muşîr Osman Paşa li Cizîrê şikestinek giran xwar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Impact of the War on Ottoman Social and Political Life |paşnav=Badem |pêşnav=Candan |weşanger=Brill |tarîx=2010 |rr=329–402 |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h1kf.12 |doi=10.1163/j.ctt1w8h1kf.12 }}</ref> Dîsa jî ser vê yekê, Bedîrxan Beg bi malbat û hêzên xwe vekişiya Keleha Orakê, ku wî ew ji bo xwe wekî cihekî ewle dihesiband.{{Sfn|Badem|2010|p=363}} Paşê, waliyê Erzîromê Hafiz Paşa [[Mele Mehmûdê Bazîdî]] wek navbeynkar şand, lê bê encam ma. Hikûmetê ji bo razîkirina Bedîrxan Beg serî li her rêbazê da. Ji şêxên [[Neqşbendî]] hat xwestin ku şîretê bidin wî, û şêxên pêşeng ji wî re name nivîsandin û diyar kirin ku ger ew şîreta wan red bike, ew ê li kêleka osmaniyan bisekinin. Paşê, Îsmaîl Nazim Efendî şandin herêmê û bi xwe bi Bedîrxan Beg re civiya. Di 7ê îlona 1846an de, Îsmaîl Nazim Efendî û Bedîrxan Beg ji Stembolê derketin û çûn Cizîreyê li ser van xalan li hev kirin: * Eger ''Dersaadet îmtiyaza Mütesellimê'' ya Cizîrê bide kesekî din, Bedîrxan Beg dê rewşa nû qebûl bike û li mala xwe ya li Cizîrê bijî, bi şertê ku zirarê nede rûmet, can û milkê wî, an jî eger ''Dersaadet'' guncaw bibîne, dê wekî odevanekî mutesellimê nû xizmet bike. * Eger ''Dersaadet'' erkên xwe yên wekî mîr bidomîne, ew ê hemû hewla xwe bide da ku her gotin û ferman were bicîhanîn, û ew kesên ku ji navçeyên cîran koçî deverên di bin rêveberiya wê de kirine, dê vegerin welatên xwe, û dê hewl were dayîn ku ew kesên ku ji niha û pê ve werin qebûl bikin. * Bedirxan Beg dê bacên ku ji bo navçeyên di bin kontrola wî de yên ku bi [[Mûsil]]ê ve hatine girêdan, heta pereyê wî yê dawî jî bide. * Li gorî nifûs, prosedur û rêziknameyê, ji herêmên di bin rêveberiya wê de, hejmara pêwîst a leşkeran ji artêşa osmanî re dê were şandin. * Ji bo diyarkirina cîzya ku ji hêla [[Nestorî|nestoriyan]] ve were dayîn, dê waliyê Mûsilê karmendek were destnîşankirin. Bedîrxan Beg, ger pêwîst be, dê di vê xebatê de alîkariyê bike û ji niha û pê ve dê destwerdanê neke di berhevkirina vê cîzyayê de. * Her çiqas Cîzre di bin desthilata Mûsilê de be jî, ew bi wîlayetên [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] û Erziromê re jî hevsînor e, û parêzgarên wan di demên berê de mudaxeleyî herêmê kirine. Ji niha û pê ve, wefadarî tenê bi waliyê Mûsilê re ye, û parêzgarên din bêyî erêkirina wî ti daxwazek ji Bedîrxan Beg nakin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yiğit |pêşnav=İrfan |tarîx=2025-07-29 |sernav=Osmanlı Arşiv Belgelerinde Kur’ân ve Ezan Plaklarına Sansür (1835–1866) |url=https://doi.org/10.48139/aybukulliye.1610925 |kovar=Külliye |cild=6 |hejmar=2 |rr=196–218 |doi=10.48139/aybukulliye.1610925 |issn=2717-7351 }}</ref> Piştî vê civînê, Bedîrxan Beg di 22ê çileya 1847an de nameyek ji siltan re nivîsand û dilsoziya xwe ragihand û diyar kir ku ew ê li gorî şertên lihevkirî tevbigere û heke ew neke, ew ê her cezayek qebûl bike. Bedîrxan Beg, ku ji siltan ji bo şaşiyên xwe yên berê lêborîn xwestibû, hewl da ku dilsoziya xwe bi gotina "Heqê min hebûya, ez ê amade bim canê xwe ji bo îslam feda bikim" nîşan bide.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ateş |pêşnav=Oral |paşnav2=Büyüktolu |pêşnav2=Recep |tarîx=2025-01-01 |sernav=16. KOLORDU KOMUTANI MİRALAY MUSTAFA KEMAL BEY’İN EDİRNE GÜNLERİ (28 OCAK 1916-11 MART 1916) |url=https://doi.org/10.33431/belgi.1540477 |kovar=Belgi Dergisi |hejmar=29 |rr=1–22 |doi=10.33431/belgi.1540477 |issn=2146-4456 }}</ref> Lêbelê, gelek rayedarên dewletê yên payebilind, nemaze siltan [[Ebdulmecîd]] (1839-1861), her tevgera wî bi guman temaşe kirin. Siltan û hikûmet di fikarên xwe de mafdar bûn, ji ber ku Bedîrxan Beg bi dizî dest bi xwendina xutbeyan bi navê wî kir.{{Sfn|Kadem|2019|p=45}} Rapora Nazim Efendî ji hêla Meclîsa Împeratorî ve hate nirxandin û tevî tawîzên ku wî kiribûn jî, biryar hate dayîn ku ew ji Cizîrê were derxistin.{{Sfn|Kadem|2019|p=45}} Bawerî hebû ku Bedîrxan Beg Nazim Efendî şaş kiriye û hewl dide ku dem qezenc bike da ku ji bo çalakiya leşkerî amade bibe. Piştre nameyek ji wî re hat şandin û daxwaza îtaetê ji bo cara dawî hat kirin, û heke ew di nav hefteyekê de piştî wergirtina nameyê guh nedaya, biryar hat dayîn ku çalakiya leşkerî dest pê bike.{{Sfn|Ateş|2021|p=77}} Di cih de piştî peymana bi Nazim Efendî re, Bedîrxan Beg Şêx Yûsif ê Mûsilê şand konsulxaneya brîtanî ya li Mûsilê û diyar kir ku heke sozên wî werin bicîhanîn, ew ê guh bide siltan. Dûv re konsulxaneya brîtanî ji wan re ragihand ku ew ê nikaribin bersiv bidin heya ku ew ji balyozê li Stembolê xeber wernegirin û kopyayek ji taybetmendiyan ji balyozê brîtanî yê li Stembolê re bişînin. Balyozê brîtanî kopyayek ji taybetmendiyan ji Wezareta Karên Derve re şand.{{Sfn|Ateş|2013|p=78-81}} Wezaretê ev rewş ji siltan re ragihand, û van bûyeran gumanên li ser Bedîrxan Beg zêde kirin. Bersiva daxwaznameya ku di 19ê nîsana 1847an de ji siltan re hat şandin wiha ye:{{Sfn|Ateş|2013|p=78-81}} {{Quote|“Daxuaniyên Bedîrxan Beg ên derbarê rewşa wî ya berê de ne rast in. Ew îtaet nîşan dide, encamên tedbîrên leşkerî yên ku têne girtin fêm dike; lêbelê, ew hîn jî planeke veşartî diafirîne da ku di rewşa xwe ya berê de bimîne. Tiştek ji tedbîrên li hev hatine kirin naguhere; tenê dimîne ku meriv li bendê be ka encam çi ye. Armanca sereke ew e ku ew ji penageha wî were derxistin û misoger bibe ku encam bêyî xwînrijandinê pêk were. Li gorî biryara berê hatî dayîn, berpirsiyariya bersiva vê nameyê li ser milê Marşalê Dîyarbekirê ye. Ji ber vê yekê, qralîteya wî guncaw dîtiye ku name pêşî ji Marşalê re were şandin, û heke ew guncaw bibîne, ew dikare nameyê ji Bedîrxan Beg re bişîne. Ger îtaeta wî rast be û ew teslîmî fermandariya artêşê bibe, di rûmet û rûmeta me de ye ku garantiya ku ji wî, malbata wî û milkê wî re hatiye dayîn were bicîhanîn. Divê baldariyek mezin were dayîn da ku kes zirarê an êşê nede Bedîrxan Beg an malbata wî….”}} == Radestbûn û sirgûn == Bedîrxan piştî du salan şerê mezin bi osmaniyan re, neçar ma ku di 4ê tîrmeha 1847an de li Keleha Evreh li [[Dih]]ê, [[Sêrt|herêma Sêrtê]], teslîmî osmaniyan dibe.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=111-112}} Di heman rojê de Xan Mehmûd li [[Tetwan|Tewanê]] jî têk çû.{{Sfn|Kardam|2019|p=31}} Bedîrxan ji aliyê [[Yezdanşêr]], xizmekî dûr û fermandarê payebilind ê hêzên xwe ve, hat xiyanetkirin.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=113}} Ew tevlî artêşa osmaniyan bû û soz dabû ku di berdêla soza pileya li Yezdanşêr de dê ji bo demek kurt wekî mutesellimê Cizîrê were tayînkirin. Ji keleha Evrehê Bedîrxan û malbata wî bi zincîran hatin girêdan û birina gundê Kumçati ya li parêzgeha [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnexê]]. Piştî 40 rojan di bin çavdêriyê de, Bedîrxan û malbata wî hatin veguhastin bo [[Konstantînopolîs|Konstantînopolê]].{{Sfn|Kardam|2019|p=31}}[[Wêne:Bedirkhan Beg.jpg|thumb|150px|Bedîrxan Beg li Krîtê]]Piştî ku hêviyên Bedîrxan ên ku destûr bê dayîn ku ew li Konstantînopolê bicîh bibe nehatin bicîhanîn, ew û hevalên wî şandina [[Kandiye]]yê ku bajarê herî mezin a [[Krît]]ê ye û di wê demê di bin desthilatdariya împeratoriya Osmanî de bû.{{Sfn|Kardam|2019|p=42-44}} Di sala 1853an de wî du caran daxwaz kir ku destûr bê dayîn ku vegere [[Stembol]]ê, lê daxwazên wî hatin redkirin.{{Sfn|Kardam|2019|p=42-44}} Di sala 1855an de wî li derveyî Kandiyeyê zeviyek kirî, ku navê wê kir "''Kabıl Hora''".{{Sfn|Kardam|2019|p=42-44}} Ji ber ku di sala 1856an de li Krîtê erdhejek bihêz çêbû, ew ji ber wêrankirina milkên xwe bi karesatên darayî re rû bi rû ma. Meaşê wî ku hîn jî ji împeratoriya osmaniyan digirt, tenê 7000 Kuruş bû. Piştî ku Bedîrxan Beg karî nakokiyên di navbera xiristiyan û misilmanan de li ser giravê çareser bike, rewş çêtir bû. Di îlona 1857an de, siltan [[Ebdul Mecîd]] nêzîkatiya xwe ya li hember Bedîrxan Beg guherand, meaşê wî du qat zêde kir û destûr da 43 şagirtên xwe ku vegerin [[Kurdistan]]ê.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Bedîrxan Beg, ku bi salan li Krîtê bi malbata xwe re ma, vegeriya Stembolê, û ji wir bi daxwaza wî ew veguheztin [[Şam]]ê, ku salên dawî yên jiyana xwe li wir derbas kir.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} == Mirin == Veguhastin ji aliyê rayedarên osmanî ve hate pejirandin, yên ku hîn jî wî di bin çavdêriyê de dihiştin lê destûr didan ku teqawidiyek bi rûmettir ji entrîkayên siyasî yên paytext dûr bikeve. [[Şam]], bi dîroka xwe ya dirêj wekî cihekî sirgûniyê ji bo kesayetên navdar, hawîrdorek bêdengtir û civatek pêşkêşî wî kir ku malbata wî lê bi cih bibe.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Tevî ku ew wekî mîrekî bihêz ê Bohtanê di paşeroja xwe de bû, ew wekî zilamekî ji desthilatdariyê bêpar ket bajêr, tenê bîranîna desthilatdariya xwe ya berê û dilsoziya malbata xwe hildigirt.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Tenê salek piştî hatina wî, Bedîrxan Beg di sala 1869an de li Şamê mir. Koça dawî ya wî wekî encama sedemên xwezayî hate ragihandin, ne wekî tundûtûjiya siyasî an destwerdana osmanî.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=115}} Heta wê demê ew kesayetiyek pîr bû, li gorî girîngiya xwe ya berê di tarîtiyê de dijî.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=117}} Mirina wî nîşana vemirandina dawî ya armancên wî yên kesane û beşa dawî ya kariyerek ku carekê dewleta navendî ya osmanî dixe nav dijwarîyan bû.{{Sfn|Kardam|2019|p=59}} Ew li goristana navçeya [[Rukneddîn]] a Şamê hate defînkirin, cihek ku paşê di nav kurdan de bi bîranîna wî ve girêdayî bû.{{Sfn|Kardam|2019|p=59}} Defînkirin bi xwe sade bû, bêyî naskirina fermî ya osmanî, lê dîsa jî gora wî bû şahidiyek bêdeng a jiyana wî ya aloz.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Cihê razana Bedîrxan Beg ji bo civakên kurd girîngiyeke sembolîk bi dest xist.{{Sfn|Kardam|2019|p=61}} Di salên paşîn de, goristanek bîranînê li ser gora wî bi beşdariyên navdarên kurd hate çêkirin, da ku cihê defînkirina wî di tariyê de neçe.{{Sfn|Kardam|2019|p=61}} Ji bo nifşên piştre yên kurdan, mirina wî li Şamê hem têkçûna [[Mîrektiya Soran|mîrektiyên kurd]] û hem jî berxwedana nasnameya kurd di sirgûnê de temsîl kir.{{Sfn|Kardam|2019|p=62-63}} Bi vî awayî gora wî ji cihekî veşartinê yê sade veguherî xaleke navendî ya bîranînê, mirina bêdeng a mîrekî ji textê hatiye derxistin veguherand sembolek mayînde di bîra dîrokî ya kurdan de.{{Sfn|Kardam|2019|p=62-63}} == Dîn û polîtîka == [[Wêne:Minaret_of_the_Great_Mosque_of_Mardin,_Turkey_2006.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Minaret_of_the_Great_Mosque_of_Mardin,_Turkey_2006.jpg|thumb|Mizgefta mezin a [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]]]] Bedir Xan Beg di malbateke misilman a [[Sunîtî|sunî]] de ji dayik bû. Têkoşîna ji bo desthilatdariyê û aloziyên siyasî yên di nav împeratoriya de yek ji hincetên paqijkirina etnîkî ya nifûsa ne-misilman, nemaze li deverên kurd, ji wî re pêwîst bû. Wî bi tundî piştgirî da terîqetên [[sofî]], ​​ku wê demê li [[Anatolya]]yê pir belav bûn.<ref name="Ali1997">{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231007235740/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |roja-arşîvê=2023-10-07 |roja-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> Bedîrxan nêzîkî terîqetên sofî yên serdest bû wekî [[neqşbendî]] û [[helvetî]]. Terîqeta ku herî zêde ji hêla wî ve dihat piştgirîkirin neqşîbendî bû û îro tê pejirandin ku ew peyrewê neqşîbendî bû. Bi saya patronaja wî, neqşbendîzm li [[Bohtan]], [[Zozanê Kur]]dan û li [[Şehrezûr]]ê belav bû.<ref name="Ali1997" /><ref name="Szanto2020">{{Jêder |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |sernav=Islam in Kurdistan: Religious Communities and Their Practices in Contemporary Northern Iraq |tarîx=2020 |xebat=Handbook of Contemporary Islam and Muslim Lives |rr=1–16 |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-73653-2_88-1 |roja-gihiştinê=2020-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211219150105/https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-73653-2_88-1 |roja-arşîvê=2021-12-19 |rewşa-urlyê=zindî |cih=Cham |ziman=en |doi=10.1007/978-3-319-73653-2_88-1 |isbn=978-3-319-73653-2 |s2cid=226565009 |paşnavê-edîtor=Lukens-Bull |pêşnavê-edîtor=Ronald |paşnavê-edîtor2=Woodward |pêşnavê-edîtor2=Mark |gihiştina-urlyê=subscription |weşanger=Springer International Publishing }}</ref><ref>Paul Dumont "Disciples of the Light: The Nurju Movement in Turkey," Central Asian Survey 5:2 (1986): 330.</ref> Lêbelê, Bedir Xan ol wekî amûrek siyasî jî bi kar anî. Wî gelek caran ji bo kampanya û polîtîkayên xwe yên leşkerî, bi taybetî di muameleya xwe ya bi nifûsa ne-misilman re, hincetên îslamî bikaranî.<ref name="Szanto2020" /> Di nameyên bi kahînên [[nestorî]] re di dema pêşengiya kampanyayên [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] de, wî [[Êzdîtî|êzdî]] û [[Xiristiyanî|xiristiyan]] wekî "parazîtan" li [[Kurdistan]]ê bi nav kir, û xetên olî yên zelal kişand da ku veguherînên bi zorê û tundûtûjiya girseyî rewa bike.<ref name="Szanto2020" /> Kiryarên wî bi çend wehşetên mezin ên bi motîvasyonên olî gihîştin lûtkeyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=İslam Coğrafyacılarının Eserinde Kürtler Hakkındaki Rivayetler |paşnav=Biçer |pêşnav=Bekir |weşanger=Tarih Okulu Dergisi |sal=2014 }}</ref> Di sala 1832an de, wî bi [[Mîr Muhemmed|Mihemed Paşayê Rewanduzê]] re hevkarî kir da ku komkujiya Şêxan pêk bîne, ku di encamê de zêdetirî 300 gundên Êzîdî hatin hilweşandin, bi hezaran kes hatin kuştin û zêdetirî 20,000 êzdî hatin îslamîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.risalehaber.com/kurtler-ve-islamiyet-1-15675yy.htm |sernav=Kürtler ve İslamiyet |malper=Risale Haber |tarîx=2014-01-27 |roja-gihiştinê=2020-12-13 |ziman=tr |paşnav=Hazal |pêşnav=Kadri }}</ref> Di navbera 1843 û 1846an de, Bedîrxan kampanyayên hovane li dijî xiristiyanên suryanî (Nestûrî) birêve bir, di kampanyayên berê de bû sedema mirina nêzîkî 11,000 kesan û di komkujiya 1846an de jî heta 60,000 kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire |paşnav=Aboona |pêşnav=Hirmis |weşanger=Cambria Press |tarîx=2008 |rr=173 |isbn=978-1-61336-471-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zd9ynQAACAAJ }}</ref> Ev kiryar di nav êrîşên herî wêranker ên li ser kêmneteweyên olî di dîroka kurd û osmaniyan de dimînin.{{sfnp|Eppel|2018|pp=42-43}} == Tesîr == Bandora Bedîrxan Beg piralî bû. Wî bi awayekî biryardar rêveberî û ewlehî li Botanê şekil da, reformên navendîparêz ên osmanî rexne kir û di dawiyê de bû qurbanê wan, û mîrektiyek hişt ku hem bi destkeftiyên îdarî û hem jî bi tundûtûjiya giran a li dijî civakên kêmneteweyan nîşankirî ye. Tevlêbûna wî ya paşê di bîra siyasî ya kurd a li ser bingeha malbatê de - û girîngiya domdar a rêzenivîsa Bedîrxan di warên çandî û siyasî de - nîşan dide ka aktorên herêmî yên sedsala nozdehan çawa dikarin bandorek ji salên xwe yên fermî yên desthilatdariyê wêdetir bikin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=91}} Zanyar berdewam li ser motîv, karakter û girîngiya dîrokî ya giştî ya Bedîrxan nîqaş dikin. Şîrove ji dîtina wî bi giranî wekî modernîzatorekî herêmî yê pragmatîk ku rêziknameya herêmî li dijî hilweşîna navendî parastiye bigire heya dîtina wî wekî zilamekî feodal ê êrîşkar ku cûdahiya mezhebî û tundûtûjiyê ji bo armancên siyasî bikar aniye.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=92-93}} Ev nîqaş tengezariyên dîroknivîskî yên berfirehtir li ser ka meriv çawa navdarên herêmî li derdora osmanî dinirxîne nîşan didin: gelo divê kapasîteya wan a ji bo rêveberî û adaptasyonê were tekez kirin, an jî aliyên zorê û tundûtûj ên desthilatdariya wan werin pêş.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=92-93}} Lêkolînên dawî li ser xwendinên nuwaze yên ku Bedîrxan di nav pêvajoyên reformên împeratorî, reqabetên herêmî û rewşa aborî ya guherbar a sinorê osmanî de bi cih dikin, diguherin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=92-93}} === Tesîra wî li ser kurdan === Bedirxan Beg ji aliyê gelek mezhebên neteweperest ên di nav civaka kurd de tê rûmetdarkirin û di têkoşîna kurdan a ji bo serxwebûnê de wekî modelek tê hesibandin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Bedîrxan Beg di civaka kurd a îslamî de jî bi taybetî wekî rizgarkerê Kurdistanê tê pesinandin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Gelek kurd, di nav de [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], li ser prensîbên Bedîrxan Beg serhildan kirin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Têkiliya di navbera êzidî, nestorî û kurdan de bi sedsalan bêyî bûyerên neyînî yên dîrokî yên mezin hate domandin, ku bi rêberî û polîtîkayên Bedirxan ên li hember kêmneteweyên nemisilman bi dawî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalismus in Kurdistan: Vorgeschichte, Entstehungsbedingungen und erste Manifestationen bis 1925 |paşnav=Behrendt |pêşnav=Günter |weşanger=Dt. Orient-Inst |tarîx=1993 |isbn=978-3-89173-029-4 |cih=Hamburg |series=Politik, Wirtschaft und Gesellschaft des Vorderen Orients }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Bandora Bedirxan Beg li ser civaka kurdî kûr û demdirêj bû. Wekî dawîn mîrê mezin ê kurd ku di bin Împeratoriya Osmanî de desthilatdariyeke girîng bi dest xistiye, desthilatdariya wî pir caran wekî beşa dawî ya mîrektiyên mîrasî yên kurd tê bîranîn ku bi sedsalan e herêmên mezin bi serbixwebûneke nisbî birêve dibirin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=73}} Ji bo gelek kurdan, Bedirxan bû sembola hem potansiyela rêbertiya navendî û bihêz a kurd û hem jî lawaziya rêbertiya wisa dema ku bi navendîbûna împeryal re rû bi rû dimîne.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=74}} Serdestiya wî bi serdemeke veguherîner a dîroka osmanî re hevdem bû, ku bi reformên Tenzîmatê û bi hilweşandina gav bi gav a mîrnişînên nîv-xweser ên kurd ku bi dîrokî desthilatdariya împeryal li herêmên sinor navbeynkarî dikirin, hate nîşankirin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=75}} Di bîra kolektîv a kurdan de, Bedîrxan di demekê de ku dewleta navendî ya osmanî hewl dida pergalên îdarî yên nû ferz bike, kesayetiyek aramî û rêkûpêk temsîl dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> Yekkirina mîrektiya Botanê, bi avahiyek bacê ya bi bandor, rêyên bazirganiyê yên birêkûpêk û yekîneyên leşkerî yên dîsîplînkirî, bû sembola tiştê ku rêveberiya herêmî ya kurd dikare bi dest bixe.{{Sfn|Olson|1989|p=11}} Ji bo serokên eşîran û navdarên bajarî, desthilatdariya wî îhtîmala hevsengkirina avahiyên desthilatdariya kevneşopî bi pratîkên îdarî yên proto-nûjên nîşan da.{{Sfn|Olson|1989|p=12}} Rewşenbîr û çalakvanên siyasî yên kurd ên paşê di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de gelek caran navê wî bikaranîn, an wekî modelek heyranok a serweriya kurdan an jî wekî çîrokek hişyariyê ya encamên dijberiya dewleta osmanî bêyî hevpeymanên têr.{{Sfn|Olson|1989|p=13-14}} Bandora Bedirxan jî malbatî û xanedanî bû. Piştî têkçûn û sirgûnkirina wî, neviyên wî - ku pir caran wekî "malbata Bedirxan" têne binavkirin - di destpêşxeriyên çandî, rojnamegerî û siyasî de ku neteweperweriya destpêkê ya kurdî şekil dan, navdar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ozgurpolitika.org/2003/02/19/hab44.html |sernav=Kürdistan' Teriminin Doğurduğu Tartışmalar |malper=www.ozgurpolitika.org |roja-gihiştinê=2025-10-01 |roja-arşîvê=2004-01-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040121030111/http://www.ozgurpolitika.org/2003/02/19/hab44.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya serdema osmanî de, endamên malbata wî rojnameyên bi zimanê kurdî yên bi bandor damezrandin, beşdarî komeleyên reformîst û neteweperwer bûn, û bi çavdêrên ewropî re têkilî danîn ku her ku diçû bi "pirsgirêka kurd" re eleqedar dibûn.{{Sfn|Dahlman|2002|p=78}} Ev berdewamiya serokatiyê ji çalakvaniya îmaratê bigire heya diyasporayê têkiliya mîrata Bedirxan Beg bi rêça berfirehtir a avakirina nasnameya kurdî xurt kir.{{Sfn|Dahlman|2002|p=78}} Di asta civakî de, kampanyayên leşkerî yên Bedirxan Beg û desthilatdariya wî li ser gelek eşîrên kurd siyaseta eşîrî li Bakurê Kurdistanê ji nû ve şekil da.<ref name=":20">{{Jêder-kitêb |sernav=After Abdullah Beg: The Politics of Dividing the Kurdish Nobles’ Lands |weşanger=Edinburgh University Press |tarîx=2022 |rr=177–218 |isbn=978-1-3995-0863-6 |paşnavê-edîtor=Özok-Gündoğan |pêşnavê-edîtor=Nilay |url=https://www.cambridge.org/core/books/kurdish-nobility-in-the-ottoman-empire/after-abdullah-beg-the-politics-of-dividing-the-kurdish-nobles-lands/682BF93611DB23169E710231851768FF |series=Edinburgh Studies on the Ottoman Empire }}</ref> Bi bindestkirina mîrên reqîb û ferzkirina yekîtîyek nisbî di navbera komên perçebûyî de, wî perçebûna navxweyî ya ku pir caran rê li ber hevgirtina siyasî ya kurdan digirt, demkî kêm kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Legacies |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=23–202 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/historical-legacies/299FA65BF83F55EF43C5E8220F58EA16 |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref> Şiyana wî ya seferberkirina bacên eşîrî, berhevkirina bacan bi bandor, û fermankirina dilsoziyê li seranserê beşên girîng ên axa kurdan, têgihîştina amûrek proto-dewletê xurt kir.<ref name=":20" /> Her çend ev yekîtî piştî dûrxistina wî hilweşiya jî, bîranîna desthilatdariya kurd a wiha ya xurtkirî ji bo ramanwerên neteweperwer ên paşîn bû kevirê bingehîn ku dixwestin ji dabeşbûnên kûr ên di navbera eşîr û herêman de derbas bibin.<ref name=":20" /> Îro, di retorîk, edeb û bîranînên dîrokî yên siyasî yên kurdan de behsa Bedirxan Beg tê kirin.{{Sfn|Jwaideh|2018|p=88-89}} Navê wî wekî mînakek ji bo serweriya windabûyî û wekî bîranînek ji bo dijwarîyên ku kurd di danûstandinên xweseriyê de di çarçoveyên mezintir ên împeriyal û neteweyî de pê re rû bi rû mane tê binavkirin.{{Sfn|Jwaideh|2018|p=91-92}} Bi vî rengî, bandora Bedirxan ji temenê wî wêdetir dirêj dibe, ne tenê xeyala siyasî ya hevdemên xwe, lê di heman demê de vegotinên neteweperweriya kurdî ya nû jî şekil dide.{{Sfn|Jwaideh|2018|p=91-92}} === Tesîra wî li ser ezîdiyan === [[Wêne:Geli_Ali_Beg.jpeg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Geli_Ali_Beg.jpeg|thumb|[[Avşara Geliyê Elî Beg]] li [[Herêma Kurdistanê]] navê xwe ji mîrê ezdî Elî Beg sewa bîranînê lêkirin ku di 1832an ji aliyê Bedîrxan Beg hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Majid Hassan |tarîx=2019-11-01 |sernav=Genocidal Campaigns during the Ottoman Era: The Firmān of Mīr-i-Kura against the Yazidi Religious Minority in 1832–1834 |url=https://utpjournals.press/doi/10.3138/gsi.13.1.05 |kovar=Genocide Studies International |ziman=en |cild=13 |hejmar=1 |rr=77–91 |doi=10.3138/gsi.13.1.05 |issn=2291-1847 }}</ref>]] Hikûmê Bedîrxan Beg bandorek mayînde û wêranker li ser nifûsa êzîdî ya sinorê [[Mezopotamya|bakurê Mezopotamyayê]] kir. Êzîdî, ku li çiyayên [[Şingal]], [[Şêxan (navçe)|Şêxan]] û hin deverên parêzgeha [[Dihok]]ê ya îro kom bûn, civatek olî ya ku demek dirêj dihat zilmkirin bû û ji hêla hikûmdarên misilman ên derdorê ve bi gumanbarî dihatin dîtin.<ref name="Oxford">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2009 |sernav=Yazīdīs |ensîklopedî=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e1282 |paşnav=Naby |pêşnav=Eden |lînka-nivîskar=Eden Naby |paşnavê-edîtor=Esposito |pêşnavê-edîtor=John |lînka-edîtor=John Esposito |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201023141910/http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e1282 |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2020 |isbn=9780195305135 |rewşa-urlyê=mirî |beş=Yazīdīs }}</ref> Di destpêka sedsala nozdehan de, êzîdî jixwe bi kampanyayên cezakirinê yên dubare ji hêla parêzgarên osmanî û serokên eşîrên kurd ve rû bi rû bûn.<ref name="Kizilhan2017">{{Jêder-kovar |paşnav1=Kizilhan |pêşnav1=Jan Ilhan |paşnav2=Noll-Hussong |pêşnav2=Michael |tarîx=2017 |sernav=Individual, collective, and transgenerational traumatization in the Yazidi |kovar=BMC Medicine |cild=15 |hejmar=1 |rr=198 |doi=10.1186/s12916-017-0965-7 |issn=1741-7015 |pmc=5724300 |pmid=29224572 |doi-access=free }}</ref> Bedîrxan ev şêwaz bi rêya seferên leşkerî yên sîstematîk ku bûn sedema qurbaniyên mezin û jiyana êzîdiyan ji bo nifşan têk bir, xurttir kir.<ref name="Kizilhan2017" /><ref name="Asatrian-Arakelova 2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Religion of the Peacock Angel: The Yezidis and Their Spirit World |paşnavê-nivîskar1=Asatrian |pêşnavê-nivîskar1=Garnik S. |lînka-nivîskar1=Garnik Asatrian |weşanger=[[Routledge]] |sal=2014 |rr=1–28 |isbn=978-1-84465-761-2 |cih=[[Abingdon, Oxfordshire]] |beş=Part I: The One God - Malak-Tāwūs: The Leader of the Triad |series=Gnostica |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=y1RsBAAAQBAJ |doi=10.4324/9781315728896 |oclc=931029996 |paşnavê-nivîskar2=Arakelova |pêşnavê-nivîskar2=Victoria }}</ref> Li gorî vegotinên hemdem û kevneşopiya devkî ya êzîdiyan, Bedîrxan di salên 1830 û 1840an de çend êrîş li ser gundên êzîdiyan pêk anîne.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Ev êrîş pir caran bi îdiayên bêîtaetiya siyasî an nedayîna bacan dihatin rewakirin, lê wan aliyek olî ya xurt hildigirt.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Bedîrxan, mîna gelek hikûmdarên misilman a ve serdemê, dînsozên êzîdî wekî heterodoks û li derveyî parastina ku bi kevneşopî ji "Ehlên Pirtûkê" re dihat dayîn didît.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Ji ber vê yekê, êzîdî bi taybetî li hember kampanyayên ku hem wekî cezaker û hem jî wekî destûrdayîn dihatin hesibandin, bêparastin bûn. Gund hatin şewitandin, niştecih hatin qirkirin, û yên sax man an neçar man ku birevin an jî bibin misilman.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Non-State Violent Actors and Social Movement Organizations: Influence, Adaptation, and Change |weşanger=Emerald Group Publishing |tarîx=2017-04-26 |rûpel=75 |isbn=9781787147287 |paşnavê-edîtor=Mazzei |pêşnavê-edîtor=Julie M. |url=https://books.google.com/books?id=0fm0DgAAQBAJ&pg=PA75 }}</ref> Mezintirîn ji van kampanyayan êzîdiyên Şêxan û Şingalê hedef girtin.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Kronîkên êzîdiyan kuştinên girseyî, revandina jin û zarokan û koçberkirina bi zorê vedibêjin.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Rêwiyên ewropî û rayedarên osmanî jî van bûyeran ragihandine, her çend pir caran bi texmînên cûda yên qurbaniyan. Bêyî ku hejmaran çi bin, civaka êzîdî [[Guhertinên demografîk|paşketinek demografîk]] û civakî ya giran dît.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Gelek eşîr belav bûn, [[Çandinî|erdên çandiniyê]] bêçare man, û otorîteya civakî ya rêberên olî yên êzîdî (wek ''Mîr'' û ''Baba Şêx'') bi kûrahî qels bû.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Kampanyayên Bedîrxan rewşa êzîdiyan wekî kêmneteweyek bindest xurt kir. Ev bûyer bûn beşek ji vegotina berfirehtir a êzîdiyan a li ser mayîndebûnê li hember fermanên dubare (fermanên ji bo tunekirin an jî guherîna bi zorê) ku ji hêla hikûmdarên dewletên cuda ve hatine dayîn.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Kevneşopiya devkî komkujiyên Bedîrxan di nav "heftê û du" êrîşên qirkirinê de dihesibîne ku êzîdî bawer dikin ku civaka wan kişandiye. Vê bîra kolektîf nasnameya êzîdiyan bi kûrahî şekil daye, tecrîd û bêbaweriya bi hêzên derdorê re pêş xistiye.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Ji perspektîfeke siyasî ve, tundûtûjiya Bedîrxan li dijî êzîdiyan bandorên berfirehtir hebûn.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Wê rêveberên osmanî xist nav fikaran, yên ku ditirsiyan ku komkujiyên bêserûber dikarin bibin sedema bêîstîqrariyek zêdetir an destwerdana biyanî.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Herwiha, wê delîlên têkçûna împeratoriyê di parastina nifûsa xwe ya kêmneteweyan de ji mîsyoner û konsulên ewropî re peyda kir, ku ev yek bandor li siyaseta navneteweyî ya Pirsa Rojhilat kir.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Di dîroknivîsiyê de, rêbaza Bedîrxan a li hember êzîdiyan pir caran wekî mînakek zû ya tundûtûjiya mezhebî li [[Rojhilata Navîn]] a dawiya osmaniyan tê destnîşan kirin. Lêkolîner nîqaş dikin ka motîfên wî bi giranî olî, siyasî, an aborî bûn: hin kes dibêjin ku wî xwestiye komeke serhildêr a li ser sinor bixe bin kontroleke xurt; yên din balê dikişînin ser balkêşiya desteserkirina erd û [[Xulamtî|koleyên]] êzîdiyan; di heman demê de gelek çavkaniyên êzîdiyan balê dikişînin ser aliyê mezhebî. Çi kombînasyona motîfan be jî, êzîdiyan barê giran ê polîtîkayên wî hilgirtin, û birînên demografîk û psîkolojîk ên civakê bi dehsalan xuya bûn.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> === Tesîra wî li ser xiristiyanan === Ji komkujiyên êzîdiyan, hîn bêtir belgekirî kampanyayên Bedîrxan Beg ên li dijî civakên xiristiyan ên [[suryanî]] yên çiyayên [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] bû ku di çavkaniyên sedsala nozdehan de pir caran wekî "[[nestorî]]" têne binavkirin.<ref name=":023">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref> Ev civak di bin serokatiya patrîkê xwe de li Qûdşaniyê hatin organîzekirin û li geliyên çiyayî yên nîv-xweser dijiyan, û hevsengiyek nazik a dilsoziyê di navbera mîrên kurd û dewleta osmanî ya dûr de diparastin. Hewldanên Bedîrxan ji bo bindestkirina wan di hin ji qonaxên herî wêranker ên zulma xiristiyanan a sedsala nozdehan a osmanî de gihîştin lûtkeyê.<ref name="Laurie1874"/> Seferên sereke di salên 1843 û 1846an de pêk hatin. Di sala 1843an de, Bedîrxan bi hevalbendiya serokên din ên kurd ên wekî [[Nûrulleh Beg|Nûrullehê Hekariyeyê]], êrîşek li ser gundên suryaniyan da destpêkirin.<ref name=":21">Kurds & Christians, rr. 12-13, Jessie Payne Smith, 1911</ref> Raportên mîsyonerên ewropî, bi taybetî yên Lijneya Komîserên Amerîkî ji bo Mîsyonên Biyanî, komkujiyên berfireh vedibêjin ku tê de bi deh-hezaran mêr hatine kuştin û jin û zarok hatine kolekirin an jî bi zorê hatine veguherandin ola xwe.<ref name=":29"/> Gund hatine talankirin û [[dêr]] hatine bêrûmetkirin, ku li seranserê bilindahiyên Hekariyeyê şopek wêraniyê hiştin. Yên sax man reviyan [[Mûsil]], [[Ûrmiye]] an jî bajarên osmanî û li wir li cem mîsyoner û konsulxaneyan penaberî dîtin.<ref name=":21" /> Kampanyaya 1846an jî heman şêweyî şopand û dîsa ji aliyê çavdêrên rojavayî ve, di nav de konsulên brîtanî li Mûsilê jî, bi berfirehî hate ragihandin.{{sfn|Baum|Winkler|2003|p=127, 175}} Van komkujiyan bala navneteweyî kişandin ji ber ku ew bi zêdebûna çalakiyên mîsyonerên ewropî di nav sûryaniyan de re hevdem bûn. Mîsyoneran êrîş wekî delîlên hem hovîtiya kurdan û hem jî xemsariya osmaniyan pêşkêş kirin, bi vî rengî sempatî di nav temaşevanên [[Protestanî|protestan]] û [[katolîk]] de li Ewropa û Dewletên Yekbûyî seferber kirin.<ref name=":25">{{Jêder-nûçe |tarîx=1915-10-11 |sernav=Turkish Horrors in Persia |url=https://www.nytimes.com/1915/10/11/archives/article-8-no-title.html |roja-gihiştinê=2008-08-19 |xebat=New York Times |rûpel=4 }}</ref> Raportan bandor li ser nameyên dîplomatîk kir, Brîtanya û Fransayê zext li hikûmeta osmanî kirin ku mîrên kurd kontrol bike.<ref name=":25" /> Ji bo civaka sûryaniyan, bandor karesatbar bû. Qirkirinan tevahiya eşîran ji holê rakirin, gundên sedsalan wêran kirin, û desthilatdariya Patrîkxaneyê têk birin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Trawmayê koçberiyeke berfireh pêş xist, komên girîng ên sûryaniyan li axa farisan bi cih bûn an jî koçî navendên bajarî kirin ku li wir parastina mîsyoner bibînin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Van bûyeran di dîroka sûryaniyan de xalek werçerxê nîşan dan: êdî xiristiyanên çiyayî nikaribûn xwe bispêrin xweseriya herêmî an nîv-parastinê di bin serwerên kurd de; di şûna wê de, ew her ku diçûn ji bo piştgiriyê berê xwe didan hêzên biyanî, dînamîkek ku dê beşdariya wan a paşê di jeopolîtîka împeratoriya osmanî ya dawî de şekil bide.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Ji perspektîfa osmaniyan ve, komkujiyên Bedîrxan li dijî sûryaniyan bûn sedema barekî giran ê dîplomatîk. Porta Bilind ku dixwest di dema [[Tenzîmat]]ê de xwe wekî hêzek nûjen û reformxwaz nîşan bide, bi tohmetên ku erkê xwe yê parastina welatiyên xiristiyan pêk neaniye re rû bi rû ma. Bi vî awayî, komkujiyan ji hikûmeta navendî re hincetek peyda kir ku mudaxeleya leşkerî li dijî Bedîrxan bike.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Dema ku leşkerên osmanî di dawiyê de di sala 1847an de ew têk birin, rayedaran kampanya ne tenê wekî tedbîrek navendîkirinê, lê di heman demê de wekî bersivek mirovî ji bo wehşetên wî yên li dijî xiristiyanan jî destnîşan kirin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Bîra kolektîf a sûryaniyan Bedîrxan Beg wekî sembola zilmê diparêze. Kronîkên dêrê, kevneşopiyên devkî û dîroknûsiya nû wî wekî ajanekî sereke yê wêrankirina sedsala nozdehan, ligel kesayetiyên din ên kurd û osmanî, bi nav dikin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Ev bîranîn komkujiyên salên 1840an bi trajediyên paşîn ên ku di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi serê sûryaniyan de hatine ve girêdidin, û çîrokeke domdar a lawazî û windakirinê diafirînin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Dîroknas hîn jî li ser vê yekê nakok in ka gelo motîvasyonên Bedîrxan ji ber hewesên siyasî ne ji ber dijminatiya mezhebî. Hin kes tekez dikin ku ew dixwaze herêmeke nîv-xweser a xiristiyanî ya ku li hember bacgirtin û dilsoziyê li ber xwe dida ji holê rake; yên din jî tekez dikin ku ev cureya mezhebî û hedefgirtina sîstematîk a nasnameya xiristiyanî bi awayekî sîstematîk hatiye kirin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Bêyî ku şîrove were kirin, bandora mirovî ya kampanyayên wî pir mezin bû û yek ji aliyên herî girîng ên mîrata wî dimîne.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} === Tesîra wî li ser împeratoriya osmanî === Ji perspektîfa rayedarên osmanî ve, bilindbûna Bedîrxan Beg û kampanyayên piştre yên li dijî xiristiyanan û êzdiyan hem li dijî serweriya împeratorî û hem jî li dijî statuya navneteweyî ya împeratoriyê bûn asteng.{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} Di serdema Tenzîmatê de, dema ku hikûmeta navendî hewl da ku kontrola rasterast li ser wîlayet û [[sencaq]]an xwe xurt bike û xwe wekî hêzek reformxwaz ji bo Ewropayê nîşan bide, mîrektiyên nîv-xweser ên Kurdistanê wekî bermahiyên kevnar û bêîstîqrar ên pergala kevin xuya bûn.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Îdiaya Bedîrxan Beg a li ser desthilatdariya hema hema serbixwe li Botanê, redkirina wî ya bi tevahî lihevhatina bi rêwerzên împeratorî re, û şiyana wî ya seferberkirina artêşên mezin ên eşîrî [[Stembol]]ê tirsand, ku ditirsiya ku otonomiyek wusa dikare serokên din ên wîlayetan cesaret bike.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Bi taybetî komkujiyên li dijî xiristiyanên suryanî di salên 1840an de wekî tiştekî nayê qebûlkirin hatin dîtin, ne tenê ji ber ku wan îdiaya siltan a parêzvanê hemû bindestên osmanî qels dikir, lê di heman demê de ji ber ku wan rexneyên biyanî û destwerdana potansiyel vexwendin.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Mîsyoner û dîplomatên ewropî van bûyeran bi berfirehî ragihandin, wan wekî delîlên têkçûna împeratoriyê di garantîkirina mafên kêmneteweyan de destnîşan kirin. Ji bo hikûmetek ku dixwest dilsoziya reformên Tenzîmatê ve nîşan bide, kampanyayên Bedîrxan hem rêziknameya navxweyî û hem jî rewatiya derveyî tehdît kirin.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Ji ber vê yekê, destwerdana osmaniyan a li dijî Bedîrxan di sala 1847an de di gotara resmî de hem wekî kiryarek mirovî û hem jî wekî gavek pêwîst di projeya navendîkirinê de hate rewakirin.<ref name="Ates2021">{{Jêder |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |tarîx=2021 |xebat=The Cambridge History of the Kurds |rr=76 |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |roja-gihiştinê=2021-12-15 |cih=Cambridge |isbn=978-1-108-47335-4 |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |weşanger=[[Cambridge University Press]] }}</ref> Bi têkbirina wî û jiholêrakirina mîrektiya Botan, dewletê desthilatdariya xwe xurt kir, parastina siltan li ser kêmneteweyan ji nû ve piştrast kir û yek ji mîrektiyên kurd ên mayî yên herî bihêz hilweşand.<ref name="Ates2021" /> Li gorî vê nêrînê, hilweşîna Bedîrxan sembola veguherîna ji komek hikûmdarên nîv-xweser ber bi sîstemek împeratorî ya yekgirtîtir di bin kontrola rasterast a Stembolê de bû.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} == Bermayên polîtîkî û çandî == [[Wêne:Bedirkhan Family.jpg|thumb|Malbata Bedirxaniyan]] Bedir Xan Beg li [[Şam]]ê, [[Sûrî|Sûriyeya]] îro, mir. Kurê [[Emîn Alî Bedirxan|Emîn Elî Bedîrxan]], [[Sureya Bedirxan|Sureya]] (1883-1938), nivîskar û parêzer, di salên 1920an de serokê Komîteya Kurdistanê li Misirê bû û paşê, di sala 1927an de, bi birayên xwe re, partiya siyasî ya Kurd [[Xoybûn]] damezrand.{{Sfn|Malmîşanij|2019|p=56}} Kurê Emîn Elî, [[Celadet Alî Bedirxan|Celadet Elî]], edîtorê du kovarên girîng ên kurdî, [[Ajansa Nûçeyan a Hawar|Hawar]] (1932-45) û [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] (1942-45), bi beşdariyên xwe yên girîng di ziman û [[Wêjeya kurdî|edebiyata kurdî]] de tê nasîn. Ew nivîskar û rojnamevan bû, yek ji damezrînerên Xoybûnê bû. Kurê sêyem ê Emîn Elî, [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Elî]] (1895-1978), ku tevahiya jiyana xwe di tevgera kurdî de çalak bû, di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de kovara heftane [[Roja Nû (kovar)|Roja nû]] (Roja Nû) li [[Bêrût]]ê weşand.{{Sfn|Özoglu|2004|p=95}} Bedîrxan Beg hîn jî kesayetiyek dîrokî ya parçeker e. Di bîra [[Kurdperwerî|neteweperestiya kurdî]] de, ew pir caran wekî sembola berxwedanê li dijî navendîbûna osmanî û wekî pêşengê xweseriya kurd tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Dockstader |pêşnav1=Jason |paşnav2=Mûkrîyan |pêşnav2=Rojîn |tarîx=2022 |sernav=Kurdish liberty |kovar=[[Philosophy & Social Criticism]] |cild=48 |hejmar=8 |rr=1174–1196 |doi=10.1177/01914537211040250 |doi-access=free }}</ref> Şîyana wî ya organîzekirina mîrnişînek nisbeten serbixwe, berxwedana li dijî artêşên împeratorî û komkirina konfederasyonên eşîran li dora nasnameyeke kurdî bandorek mayînde hişt. [[Wêne:Bedirkhan family, ca 1880.jpg|thumb|Zar, xizm û nêviyên Bedîrxan Beg, 1880]] Di sala 1877an de, du ji kurên Bedirxan Beg, Osman Paşa û Huseyin Kenan Bedirxan, rêberên serhildaneke kurdan li dijî împeratoriya osmanî ku piştî Şerê rûs û osmanî pêk hat, bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürtçülük Gerçeği |paşnav=Gürsel |pêşnav=İbrahim Etem |weşanger=Kömen Yayın ve Dağıtım Limited Şirketi |sal=1977 |url=https://www.google.iq/books/edition/K%C3%BCrt%C3%A7%C3%BCl%C3%BCk_ger%C3%A7e%C4%9Fi/AoMtAQAAIAAJ?hl=tr |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref> Serhildan li herêmên Cizîr û [[Sêrt]]ê dest pê kir. Huseyîn Kenan û Osman, piştî ku beşdarî şerê Osmanî-Rûsî yê 1877an bûn, çûn Botanê û hewl dan ku serhildanekê li dijî hikûmeta navendî organîze bikin. Serhildan zû pêşçû û li herêmên derûdora [[gola Wanê]] bû, di deverên wekî [[Wan]], [[Mûş]], [[Bidlîs]], [[Colemêrg]] û [[Amêdî]] di bin bandora xwe danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı-Kürt İlişkileri ve Sömürgecilik |paşnav=Kalman |pêşnav=M. |weşanger=Med Yayıncılık |sal=1994 |rr=152 |url=https://www.google.iq/books/edition/Osmanl%C4%B1_K%C3%BCrt_ili%C5%9Fkileri_ve_s%C3%B6m%C3%BCrgec/BZugAAAAMAAJ?hl=tr |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref>{{sfn|Ulugana|2022|p=85}} Osman Paşa fermandariya Cizîrê û derdora wê dikir, di heman demê de Huseyin Kenan Beg eniya bakur birêve dibir. Li gorî agahiyan, eniya başûr heta Colemêrg, [[Zaxo]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û [[Nisêbîn]]ê dirêj dibû. Bedirxaniyan û hêzên ku wan kom kirin li herêmên Cizîrê êrîşî leşkerên hikûmeta navendî kirin. Van hemû berpirsên osmanî yên li derdora xwe girtin û xezîne û depoyên çekan desteser kirin. Mîrektiya Botan ji nû ve hate damezrandin û xutbeyek bi navê Osman Bedirxan hate xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Question Revisited |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-08-15 |rûpel=183 |isbn=978-0-19-086965-6 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=a3s7DwAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&dq=1877+bedirkhan&source=gbs_navlinks_s |paşnav2=Shareef |pêşnav2=Mohammed }}</ref>{{sfn|Ulugana|2022|p=86}} Dewleta osmanî hêzên leşkerî yên herêmî, wek yên ku Cemîl Paşa serokatiya wan dikir, ji bo tepeserkirina serhildanê seferber kirin. Serhildanê ew qas ji bo dewleta Osmanî pirsgirêk çênekir wekî serhildana 1847an û di dawiya 1878an, an di destpêka 1879an de bi dawî bû.{{sfn|Ulugana|2022|p=85}} Di eynî demê de, lawê din yê Bedirxan Beg, Bedrî Bedirxan, wekî karmend ji bo osmaniyan xizmet kir. Bedrî Bedir Xan ji bo armanca razîkirina birayên xwe ku teslîm bibin û vegerin [[Stembol]]ê, wekî dîplomatekî hate şandina vê herêmê. Piştî têkçûna serhildan, Huseyin Kenan û Osman ji bo demek kurt hatin girtin û dû re bi şertê ku ji Stembolê dernekevin, hatin berdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı'nın Doğu Siyaseti |paşnav=Balcı |pêşnav=Ramazan |weşanger=Işık Yayıncılık Ticaret |sal=2014 |isbn=9789944766913 |url=https://www.google.iq/books/edition/Osmanl%C4%B1_n%C4%B1n_Do%C4%9Fu_Siyaseti/9OjAAgAAQBAJ?hl=tr |roja-gihiştinê=2025-10-21 }}</ref> Herwiha kesayetên mîna [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], rêberê [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî|serhildana 1879an]], Bedîrxan Beg wekî îlham nîşan dan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The prospects for an independent Kurdish state |paşnav=Sheikh |pêşnav=Ubeydullah }}</ref> [[Wêne:Bedir Khan brothers.jpg|thumb|Ji çêpê: Kamiran, Sureya û Celadet Elî Bedîrxan]] Digel vê yekê, tundûtûjiya wî ya mezhebî têkiliyên navbera olan li herêmê bi giranî aloz kir.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=[[Denise Natali|Natali]] |pêşnav=Denise |sal=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |s2cid=220375529 }}</ref> Berî desthilatdariya wî, êzîdî, xiristiyan û kurdên sunî bi aramiyek nisbî bi hev re dijiyan. Bicîhanîna desthilatdariya îslamî ji aliyê Bedîrxan ve û çewisandina kêmneteweyên olî, qelişandinek kûr çêkir ku dê têkiliyên etnîkî û olî li herêmê ji bo nifşan şekil bide.<ref name="natali" /> Têkçûna wî ya leşkerî di sala 1847an de, piştî zexta ewropî û destwerdana leşkerî ya osmaniyan, nîşana dawiya mîrektiya Botanê bû. Ev yek di heman demê de sembola paşketina berfirehtir a mîrektiyêk xweser ên kurd di serdema [[Tenzîmat]]a osmanî de bû.<ref name="laciner">{{Jêder-kovar |paşnav=Laçiner |pêşnav=Bal |nivîskar2=Bal, Ihsan |tarîx=January 2004 |sernav=The Ideological And Historical Roots Of Kurdist Movements In Turkey: Ethnicity Demography, Politics |url=http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |cild=10 |hejmar=3 |rr=473–504 |doi=10.1080/13537110490518282 |s2cid=144607707 |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071011225529/http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |roja-arşîvê=2007-10-11 |roja-gihiştinê=2007-10-19 }}</ref> Di [[Kurdistan (rojname)|rojnameya Kurdistanê]] de, ew wekî yek ji serokên sereke yên kurd li kêleka [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] û [[Bazê Dostikî]] hate nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Identity, Islamism, and Ottomanism: The Making of a Nation in Kurdish Journalistic Discourse (1898-1914) |paşnav=Ekici |pêşnav=Deniz |weşanger=[[Lexington Books]] |tarîx=2021 |rr=61–62 |isbn=978-1-7936-1259-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=l57HzQEACAAJ }}</ref> == Binerê == * [[Malbata Bedirxaniyan]] * [[Mîr Şeref]] * [[Dîroka Kurdistanê]] * [[Eyaleta Diyarbekirê]] * [[Eyaleta Kurdistanê]] * [[Kurdên osmanî]] == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Jêder === ==== Kitêb ==== {{Refbegin|38em|indent=yes}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Biner |pêşnav1=Zerrin Özlem |sernav=States of Dispossession: Violence and Precarious Coexistence in Southeast Turkey |tarîx=2019 |weşanger=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-9659-4 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Bloxham |pêşnav1=Donald |lînka-nivîskar=Donald Bloxham |sernav=The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians |lînka-sernav=The Great Game of Genocide |tarîx=2005 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-927356-0 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Gaunt |pêşnav1=David |lînka-nivîskar=David Gaunt |sernav=Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia During World War I |tarîx=2006 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-59333-301-0 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kaiser |pêşnav1=Hilmar |sernav=The Extermination of Armenians in the Diarbekir Region |tarîx=2014 |weşanger=[[İstanbul Bilgi University Press]] |isbn=978-605-399-333-9 |ziman=en |lînka-nivîskar=Hilmar Kaiser }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kévorkian |pêşnav1=Raymond |lînka-nivîskar1=Raymond Kévorkian |sernav=The Armenian Genocide: A Complete History |lînka-sernav=The Armenian Genocide: A Complete History |tarîx=2011 |weşanger=[[Bloomsbury Publishing]] |isbn=978-0-85771-930-0 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Koohi-Kamali |pêşnav1=Farideh |sernav=The Political Development of the Kurds in Iran: Pastoral Nationalism |url=https://archive.org/details/politicaldevelop0000kooh |tarîx=2003 |weşanger=[[Palgrave Macmillan UK]] |isbn=978-0-230-53572-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Sjöberg |pêşnav1=Erik |sernav=The Making of the Greek Genocide: Contested Memories of the Ottoman Greek Catastrophe |tarîx=2016 |weşanger=[[Berghahn Books]] |isbn=978-1-78533-326-2 |lînka-nivîskar=Erik Sjöberg (historian) }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Suny |pêşnav1=Ronald Grigor |sernav="They Can Live in the Desert but Nowhere Else": A History of the Armenian Genocide |lînka-sernav=They Can Live in the Desert but Nowhere Else |tarîx=2015 |weşanger=[[Princeton University Press]] |isbn=978-1-4008-6558-1 |lînka-nivîskar=Ronald Grigor Suny }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Üngör |pêşnav1=Uğur Ümit |lînka-nivîskar1=Uğur Ümit Üngör |sernav=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950 |lînka-sernav=The Making of Modern Turkey |tarîx=2011 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-965522-9 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Yacoub |pêşnav=Joseph |lînka-nivîskar=Joseph Yacoub |sernav=Year of the Sword: The Assyrian Christian Genocide: A History |weşanger=[[C. Hurst & Co.|Hurst]] |sal=2016 |isbn=978-0-19-063346-2 }} {{Refend}} ==== Bêşan ==== {{Refbegin|35em|indent=yes}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Altuğ |pêşnav1=Seda |sernav=Reverberations: Violence Across Time and Space |tarîx=2021 |weşanger=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-9812-3 |rr=83–116 |ziman=en |beş=Culture of Dispossession in the Late Ottoman Empire and Early Turkish Republic }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Donef |pêşnav=Racho |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=205–218 |beş=Sayfo and Denialism: A New Field of Activity for Agents of the Turkish Republic }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Gaunt |pêşnav1=David |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |paşnav2=Atto |pêşnav2=Naures |paşnav3=Barthoma |pêşnav3=Soner O. |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=1–32 |beş=Introduction: Contextualizing the Sayfo in the First World War |ref={{SfnRef|Gaunt et al.|2017}} }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire |lînka-sernav=A Question of Genocide |tarîx=2011 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-978104-1 |rr=245–259 |beş=The Ottoman Treatment of the Assyrians }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=Shatterzone of Empires: Coexistence and Violence in the German, Habsburg, Russian, and Ottoman Borderlands |tarîx=2013 |weşanger=[[Indiana University Press]] |isbn=978-0-253-00631-8 |çap=illustrated |rr=317–333 |beş=Failed Identity and the Assyrian Genocide }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=54–69 |beş=Sayfo Genocide: The Culmination of an Anatolian Culture of Violence }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State |tarîx=2020 |weşanger=[[Berghahn Books]] |isbn=978-1-78920-451-3 |rr=56–96 |ziman=en |beş=The Long Assyrian Genocide }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Hellot |pêşnav1=Florence |sernav=Chrétiens du monde arabe: un archipel en terre d'Islam |tarîx=2003 |weşanger=Autrement |isbn=978-2-7467-0390-2 |rr=127–145 |ziman=fr |tercimeya-sernav=Christians of the Arab world: an archipelago in the land of Islam |beş=La fin d'un monde: les assyro-chaldéens et la première guerre mondiale |tercimeya-beşê=The end of a world: the Assyro-Chaldeans and the First World War }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hellot-Bellier |pêşnav=Florence |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-0730-4 |rr=107–134 |beş=The Increasing Violence and the Resistance of Assyrians in Urmia and Hakkari (1900–1915) }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hofmann |pêşnav=Tessa |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-0730-4 |rr=21–40 |beş=The Ottoman Genocide of 1914–1918 against Aramaic-Speaking Christians in Comparative Perspective |lînka-nivîskar=Tessa Hofmann }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kieser |pêşnav1=Hans-Lukas |sernav=[[The Cambridge History of the First World War]]: Volume 1: Global War |paşnav2=Bloxham |pêşnav2=Donald |tarîx=2014 |weşanger=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-511-67566-9 |rr=585–614 |beş=Genocide |lînka-nivîskar=Hans-Lukas Kieser }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Müller-Sommerfeld |pêşnav1=Hannah |sernav=Modernity, Minority, and the Public Sphere |tarîx=2016 |weşanger=[[Brill Publishers|Brill]] |isbn=978-90-04-32328-5 |rr=258–283 |ziman=EN |beş=The League of Nations, A-Mandates and Minority Rights during the Mandate Period in Iraq (1920–1932) |roja-gihiştinê=10 sibat 2022 |urlya-beşê=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004323285/B9789004323285_011.xml |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220210015445/https://brill.com/view/book/edcoll/9789004323285/B9789004323285_011.xml |roja-arşîvê=10 sibat 2022 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Murre-van den Berg |pêşnav1=Heleen |lînka-nivîskar=Heleen Murre-van den Berg |sernav=The Syriac World |tarîx=2018 |weşanger=[[Routledge]] |isbn=978-1-317-48211-6 |rr=770–782 |ziman=en |beş=Syriac Identity in the Modern Era }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Naby |pêşnav=Eden |lînka-nivîskar=Eden Naby |sernav=The Assyrian Genocide: Cultural and Political Legacies |weşanger=[[Routledge]] |sal=2017 |isbn=978-1-138-28405-0 |rr=158–177 |beş=Abduction, Rape and Genocide: Urmia’s Assyrian Girls and Women }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Polatel |pêşnav1=Mehmet |sernav=The End of the Ottomans: The Genocide of 1915 and the Politics of Turkish Nationalism |tarîx=2019 |weşanger=[[Bloomsbury Academic]] |isbn=978-1-78831-241-7 |rr=119–140 |ziman=en |beş=The State, Local Actors and Mass Violence in Bitlis Province }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Talay |pêşnav=Shabo |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=132–147 |beş=Sayfo, Firman, Qafle: The First World War from the Perspective of Syriac Christians }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Talay |pêşnav1=Shabo |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-3996-1 |rr=1–20 |ziman=en |beş=Sayfo 1915: the Beginning of the End of Syriac Christianity in the Middle East }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Tamcke |pêşnav1=Martin |sernav=The Christian Heritage of Iraq: Collected papers from the Christianity of Iraq I-V Seminar Days |tarîx=2009 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-1713-6 |rr=203–220 |ziman=en |beş=World War I and the Assyrians }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Üngör |pêşnav1=Uğur Ümit |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=33–53 |beş=How Armenian was the 1915 Genocide? }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Wolvaardt |pêşnav=Adriaan |sernav=Muslim Citizens in the West: Spaces and Agents of Inclusion and Exclusion |tarîx=2014 |weşanger=[[Ashgate Publishing]] |isbn=978-0-7546-7783-3 |rr=105–124 |beş=Inclusion and Exclusion: Diasporic Activism and Minority Groups }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Wozniak |pêşnav1=Marta |sernav=Border Terrains: World Diasporas in the 21st Century |tarîx=2012 |weşanger=[[Brill Publisher|Brill]] |isbn=978-1-84888-117-4 |rr=73–83 |ziman=en |beş=Far from Aram-Nahrin: The Suryoye Diaspora Experience }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Yalcin |pêşnav1=Zeki |sernav=Suryoye l-Suryoye: Ausgewählte Beiträge zur aramäischen Sprache, Geschichte und Kultur |tarîx=2009 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-1660-3 |rr=213–228 |ziman=en |tercimeya-sernav=Suryoye l-Suryoye: Selected Contributions to Aramaic Language, History and Culture |beş=The Turkish Genocide against Christian Minorities during WW1 from the Perspective of Contemporary Scandinavian Observers }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Yuhanon |pêşnav1=B. Beth |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-3996-1 |rr=177–214 |ziman=en |beş=The Methods of Killing Used in the Assyrian Genocide }} {{Refend}} == Xwendina bêhtir == {{Refbegin}} * Mehmet Alagöz, ''Old Habits Die Hard, A Reaction to the Application of Tanzimat Edict: Bedirhan Bey's Revolt'', MA Thesis, Boğaziçi University, Istanbul, Turkey, 2003 * [[Martin van Bruinessen]], ''Agha, shaikh, and state : the social and political structures of Kurdistan'' * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Sinclair |pêşnav1=T.A. |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Vol. III |tarîx=1989 |weşanger=Pindar Press |isbn=9780907132349 }} * Nazmi Sevgen, ''Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da Türk beylikleri: Osmanlı belgeleri ile Kürt Türkleri tarihi'' * {{Jêder |paşnavê-nivîskar=Ghalib |pêşnavê-nivîskar=Sabah Abdullah |sernav=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800–1850 |sal=2011 |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |roja-gihiştinê=1 gulan 2020 |weşanger=[[University of Exeter]] |roja-arşîvê=2022-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221217162456/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |rewşa-urlyê=mirî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Miynat |pêşnav1=Ali |url=https://etheses.bham.ac.uk/id/eprint/7411/4/Miynat17PhD.pdf |sernav=Cultural and socio-economic relations between the Turkmen states and the Byzantine empire and West with a corpus of the Turkmen coins in the Barber Institute Coin Collection |tarîx=2017 }} {{Refend}} {{Malbata Bedirxaniyan (Ebdulxan)}} {{Malbata Bedirxaniyan (Bedirxan Beg)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1803]] [[Kategorî:Kesên ji Cizîrê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Malbata Bedirxaniyan]] [[Kategorî:Mirin 1868]] [[Kategorî:Mirin 1869]] [[Kategorî:Mîrên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] lvwn7khbd148bcqw4ip1bf45rh6zl16 0 23229 2094357 2069983 2026-09-16T06:20:22Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094357 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Paqij bike|tarîx=îlon 2025}} {{Agahîdank leşkeriya neteweyî | nav = Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê | welat = Tirkiye | navê rastî = Türk Silahlı Kuvvetleri | wêne = | binnivîs = | sernûçe = | wêne2 = | binnivîs2 = | sernûçe2 = | dirûşm = | damezrandin = [[3ê gulanê]], [[1920]]{{Refn|Wek ku Artêşa Meclîsa Mezin a Newengeran ye.<ref name="Akademi">Harp Akademileri Komutanlığı, ''Harp Akademilerinin 120 Yılı'', İstanbul, 1968, p. 26, 46.</ref>|group=nb}} | rewşa niha = | hilweşandin = | yekîne = * {{Flagicon image|Flag of the Turkish army.jpg|size=23px}} [[Hêzên Bejayî Tirkiyeyê]] * {{Flagicon image|Flag of Turkish Naval Forces Command.svg|size=23px}} [[Hêzên Deryayî Tirkiyeyê]] * {{Flagicon image|Flag of Turkish Air Force Command.svg|size=23px}} [[Hêzên Hewayî Tirkiyeyê]] * [[Akademiya Şerê Tirkiyeyê]] * {{Flagicon image|Jandarma Genel Komutanı Forsu.jpg|size=23px}} [[Cendirmeyê Fermana Giştî|Cendirmeye Tirkiyeyê]]{{Refn|Di dema [[Wezareta Navxweyî (Tirkiye)|Wezareta Navxweyî]] de, di dema rûniştinê de.|group=nb}} * {{Flagicon image|Sahil Güvenlik Komutanlığı Forsu.jpg|size=23px}} [[Fermandarê Cerdevaniyê (Tirkiye)|Cerdevanek Tirkiyeyê]]{{Refn|Di dema [[Wezareta Navxweyî (Tirkiye)|Wezareta Navxweyî]] de, di dema rûniştine de.|group=nb}} | navend = {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[Bakanlıklar]], [[Çankaya]], [[Enqere]], [[Tirkiye]] | saetên firrînê = | malper = {{URL|http://www.tsk.tr/}} | serfermandar = {{Flagicon image|Flag of the President of Turkey.svg|size=23px}} [[Serokomar Tirkiyeyê|Serekcumhûr]] [[Recep Tayyip Erdoğan]] | sernavê serfermandar = [[Fermandarê sereke]] | wezîrê kahînan = {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[Wezîra (hukumetê)|Wezîra]] [[Yaşar Güler]] | sernavê wezîrê kahînan = [[Wezîrê Parastina Niştimanî (Tirkiye)|Wezîrê Parastina Niştimanî]] | wezîr = {{Flagicon image|Standard of President of Turkey as Supreme Chief of Armed Forces.svg|size=23px}} [[Gelemperî]] [[Selçuk Bayraktaroğlu]] | sernavê wezîr = [[Garmendên Giştî yên Komara Tirkiyeyê|Seroka Garmendên Giştî]] | fermandar = | sernavê fermandar = | temen = 21 (2010 Nirxandin) | leşkeriya bêgavî = 6, san 12 mehan, li ser asta perwerdeyê (2010 Nirxandin) | daneyên agahiyên giştî = 2010 | temenên agahiyên giştî = 16—49 (2010 Nirxandin)<ref name="factbook">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |sernav=The World Factbook - Turkey |weşanger=[[Central Intelligence Agency]] |tarîxa-gihiştinê=2012-03-23 |tarîxa-arşîvê=2017-09-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | berdeste = 21,079,077 | berdeste jin = 20,558,696 | lêhatin = 17,664,510 | lêhatina jin = 17,340,816 | gihiştin = 700,079 | gihiştina jin = 670,328 | çalak = Hemî 514,000 ([[Lîsteya welatan bi hejmarên leşkerî û eskerên parî|nifşa 10'an]])<ref name="loc">{{Jêder |url=http://memory.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf |sernav=Country Profile: Turkey |tarîx=August 2008 |nivîskar=[[Library of Congress]] - Federal Research Division |rr=25–26 }}</ref> * 350.000 Hêzên Bejayî * 48,600 Hezen Deryayî * 60,000 Hêzên Hewayî * 152,100 Cendirme * 4,700 Cerdevanek | birêzkirin = | rezerve = 378,700<ref name="loc" /> | bicihkirin = | sermîyan = ~[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Dolar|US$]]17.8 milyar (2018) ([[Lîsteya welatan bi mesrefên leşkerî|nifşa 15'an]])<ref name="sipri">{{Jêder-malper |url=http://milexdata.sipri.org/result.php4 |sernav=The SIPRI Military Expenditure Database |weşanger=[[Stockholm International Peace Research Institute]] |tarîxa-gihiştinê=6 hezîran 2010 |tarîxa-arşîvê=3 gulan 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120503052200/http://milexdata.sipri.org/result.php4 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><br> | ji sedî TBH = ~2.2% (2019)<ref name="SIPRI">{{Jêder-malper |url=http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=458 |sernav=SIPRI Publications |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=17 tîrmeh 2016 |tarîxa-arşîvê=15 nîsan 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130415232842/http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=458 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><br /> | dabînkerên navxweyî = Lîsteya sereke Dabînkerên navxweyî * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[MKEK]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[ASELSAN]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[BMC (Tirkiye)|BMC]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[FNSS Pergalên Parastinê|FNSS]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[GIRSAN]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[TISAS]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[Havelsan]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[Transvaro]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[Turkish Aerospace Industries|TAI]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[Otokar]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[Roketsan]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[TÜBİTAK]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[Tersaneya Gölchükê]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[Akdal (çek)|Akdal]] | dabînkerên derveyî = Lîsteya sereke Dabînkerên derveyî * {{DYA}} * {{DEU}} * {{GBR}} * {{ITA}} * {{KOR}} * {{GRC}} * {{FRA}} * {{ESP}} * {{CHN}} * {{CHE}} * {{Ru îkon}} * {{ISR}} * {{AUS}} * {{NLD}} * {{NOR}} * {{SWE}} * {{IRN}} * {{CUB}} * {{AUT}} * {{BLR}} * {{HUN}} * {{BGR}} * {{BEL}} * {{ZAF}} * {{SGP}} * {{SRB}} * {{TWN}} * {{CAN}} * {{PHL}} * {{UKR}} * {{PAK}} * {{BRA}} * {{IND}} * {{GEO}} * {{AZE}} * {{ROU}} * {{MDA}} * {{DNK}} * {{IDN}} * {{ARG}} * {{CHL}} * {{PRT}} * {{SAU}} * {{MAR}} * {{DZA}} * {{TUN}} * {{LBY}} * {{JOR}} * {{SDN}} * {{EGY}} * {{LBN}} * {{UAE}} * {{PER}} * {{MEX}} * {{FIN}} * {{ALB}} * {{VNM}} * {{POL}} * {{HRV}} * {{COL}} * {{ECU}} * {{LUX}} * {{ETH}} * {{TCD}} * {{NER}} * {{NGA}} * {{MYS}} * {{BIH}} * {{BRN}} * {{MKD}} * {{LKA}} * {{THA}} * {{AFG}} * {{RWA}} * {{BDI}} * {{VEN}} * {{MLI}} * {{MNG}} * {{KEN}} * {{BHR}} * {{DJI}} * {{SOM}} * {{BEN}} * {{SVN}} * {{SEN}} * {{COD}} * {{COG}} * {{BFA}} * {{CIV}} * {{GHA}} * {{GIN}} * {{QAT}} * {{OMN}} * {{UGA}} * {{GMB}} | hawirde = $1,540 mêlûn (2014)<ref name="sipriimports">{{Jêder-malper |url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/values.php |sernav=TIV of arms imports to Turkey, 2008-2009 |weşanger=Stockholm International Peace Research Institute |tarîxa-gihiştinê=6 hezîran 2010 |roja-arşîvê=2015-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151125105813/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/values.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | hinarde = $2,350 mêlûn (2018)<ref name="ssmexport">{{Jêder-malper |sernav=SSM Performance Report |url=http://www.ssm.gov.tr/anasayfa/hizli/duyurular/kurumsalDuyurular/Sayfalar/2009FaaliyetRaporu.aspx |xebat=Undersecretariat for Defense Industries |tarîxa-gihiştinê=20 hezîran 2010 |rûpel=82 |ziman=tr |format=pdf }}</ref> | dîrok = {{Unbulleted list|[[Wexta Tirkiyê (500—1300)]]|[[Leşkerî yên Împeratoriya Osmanî]]|[[Dîroka leşkeri ya Tirkiyeyê]]}} | navref = [[Navrefên leşkeriya yên Tirkiyeyê]] }} '''Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê''' {{bi-tr|Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK)}}), hêzeke leşkerî ye ku berpirsyarê [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ye. Hêza leşkerî ji [[Hêzên Bejayî Tirkiyeyê|Hezen Bejayî]], [[Hêzên Hewayî Tirkiyeyê|Hêzên Hewayî]] û [[Hêzên Deryayî Tirkiyeyê|Hêzên Deryayî]] pêk tê. [[Cendirmeyê Fermanaa Gişti|Cendirme]] û [[Fermandarê Cerdevaniyê (Tirkiye)|Cerdevaniyê]], herdu jî ku [[Ajansa qanûnên zagonî|qanûnên zagonî]] û karên [[leşkerî]] hene, wekî parçeyên hêzên ewlehiya navxweyî di dema şeve de xebitînin, û binçav kirin [[Wezareta Navxweyî (Tirkiye)|Wezareta Navxweyî]] ye. Di nav deverê de, ew li [[binçav]] kirin Hêzên Bejayî, û Hêzên Deryayî. [[Serokomar Tirkiyeyê]], hemî sereke leşkeri ye. Xwe di awayê hêzên çekdarên klasîk ên [[Ewropa]]yê birêxistin kiriye, lê di nava demê de ji wan derbastir kiriye, forma xwe wergerandiye ser forma desthilatdariyê. Lewra ji ber pirsgirêkên navxweyî yên Tirkiyeyê û kûltûra taybet a dewletbûnê hêzên çekdarênê xwe ji aboriyê heya muzîkê di tevahiya jiyanê de birêxistin kiriye, tevlî polîtîkayê dibe. Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê yek ji hêzên çekdarên herî mezin ên cîhanê ye. Duyemîn hêzên çekdarê mezin a [[NATO]]yê ye. Gorî statîstîkên [[Tirkiye]]yê hejmara leşkerên wê 718.000 e.<ref name="aktifhaber">{{Jêder-malper |url=http://www.tsk.tr/3_basin_yayin_faaliyetleri/3_4_tskdan_haberler/2015/tsk_haberler_77.html#haber13 |sernav=News From Turkish Armed Forces |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151105231107/http://www.tsk.tr/3_basin_yayin_faaliyetleri/3_4_tskdan_haberler/2015/tsk_haberler_77.html |tarîxa-arşîvê=5 çiriya paşîn 2015 |xebat=Turkish Armed Forces |weşanger=tsk.tr |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya paşîn 2015 }}</ref> Tenê ji bo sala 2014 vê hêzên çekdarê ji bûtçeya dewletê 17,5 mîlyar US Dollar girtiye. Pirraniya dewletan statîstîkên xwe yên girîng vedişêrin. Bi texmînî hejmara eskerên tirk, li dora 1 milyonê ye û her sal ji xeynî çalakiyên veşarî û operasyonên li [[Kurdistan]]ê dike, nêzîkî 120 milyar US Dollar pere xerc dike. Hinek ji wê pereyê ji fîrmayên hêzên çekdarê tên. == Dîrok == Mejûyê damezrandina Artêşa [[Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] [[8ê çiriya paşîn]] a 1920an tê diyarkirin. Bi têkçûna [[Împeratoriya Osmanî]] ve, sala 1923ê [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] tê avakirin. Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê, wekî xwediyê Tirkiyeyê tê zanîn. Ji avabûna komarê ve heya îro her dem li ser hikûmetan re ye, carnan dest dide ser desthilatdariyê. <!-- == Forma== == Cûnta û kontrgerîlla == == Jandarmê == == Di serîhildanên kurd de rol == ---> == Fîrma û saziyên girêdayî artêşê ne (yên aşkere) == * [[MKEK]] Fîrmayên makîneyan û kîmyayê, bazirganiya çekan * [[BMC (Tirkiye)|BMC]] * [[FNSS Pergalên Parastinê|FNSS]] * [[ASELSAN]] Teknîk û alavên çekan hildiberîne. Herwiha teknîkên telekomûnîkasyonê difiroşe * [[TAI]] Li ser esmangerî û bazirganiya alavên firokeyan * [[GİRSAN]] * [[TISAS]] * [[Havelsan]] Kompîturgerî, nermalav ûêd * [[Otokar]] Hilberîn û bazirganiya otomobîlan * [[Transvaro]] * [[Roketsan]] Hilberîn û firotina saroxan * [[TÜBİTAK]] Ji bo lêkolînên zanistî û pêşdebirina teknîkê ye, bandora xwe li tevahiya xebatên zanistiyê yên Tirkiyeyê dike * [[Tersaneya Gölcükê]] * [[Akdal (çek)]] Hilberîn û bazirganiya çekan Herwekî bi dehan fîrmayên artêşê hene li Tirkiye, welatên tûrkî yên [[Asya]]yê, [[Kurdistan]] û [[Kîpros]]ê bazirganiyê dikin. == Nivîsandin == {{Çavkanî|group=nb}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Turkish Armed Forces}} * [http://www.msb.gov.tr/ www.msb.gov.tr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091027232146/http://www.msb.gov.tr/ |date=2009-10-27 }} * [http://www.tsk.tr/ www.tsk.tr] ** [http://www.kkk.tsk.tr/ www.kkk.tsk.tr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321090351/http://www.kkk.tsk.tr/ |date=2011-03-21 }} ** [http://www.hvkk.tsk.tr/ www.hvkk.tsk.tr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901092931/https://www.hvkk.tsk.tr/ |date=2018-09-01 }} ** [http://www.dzkk.tsk.tr/ www.dzkk.tsk.tr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091223034342/http://www.dzkk.tsk.tr/ |date=2009-12-23 }} ** [http://www.harpak.edu.tr/ www.harpak.edu.tr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190101085220/http://harpak.edu.tr/ |date=2019-01-01 }} ** [http://www.jandarma.gov.tr/ www.jandarma.gov.tr] ** [http://www.sahilguvenlik.gov.tr/ www.sahilguvenlik.gov.tr] * [http://www.turkishnavy.net/ www.turkishnavy.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230801124345/https://turkishnavy.net/ |date=2023-08-01 }} * [http://www.gaziler.org.tr/ www.gaziler.org.tr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407080441/http://www.gaziler.org.tr/ |date=2010-04-07 }} {{Interwiki conflict}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Hêzên Çekdar]] [[Kategorî:Leşkeriya Tirkiyeyê|*]] 2d921k93325hsqx6tqujvjp6avzqqcm 0 36171 2094366 1935155 2026-09-16T09:33:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094366 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Zanîngeha Bexdayê''' ({{Bi-ar|جامعة بغداد|Jāmi'at Baghdād}}), zanîngeha herî mezin a [[Îraq]]ê ye û piştî [[zanîngeha Qahîreyê]], duyê zanîngeha mezin a [[cîhana erebî]] ye. Zanîngeh di sala 1957an de hatiye damezrandin. == Girêdanên derve == * [http://www.uobaghdad.com/ Malpera Zanîngeha Bexdayê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100302161316/http://www.uobaghdad.com/ |date=2010-03-02 }} {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1957an li Iraqê]] [[Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] 7y6887eipz6jdh71d7z7m7zgo38cny9 0 39715 2094361 2094279 2026-09-16T08:32:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094361 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] }} '''Zanîngeha Mizurê''' (navê fermî bi [[Zimanê tirkî|tirkî]]: ''Munzur Üniversitesi'') zanîngeha dewletê ya [[Dêrsim]]ê ye. Di sala 2008an de hat damezirandin. == Girêdanên derve == * http://www.tunceli.edu.tr {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140805061335/http://www.tunceli.edu.tr/ |date=2014-08-05 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|39|02|41|N|39|30|54|E|region:TR-47_type:adm1st|display = title}} [[Kategorî:Avabûnên 2008an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] [[Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê|Dêrsimê]] [[Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê|Dêrsimê]] 13x6edn2yjt275c7jl97m27gb7d9y1z 2094362 2094361 2026-09-16T08:32:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094362 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] }} '''Zanîngeha Mizurê''' (navê fermî bi [[Zimanê tirkî|tirkî]]: ''Munzur Üniversitesi'') zanîngeha dewletê ya [[Dêrsim]]ê ye. Ew sala 2008an de hat damezrandin. == Girêdanên derve == * http://www.tunceli.edu.tr {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140805061335/http://www.tunceli.edu.tr/ |date=2014-08-05 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|39|02|41|N|39|30|54|E|region:TR-47_type:adm1st|display = title}} [[Kategorî:Avabûnên 2008an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] [[Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê|Dêrsimê]] [[Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê|Dêrsimê]] j3yu3logdg8wetgkz1neqo0gkyc5sty 2094364 2094362 2026-09-16T08:33:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094364 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] }} '''Zanîngeha Mizurê''' (navê fermî bi [[Zimanê tirkî|tirkî]]: ''Munzur Üniversitesi'') zanîngeheke li [[Mamekî|Mamekiyê]] ye. Ew di sala 2008an de hat damezrandin. == Girêdanên derve == * http://www.tunceli.edu.tr {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140805061335/http://www.tunceli.edu.tr/ |date=2014-08-05 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|39|02|41|N|39|30|54|E|region:TR-47_type:adm1st|display = title}} [[Kategorî:Avabûnên 2008an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] [[Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê|Dêrsimê]] [[Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê|Dêrsimê]] ef6vmw0ibb5v8fa4r1czhnot96sfpr1 0 65089 2094367 1753906 2026-09-16T09:34:49Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094367 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ibn Bājja, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png|thumb|]] '''Îbn Bace''', navê wî yê temamî '''Ebû Bekr Muhemmed bin Yehya bin es-Saîx''' (أبو بكر محمد بن يحيى بن الصايغ) ([[erebî]]: ابن باجة, ''Ibn Bajja''; z. ? - m. 1138 [[Fas]]), [[fîlozof]] û [[Matematîknas]]ê [[ereb]] e. Ew li [[Endulus]]ê jiyaye.<ref>http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Ibn_Bajja_BEA.htm</ref> Ew li rojavayê bi navê "Avempace" tê zanîn. Îbn Bace di warên [[metafîzîk]] û [[matematîk]]ê de xebat kiriye.<ref>http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H023.htm</ref> Îbn Bace fîlozofên weke [[Îbn Tufeyl]] û [[Îbn Ruşd]] di bin bandora xwe de hiştiye. == Berhem == * Rîsaletu'l-weda * Kîtab Îttîsal el-eql bi'l-însan * Kîtabu'n-Nefs * Kîtab Tedbiru'l-Mutewahhîd * Kelam fî'l-Gayet el-însaniye * Kelam fî'l-Burhan * Kelam fî'l-îsm we'l-mussema == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên ereb]] [[Kategorî:Fîlozofên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1080î]] [[Kategorî:Kesên sedsala 12an]] [[Kategorî:Matematîknasên ereb]] [[Kategorî:Mirin 1138]] hq356rpzzcoks8rvop6cw8kly0ex0g9 0 66178 2094368 1939750 2026-09-16T09:35:51Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094368 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Torquetum (149348802).jpg | sernavê_wêne = Torqetûma stêrnasiyê ku temelê wî ji aliyê Cabîr bin Efleh ve hatiye avêtin }} '''Cabir bîn Eflah''' (''Abū Muḥammad Jābir ibn Aflaḥ'', [[erebî]]; أبو محمد جابر بن أفلح), li rojava wekî ''Geber'' tê naz kirin. (1100 - 1150) [[stêrnas]]ê ê [[misilman]] bû.<ref>http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Jabir_ibn_Aflah_BEA.htm</ref> Cabir bin Eflah pirtûkên [[Betlemyûs]] mitale kir û ji bo xeletiyê pirtûkeke bi navê "Kitabul-Hey'e fi istihîl Mecisti" nivîsand, û li ser wê pir hate naz kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Astronomên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stêrnas-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1100]] [[Kategorî:Kesên sedsala 11an]] [[Kategorî:Mirin 1150]] [[Kategorî:Stêrnasên faris]] d6jy9s0xrbaxelidash043ecraj5s5p 2094369 2094368 2026-09-16T09:36:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094369 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Torquetum (149348802).jpg | sernavê_wêne = Torqetûma stêrnasiyê ku temelê wî ji aliyê Cabîr bin Efleh ve hatiye avêtin }} '''Cabir bîn Eflah''' (jdb. 1100 - m. 1150, erebî; ''Abū Muḥammad Jābir ibn Aflaḥ'', tîpên erebî; أبو محمد جابر بن أفلح), li rojava wekî ''Geber'' tê naz kirin. (1100 - 1150) [[stêrnas]]ê ê [[misilman]] bû.<ref>http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Jabir_ibn_Aflah_BEA.htm</ref> Cabir bin Eflah pirtûkên [[Betlemyûs]] mitale kir û ji bo xeletiyê pirtûkeke bi navê "Kitabul-Hey'e fi istihîl Mecisti" nivîsand, û li ser wê pir hate naz kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Astronomên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stêrnas-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1100]] [[Kategorî:Kesên sedsala 11an]] [[Kategorî:Mirin 1150]] [[Kategorî:Stêrnasên faris]] b6zco3muld996j1vtpibn71k4g1grnf 2094370 2094369 2026-09-16T09:36:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094370 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Torquetum (149348802).jpg | sernavê_wêne = Torqetûma stêrnasiyê ku temelê wî ji aliyê Cabîr bin Efleh ve hatiye avêtin }} '''Cabir bîn Eflah''' (jdb. 1100 - m. 1150, erebî; ''Abū Muḥammad Jābir ibn Aflaḥ'', tîpên erebî; أبو محمد جابر بن أفلح), li rojava wekî ''Geber'' tê zanin, [[stêrnas|stêrnasekî]]ê [[misilman]] bû.<ref>http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Jabir_ibn_Aflah_BEA.htm</ref> Cabir bin Eflah pirtûkên [[Betlemyûs]] mitale kir û ji bo xeletiyê pirtûkeke bi navê "Kitabul-Hey'e fi istihîl Mecisti" nivîsand, û li ser wê pir hate naz kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Astronomên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stêrnas-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1100]] [[Kategorî:Kesên sedsala 11an]] [[Kategorî:Mirin 1150]] [[Kategorî:Stêrnasên faris]] gy9ccfy4xviyz4fuoz72tmub5zyyza1 0 126041 2094348 2070482 2026-09-15T12:45:17Z Makenzis 35367 https://fchegelmann.com/fc-hegelmann-ir-mikel-aramburu-erneta-baigia-bendradarbiavima/ 2094348 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = FC Hegelmann | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = Futbolo klubas Hegelmann | bernavk = fūristai | navê_pêşanî = | damezrandin = [[2009]] FC Hegelmann Litauen | reng = {{Reng box|#ffffff|Spî|Blue|border=blue}}{{Reng box|#0000FF|Şîn|White|border=grey}} | stadyum = [[Raudondvario stadionas]] ([[Raudondvaris]]).<ref>[https://alyga.lt/naujiena/turo-anonsas-hegelmann-varzovus-priims-naujuose-namuose/8775 Turo anonsas: „Hegelmann“ varžovus priims naujuose namuose]</ref> | zerengî = 1.000 | şampiyona = [[TOPLYGA]]<ref>[https://toplyga.lt/naujiena/naujasis-lietuvos-futbolo-cempionato-pavadinimas-toplyga/9300 Naujasis Lietuvos futbolo čempionato pavadinimas – TOPLYGA]</ref> | darayîvan = | serok = [[Dainius Šumauskas]] | rahêner = {{Sembola alayê|}} | malper = [https://fchegelmann.com/ FC Hegelmann] <!-- Xelat ----> | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = <!-- Mayo: mal --> | pattern_la1 = _hummelauthentic20w | pattern_b1 = _hummelauthentic20w | pattern_ra1 = _hummelauthentic20w | pattern_sh1 = _hummelauthentic20w | pattern_so1 = _hummel20w | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF <!-- Mayo: deplasman --> | pattern_la2 = _senica1819a | pattern_b2 = _senica1819a | pattern_ra2 = _senica1819a | pattern_sh2 = _senica1617h | pattern_so2 = _hummel20tb | leftarm2 = 0000FF | body2 = 0000FF | rightarm2 = 0000FF | shorts2 = 0000FF | socks2 = 0000FF <!-- Mayo: sêyem --> | pattern_la3 = _garbarnia1819h | pattern_b3 = _garbarnia1819h | pattern_ra3 = _garbarnia1819h | pattern_sh3 = _pristinha1718a | pattern_so3 = _hummel20tb | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = 0000FF }} '''Futbolo klubas Hegelmann''' yaneyeke [[futbol]]ê ya [[Lîtvanya]]yê ye. Di sala [[2009]]an de hatiye damezrandin. Xwedî yarigeheke bi navê [[raudondvario stadionas]] e. Di [[lîga yekem a Lîtvanyayê]] de cih digire û yek ji sê tîmên [[Kaunas]]ê ye. == Serkevtinên lîgê == '''[[Pirma lyga]] (D2): 0''' '''[[LFF taurė]]: 0''' '''[[Supertaurė]]: 0''' == Statîstîk == === FC Hegelmann Litauen === ;FC Hegelmann Litauen (''Futbolo klubas Hegelmann Litauen'') {|class="wikitable" ! Werz ! Ast ! Kom ! Pozisyon ! Çavkanî |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | style="background:#F4DC93;"|'''Pirma lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''10.''' | <ref>{{Jêder-malper |url=http://almis.sritis.lt/ltu16lyga1.html |sernav=Lithuanian 2016 LFF 1 Lyga |malper=almis.sritis.lt |roja-gihiştinê=2022-05-03 |roja-arşîvê=2017-03-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170323053020/http://almis.sritis.lt/ltu16lyga1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''Antra lyga''' | bgcolor="#F5f5f5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>{{Jêder-malper |url=http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2s.html |sernav=Lithuanian 2017 LFF 2 Lyga Zone South |malper=almis.sritis.lt |roja-gihiştinê=2022-05-03 |roja-arşîvê=2018-06-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180619064227/http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2s.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''Antra lyga''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>{{Jêder-malper |url=http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2s.html |sernav=Lithuanian 2018 LFF 2 Lyga Zone South |malper=almis.sritis.lt |roja-gihiştinê=2022-05-03 |roja-arşîvê=2018-06-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180619070138/http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2s.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | style="background:#F4DC93;"|'''Pirma lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>{{Jêder-malper |url=http://rsssf.com/tablesl/lito2019.html#1lyga |sernav=Lithuania 2019 |malper=rsssf.com }}</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | style="background:#F4DC93;"|'''Pirma lyga''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>{{Jêder-malper |url=http://rsssf.com/tablesl/lito2020.html#1lyga |sernav=Lithuania 2020 |malper=rsssf.com }}</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html |sernav=Lithuania 2021 |malper=www.rsssf.com }}</ref> |- |} === FC Hegelmann === ;FC Hegelmann (''Futbolo klubas Hegelmann'') {|class="wikitable" ! Werz ! Ast ! Kom ! Pozisyon ! Çavkanî |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[TOPLYGA]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî|3}} == Girêdanên derve == * [https://fchegelmann.com/ Malpera fermî ya FC Hegelmann] * [https://toplyga.lt/komanda/hegelmann FC Hegelmann: toplyga.lt] * [https://www.soccerway.com/team/fc-hegelmann/nmpJqEeg/ FC Hegelmann: Soccerway] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fc-hegelmann-litauen/28798/ Globalsportsarchive] {{Kontrola otorîteyê}} {{Futbol-şitil}} {{DEFAULTSORT:Hegelmann}} [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê]] 30r0olqlquo1390s5z2fnn5kd025vgf 0 126834 2094373 1081229 2026-09-16T10:51:45Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Pakxwaziya zimanê îngilîzî]] hat sererastkirin 2094373 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Pakxwaziya zimanê îngilîzî]] bd4fdd19styxa13eujm35c0jrycds8o 0 134445 2094365 1869162 2026-09-16T08:42:16Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094365 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Stephaniehaynes family.jpg|thumb|Malbatek keskesorê]] '''Malbatên keskesorê''' ew malbat in ku tê de zarok bi du hevzayendan re wek malbatek dijîn.<ref>[http://www.bpb.de/files/YN17KQ.pdf Bundeszentrale für politische Bildung, Heft 32, Bonn 2003] (PDF; 503&nbsp;kB)</ref> Du dêûbavên jin an jî herdu mêr dikarin - bi qasî ku ev yek bi qanûnî destûr e - di zewaca hevzayendan de bi hev re bizewicin; formên alternatîf ên dêûbavan hevjînên qeydkirî û zewacên sivîl ên nefermî ne. Ji Tîrmeha 2011an vir ve, "Roja Wekheviya Malbatan ya Navneteweyî"<ref>[http://internationalfamilyequalityday.org/ International Family Equality Day]{{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> tê pîroz kirin. Ev roj, ku wek roja navneteweyî ya malbatên keskesorê tê qebûl kirin, di yekemîn sempozyûma navneteweyî ya rêxistinên malbatên LGBT yên ji [[Ewropa]], DY û [[Kanada]] de hate ragihandin. Wek nîşana hevgirtin û wekheviyê ji bo malbatên keskesorê, ev roj li seranserê cîhanê her sal di yekem Yekşema Gulanê de tê pîroz kirin. Nav ji ala keskesorê, sembolek cîhanî ya hevzayendan, tê. == Nav == Nav ji ala keskesorê, sembolek cîhanî ya lezbiyen, hevzayend û bîseksuelên xwebawer hatiye girtin. Di wateya mecazî de, ew dikare behsa civaka hemû LGBTyan jî bike.<ref>[https://www.tagesspiegel.de/magazin/wissen/Duden-Rechtschreibung;art304,2852595 ''Duden – Fremdschämen für It-Girls.''] In: ''Der Tagesspiegel.'' 21. Juli 2009.</ref> Di salên 1960-an de, di tevgera hippie ya dijberî çandî de, hemû kes bi awayekî sembolîk xwişk û bira dihatin hesibandin. Van "xwegirtinên girseyî" "eşîr" an "malbatên keskesor" afirandin.<ref>[http://www.welcomehome.org/rainbow/info/rainbow_terminology.html Origins of „Rainbow Family“ and related terminology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122005132/http://www.welcomehome.org/rainbow/info/rainbow_terminology.html |date=2022-01-22 }}, Version: 9. Juni 2008.</ref> Bikaranîna zû ya tomarkirî ya têgîna "malbata keskesor" vedigere Josephine Baker, ku di salên 1950-an de beşdarî tevgera mafên sivîl ên Dewletên Yekbûyî bû û dûv re diwanzdeh sêwî yên ji rengên çerm û neteweyên cihêreng qebûl kir.<ref>Langston Hughes, Milton Meltzer: ''Black Magic: A Pictorial History of the Negro in American Entertainment.'' Prentice-Hall, 1967, S. 342.</ref><ref>Walter Terry: ''The Compton Yearbook.'' F. E. Compton Co, 1968.</ref><ref>Robert McHenry: ''Famous American Women.'' Courier Dover Publications, 1983, ISBN 0-486-24523-3, S. 17.</ref> Di vê wateyê de îro jî di wergeran de tê bikaranîn.<ref>[https://www.focus.de/panorama/boulevard/adoptionen_aid_118506.html Adoptionen – Madonna will Regenbogen-Familie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023132043/https://www.focus.de/panorama/boulevard/adoptionen_aid_118506.html |date=2019-10-23 }}, focus.de, 2. November 2006.</ref> The Rainbow Family of Living Light di sala 1972-an de li Dewletên Yekbûyî hate damezrandin, komek ne-hiyerarşîk ku ji bo aştiya cîhanê dua dike û bawerî bi utopyaya civatek hevkariyê ku bi erdê re di nav ahengê de dijî, dike. Niha li seranserê cîhanê hevalbendên wê hene.<ref>Michael I. Niman: ''People of the Rainbow; A Nomadic Utopia.'' University of Tennessee Press, 1997, 1999, 2003, ISBN 0-87049-989-0; [http://mediastudy.com/rainbow.html Abstract] mediastudy.com</ref> == Rewşa zarokên di malbatên keskesorê de == [[Wêne:P051702-241793.jpg|thumb|Malbatek keskesorê]] Ji daneyên mîkro-serjimariyê û çend lêkolînên ku heya niha hene, meriv dikare vê yekê destnîşan bike: * Piraniya zarokan ji zewacên heteroseksuel ên berê têne û kesek ji cota hevzayend an dê an bav e. * Heta niha nenas, hejmareke zêde ya lezbiyen û homoseksuelên ciwan dixwazin bi mêlkirina [[Sunîtî|sûnî]], bi rêbaza kûpekê an jî wek takekesî bibin xwedî zarok û malbatek ava bikin. * Wekî beşek ji piştgiriya perwerdehiyê - lênêrîna tam-dem - zarok li malên xwedîtiyê ji hêla hevzayendan ve têne xwedîkirin û ku potansiyelek berfireh a perwerdekarên pispor heye ku li vir têne dîtin. * Zarokên keskesorê bêtir bi dayikên xwe yên hevzayend re mezin dibin. * Hevzayendan bi zarokan re him li bajarên mezin û biçûk û him jî li herêmên gundewarî dijîn. Îro, jimarek hevjînên hevzayend xwedîtiya zarokan dikin. Nirxandina buroya parastina zarok û ciwanan erênî ye; Perwerdehî, xwedîkirina zarokan û başbûna wan bi navînî ji yên zarokên hevjînên heteroseksuel ne cuda ne. == Lêkolîn li ser rewşa jiyanê == Lêkolînên li ser rewşa jiyanê ya di malbatên keskesor de ji salên 1990î ve hene. Wek mînak, lêkolînek ku di sala 2006-an de ji hêla Wezareta Dadê ya Federal a Almanyayê ve li ser "rewşa jiyîna zarokên di malbatên hevzayendan de" hate kirin, tê wê encamê ku ji bo pêşkeftina zarokên ku di nav malbatên hevzayendan de mezin dibin ti kêmasî tune. Encamên lêkolînan dikarin bi vî rengî werin kurt kirin: * Zarok bi dêûbavên homoseksuel an heteroseksuel re mezin bibin, ev yek bandorê li meyla wan a zayendî nake. Rêjeya zarokên homoseksuel û heteroseksuel di herdu cureyên malbatan de yek e. * Di derbarê nexweşiyên xwenîşandinî û pêşkeftinê yên gengaz ên ji ber meyla zayendî ya dêûbavan, di herdu cureyên malbatan de cudahî di navbera zarokan de tune. Zarokên dê û bavên homoseksuel bi tu awayî ji zarokên dêûbavên heteroseksuel bêtir nexweşî nîşan nadin. * Ne meyla zayendî, lê zayenda dê û bavên (homoseksuel) bandorê li ser helwest û tevgera zarokan dike. Bi taybetî, zarokên ku di malbatên keskesor de bi du jinan re mezin dibin, ji zarokên dêûbavên heteroseksuel kêmtir behremendiya rola zayendî ya tîpîk nîşan didin. * Piraniya zarokên keskesor ji ber serpêhatiyên xwe yên malbatî rastî cudakariyê nayên. Ew zarokên ku bi stigmatîzasyonê re rû bi rû dimînin, dikarin bi awayekî avaker bi wê re mijûl bibin û dê û bavên xwe baş piştgirî didin wan.<ref>[http://www.lsvd.de/fileadmin/pics/Dokumente/Adoption/LSVD_Essentiels-BMJ-Studie.pdf lsvd.de] (PDF; 205&nbsp;kB)</ref> * Di bingeh de, zarokên ku bi dêûbavên hevzayend re mezin dibin, dixuye ku meyla xwe ya zayendî bi rengek berbiçavtir ezmûn dikin. Digel vê yekê, lêkolînên ji DY vê tezê bi sînor dikin, ji ber ku ev helwest dikare beşek ji hawîrdorê jî were bandor kirin: Dêûbavên homoseksuel li Dewletên Yekbûyî pir caran li bajarên mezin an bajarokên zanîngehê dijîn, zarokên wan di naverokek berawirdî tolerans de mezin dibin, ku kêm caran helwestên homofobîk dihewîne. * Ji bo zarokên di malbatên keskesor de metirsiyek zêdetir tune ye ku bibin mexdûrên îstîsmara zayendî. Tawankarên îstismarkirina zarokan bi piranî (nêzîkî 95%) mêr in ji hawîrdora jiyana nêzîk a heteroseksuel a zarokan. Ji ber kontrola civakî ya bilind metirsiya îstîsmarê bo zarokan di malbatên keskesor de ji yên di malbatên heteroseksuel pir kêmtir e. Ji ber vê yekê, pêşdarazîyek berbelav di lêkolînê de naye piştrast kirin.<ref>Thomas Hertling: ''Homosexuelle Männlichkeit zwischen Diskriminierung und Emanzipation'', LIT Verlag 2006, ISBN 978-3-643-11355-9, S. 327</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka kesên LGBT]] [[Kategorî:Mafên kesên LGBT]] b5wppfp0ok3fetnyovsmdqovyg9fk0z 0 152553 2094360 1762106 2026-09-16T08:28:25Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094360 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank cureyê binebeş | nav = Navçeyên New Yorkê | navê bin = Counties of New York | nexşe = [[Wêne:New York Counties.svg|300px]] | kategorî = | welat = [[New York]] | destpêka dem = | hejmara niha = 62 | dema hejmarê = | gelhe = 5.118 ([[Hamilton County, New York|Hamilton]]) – 2.590.516 ([[Brooklyn|Kings]]) | tîrbûn = {{Convert|33.77|sqmi|abbr=on}} ([[Manhattan|New York]]) – {{Convert|2821|sqmi|abbr=on}} ([[St. Lawrence County|St. Lawrence]]) | rêvebir = Hikûmeta navçeyê | binebeş = [[Lîsteya bajarên New Yorkê|Bajar]], [[Lîsteya bajarokên New Yorkê|Bajarok]], Rezervasyonên Xwecihiyên Amerîkî }} Li [[Dewletên DYAyê|federedewleta]] [[New York]]ê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]] 62 [[Navçeyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|navçe]] ({{bi-en|''county''}}) hene. 12 navçeyên ewil yekser piştî brîtanî dest bi koloniya holandî ya [[New Amsterdam]]ê danîn hatine çêkirin; du ji van navçeyan paşê hatin rakirin, axên wan çûn Massachusettsê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://genealogy.clifflamere.com/Aid/History/NY-OriginalCounties.htm |sernav=The 12 Original Counties of New York State - Cliff Lamere |malper=genealogy.clifflamere.com |roja-gihiştinê=2022-04-03 }}</ref> Ya herî nû Bronx County ye ku di sala 1914an de ji parçeyên [[New York City]]ê yên ku di dawiya sedsala 19an de ji Westchester County hatibûn îlheqkirin û li New York Countyê hatibûn zêdekirin hatiye çêkirin.<ref name="form">{{Jêder-malper |url=http://www.mynewyorkgenealogy.com/ny_maps/ny_cf.htm |sernav=New York Formation Maps |malper=Genealogy, Inc. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071230193828/http://www.mynewyorkgenealogy.com/ny_maps/ny_cf.htm%23 |roja-arşîvê=30 kanûna pêşîn 2007 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2008-01-20 }}</ref> Navçeyên New Yorkê ji kelîmeyên cihêreng ên xwecihiyên amerîkî; parêzgeh, navçe, bajar û malbata qiraliyetê ya brîtanî; dewletmedar û personelên leşkerî yên pêşîn ên amerîkî; û siyasetmedarên Federedewleta New Yorkê nav lê hatin danîn.<ref name="etym">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/countynameorigin0000beat |sernav=County Name Origins of the United States |paşnav=Beatty, Michael |weşanger=McFarland Press |sal=2001 |isbn=0-7864-1025-6 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Hidûdên navçeyan li federedewleta New Yorkê cara dawî di sala 1964an de hatin guhartin piştî ku [[Bronx]] Girava South Brother ji [[Queens]]ê wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digital.newberry.org/ahcb/documents/NY_Consolidated_Chronology.htm#Consolidated_Chronology |sernav=NY: Consolidated Chronology |malper=digital.newberry.org |roja-gihiştinê=2023-06-08 }}</ref> == Desthilatdarî == Ji bilî pênc şaredariyên ({{bi-en|borough}}) [[New York City]], navçeyên New Yorkê di bin Qanûna Navçeya New Yorkê de tê birêvebirin. == Pênc şaredariyên New York City == Her yek ji pênc ji navçeyên New Yorkê bi pênc şaredariyên [[New York City]]ê re eynî cihî parve dikin. Ew New York County ([[Manhattan]]), Kings County ([[Brooklyn]]), Bronx County (The Bronx), Richmond County (Staten Island), û Queens County ([[Queens]]) in. Bi berevajiya navçeyên din ên New Yorkê, hêza desthilatdariyê ya pênc şaredariyên New Yorkê gelekî sînorkirî ne û hema hema bi her awayî re ji aliyê hikûmeta bajêr ve tên birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Regionalism and realism: A Study of Government in the New York Metropolitan Area |paşnav=Benjamin |pêşnav=Gerald |paşnav2=Nathan |pêşnav2=Richard P. |weşanger=[[Brookings Institution]] |sal=1990 |rr=59 }}</ref> Tenê çend dewletmedar li ser bingeha şaredariyê tên hilbijartin, wekî pênc serokên şaredariyan, parêzerên dîstrîktê û hemû hakîmên mehkemeya bilind a navçeyî û federedewletî. Kursiya navçeyê ya fermî tine ye, lê belê cihên bînayên şaredariyê û mehkemeyan li hin taxan di şaredariya xwe de bi awayekî nefermî navê kursiya navçeyê didin. == Lîsteya navçeyan == {{Paqij}} {|class="wikitable sortable" align="center" |- style="background-color: #ccf" ! style="vertical-align: bottom;" |Navçe<br/> ! style="vertical-align: bottom;" |{{girêdan|lt=Koda FIPS|FIPS_Code|en}}<br/><ref name="epa">{{Jêder-malper |url=http://www.epa.gov/enviro/html/codes/ny.html |sernav=EPA County FIPS Code Listing |roja-gihiştinê=2007-07-24 |xebat=US Environmental Protection Agency |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121008031702/http://www.epa.gov/enviro/html/codes/ny.html |roja-arşîvê=2012-10-08 }}</ref> ! style="vertical-align: bottom;" | {{girêdan|lt=Merkeza îdarî ya navçeyê|County_seat|en}}<br/><ref name="NACO">{{Jêder-malper |url=http://www.naco.org/Counties/Pages/NACo_FindACounty.aspx |sernav=Find A County |weşanger=National Association of Counties |roja-gihiştinê=9 tebax 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100804201755/http://www.naco.org/Counties/Pages/NACo_FindACounty.aspx |roja-arşîvê=4 tebax 2010 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ! style="vertical-align: bottom;" | {{Kurtkirin|Avk.|Avakirin}}<br/><ref name=NACO/><ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Mitchell |pêşnav=George |sernav=The New York Red Book: An Illustrated Yearbook of Authentic Information Concerning New York State, Its Departments and Political Subdivisions and the Officials Who Administer Its Affairs |weşanger=Williams Press, Inc. |sal=1987–1988 |çap=89 |cih=Albany, New York |rr=987–988 |ziman=en }}</ref> ! style="vertical-align: bottom;" | Jê çêbûye<br/><ref name=form/> ! style="vertical-align: bottom;" | Navê wî lê hatiye danîn<br/><ref name=etym/> ! style="vertical-align: bottom;" | Tîrbûn (Nifs./mi²)<br/> ! style="vertical-align: bottom;" | {{Kurtkirin|Nfs.|Nifûs}} (2022)<br/><ref name="VITAL">{{Jêder-malper |tarîx=July 2022 |sernav=U.S. Census Bureau QuickFacts: New York |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/NY/PST045219 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2 nîsan 2023 |weşanger=U.S. Census Bureau |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230309103836/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/NY/PST045222 |roja-arşîvê=9 Mar 2023 }}</ref> ! style="vertical-align: bottom;" | Dever<br/><ref name=NACO/> ! style="vertical-align: bottom; width: 80px;" class="unsortable"|Nexşe<br/>&nbsp; {{Countyrow|Name=Albany |N=36|Num=001 |Seat=Albany |Data2= {{Dîrok|1|11|1683}} |Data3=Yek ji 12 navçeyên ewil|Data4=[[James II of England]] (James VII of Scotland) (1633–1701) |Data5=592.52 |Population=315811 |Area=533 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Allegany |N=36|Num=003 |Seat=Belmont |Data2= {{Dîrok|7|4|1806}} |Data3=Genesee County |Data4=Guhartoyeke navê [[Allegheny River|Çema Allegheny]] |Data5=45.16 |Population=46694 |Area=1034 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Bronx |N=36|Num=005 |Noseat=tine (sui generis) |Data2= {{Dîrok|1|1|1914}}<ref>Legislation splitting off Bronx County from New York County was enacted in 1912 with an effective date of January 1, 1914. Prior to 1874 the entire area had been part of Westchester County. See {{Jêder-malper |paşnav=McCarthy |pêşnav=Thomas C |url=http://www.correctionhistory.org/html/chronicl/kbd/kbd_brnx.html |sernav=A 5-Borough Centennial Preface for the Katharine Bement Davis Mini-History |xebat=New York City Department of Corrections |roja-gihiştinê=2008-01-25 |archive-date=2012-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210050828/http://www.correctionhistory.org/html/chronicl/kbd/kbd_brnx.html |url-status=dead }}</ref> |Data3=New York County |Data4=[[Jonas Bronck]] (1600?–1643)|Data5=24,028.31 |Population=1379946 |Area=57.43 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Broome |N=36|Num=007 |Seat=Binghamton |Data2= {{Dîrok|28|4|1806}} |Data3=Tioga County |Data4=[[John Broome]] (1738–1810), dewletmedarê New Yorkê |Data5=275.69 |Population=197117 |Area=715 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Cattaraugus |N=36|Num=009 |Noseat=[[Little Valley (village), New York|Little Valley]] |Data2= {{Dîrok|11|3|1808}} |Data3=Genesee County |Data4=Ji zimanekî nenas ê {{girêdan|lt=zimanên îroquayî|Iroquoian languages|en}} ye ku tê maneya "berava bi bêhna genî" |Data5=58.35 |Population=76439 |Area=1310 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Cayuga |N=36|Num=011 |Seat=Auburn |Data2= {{Dîrok|8|3|1799}} |Data3=Onondaga County |Data4=eşîra [[Cayuga]] ya Xwecihiyên amerîkî |Data5=86.80 |Population=74998 |Area=864 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Chautauqua |N=36|Num=013 |Seat=Mayville |Data2= {{Dîrok|11|3|1808}} |Data3=Genesee County |Data4=Ji zimanê {{girêdan|lt=Erie|Erie language|en}} behsa {{girêdan|lt=Gola Chautauqua|Chautauqua Lake|en}} dike ku ev ziman û maneya wê êdî nayê zanîn |Data5=84.02 |Population=126027 |Area=1500 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Chemung |N=36|Num=015 |Seat=Elmira |Data2= {{Dîrok|20|3|1836}} |Data3=Tioga County |Data4=Kelîmeyeke {{girêdan|lt=Lenape|Unami language|en}} ye, tê maneya "qiloçê mezin" û navê gundekî Xwecihiyên amerîkî bû |Data5=198.21 |Population=81426 |Area=410.81 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Chenango |N=36|Num=017 |Noseat=[[Norwich (city), New York|Norwich]] |Data2= {{Dîrok|15|3|1798}} |Data3=Tioga County û Herkimer County |Data4=Kelîmeyeke {{girêdan|lt=onondagayî|Onondaga language|en}} |Data5=51.69 |Population=46458 |Area=898.85 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Clinton |N=36|Num=019 |Seat=Plattsburgh |Data2= {{Dîrok|4|3|1788}} |Data3=Washington County |Data4=[[George Clinton (vice president)|George Clinton]] (1739–1812), [[Cîgirê Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Cîgirê DYAyê]] yê çarê, û Waliyê New Yorkê yê yekê û sisêyê|Data5=70.44 |Population=78753 |Area=1118 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Columbia |N=36|Num=021 |Seat=Hudson |Data2= {{Dîrok|1|4|1786}} |Data3=Albany County |Data4=[[Christopher Columbus]] (1451–1506)|Data5=94.58 |Population=61286 |Area=648 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Cortland |N=36|Num=023 |Seat=Cortland |Data2= {{Dîrok|8|4|1808}} |Data3=Onondaga County |Data4=[[Pierre Van Cortlandt]] (1721–1814), siyasetmedarê New Yorkê|Data5=91.88 |Population=46126 |Area=502 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Delaware |N=36|Num=025 |Noseat=[[Delhi (village), New York|Delhi]] |Data2= {{Dîrok|10|3|1797}} |Data3=Otsego County û Ulster County |Data4=[[Thomas West, 3rd Baron De La Warr]] (1577–1618)|Data5=30.48 |Population=44740 |Area=1468 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Dutchess |N=36|Num=027 |Noseat=[[Poughkeepsie (city), New York|Poughkeepsie]] |Data2= {{Dîrok|1|11|1683}} |Data3=Yek ji 12 navçeyên ewil |Data4=[[Mary of Modena]] (1658–1718), Dûşesê Yorkê û jina Qiral [[James II of England]] |Data5=360.66 |Population=297545 |Area=825 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Erie |N=36|Num=029 |Seat=Buffalo |Data2= {{Dîrok|2|4|1821}} |Data3=Niagara County |Data4=Eşîra {{girêdan|lt=Erie|Erie (tribe)|en}} yê Xwecihiyên amerîkî|Data5=774.50 |Population=950312 |Area=1227 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Essex |N=36|Num=031 |Noseat=[[Elizabethtown (CDP), New York|Elizabethtown]] |Data2= {{Dîrok|1|3|1799}} |Data3=Clinton County |Data4=Navçeya [[Essex]] a Inglîstanê |Data5=19.26 |Population=36910 |Area=1916 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Franklin |N=36|Num=033 |Noseat=[[Malone (village), New York|Malone]] |Data2= {{Dîrok|11|3|1808}} |Data3=Clinton County |Data4=[[Benjamin Franklin]] (1706–1790), zanyar û siyasetmedarê amerîkî|Data5=27.33 |Population=46373 |Area=1697 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Fulton |N=36|Num=035 |Noseat=[[Johnstown (city), New York|Johnstown]] |Data2= {{Dîrok|18|4|1838}} |Data3=Montgomery County |Data4=[[Robert Fulton]] (1765–1815), çêkerê gemiya bidûkel|Data5=98.82 |Population=52669 |Area=533 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Genesee |N=36|Num=037 |Seat=Batavia |Data2= {{Dîrok|30|3|1802}} |Data3=Ontario County û erdê ku di {{girêdan|lt=Kirîna Hollandê|Holland Land Company|en}} de hatiye standin |Data4=Kelîmeyeke {{girêdan|lt=senekayî|Seneca language|en}} ya ku tê maneya "geliyê baş" |Data5=116.23 |Population=57535 |Area=495 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Greene |N=36|Num=039 |Noseat=[[Catskill (village), New York|Catskill]] |Data2= {{Dîrok|25|3|1800}} |Data3=Albany County û Ulster County |Data4=[[Nathanael Greene]] (1742–1786), generalekî amerîkî|Data5=73.04 |Population=48061 |Area=658 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Hamilton |N=36|Num=041 |Seat=Lake Pleasant |Data2= {{Dîrok|12|4|1816}} |Data3=Montgomery County |Data4=[[Alexander Hamilton]] (1755–1804)|Data5=2.83 |Population=5118 |Area=1808 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Herkimer |N=36|Num=043 |Seat=Herkimer |Data2= {{Dîrok|16|2|1791}} |Data3=Montgomery County |Data4=[[Nicholas Herkimer]] (1728–1777), generalekî amerîkî|Data5=41.03 |Population=59822 |Area=1458 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Jefferson |N=36|Num=045 |Seat=Watertown |Data2= {{Dîrok|28|3|1805}} |Data3=Oneida County |Data4=[[Thomas Jefferson]] (1743–1826)|Data5=62.81 |Population=116637 |Area=1857 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Kings |N=36|Num=047 |Noseat=tine (sui generis) |Data2= {{Dîrok|1|11|1683}}|Data3=Yek ji 12 navçeyên ewil |Data4=Qiralê [[Charles II of England]] (1630–1685)|Data5=26,733.91 |Population=2590516 |Area=96.9 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Lewis |N=36|Num=049 |Noseat=[[Lowville (village), New York|Lowville]] |Data2= {{Dîrok|28|3|1805}} |Data3=Oneida County |Data4={{girêdan|lt=Morgan Lewis|Morgan Lewis (governor)|en}} (1754–1844), Waliyê New Yorkê yê çarê|Data5=20.70 |Population=26699 |Area=1290 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Livingston |N=36|Num=051 |Seat=Geneseo |Data2= {{Dîrok|23|2|1821}} |Data3=Genesee County û Ontario County |Data4=[[Robert Livingston (1746–1813)|Robert Livingston]]|Data5=96.12 |Population=61516 |Area=640 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Madison |N=36|Num=053 |Seat=Wampsville |Data2= {{Dîrok|21|3|1806}} |Data3=Chenango County |Data4=[[James Madison]] (1751–1836)|Data5=101.35 |Population=67097 |Area=662 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Monroe |N=36|Num=055 |Seat=Rochester |Data2= {{Dîrok|23|2|1821}} |Data3=Genesee County û Ontario County |Data4=[[James Monroe]] (1758–1831), [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serokdewletê DYAyê]] yê pêncê|Data5=550.54 |Population=752035 |Area=1366 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Montgomery |N=36|Num=057 |Seat=Fonda |Data2= {{Dîrok|12|3|1772}} |Data3=Albany County |Data4=[[Richard Montgomery]] (1738–1775) |Data5=121.03 |Population=49623 |Area=410 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Nassau |N=36|Num=059 |Seat=Mineola |Data2= {{Dîrok|1|1|1899}} |Data3=Queens County |Data4=Prensên {{girêdan|lt=Orange-Nassau|House of Orange-Nassau|en}}|Data5=3,054.58 |Population=1383726 |Area=453 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=New York |N=36|Num=061 |Noseat=tine (sui generis) |Data2= {{Dîrok|1|11|1683}} |Data3=Yek ji 12 navçeyên ewil |Data4=[[James II of England]] (1633–1701), ê ku Dûkê York û Albanyê bû |Data5=47,268.97 |Population=1596273 |Area=33.77 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Niagara |N=36|Num=063 |Noseat=[[Lockport (city), New York|Lockport]] |Data2={{Dîrok|11|3|1808}} |Data3=Genesee County |Data4=Navekî eşîrên {{girêdan|lt=îroquoyî|Iroquoian languages|en}} |Data5=184.98 |Population=210880 |Area=1140 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Oneida |N=36|Num=065 |Seat=Utica |Data2= {{Dîrok|15|3|1798}} |Data3=Herkimer County |Data4=Eşîra {{girêdan|lt=Oneida|Oneida tribe|en}} ya Xwecihiyên amerîkî|Data5=188.66 |Population=228846 |Area=1213 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Onondaga |N=36|Num=067 |Seat=Syracuse |Data2= {{Dîrok|5|3|1794}} |Data3=Herkimer County |Data4=Eşîra {{girêdan|lt=Onondaga|Onondaga (tribe)|en}} ya Xwecihiyên amerîkî|Data5=580.95 |Population=468249 |Area=806 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Ontario |N=36|Num=069 |Noseat=[[Canandaigua (city), New York|Canandaigua]] |Data2= {{Dîrok|27|1|1789}} |Data3=Erdê ku di {{girêdan|lt=kirîna Phelps and Gorham|Phelps and Gorham Purchase|en}} de hatiye standin |Data4=Kelîmeyeke [[Iroquoian languages|îroquoyî]] ya ku tê maneya "gola bedew" |Data5=170.25 |Population=112707 |Area=662 |Size=100px }} {{Countyrow|Name=Orange |N=36|Num=071 |Noseat=[[Goshen (village), New York|Goshen]] |Data2= {{Dîrok|1|11|1683}} |Data3=Yek ji 12 navçeyên ewil |Data4={{girêdan|lt=William of Orange-Nassau|William III of England|en}} (1650–1702)|Data5=483.84 |Population=405941 |Area=839 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Orleans |N=36|Num=073 |Noseat=[[Albion (village), Orleans County, New York|Albion]] |Data2= {{Dîrok|12|11|1824}} |Data3=Genesee County |Data4=Xanedana fransî ya {{girêdan|lt=Orléans|House of Orléans|en}}ê |Data5=48.12 |Population=39318 |Area=817 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Oswego |N=36|Num=075 |Seat=Oswego |Data2= {{Dîrok|1|3|1816}} |Data3=Oneida County û Onondaga County |Data4=[[Oswego River (New York)|Çema Oswego]]|Data5=90.16 |Population=118287|Area=1312 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Otsego |N=36|Num=077 |Seat=Cooperstown |Data2= {{Dîrok|16|2|1791}} |Data3=Montgomery County |Data4=Kelîmeyeke Xwecihiyên amerîkî ku tê maneya "cihê zinar" |Data5=60.45 |Population=60636 |Area=1003 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Putnam |N=36|Num=079 |Seat=Carmel Hamlet |Data2= {{Dîrok|12|6|1812}} |Data3=Dutchess County |Data4=[[Israel Putnam]] (1718–1790)|Data5=398.56 |Population=98045 |Area=246 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Queens |N=36|Num=081 |Noseat=tine (sui generis) |Data2= {{Dîrok|1|11|1683}} |Data3=Yek ji 12 navçeyên ewil |Data4=[[Catherine of Braganza]] (1638–1705), Qiralîçeya Inglîstanê|Data5=12,777.82 |Population=2278029 |Area=178.28 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Rensselaer |N=36|Num=083 |Seat=Troy |Data2= {{Dîrok|7|2|1791}} |Data3=Albany County |Data4={{girêdan|lt=Kiliaen van Rensselaer|Kiliaen van Rensselaer (Dutch merchant)|en}}|Data5=240.38 |Population=159853 |Area=665 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Richmond |N=36|Num=085 |Noseat=tine (sui generis) |Data2= {{Dîrok|1|11|1683}} |Data3=Yek ji 12 navçeyên ewil |Data4={{girêdan|lt=Charles Lennox|Charles Lennox, 1st Duke of Richmond|en}} (1672–1723)|Data5=4,791.54 |Population=491133 |Area=102.5 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Rockland |N=36|Num=087 |Seat=New City |Data2= {{Dîrok|23|2|1798}} |Data3=Orange County |Data4=Tarîfa akinciyên ewilî bi maneya "erdê bi kevir" |Data5=1,703.63 |Population=339022 |Area=199 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=St. Lawrence |N=36|Num=089 |Noseat=[[Canton (village), New York|Canton]] |Data2= {{Dîrok|3|3|1802}} |Data3=Clinton County, Herkimer County, û Montgomery County |Data4={{girêdan|lt=Çema St Lawrence|St Lawrence River|en}} |Data5=38.19 |Population=107733 |Area=2821 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Saratoga |N=36|Num=091 |Seat=Ballston Spa |Data2= {{Dîrok|7|2|1791}} |Data3=Albany County |Data4=Guhartoyeke kelîmeyeke Xwecihiyên amerîkî ku tê maneya "girê li kêleka çemê" |Data5=282.93 |Population=238797 |Area=844 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Schenectady |N=36|Num=093 |Seat=Schenectady |Data2= {{Dîrok|27|3|1809}} |Data3=Albany County |Data4=Ji kelîmeyeke eşîra {{girêdan|lt=Mohawkê|Mohawk tribe|en}} |Data5=762.35 |Population=160093 |Area=210 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Schoharie |N=36|Num=095 |Noseat=[[Schoharie (village), New York|Schoharie]] |Data2= {{Dîrok|6|4|1795}} |Data3=Albany County û Otsego County |Data4=Kelîmeyeke {{girêdan|lt=eşîra Mohawkê|Mohawk tribe|en}} |Data5=48.02 |Population=30063 |Area=626 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Schuyler |N=36|Num=097 |Seat=Watkins Glen |Data2= {{Dîrok|17|4|1854}} |Data3=Chemung County, Steuben County, û Tompkins County |Data4=[[Philip Schuyler]] (1733–1804), general û senatorekî amerîkî |Data5=51.61 |Population=17650 |Area=342 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Seneca |N=36|Num=099 |Noseat=[[Waterloo (village), New York|Waterloo]] |Data2= {{Dîrok|24|3|1804}} |Data3=Cayuga County |Data4=Eşîra {{girêdan|lt=Seneca|Seneca nation|en}} ya Xwecihiyên amerîkî|Data5=101.18 |Population=32882 |Area=325 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Steuben |N=36|Num=101 |Noseat=[[Bath (village), New York|Bath]] |Data2= {{Dîrok|18|3|1796}} |Data3=Ontario County |Data4=[[Friedrich Wilhelm von Steuben]] (1730–1794)|Data5=65.95 |Population=92599 |Area=1404 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Suffolk |N=36|Num=103 |Noseat=[[Riverhead (CDP), New York|Riverhead]] |Data2= {{Dîrok|1|11|1683}} |Data3=Yek ji 12 navçeyên ewil |Data4=Navçeya [[Suffolk]] li Inglîstanê |Data5=642.84 |Population=1525465 |Area=2373 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Sullivan |N=36|Num=105 |Seat=Monticello |Data2= {{Dîrok|27|3|1809}} |Data3=Ulster County |Data4=[[John Sullivan (general)|John Sullivan]] (1740–1795), generalekî amerîkî|Data5=79.90 |Population=79658 |Area=997 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Tioga |N=36|Num=107 |Noseat=[[Owego (village), New York|Owego]] |Data2= {{Dîrok|16|2|1791}} |Data3=Montgomery County |Data4=Kelîmeyeke xwecihiyên amerîkî |Data5=91.34 |Population=47772 |Area=523 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Tompkins |N=36|Num=109 |Seat=Ithaca |Data2= {{Dîrok|7|4|1817}} |Data3=Cayuga County û Seneca County |Data4=[[Daniel D. Tompkins]] (1774–1825), Cîgirê serokê yê DYAyê yê pêncê|Data5=220.12 |Population=104777 |Area=476 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Ulster |N=36|Num=111 |Seat=Kingston |Data2= {{Dîrok|1|11|1683}} |Data3=Yek ji 12 navçeyên ewil |Data4=Parêzgeha [[Ulster]]ê ya îrlendî|Data5=157.04 |Population=182319 |Area=1161 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Warren |N=36|Num=113 |Noseat=[[Queensbury, New York|Queensbury]] |Data2= {{Dîrok|12|3|1813}} |Data3=Washington County |Data4=[[Joseph Warren]] (1741–1775), generalekî amerîkî|Data5=75.40 |Population=65599 |Area=870 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Washington |N=36|Num=115 |Seat=Fort Edward |Data2= {{Dîrok|12|3|1772}} |Data3=Albany County |Data4=[[George Washington]] (1732–1799), Serokdewletê DYAyê ya yekê|Data5=71.92 |Population=60841 |Area=846 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Wayne |N=36|Num=117 |Noseat= [[Lyons (town), New York|Lyons]] |Data2= {{Dîrok|11|4|1823}} |Data3=Ontario County û Seneca County |Data4=[[Anthony Wayne]] (1745–1796), generalekî amerîkî|Data5=65.84 |Population=91125 |Area=1384 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Westchester |N=36|Num=119 |Seat=White Plains |Data2= {{Dîrok|1|11|1683}} |Data3=Yek ji 12 navçeyên ewil |Data4=Bajarê [[Chester]]ê yê Inglîstanê |Data5=1,980.854 |Population=990427 |Area=500 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Wyoming |N=36|Num=121 |Noseat=[[Warsaw (village), New York|Warsaw]] |Data2= {{Dîrok|14|5|1841}} |Data3=Genesee County |Data4=Kelîmeyeke {{girêdan|lt=lenapeyî|Unami language|en}} |Data5=66.55 |Population=39666 |Area=596 |Size=100px}} {{Countyrow|Name=Yates |N=36|Num=123 |Seat=Penn Yan |Data2= {{Dîrok|5|2|1823}} |Data3=Ontario County û Steuben County |Data4=[[Joseph C. Yates]] (1768–1837), Waliyê New Yorkê yê heştê|Data5=65.03 |Population=24451 |Area=376 |Size=100px}} |} == Nexşe == {{Navîn|{{New York County Labelled Map}}}} == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} * [https://www.ny.gov/counties "Counties"] li NY.gov {{Navçeyên New Yorkê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Lîsteyên navçeyên DYAyê li gorî dewletan|New York]] [[Kategorî:Navçeyên New Yorkê|*]] pwrhfvzyfk7mydkp64i31vn324ckfml 0 261779 2094363 2030485 2026-09-16T08:33:02Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094363 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:Game_Box_for_Playing_Senet_and_Twenty_Squares_MET_DP116121.jpg|thumb| Qutiya lîstikê ya ku ji bo lîstina Bill û Bîst Meydan hatî çêkirin (1635-1458 {{Bz}})[[Wêne:Bm-royalgame.jpg|çep|thumb| II. sargon Graffiti ya lîstikê li qesra 's, Muzexaneya Brîtanî, London, hat dîtin<ref name="Green2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Green |pêşnav=William |tarîx=19 hezîran 2008 |sernav=Big Game Hunter |url=http://content.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1815747_1815707_1815665,00.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190525043439/http://content.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1815747_1815707_1815665,00.html |roja-arşîvê=25 gulan 2019 |roja-gihiştinê=20 kanûna pêşîn 2020 |xebat=Time |cih=Londra |ziman=en-US |issn=0040-781X }}</ref><ref name="Collon2011">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/cultures/mesopotamia_gallery_09.shtml |sernav=Assyrian guardian figure |malper=BBC History |tarîx=1 tîrmeh 2011 |roja-gihiştinê=23 îlon 2019 |weşanger=BBC |ziman=en-GB |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070713015745/https://www.bbc.co.uk/history/ancient/cultures/mesopotamia_gallery_09.shtml |roja-arşîvê=13 tîrmeh 2007 |paşnav=Collon |pêşnav=Dominique }}</ref>|222x222px]]]]<nowiki> </nowiki>'''Lîstika Qiraliyeta Ûrê''', bi navê din '''Lîstika bîst çarçikî''' an jî bi kurtî '''Lîstika Ûrê''', di destpêka sedsala 3000 salê {{bz}} de li Mezopotamyaya kevn de tê lîstin û lîsteka nêrînî ya stratejî yê li ser maseyê ye ku di navbera du lîstikvanan de hatiye lîstin. Ev lîstik li [[Rojhilata Navîn]] de di nav mirovên hemî erêncên civakî de meşhûr û şaşeyanên lîstikê her derê, ligel Mezopotamya li derveyê Mezopotamyayê jî hatiye dîtin. Dema ku meşhûrîya wê li dûrgehê bûye bilind, girîngiya ruhanî hatî bû dabeş kirin û tê diyarkirin ku bûyerên di lîstikê de berî derdikevin di binavberê paşerojêkê de nîşanê heye ku mîrozil lêdana an jî peyamên ji Xwedeyan an jî hebûnên din yên sererast ên neayîniyan têne bi xwe girtin. Lîstika Urê heya demên Kevna Xirabî hatî bûye meşhûr û herî mixabin bi demekî ve dest pê kir ku ew bi yêekemîn formenên tavlaya muasir bûyî an jî ew cihe tavlayê da. Di encamê de, bi derveyî dema ku dadwerên Îsraêlê li koçê Hindistanê de dest bi koçberiyê kirin dema dehan 1950'an re bi mecalan her derê hate birin û ev gel berdewam kir ku jîrekê lîstikê ji bona wî lêzêdaye. Lîstika Urê di Rojhilata Navîn de bûye meşhur û şaşeyan lîstikê hate dîtin li Îranê, Sûriyê, Mîsra, Libnanê, Sri Lanka, Qibris û Girît. Di gorên [[Tutankhamun]] de jî çar şaşeyên lîstik hatine dîtin ku gelekî bi lîstika Padîşahên Urê re têne hevrîndin. Ev şaşeyan mecalan zar û pîvên lîstikê ji bo parastin û gelekî li dû re şaşeyên senetî hebûn. Bi vî awayî, hemû şaşe bi rêya yekê ji bo her du lîstikê dikare bûye lîstin û tenê pêwîst bû ku şaşe ji bo jor kirin. Bi tevahî agahiyên nasnameyên lîstikê yên bi derveyî ne dirêj in, lîstik tê gotin ev nav bi pîvanê ku hatî dîtin jîyologê Brîtanî Leonard Woolley dema ku li Gorrê Padişahanê li Urê hate digotin. Kopyayên lîstikê ji wî demê ve tê mezrandin di nav cûdahîya arkeologan de yên din li Rojhilata Navîn de. Rêzên lîstikê yên Mîlâdê 2. sedsale de bişînovkar Itti-Marduk-balāṭu de hate pejirandin di têvên hilmaya Babilonî de. Li ser vê têv û şikla şaşeya lîstikê şêwirmendek British Museum Irving Finkel rêzên bingehîn yên lîstikê diyar kir dîsa çêkirin çawa lîstikê dikare bûye lîstin. Armanca lîstikê ew e ku rêwîtiya şaşeyê bibihîzîne û hemû şaşeyan xwe piştî berê ya hevalê xwe bibarîne. Wek tavla ya muasîr, lîstik tev li hevrikînî yên stratejî û şans dikeve.   == Çavkanî == {{Çavkanî|25em}} # https://halktv.com.tr/dunya/mezopotamyanin-kayip-oyunu-4-bin-600-yillik-sirrin-hikayesi-707216h # https://gorgondergisi.com/antikcagin-gizemli-ur-kraliyet-oyunu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200824053024/https://gorgondergisi.com/antikcagin-gizemli-ur-kraliyet-oyunu/ |date=2020-08-24 }} # https://usluoyunlaratolyesi.com/tr/urunler/ahsap-oyunlar/ur-kraliyet-oyunu {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sumer]] f1rlrp7fl94qsiv2zs92vfokfrm59jx 0 278283 2094359 2003359 2026-09-16T08:13:14Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094359 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}} [[Wêne:Panorámica interior del Teatro Colón.jpg|thumb|[[Teatro Colón]], Buenos Aires, Arjentîn|334x334px]] [[Wêne:Alexandria Opera House.jpg|thumb|Avahiya Operayê ya Îskenderiyê (Şanoya Seyîd Derwîş), Îskenderiye]] [[Wêne:Montevideo Teatro Solis 1030762PSD.jpg|thumb|[[Şanoya Solís]] li [[Montevideo]], Ûrûguay. Di sala 1856an de hate vekirin û operaya herî kevin li Başûrê Amerîkayê ye.]] [[Wêne:AnkaraStateOpera2.JPG|thumb|Operaya Enqereyê]] Vaye lîsteya [[operaxane]] û avahiyên operayê yên serekî li cîhanê ye. == Afrîka == === Misir === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Operaya Îskenderiyê]] ([[Şanoya Seyîd Derwîş]]), [[Îskenderiye]] * [[Operaya Misrî]], [[Qahîre]] * [[Operaya Demenhûrê]], [[Demenhûr]] * [[Operaya Xedîvî]], Qahîre (di 1971ê de agir pê ket) * [[Operaya Port Seîdê]], [[Port Seîd]] (Borseîd) {{div col end}} === Başûrê Afrîkayê === * [[Artscape Theatre Centre]] (Cape Town Opera Company), [[Cape Town]] * [[Pretoria State Theatre]], [[Pretoria]] === Tûnis === * [[Théâtre municipal de Tunis]], [[Tûnis]] * Tunisia's City of Culture<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180323-tunisia-inaugurates-city-of-culture/ |sernav=Tunisia inaugurates City of Culture |tarîx=23 adar 2018 |malper=Middle East Monitor }}</ref> === Maroko === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Théâtre national Mohammed-V]] (Şanoya Mihemedê Pêncem), [[Rebat]] * [[Şanoya Mezin a Rebatê]] * [[Grand Théâtre CasArts]], [[Kazablanka]] ([[Darulbeyda]]) * [[Gran Teatro Cervantes]], [[Tence]] ([[Tangier]]) * [[Théâtre municipal de Casablanca]], Kazablanka * [[Théâtre Afifi]], Elcedîde ([[El Jadida]]) * [[Operaya Şahane ya Merakeşê]], [[Merakeş]] * [[Théâtre Regent]], [[Meknes]] ([[Meknas]]) {{Div col end}} == Asya == === Bengladeş === * [[Operaya Hatirjheel]], [[Dhaka]] (tê avakirin) === Çînistan === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Beijing Century Theatre]] (bi çînî: 世纪剧院), [[Pekîn]] ([[Beijing]]) * [[National Centre for the Performing Arts]] (国家大剧院), Pekîn * [[Poly Theatre]] (保利剧院), Pekîn * [[Operaya Pekînê]] (京劇), Pekîn * [[Şanoya Guangzhou Beilei]] * Guangzhou Drama Arts Center – Theatre No.13 * Guangzhou Friendship Theatre * [[Salona Guangzhou Guanglian]] * [[Şanoya Guangzhou Huanghuagang]] * [[Şanoya Guangzhou Jiangnan]] * [[Odîtoryûma Leşkerî ya Guangzhou]] * [[Operaya Guangzhouyê]] * Guangzhou Rainbow Theatre * Guangzhou South Theatre * Hangzhou Grand Theatre, [[Hangzhou]] * [[Harbin Grand Theatre]] * [[Shanghai Grand Theatre]], Shanghai * [[Shanghai Opera Theater]], Shanghai * Oriental Opera Hall at the [[Shanghai Oriental Art Center]], Shanghai * [[Shanghai Yue Opera House]], Shanghai * [[Şanoya Tianchanê]], Shanghai {{Div col end}} === Hong Kong === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Ko Shan Theatre]] Theatre * Ngau Chi Wan Civic Centre Theatre * North District Town Hall Auditorium * Sai Wab Ho Civic Centre Theatre * [[Shatin Town Hall]] Auditorium * Sheungwan Civic Centre Theatre * [[Sunbeam Theatre]] * Taipo Civic Centre Auditorium * [[Tsuen Wan Town Hall]] Auditorium * Tuen Mun Town Hall Auditorium {{div col end}} === Hindistan === * [[Operaya Şahane ya Mumbaiyê]], [[Mumbai]] * [[Şanoya Jamshed Bhabha]], Mumbai * [[Operaya Samsung]], [[Bangalore]] === Îndonezya === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Aula Simfonia Jakarta]], [[Jakarta]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://aulasimfoniajakarta.com/ |sernav=ASJ &#124; Aula Simfonia Jakarta |malper=aulasimfoniajakarta.com |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2013-10-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131014173100/http://www.aulasimfoniajakarta.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Jakarta Art Building]], Jakarta * Şanoya [[Taman Ismail Marzuki]], Jakarta * Salona konseran a [[Usmar Ismail]], Jakarta {{Div col end}} === Îran === * [[Salona Wehdet]], [[Tehran]] === Îsraêl === * [[Navenda Hunera Performansê ya Tel Avîvê]] (המשכן לאומנויות הבמה, ''Hameshken Le'umnuyot Habema'') === Japon === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Navenda Çandî ya Aichi]], [[Nagoya]] * [[Salona Biwako]], [[Ōtsu, Shiga]] * [[Salona Bunkamura Orchard]], [[Tokyo]] * [[Salona Kanagawa Kenmin]], [[Yokohama]] * [[Şanoya Neteweyî ya Nû]], Tokyo (NNTT) * [[Salona NHK]], Tokyo * [[Tokyo Bunka Kaikan]], Tokyo * [[Şanoya Huneran a Yokosukayê]], [[Yokosuka]] {{Div col end}} === Qazaxistan === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Abay Opera House|ABAI Kazakh State Academic Opera and Ballet Theatre]], Almaty (1934) * Baiseitova Kazakh National Opera and Ballet Theatre, Astana (2000–2012, terminated) * [[Palace of Peace and Reconciliation]] – Opera Hall, Astana (2006) * Shymkent Regional Opera and Ballet Theatre, Shymkent (2007) * State Opera and Ballet Theatre, "[[Astana opera]]", Astana (2012) {{Div col end}} === Kuweyt === * [[Navenda Çandî ya Sheikh Jaber Al Ahmad]] (Operaya Kuweytê), Bajarê Kuweytê === Malezya === * [[Istana Budaya]] (Qesra Çandê ya Kuala Lumpurê), [[Kuala Lumpur]] * [[Operaya Permaisuri Zarith Sofiah]], Johor Bahru === Mongolya === * [[Şanoya Akademîk a Neteweyî ya Opera û Baletê ya Mongolyayê]], [[Ulaanbaatar]] === Oman === * [[Operaya Şahane ya Mesqetê]], [[Mesqet]] (Muscat) === Filîpîn === * [[Navenda Çandî ya welatê Filîpînê]], [[Manîla]] * [[Operaya Mezin a Manîlayê]], avahiyeke dîrokî ya şanoyê bû, îro tune ye. === Singapûr === * [[Esplanade – Theatres on the Bay]], [[Singapûr]] * [[Victoria Concert Hall|Victoria Theatre & Concert Hall]], Singapûr === Sûrî === * [[Operaya Dimeşqê]], [[Dimeşq]] === Başûrê Koreyê === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Şanoya Daeguyê]], [[Daegu]] * [[Şanoya Neteweyî ya Koreyê]], [[Seoul]] * Operaya [[Navenda Çandî ya Seoulê]], Seoul * Operaya [[Navenda Çandî ya Seongnamê]], [[Seongnam]] {{Div col end}} === Taywan === * [[Şanoya Neteweyî ya Taichungê]] * [[Şanoya Neteweyî û Hola Konseran a Taipeiyê]], [[Taipei]] * [[Navenda Neteweyî ya Çandî ya Kaohsiung]] === Tacîkistan === * Aini Theater of Opera and Ballet, Dushanbe === Taylenda === * [[Navenda Çandî ya Taylendayê]], Bangkok === Tirkiye === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Şanoya Operayê]] (Şanoya Mezin), [[Enqere]] * [[Navenda Çandî ya Atatürk]], [[Teqsîm]] (Taksim), [[Stembol]] * [[Opera û Baleya Dewletî ya Antalyayê]], [[Antalya]] * [[Operaya Bajêr]], [[Eskişehir]] * [[Opera û Baleya Dewletî ya Îzmîrê]], [[Şanoya Elhamra]], [[Îzmîr]] * [[Şanoya Leyla Gencer]], Enqere * [[Opera û Baleya Dewletî ya Mersînê]], [[Mersin Halkevi]], [[Mersîn]] * [[Şanoya Operetê]], Enqere * [[Operaya Sureya]], [[Kadıköy]], Stembol * [[Opera û Baleya Dewletî ya Samsûnê]], [[İlkadım]], [[Samsûn]] {{Div col end}} [[Wêne:Hanoi Oper.jpg|thumb|200px|Hanoi Opera House]] === Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban === * [[Operaya Dubaiyê]], [[Dubai]] === Ûzbêkistan === * [[Teatreya Alisher Navoiy]], [[Taşkent]] === Viyetnam === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Operaya Haiphongê]], [[Haiphong]] * [[Operaya Hanoiê]], [[Hanoi]] * [[Operaya Saigonê]], [[Ho Chi Minh City]] {{Div col end}} == Ewropa == [[Wêne:Yerevan Operahouse.JPG|rast|thumb|200px|[[Yerevan Opera Theatre]]]] === Albanya === * [[Operaya Tiranayê]], [[Tirana]] === Ermenistan === * [[Operaya Rewanê]], [[Rewan]] === Ostriya === [[Wêne:Vienna state opera house at night.jpg|alt=|thumb|221x221px|[[Avahiya Operaya Dewletî ya Viyanayê]], [[Viyana]] ]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Bregenzer Festspiele]], [[Bregenz]] * [[Stadtheater Baden]], [[Baden bei Wien]] * [[Operaya Grazê]], [[Graz]] * [[Musiktheater Linz]], [[Linz]] * [[Neue Oper Wien]] (Operaya Nû ya Viyanayê), [[Viyana]] * [[Salzburg Festival]], [[Salzburg]] * [[Salzburger Landestheater]], [[Salzburg]] * [[Schlosstheater Schönbrunn]], [[Viyana]] * [[Theater an der Wien]], [[Viyana]] (operaya dîrokî ye) * [[Theater Klagenfurt]], [[Klagenfurt]] * [[Volksoper Wien]] (Operaya Gelî ya Viyanayê), [[Viyana]] * [[Wiener Kammeroper]] (Operaya Jûrê ya Viyanayê), [[Viyana]] * [[Wiener Staatsoper]] (Operaya Dewletî ya Viyanayê), [[Viyana]] {{Div col end}} === Azerbaycan === [[Wêne:Azerbaijan State Academic Opera and Ballet Theatre main façade, 2015.jpg|thumb|220x220px|[[Teatreya Dewletî ya Akademîk a Opera û Baleta Azerbaycanê ya bi navê Axundov]], [[Bakû]]]] * [[Teatreya Dewletî ya Akademîk a Opera û Baleta Azerbaycanê ya bi navê Axundov]] (Axundov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı), Bakû === Belarûs === * [[Opera û Baleta Neteweyî ya Belarûsê]], [[Mînsk]] === Belçîka === [[Wêne:La Monnaie De Munt (cropped).jpg|thumb|219x219px|[[La Monnaie]], [[Bruksel]]]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[La Monnaie]]/De Munt, Bruksel * [[Operaya Şahane ya Walonyayê]] (Opéra Royal de Wallonie), [[Liège]] * [[Operaya Flamanî ya Antwerpenê]] (Vlaamse Opera), [[Antwerpen]] * [[Operaya Flamanî ya Ghentê]], [[Ghent]] {{Div col end}} === Bosniya û Herzegovîna === * [[Opera û Baleta Neteweyî ya Sarajevayê]], [[Sarajevo]] === Bulgaristan === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Şano Operaya Bûrgasê]], [[Bûrgas]] * [[Opera û Baleta Neteweyî ya Sofyayê]], [[Sofya]] * [[Operaya Dewletî ya Rûseyê]], [[Rûse]] * [[Operaya Dewletî ya Plovdîvê]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ofd-plovdiv.eu/ |sernav=ofd-plovdiv.eu |malper=ofd-plovdiv.eu |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2024-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241125090544/http://www.ofd-plovdiv.eu/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Plovdîv]] * [[Operaya Dewletî ya Stara Zagora]], [[Stara Zagora]] * [[Opera Şanoya Varnayê]], [[Varna]] {{Div col end}} === Xirwatistan === [[Wêne:Zageb Croatian National Theater.jpg|thumb|218x218px|[[Şanoya Neteweyî ya Xirwatî li Zagrebê]]]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Şanoya Neteweyî ya Xirwatî li Osijekê]], [[Osijek]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://hnk-osijek.hr/ |sernav=Hrvatsko narodno kazalište u Osijeku |malper=hnk-osijek.hr }}</ref> * [[Şanoya Neteweyî ya Xirwatî ya Ivan Zajc]], [[Rijeka]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://hnk-zajc.hr/ |sernav=HNK Ivan pl. Zajc Rijeka }}</ref> * [[Şanoya Neteweyî ya Xirwatî li Splitê]], [[Split]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hnk-split.hr/ |sernav=HNK Split > Naslovnica |malper=hnk-split.hr |roja-gihiştinê=2024-11-09 |archive-date=2024-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109201738/https://www.hnk-split.hr/ |url-status=dead }}</ref> * [[Şanoya Neteweyî ya Xirwatî li Varaždinê]], [[Varaždin]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hnkvz.hr/ |sernav=HNK Varaždin |malper=hnkvz.hr }}</ref> * [[Şanoya Neteweyî ya Xirwatî li Zagrebê]], [[Zagreb]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hnk.hr/hr/ |sernav=Hrvatsko narodno kazalište |malper=HNK }}</ref> * [[Şanoya Neteweyî ya Xirwatî li Zadarê]], [[Zadar]] {{Div col end}} === Çekya === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Şanoya Neteweyî ya Pragê]] (Národní divadlo), [[Prag]] * [[Operaya Dewletî ya Pragê]] (Státní opera), Prag * [[Estates Theatre]] (Stavovské divadlo), Prague {{Div col end}} === Danîmarka === [[Wêne:Copenhagen Opera corner 1.jpg|thumb|213x213px|Avahiya Operayê ya Kopenhagê]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Avahiya Operayê ya Kopenhagê]] (''Operaen''), [[Kopenhag]] * [[Den Jyske Opera]], [[Aarhus]] * [[Det Kongelige Teater]], Kopenhag * [[Funen Opera]], [[Odense]] * [[Opera Hedeland]], [[Hedehusene]] {{Div col end}} === Estonya === * [[Operaya Neteweyî ya Estonyayê]] (Rahvusooper Estonia), [[Tallinn]] * [[Vanemuine]], [[Tartu]] === Fînlenda === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Opera û Baleta Neteweyî ya Fînlendayê]], [[Helsînkî]] {{Div col end}} === Fransa === [[Wêne:Paris Opéra Garnier Fassade 1.jpg|thumb|rast|225px|Palais Garnier, Paris]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * Grand Théâtre, [[Angers]] * [[Opera-Şanoya Avignonê]], [[Avignon]] * [[Opera-Şanoya Besançonê]], [[Besançon]] * [[Grand Théâtre (Bordeaux)|Grand Théâtre]], [[Bordeaux]] * [[Odîtoryûma Dijonê]], [[Dijon]] (Operaya Dijonê) * [[Operaya Dijonê]] (Grand Théâtre), Dijon (Operaya Dijonê) * [[Operaya Lillê]], [[Lille]] * Opéra Théâtre de Limoges, [[Limoges]] * [[Operaya Nû ya Liyonê]], [[Liyon]] * [[Operaya Marsîlyayê]], [[Marsîlya]] * [[Opera-Şanoya Metzê]], [[Metz]] * [[Opera û Orkestraya Neteweyî ya Montpellier Languedoc-Roussillon]], [[Montpellier]] * [[Opéra national de Lorraine]], [[Nancy, France|Nancy]] * [[Théâtre Graslin]], [[Nantes]] * [[Operaya Niceyê]], [[Nice]] * [[Operaya Bastille]], Parîs * [[Opéra Comique]], Parîs * [[Palais Garnier]], Parîs * [[Théâtre du Châtelet]], Parîs * [[Operaya Reimsê]], [[Reims]] * [[Operaya Rennesê]], [[Rennes]] * [[Operaya Rouenê]], [[Rouen]] * [[Operaya Saint-Étiennê]], [[Saint-Étienne]] * [[Opéra national du Rhin]], [[Strasbourg]] * [[Operaya Toulonê]], [[Toulon]] * [[Théâtre du Capitole]], [[Toulouse]] * [[Operaya Toursê]], [[Tours]] * [[Operaya Şahane ya Versayê]], [[Versay]] (Versailles) {{Div col end}} === Almanya === [[Wêne:Berlin Opera UdL asv2018-05.jpg|thumb|219x219px|[[Berlin State Opera]], Berlin]] [[Wêne:Bayr Festspielhaus 1995 Frontansicht.jpg|thumb|200px|[[Bayreuth Festspielhaus]]]] [[Wêne:Dresden-Semperoper.04.JPG|thumb|rast|200px|[[Semperoper]], Dresden]] [[Wêne:Duisburg Oper Theater 2009 03 13.jpg|thumb|200px|Theater Duisburg (2009)]] [[Wêne:Badisches Staatstheater Karlsruhe IMGP2104.JPG|thumb|200px|Badisches Staatstheater, Karlsruhe]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Aalto Theatre]], [[Essen]] * [[Alte Oper]] (avahiya operayê ya berê), [[Frankfurt]] * [[Anhaltisches Theater]], [[Dessau]] * [[Badisches Staatstheater Karlsruhe]], [[Karlsruhe]] * [[Bayreuth Festspielhaus]] (Şanoya Festîvala Bayreuthê), [[Bayreuth]] * [[Operaya Kölnê]], [[Köln]] * [[Cuvilliés Theatre]], [[Munîh]] * [[Deutsche Oper am Rhein]] (Operaya Almanî ya Reynê), [[Düsseldorf]] * [[Deutsche Oper Berlin]] (Operaya Almanî ya Berlînê), Berlîn * [[Deutsches Nationaltheater Weimar]], [[Weimar]] * [[Operaya Dortmundê]], [[Dortmund]] * [[Salona Fîlharmonîk a Elbeyê]], [[Hamburg]] * [[Festspielhaus Baden-Baden]] (Şanoya Festîvala Baden-Badenê), [[Baden-Baden]] * [[Operaya Halleyê]], [[Halle]] * [[Hamburgische Staatsoper]] (Operaya Dewletî ya Hamburgê), [[Hamburg]] * [[Hessisches Staatstheater Wiesbaden]] (Şanoya Dewletî ya Hessenê li Wiesbadenê), [[Wiesbaden]] * [[Operaya Kielê]], [[Kiel]] * [[Komische Oper Berlin]], Berlin * [[Kroll Opera House]], Berlin (di 1943an de hat wêrankirin) * [[Landestheater Altenburg]] * [[Markgräfliches Opernhaus]], [[Bayreuth]] * [[Şanoya Dewletî ya Mecklenburgê]], [[Schwerin]] * [[Meiningen Court Theatre|Das Meininger Theater]], [[Meiningen]] * [[Musiktheater im Revier]], [[Gelsenkirchen]] * [[Şanoya Neteweyî ya Munîhê]] ([[Operaya Dewletî ya Bavyerayê]]), [[Munîh]] * [[Nationaltheater Mannheim]] (Şanoya Dewletî ya Mannheimê), [[Mannheim]] * [[Oldenburgisches Staatstheater]] (Şanoya Dewletî ya Oldenburgê), [[Oldenburg]] * [[Oper am Gänsemarkt]], [[Hamburg]] * [[Oper Frankfurt]] (Operaya Frankfurtê), [[Frankfurt]] * [[Oper Leipzig]] (Operaya Leipzigê), [[Leipzig]] * [[Opernhaus am Taschenberg]], [[Dresden]] (di 1888an de hate hilweşandin) * [[Opernhaus am Zwinger]], [[Dresden]] (di 1849an de hate anîn xwarê) * [[Opernhaus Dortmund]], [[Dortmund]] * [[Opernhaus Düsseldorf]], [[Düsseldorf]] * [[Opernhaus Wuppertal]], [[Wuppertal]] * [[Prinzregententheater]], [[Munich]] * [[Theater Saarbrücken|Saarländisches Staatstheater]], [[Saarbrücken]] * [[Schlosstheater Schwetzingen]], [[Schwetzingen]] * [[Semperoper]] (Saxon State Opera), [[Dresden]] * [[Staatsoper Hannover]], [[Hanover]] * [[Staatsoper Unter den Linden]] (Berlin State Opera), Berlin * [[Staatstheater am Gärtnerplatz]], [[Munich]] * [[Staatstheater Braunschweig]], [[Braunschweig]] * [[Staatstheater Darmstadt]], [[Darmstadt]] * [[Staatstheater Kassel]], [[Kassel]] * [[Staatstheater Mainz]], [[Mainz]] * [[Staatstheater Nürnberg]], [[Nuremberg]] * [[Staatstheater Stuttgart]], [[Stuttgart]] * [[Stadttheater Minden]], [[Minden]] * [[Theater Bonn]], [[Bonn]] * [[Theater Bremen]], [[Bremen]] * [[Theater Chemnitz]], [[Chemnitz]] * [[Theater Duisburg]], [[Duisburg]] * [[Theater Erfurt]], [[Erfurt]] * [[Theater Heidelberg]], [[Heidelberg]] * [[Theater Lübeck]], [[Lübeck]] * [[Theater Münster]], [[Münster]] * [[Theater Trier]], [[Trier]] * [[Theater Ulm]], [[Ulm]] {{Div col end}} === Yewnanistan === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Stavros Niarchos Foundation Cultural Center]], [[Greek National Opera]], [[Athens]] * [[Athens Concert Hall]], Athens * [[Thessaloniki Concert Hall]], [[Thessaloniki]] * [[Apollon Theatre (Patras)]], [[Patras]] * [[Apollon Theater, Syros]], [[Ermoupoli]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://londinoupolis.blogspot.com/2011/11/apollo-municipal-theatre-in-ermoupolis.html |sernav=londinoupolis: The Apollo Municipal Theatre in Ermoupolis, Siros |tarîx=19 çiriya paşîn 2011 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220331070650/http://londinoupolis.blogspot.com/2011/11/apollo-municipal-theatre-in-ermoupolis.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> {{Div col end}} === Gurcistan === [[Wêne:თბილისის ოპერისა და ბალეტის თეატრი 05.jpg|thumb|rast|200px|Operaya Neteweyî ya Gurcistanê li Tbîlîsiyê]] * [[Operaya Neteweyî ya Gurcistanê]], [[Tbîlîsî]] * [[Operaya Dewletî ya Kutaisiyê]], [[Kutaisi]] === Mecaristan === [[Wêne:Hungarian State Opera House(PDXdj).jpg|thumb|200px|Hungarian State Opera House]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Şanoya Operetê ya Budapestê]] (Budapesti Operettszínház), [[Budapest]] * [[Şanoya Erkel]] (Erkel Színház), Budapest * [[Operaya Dewletî ya Mecaristanê]] (Magyar Állami Operaház), Budapest {{Div col end}} === Îslenda === * [[Operaya Îslendî]] (Íslenska Óperan), [[Reykjavík]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.opera.is/EN/ |sernav=Icelandic opera official website in English |roja-gihiştinê=2009-06-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090503055024/http://www.opera.is/EN/ |roja-arşîvê=2009-05-03 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Îrlenda === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Operaya Corkê]], [[Cork]] * [[Theatre Royal]], [[Wexford]] * [[Operaya Wexfordê]] {{Div col end}} === Îtalya === [[Wêne:20110725 Milano La Scala 5507.jpg|thumb|200px|La Scala, Milan]] [[Wêne:Interior of La Fenice in 1837. Original at Museo Correr.jpg|thumb|200px|Interior: La Fenice, Venice, 1837]] [[Wêne:Teatro San Carlo large view.jpg|thumb|200px|Interior: Teatro San Carlo, Naples]] [[Wêne:Palermo-Teatro-Massimo-bjs2007-02.jpg|thumb|200px|Teatro Massimo, Palermo, biggest theater in Italy and third in Europe]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Verona Arena|Arena di Verona]], [[Verona]] * [[Operaya Firenzeyê]], [[Firenze]] * [[Sferisterio]], [[Macerata]] * [[Teatro Alessandro Bonci]], [[Cesena]] * Teatro Alfieri, [[Asti]] * [[Teatro Alfieri, Florence|Teatro Alfieri]], Florence * Teatro Alfieri, [[Turin]] * [[Teatro alla Scala]], Milan * Teatro Apollo, [[Lecce]] * [[Teatro Argentina]], Rome * Teatro Augusteo, Naples * [[Teatro Bellini, Naples|Teatro Bellini]], Naples * [[Teatro Capranica]], Rome * [[Teatro Carignano]], Turin * [[Teatro Carlo Felice]], [[Genoa]] * Teatro Civico, [[Sassari]] * Teatro Civico, [[Tortona]] * [[Teatro Coccia]], [[Novara]] * Teatro Comunale, [[Alessandria]] * [[Teatro Comunale Bologna|Teatro Comunale]], [[Bologna]] * [[Teatro Comunale Ferrara|Teatro Comunale]], [[Ferrara]] * [[Teatro Comunale Florence|Teatro Comunale]], Firenze (di sala 2014an de çalakî veguhastin {{Girêdan|Opera di Firenze|it|Operaya Firenzeyê)}} * [[Teatro Comunale Modena|Teatro Comunale]], [[Modena]] * [[Teatro Comunale Alighieri]], [[Ravenna]] * Teatro Comunale Carlo Gesualdo, [[Avellino]] * [[Teatro Communale G. B. Pergolesi]], [[Jesi]] * Teatro Comunale Gabriello Chiabrera, [[Savona]] * [[Teatro Communale Ponchielli]], [[Cremona]] * Teatro Comunale Umberto Giordano, [[Foggia]] * Teatro Comunale Vittorio Emanuele, [[Benevento]] * Teatro Curci, [[Barletta]] * [[Teatro dell'Opera di Roma]], Rome * [[Teatro del Giglio]], [[Lucca]] * [[Teatro degli Arcimboldi]], [[Milan]] * [[Teatro degli Industri]], [[Grosseto]] * [[Teatro della Gran Guardia]], [[Livorno]] * [[Teatro della Pergola]], Florence * Teatro delle Muse, [[Ancona]] * [[Teatro Donizetti]], [[Bergamo]] * [[Teatro La Fenice]], [[Venice]] * [[Teatro Lirico (Milan)|Teatro Lirico]], Milan * [[Teatro Lirico di Cagliari|Teatro Lirico]], [[Cagliari]] * [[Teatro Filarmonico]], [[Verona]] * Teatro Francesco Cilea, [[Reggio Calabria]] * Teatro Fraschini, [[Pavia]] * [[Teatro Giuseppe Verdi]], [[Busseto]] * [[Teatro Grande]], [[Brescia]] * [[Teatro Lirico (Milan)|Teatro Lirico]], [[Milan]] * [[Teatro Lirico di Cagliari|Teatro Lirico]], [[Cagliari]] * [[Teatro Lirico Giuseppe Verdi]], [[Trieste]] * [[Teatro Malibran]], Venice * Teatro Marrucino, [[Chieti]] * [[Teatro Massimo]], [[Palermo]] * [[Teatro Massimo Bellini]], [[Catania]] * [[Teatro Mario Del Monaco]], [[Treviso]] * [[Teatro del Fondo|Teatro Mercadante]], Naples * [[Teatro Morlacchi]], [[Perugia]] * Teatro Municipale, [[Piacenza]] * [[Teatro Municipale (Reggio Emilia)|Teatro Municipale Valli]], [[Reggio Emilia]] * Teatro Municipale Giuseppe Verdi, [[Salerno]] * [[Teatro Petruzzelli]], [[Bari]] * [[Teatro Piccinni]], Bari * Teatro Politeama, [[Catanzaro]] * [[Teatro Politeama]], Lecce * [[Teatro Politeama, Palermo|Teatro Politeama Garibaldi]], [[Palermo]] * [[Teatro Regio Ducale]], Milan (burned down in 1776; replaced by [[Teatro alla Scala]]) * [[Teatro Regio Parma|Teatro Regio di Parma]], [[Parma]] * [[Teatro Regio Torino]], Turin * [[Teatro Rossini (Lugo)|Teatro Rossini]], [[Lugo, Emilia-Romagna|Lugo]] * [[Teatro Rossini (Pesaro)|Teatro Rossini]], [[Pesaro]] * [[Teatro San Carlo]], [[Napoli]] * Teatro Sannazzaro, Napoli * [[Teatro Sociale, Como|Teatro Sociale]], [[Como]] * Teatro Sociale di Mantova, [[Mantua]] * [[Teatro Verdi (Padova)|Teatro Verdi]], [[Padua]] * Teatro Verdi, [[Pisa]] {{Div col end}} === Letonya === [[Wêne:Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|thumb|200px|Operaya Neteweyî ya Letonyayê]] * [[Operaya Neteweyî ya Letonyayê]], (Latvijas Nacionālā Opera), [[Riga]] === Lîtvanya === * [[Şanoya Neteweyî ya Opera û Baletê ya Lîtvanyayê]] (Lietuvos nacionalinis operos ir baleto teatras), [[Vilnius]] * [[Şanoya Dewletî ya Muzîkê ya Kaunasê]] (Kauno valstybinis muzikinis teatras), [[Kaunas]] * {{Girêdan|Şanoya Dewletî ya Muzîkê ya Klaipėdayê|lt|Klaipėdos valstybinis muzikinis teatras}}, [[Klaipėda]] === Malta === [[Wêne:Stopera 2063.jpg|thumb|200px|rast|Dutch National Opera & Ballet, Amsterdam]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Operaya Aurora]], Victoria, [[Gozo]] * [[Şanoya Manoel]], [[Valletta]] * [[Operaya Şahane ya Vallettayê]], Valletta (xerakirî) {{Div col end}} === Moldova === * [[Şanoya Neteweyî ya Opera û Baletê ya Moldovayê]], [[Chișinău]] === Monako === * [[Operaya Monte-Carloyê]] === Holenda === * [[Stopera|Opera û Baleta Neteweyî ya Holendayê]], [[Amsterdam]] === Makedonyaya Bakur === * [[Opera û Baleta Neteweyî ya Makedonyaya Bakur]] === Norwêc === [[Wêne:OsloOperaBjørvika 2007-08-26-02.jpg|200px|rast|thumb|The new opera house, Oslo, Norway]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Operaya Neteweyî ya Norwêcê]] (Den Norske Opera), [[Oslo]] * [[Operaya Kristiansundê]] * [[Operaya Nordfjordê]] {{Div col end}} === Polonya === [[Wêne:Bytom Opera Slaska facade.jpg|thumb|200px|rast|[[Silesian Opera]] in Bytom]] [[Wêne:Opera, Breslavia, Polonia, 2017-12-20, DD 23-25 HDR.jpg|thumb|200px|rast|[[Operaya Wrocławê]]]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Operaya Baltîk]] (Opera Bałtycka), [[Gdańsk]] * [[Teatr Muzyczny w Gdyni]], [[Gdynia]] * Court Opera in [[Łazienki]] complex, Warsaw * [[Operaya Daristanê]] (Opera Leśna), Sopot * [[Şanoya Mezin li Łódźê]] (Teatr Wielki w Łodzi), [[Łódź]] * [[Şanoya Mezin a bi navê Stanisława Moniuszki li Poznańê]] (Teatr Wielki im. Stanisława Moniuszki w Poznaniu), [[Poznań]] * [[Operaya Jûrê ya Krakówê]], [[Kraków]] * Opera in the castle, [[Szczecin]] * [[Operaya Krakowî]], [[Kraków]] * [[Operaya Nû ya Bydgoszczê]], [[Bydgoszcz]] * [[Operaya Podlaska]], [[Białystok]] * [[Operaya Neteweyî ya Polonî]], ([[Grand Theatre, Warsaw|Great Theatre]]), [[Warsaw]] * [[Operaya Sîlesî]], [[Bytom]] * [[Teatr Muzyczny w Lublinie]], [[Lublin]] * [[Operaya Jûrê ya Warşovayê]], [[Warşova]] * [[Operaya Wrocławê]], [[Wrocław]] {{Div col end}} === Portûgal === [[Wêne:TeatroSCarlos-IPPAR.jpg|rast|thumb|200px|São Carlos main façade, Lisbon]] * [[Casa da Música]], [[Porto]] * [[Teatro Nacional de São Carlos]], [[Lisbon]] === Romanya === [[Wêne:Teatrul Național „Vasile Alecsandri” din Iași.JPG|rast|thumb|200px|Iaşi Romanian National Opera]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * Brașov Opera, [[Brașov]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.opera-brasov.ro/ |sernav=Opera Braşov |malper=opera-brasov.ro }}</ref> * [[Cluj-Napoca Hungarian Opera|Cluj Hungarian Opera]], [[Cluj-Napoca]] * Comic Opera House for Children, [[Bucharest]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.operacomica.ro/ |sernav=Opera Comica Pentru Copii |malper=operacomica.ro }}</ref> * Craiova Romanian Opera, [[Craiova]]<ref>[http://www.operacraiova.ro/ Craiova Romanian Opera official website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130831233055/http://teatrulliric-craiova.ro/ |date=2013-08-31 }}</ref> * Ion Dacian National Operetta Theatre, Bucharest<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.opereta.ro/ |sernav=Teatrul Național de Operetă și Musical Ion Dacian |malper=Teatrul Național de Operetă și Musical Ion Dacian }}</ref> * Nae Leonard National Opera and Operetta Theatre, [[Galați]]<ref>[https://naeleonard.ro/ Teatrul Național de Operă și Operetă "Nae Leonard", official website]</ref> * Oleg Danovski National Opera and Ballet Theatre, [[Constanța]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://tnobconstanta.ro/ |sernav=Teatrul Național de Operă și Balet "Oleg Danovski" |malper=tnobconstanta.ro }}</ref> * [[Romanian National Opera, Bucharest|Romanian National Opera]], Bucharest * [[Romanian National Opera, Cluj-Napoca|Romanian National Opera]], Cluj-Napoca * [[Romanian National Opera, Iași|Romanian National Opera]], [[Iași]] * [[Romanian National Opera, Timișoara|Romanian National Opera]], [[Timișoara]] {{Div col end}} === Ûrisêt === [[Wêne:Teatro Bolshói, Moscú, Rusia, 2016-10-03, DD 42-43 HDR.jpg|thumb|rast|200px|Bolshoi Theatre, Moscow]] [[Wêne:Spb 06-2012 MariinskyTheatre.jpg|thumb|200px|Mariinsky Theatre, Saint Petersburg]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * Astrakhan State Theatre of Opera and Ballet, [[Astrakhan]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://astoperahouse.ru/en/ |sernav=Astrakhan State Theatre of Opera and Ballet |malper=astoperahouse.ru |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130807053618/http://astoperahouse.ru/en/ |roja-arşîvê=2013-08-07 }} </ref> * Bashkir State Opera and Ballet Theatre, [[Ufa]] * [[Bolshoi Theatre]], Moscow<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bolshoi.ru/en/partners/sovet/ |sernav=Board of Trustees |malper=bolshoi.ru }}</ref> * Buryat Academic Opera and Ballet Theatre, [[Ulan-Ude]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.buryatia.ru/buryatia/culture/index_e.html |sernav=Culture |roja-gihiştinê=2013-11-24 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://archive.today/20131124144747/http://www.buryatia.ru/buryatia/culture/index_e.html |roja-arşîvê=2013-11-24 }}</ref> * The Chelyabinsk state academic opera and ballet theatre of M.I.Glinka, [[Chelyabinsk]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.chelopera.ru/ |sernav=Челябинский государственный академический театр оперы и балета им. М.И.Глинки |malper=chelopera.ru }}</ref> * [[Chuvash State Opera and Ballet Theater]], [[Cheboksary]] * Ekaterinburg Opera and Ballet Theatre, [[Ekaterinburg]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.uralopera.ru/en/about.php |sernav=About |malper=uralopera.ru |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110204181858/http://www.uralopera.ru/en/about.php |roja-arşîvê=2011-02-04 }} </ref> * Galina Vishnevskaya Opera Centre, Moscow<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.opera-centre.ru/centre |sernav=About Centre &#124; Galina Vishnevskaya Opera Centre |roja-gihiştinê=2013-11-24 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203031408/http://www.opera-centre.ru/centre |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Helikon Opera]], Moscow<ref>{{Jêder-malper |url=http://helikon.ru/eng_default.php |sernav=Геликон-Опера |roja-gihiştinê=2013-11-24 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114020559/http://helikon.ru/eng_default.php |roja-arşîvê=2013-11-14 }}</ref> * Krasnoyarsk Opera and Ballet Theatre, [[Krasnoyarsk]] * Magnitogorsk Opera and Ballet Theatre, [[Magnitogorsk]] * [[Mariinsky Theatre]], Saint Petersburg * [[Mikhaylovsky Theatre]], Saint Petersburg * Moscow Operetta Theatre, Moscow * Musa Calil Tatar State Academic Opera and Ballet Theatre, [[Kazan]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kazan-opera.ru/en/about/history/ |sernav=History of the Theatre |malper=kazan-opera.ru |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110709191049/http://www.kazan-opera.ru/en/about/history/ |roja-arşîvê=2011-07-09 }} </ref> * [[Natalya Sats Musical Theater]], Moscow * [[Novaya Opera Theatre]], Moscow<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.novayaopera.ru/en?page=theatre |sernav=Our Theatre — Novaya Opera |malper=novayaopera.ru |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120611000654/http://www.novayaopera.ru/en?page=theatre |roja-arşîvê=2012-06-11 }} </ref> * [[Novosibirsk Opera and Ballet Theatre]], [[Novosibirsk]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.opera-novosibirsk.ru/index.php?locale=en_us |sernav=Novosibirsk State Academic Opera and Ballet Theatre |roja-gihiştinê=2006-11-19 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061011063459/http://www.opera-novosibirsk.ru/index.php?locale=en_us |roja-arşîvê=2006-10-11 }}</ref> * Pokrovsky Moscow State Academic Chamber Musical Theatre, Moscow * Pushkin Nizhny Novgorod State Academic Opera and Ballet Theatre, [[Nizhny Novgorod]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.operann.ru/ |sernav=Нижегородский государственный академический театр оперы и балета им. А.С. Пушкина |malper=operann.ru }}</ref> * [[Perm Opera and Ballet Theatre|Pyotr Illytch Tchaikovsky Perm Academic Opera and Ballet Theatre]], [[Perm, Russia|Perm]] * Republic Sakha – Yakutia State Academic Opera and Ballet Theatre, [[Yakutsk]] * Rostov State Opera and Ballet, Rostov<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rostovopera.ru/about.html |sernav=About – Ростовский музыкальный театр |roja-gihiştinê=2013-11-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131202235043/http://www.rostovopera.ru/about.html |roja-arşîvê=2013-12-02 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Samara State Academic Opera and Ballet Theatre, [[Samara, Russia|Samara]] * Sapaev Mari State Opera and Ballet Theatre, [[Yoshkar-Ola]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.operaballet.net/en/ |sernav=Mari State Opera and Ballet Theatre named after Eric Sapaev |malper=operaballet.net |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120226072404/http://www.operaballet.net/en/ |roja-arşîvê=2012-02-26 }} </ref> * Saratov Opera and Ballet Theater, [[Saratov]] * St Petersburg Chamber Opera, Saint Petersburg<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.spbopera.ru/en |sernav=Театр "Санктъ-Петербургъ Опера" |malper=spbopera.ru }}</ref> * Stanislavsky and Nemirovich-Danchenko Moscow Musical Academic Theatre, Moscow<ref>{{Jêder-malper |url=https://stanmus.com/ |sernav=Stanislavsky and Nemirovich-Danchenko Moscow Music Theatre |malper=stanmus.com |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2024-08-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240821025252/https://stanmus.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * State Theatre of Opera and Ballet of Udmurt Republic, [[Izhevsk]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://operaizh.ru/ |sernav=Главная &#124; Театр оперы и балета УР |malper=operaizh.ru }}</ref> * [[Taganrog Theatre]], [[Taganrog]] * Tsaritsynskaya opera, [[Volgograd]] * Voronezh State Academic Opera and Ballet Theatre, [[Voronezh]] * [[Zazerkalie (theatre)|Zazerkalie]], Saint Petersburg {{Div col end}} === Serbistan === [[Wêne:Royal Theater of Madrid Spain.jpg|thumb|200px|Teatro Real, Madrid]] [[Wêne:Goteborgopera.JPG|thumb|200px|Gothenburg Opera]] [[Wêne:The Läckö Castle (4441538124) (2).jpg|thumb|200px|rast|alt=Läckö Castle|Läckö Castle – venue of the Castle Opera]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Madlenianum Opera and Theatre]], [[Belgrade]] * [[National Theatre in Belgrade]], Belgrade * [[Serbian National Theatre]], [[Novi Sad]] {{Div col end}} === Slovakya === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Slovak National Theatre]], [[Bratislava]] * State Opera in Banská Bystrica, [[Banská Bystrica]] * State Theatre Košice, [[Košice]] {{Div col end}} === Slovenya === * [[Ljubljana Opera House]], [[Ljubljana]] * [[Maribor Slovene National Theatre|SNG Opera balet Maribor]], [[Maribor]] === Spanya === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Euskalduna Musika Jauregia Bilbao]]-[[Euskalduna Palacio de la Música]], [[Bilbao]] * [[Gran Teatre del Liceu]] (Tiyatroya Mezin a Liceu), [[Barselona]] * [[Kursaal Audiotorioa]] (Odîtoryûma Kutsaal), [[Donostia]]-[[San Sebastián]] * [[Salona Mozart]], [[Zaragoza]] * [[Palacio da Ópera da Coruña]]-[[Palacio de la Ópera]] (Seraya Muzîkê), [[A Coruña]] * [[Palau de les Arts Reina Sofía]] (Seraya Çandê ya Reina Sofía), [[Valensya]] * [[Tiyatroya Arriaga]], Bilbao * [[Tiyatroya Campoamor]], [[Oviedo]] * [[Teatro de la Maestranza]], [[Seville]] * [[Teatro de la Zarzuela]], [[Madrîd]] * [[Tiyatroya La Faràndula]], [[Sabadell]] * [[Teatre Principal (Barcelona)|Teatre Principal]], Barcelona (îro girtî ye) * [[Teatre Principal de Maó]], [[Maó]] * [[Teatro Real]], Madrîd * [[Tiyatroya Pérez Galdós]], [[Las Palmas de Gran Canaria]] {{Div col end}} === Swêd === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Confidencen]], [[Solna]] ([[Stockholm]]) * [[Şanoya Seraya Drottningholmê]] (''Drottningholms Slottsteater''), [[Drottningholm]] (Stockholm) * [[Folkoperan]] (''Operaya Gelî''), Stockholm * [[Operaya Göteborgê]] (''Göteborgsoperan''), [[Gothenburg]] * [[Operaya Qesra Läcköyê]], [[Lidköping]] * [[Operaya Malmöyê]], [[Malmö]] * [[Operaya Norrland]], [[Umeå]] * [[Operaya Şahane ya Swêdê]] (''Kungliga Operan''), Stockholm * [[Akademiya Vadstenayê]], [[Vadstena]] * [[Operaya Wermland]], [[Karlstad]] {{Div col end}} === Swîsre === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Bern Theatre|Bühnen Bern]] (Stadttheater Bern), [[Bern]] * [[Grand Théâtre de Genève]], [[Geneva]] * [[Lausanne Opera]], [[Lausanne]] * [[Opernhaus Zürich]], [[Zürich]] * Luzerner Theater (Stadttheater Luzern), [[Lucerne]] * [[Theater Basel]], [[Basel]] * Theater Biel-Solothurn, [[Biel/Bienne]]–[[Solothurn]] * [[Theater St. Gallen]], [[St. Gallen]] {{Div col end}} === Ûkrayna === [[Wêne:Lviv.Theatre.of.Opera.and.Ballet.jpg|rast|thumb|200px|[[Lviv Theatre of Opera and Ballet|Lviv Opera Theater]]]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Operaya Çernîvitsiyê]], [[Çernîvîtsî]] (Chernivtsi) * [[Operaya Dniproyê]], [[Dnipro]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Дніпро Опера |tercimeya-sernav=Dnipro Opera |url=https://www.opera-ballet.com.ua/ |roja-gihiştinê=2023-06-10 |malper=Дніпропетровський Академічний Театр Опери та Балету }}</ref> * [[Operaya Donetskê]], [[Donetsk]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.operabase.com/companies/en |sernav=Companies |malper=operabase.com }}</ref> * [[Operaya Xarkîvê]], [[Xarkîv]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=ХАРКІВСЬКИЙ НАЦІОНАЛЬНИЙ АКАДЕМІЧНИЙ ТЕАТР ОПЕРИ ТА БАЛЕТУ ім. М.В. Лисенка |tercimeya-sernav=Kharkiv State Academic Opera and Ballet Theatre named after Mykola Lysenko |url=http://www.hatob.com.ua/ukr/ |roja-gihiştinê=2023-06-10 |malper=www.hatob.com.ua |roja-arşîvê=2016-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160716084951/http://hatob.com.ua/ukr/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Operaya Neteweyî ya Ûkraynayê]], [[Kyîv]] * [[Şanoya Opera û Baletê ya Lvîvê]], [[Lvîv]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://opera.lviv.ua/ |sernav=Львівський Національний Академічний театр опери та балету |malper=Львівський Національний Академічний театр опери та балету }}</ref> * [[Seraya Çiriya Pêşîn]], Kyîv * [[Şanoya Opera û Baletê ya Odesayê]], [[Odesa]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Одеський національний академічний театр опери та балету |url=https://operahouse.od.ua/en/ |roja-gihiştinê=2023-06-10 |malper=Odesa National Academic Opera and Ballet Theater |ziman=en-US }}</ref> {{Div col end}} === Brîtanya === ==== Îngiltere ==== [[Wêne:Royal Opera House 20130408 024.JPG|thumb|200px|Royal Opera House, London]] [[Wêne:Millennium Centre (8100692549).jpg|rast|thumb|200px|Wales Millennium Centre]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Buxton Opera House|Opera House]], Buxton * [[English National Opera]], London * [[Garsington Opera]], Buckinghamshire * [[Glyndebourne]], East Sussex * [[Grand Opera House (York)|Grand Opera House]], York * [[Grange Park Opera]], Horsley, Surrey * [[Lowry Centre]], Salford * [[Manchester Opera House|Opera House]], Manchester * [[Royal Opera House]], Covent Garden, London * [[Sadler's Wells]] (Sadler's Wells Theatre), London * Tyne Theatre & Opera House, Newcastle upon Tyne * [[Theatre Royal Wakefield|Wakefield Opera House]] (became cinema 1920s), Wakefield {{Div col end}} ==== Bakurê Îrlendayê ==== * [[Grand Opera House (Belfast)|Grand Opera House]], Belfast ==== Skotlenda ==== {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Edinburgh Festival Theatre]] (Festival Theatre), Edinburgh * Music Hall & Opera House (remodelled 1889 as Assembly Rooms), Dundee * [[Theatre Royal, Glasgow]] (Scottish Opera), Glasgow {{Div col end}} ==== Wales ==== * Canolfan Mileniwm Cymru ([[Wales Millennium Centre]]), Cardiff * [[Craig-y-Nos Castle]], Powys, Wales ==== Isle of Man ==== * [[Gaiety Theatre, Isle of Man|Gaiety Theatre and Opera House]], Douglas ==== Jersey ==== * [[Jersey Opera House]], Saint Helier, Jersey == Bakurê Amerîkayê == [[Wêne:Toronto - ON - Four Seasons Centre.jpg|thumb|200px|The Four Seasons Centre, Toronto]] [[Wêne:The Great Theatre of Havana (Gran Teatro de La Habana).jpg|thumb|200px|Great Theatre of Havana]] [[Wêne:Palacio de bellas artes 1.jpg|thumb|200px|Palacio de Bellas Artes, Mexico City]] === Kanada === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * Dofasco Centre for the Performing Arts, Hamilton Opera, [[Hamilton, Ontario]] * [[Elgin and Winter Garden Theatres|Elgin Theatre]], [[Opera Atelier]], [[Toronto]], Ontario * [[Four Seasons Centre|Four Seasons Centre for the Performing Arts]] ([[Canadian Opera Company]]), Toronto, [[Ontario]] * Manitoba Centennial Concert Hall, [[Manitoba Opera]], [[Winnipeg]], [[Manitoba]] * [[Northern Alberta Jubilee Auditorium]] (Edmonton Opera), [[Edmonton]], [[Alberta]] * [[Opera Lyra Ottawa]], [[Ottawa]], Ontario * [[Queen Elizabeth Theatre]] ([[Vancouver Opera]]), [[Vancouver]], [[British Columbia]] * Royal Theatre, [[Pacific Opera Victoria]], [[Victoria, British Columbia]] * [[Salle Wilfrid-Pelletier]], a theatre of the [[Place des Arts]] ([[Opéra de Montréal|Montréal Opera]]), [[Montréal]], [[Quebec]] * Southam Hall, [[National Arts Centre]], Ottawa, Ontario * [[Southern Alberta Jubilee Auditorium]] (Calgary Opera), [[Calgary]], Alberta {{Div col end}} === Kosta Rîka === * [[Teatro Nacional de Costa Rica]], [[San José, Costa Rica|San José]] === Kûba === * Gran Teatro de la Habana, [[Havana]] * [[Teatro Sauto]], [[Matanzas]] === Komara Domînîk === * [[Gran Teatro del Cibao]], [[Santiago]] * [[Tiyatroya Neteweyî li Santo Domingo]], [[Santo Domingo]] === El Salvador === * [[Teatro Nacional de El Salvador]], [[San Salvador]] === Meksîk === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * Casa de la Ópera Angelopolitana, [[Puebla, Puebla|Puebla]] * [[Palacio de Bellas Artes]], [[Mexico City]] * [[Teatro Aguascalientes]], [[Aguascalientes, Aguascalientes|Aguascalientes]] * [[Teatro Degollado]], [[Guadalajara, Jalisco|Guadalajara]] * Teatro José Peón Contreras, [[Mérida, Yucatán|Mérida]] {{Div col end}} === DYA === [[Wêne:Kennedy Center for the Performing Arts, Washington, D.C., LCCN2011632175.jpg|thumb|200px|The Kennedy Center, Washington, D.C., as seen from the Potomac River]] [[Wêne:SFOperaHouse.jpg|thumb|200px|War Memorial Opera House, San Francisco]] [[Wêne:Sarasota Opera House-March 2008.jpg|thumb|200px|Sarasota Opera House, March 2008, after complete interior and exterior renovation]] [[Wêne:Wortham Center.jpg|thumb|200px|Wortham Center, Houston, Teksas]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Abraham Chavez Theatre]] (Operaya El Pasoyê), [[El Paso, Teksas]] * [[Academy of Music (Philadelphia)|Academy of Music]] ([[Opera Company of Philadelphia]]), [[Philadelphia]] * [[Bass Performance Hall]] ([[Fort Worth Opera]]), [[Fort Worth, Texas]] * [[Benedum Center]] ([[Pittsburgh Opera]]), [[Pittsburgh]], Pennsylvania * [[Operaya Bostonê (1909)]], [[Boston]] * [[Operaya Bostonê (1980)]], Boston * [[Wortham Theater Center|Brown Theater, Wortham Theater Center]] ([[Houston Grand Opera]]), [[Houston]] * [[Opera San Jose|California Theater]] ([[Opera San Joseyê]]), [[San Jose, California]] * [[Carpenter Theater]] ([[Virginia Opera]]), [[Richmond, Virginia]] * [[Central City Opera House]] ([[Central City Opera]]), [[Central City, Colorado]] * [[Civic Opera House (Chicago)|Civic Opera House]] ([[Operaya Lîrîk a Chicagoyê]]), [[Chicago]] * Civic Theatre Opera House<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sdopera.org/ |sernav=San Diego Opera 2018-19 Season |malper=San Diego Opera }}</ref> ([[San Diego Opera]]), [[San Diego]] * [[Clowes Memorial Hall]] ([[Indianapolis Opera]]), [[Indianapolis]] * [[Cobb Energy Performing Arts Centre]],(Atlanta Opera) [[Atlanta]] * [[Santa Fe Opera#The Crosby Theatre, since 1998|Crosby Theatre]] ([[Operaya Santa Feyê]]), [[Santa Fe, New Mexico]] * [[David H. Koch Theater]] (formerly New York State Theater; formerly [[New York City Opera]] venue), New York * [[Des Moines Metro Opera]], [[Indianola, Iowa|Indianola]], [[Iowa]] * [[Operaya Detroitê]] ([[Şano Operaya Michiganê]]), [[Detroit]] * Dicapo Opera Theater (Dicapo Opera), New York City * [[Dorothy Chandler Pavilion]] ([[Los Angeles Opera]]), Los Angeles * [[Operaya Duchamp (1830)]] (Le Petit Paris), [[St. Martinville, Louisiana]] * [[Operaya Ellie Caulkins]] ([[Operaya Koloradoyê]]), [[Denver]] * [[Operaya Fransî]] (French Opera House), [[New Orleans]], [[Louisiana]] * [[Operaya Harrison]] ([[Operaya Virginiayê]]), [[Norfolk, Virginia]] * [[Operaya Howard Gilman]], [[Brooklyn Academy of Music]], [[Brooklyn]], New York<ref>{{Jêder-kovar |url=http://www.travelandleisure.com/travel-guide/new-york-city/things-to-do/brooklyn-academy-of-music-bam |sernav=Brooklyn Academy of Music (BAM) in New York City |kovar=[[Travel + Leisure]] |roja-gihiştinê=7 sibat 2015 }}</ref><ref>[http://events.nydailynews.com/brooklyn-ny/venues/show/450151-howard-gilman-opera-house Howard Gilman Opera House in Brooklyn, NY – NY Daily News] (Retrieved on June 21, 2009) {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110714215930/http://events.nydailynews.com/brooklyn-ny/venues/show/450151-howard-gilman-opera-house |date=July 14, 2011 }}</ref> * [[Operaya Howellê]], [[Howell, Michigan]] * [[Jefferson Performing Arts Center (Louisiana)|Jefferson Performing Arts Center]] (Jefferson Performing Arts Society), [[Metairie, Louisiana]] * [[Kennedy Center for the Performing Arts]] Opera House ([[Washington National Opera]]), Washington, D.C. * [[Kauffman Center for the Performing Arts]] ([[Lyric Opera of Kansas City]]), Kansas City, Missouri * [[Lyric Opera House]] ([[Operaya Baltimoreyê]]), [[Baltimore]] * [[Mahalia Jackson Theater of the Performing Arts]] ([[New Orleans Opera]]) [[New Orleans]] * [[Marcus Center]] ([[Florentine Opera]]), [[Milwaukee]] * [[McCaw Hall]] ([[Seattle Opera]]), [[Seattle]] * Mercury Opera House, [[Rochester, New York]] * [[Metropolitan Opera House (Lincoln Center)|Metropolitan Opera House]] ([[Metropolitan Opera]]), New York * Moores Opera House ([[Moores School of Music]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.music.uh.edu/opera/currentseason.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090620204655/http://www.music.uh.edu/opera/currentseason.asp |rewşa-urlyê=mirî |sernav=Moores School of Music list of opera performances, 2009/10 |roja-arşîvê=20 hezîran 2009 }}</ref> [[University of Houston]]<ref> [[University of Houston#Facilities|University of Houston facilities]]</ref>), Houston * [[Cincinnati Music Hall|Music Hall]] ([[Cincinnati Opera]]), [[Cincinnati]] * [[New York State Theater]] (See David H. Koch Theater) (formerly New York City Opera), New York * [[Operaya Newberry]] (South Carolina Opera and Asheville Lyric Opera), [[Newberry, South Carolina]] * [[Operaya Peabody ya St. Louisê]] * [[Plaza Theatre (El Paso)|Plaza Theatre]], [[El Paso, Texas]] * [[Rapides Opera House]], [[Alexandria, Louisiana]] * [[The Smith Center for the Performing Arts|Reynolds Hall]], [[Las Vegas]] * [[Raising Cane's River Center|River Center Theater for Performing Arts]] (Opéra Louisiane), [[Baton Rouge, Louisiana]] * [[RiverView Theater (Shreveport, Louisiana)|RiverView Theater]] ([[Shreveport Opera]]), [[Shreveport, Louisiana]] * [[Sarasota Opera House]] ([[Sarasota Opera]]), [[Sarasota, Florida]] * [[Orange County Performing Arts Center|Segerstrom Hall]] ([[Opera Pacific]]), [[Costa Mesa, California]] * [[Operaya Springer]], [[Columbus, Georgia]] * [[Theatre de la Renaissance]], [[New Orleans]] * [[Theatre de la Rue Saint Pierre]], [[New Orleans]] * [[Théâtre d'Orléans]], [[New Orleans]] * [[San Francisco War Memorial and Performing Arts Center|War Memorial Opera House]] ([[San Francisco Opera]]), San Francisco * [[Operaya Winspear]] ([[Operaya Dallasê]]), [[Dallas]], * [[Carnival Center for the Performing Arts|Ziff Ballet Opera House, Miami]] {{Div col end}} == Okyanûsya == [[Wêne:Sydney Opera House Sails.jpg|thumb|200px|rast|The [[Avahiya Operayê ya Sydneyê]] (Awistralya) ]] [[Wêne:Opera-House-Wellington-2008.JPG|thumb|200px|rast|Avahiya Operayê, Wellington (Zêlendaya Nû)]] === Awistralya === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Adelaide Festival Centre]], [[Adelaide]] * [[Canberra Theatre]], [[Kanberra]] * [[His Majesty's Theatre, Western Australia]], [[Perth]] * Lyric Theatre, [[Queensland Performing Arts Centre]], [[Brisbane]] * State Theatre, [[Arts Centre Melbourne]] (also known as the Victorian Arts Centre), [[Melbourne]] * [[Operaya Sydneyê]], [[Sydney]] * [[Theatre Royal, Hobart]], [[Tasmania]] {{Div col end}} === Zelendaya Nû === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Şanoya Kiri Te Kanawa]] li [[Navenda Aotea]], [[Auckland]], yek ji cihên [[Auckland Live]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aucklandlive.co.nz/ |sernav=Home |pêşnav=Auckland |paşnav=Live |malper=Auckland Live }}</ref> * [[Operaya Oamaruyê]], [[Oamaru]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oamaruoperahouse.co.nz/History.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090531012836/http://www.oamaruoperahouse.co.nz/History.html |rewşa-urlyê=mirî |sernav=Oamaru Opera house website |roja-arşîvê=31 gulan 2009 }}</ref> * [[Operaya Wellingtonê]], [[Wellington]] * [[Şanoya St. James a Wellingtonê]], Wellington {{Div col end}} == Başûrê Amerîkayê == [[Wêne:Teatro Colon, Plaza Lavalle, Buenos Aires alt.jpg|thumb|200px|rast|Teatro Colón, Buenos Aires]] [[Wêne:Teatro Amazonas.jpg|thumb|200px|rast|Teatro Amazonas, Manaus]] [[Wêne:TeatroColon.jpg|thumb|200px|Teatro de Cristobal Colón, Bogotá]] [[Wêne:Teatro Solís (5).jpg|thumb|200px|rast|Teatro Solís, Montevideo]] === Arjentîn === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * Independencia Theater, [[Mendoza, Argentina|Mendoza]] * [[Libertador Theatre|Teatro Libertador General San Martín]], [[Córdoba, Argentina|Córdoba]] * [[Municipal Theater of Santa Fe]], [[Santa Fe, Argentina|Santa Fe]] * Teatro Alberdi, [[San Miguel de Tucumán]] * [[Teatro Argentino de La Plata]], [[La Plata, Argentina|La Plata]] * [[Avenida Theatre|Teatro Avenida]], [[Buenos Aires]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.balirica.org.ar/bal/temp_actual/e_temp2009.htm |sernav=Buenos Aires Lírica |malper=balirica.org.ar |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2012-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120222191446/http://www.balirica.org.ar/bal/temp_actual/e_temp2009.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Teatro El Circulo]], [[Rosario]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teatro-elcirculo.com.ar/contenidos.php?sid=17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090722031917/http://www.teatro-elcirculo.com.ar/contenidos.php?sid=17 |rewşa-urlyê=mirî |sernav=Teatro El Circulo website showing 2009 performances of operas |roja-arşîvê=22 tîrmeh 2009 }}</ref> * [[Teatro Colón]], Buenos Aires * Teatro San Martin, San Miguel de Tucumán {{Div col end}} === Bolîvya === * Casa Teatro, Santa Cruz * Teatro René Moreno, [[Santa Cruz, Bolivia|Santa Cruz]] === Brezîl === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Amazon Theatre|Teatro Amazonas]], [[Manaus]] * Teatro Arthur Azevedo, [[São Luís, Maranhão|São Luís]] * [[Theatro da Paz]], [[Belém]] * Teatro José de Alencar, [[Fortaleza]] * [[Theatro Municipal (Rio de Janeiro)|Teatro Municipal (Municipal Theatre)]], [[Rio de Janeiro]] * Teatro Coliseu, [[Santos, São Paulo|Santos]] * Teatro Guarany, [[Santos, São Paulo|Santos]] * Teatro Municipal (Municipal Theatre), [[São João da Boa Vista]] * [[Theatro Municipal (São Paulo)|Teatro Municipal (Municipal Theatre)]], [[São Paulo]] * Teatro Pedro II, [[Ribeirão Preto]] * [[São Pedro Theatre|Teatro São Pedro]], [[Porto Alegre]] * Theatro São Pedro, [[São Paulo]] * Teatro Santa Isabel, [[Recife]] * [[Wire Opera House]], [[Curitiba]] {{Div col end}} * Theatro Municipal de Niterói, [[Niterói]] * Palácio das Artes, [[Belo Horizonte]] * Cine-Theatro Central, [[Juiz de Fora]] * Teatro Carlos Gomes, [[Vitória, Espírito Santo|Vitória]] * Teatro Municipal Casa da Ópera, [[Ouro Preto]] * Teatro Deodoro, [[Maceió]] * Teatro Alberto Maranhão, [[Natal, Rio Grande do Norte|Natal]] * Teatro Tobias Barreto, [[Aracaju]] * [[Teatro Guaíra]], [[Curitiba]] * Theatro Sete de Abril, [[Pelotas]] * Teatro Esperança, [[Jaguarão]] * Theatro Guarany, [[Pelotas]] * Teatro Santa Roza, [[João Pessoa, Paraíba|João Pessoa]] * Teatro Renault, [[São Paulo]] * [[Teatro Nacional Cláudio Santoro]], [[Brasília]] * Teatro Sete de Setembro, [[Penedo]] * Teatro Goiânia, [[Goiânia]] * Teatro Polytheama, [[Jundiaí]] * Teatro Álvaro de Carvalho, [[Florianópolis]] * Teatro Castro Alves, [[Salvador, Bahia|Salvador]] === Şîlî === * [[Municipal Theater of Santiago|Teatro Municipal]], [[Santiago, Chile|Santiago]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.municipal.cl/OPV1.asp?IDX=1943&IDX2=1854&GO=1&ca_parent=0 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090626232547/http://www.municipal.cl/OPV1.asp?IDX=1943&IDX2=1854&GO=1&ca_parent=0 |rewşa-urlyê=mirî |sernav=Teatro Municipal official website with opera offerings, 2009 |roja-arşîvê=26 hezîran 2009 }}</ref> === Kolombya === {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Medellín Metropolitan Theatre]], [[Medellín]] * [[Teatro de Cristobal Colón]], [[Bogotá]] * Teatro Heredia Adolfo Mejía, [[Cartagena, Colombia|Cartagena]] * Teatro Jorge Isaacs, [[Santiago de Cali]] * Teatro Mayor Julio Mario Santo Domingo, Bogotá * [[Municipal Theatre of Santiago|Teatro Municipal]], Santiago de Cali {{Div col end}} === Perû === * [[Teatro Manuel Ascencio Segura]], [[Lima]] === Ûruguay === * Auditorio Nacional Adela Reta, [[Montevideo]] * [[Teatro Solís]], [[Montevideo]] === Venezuela === [[Wêne:ALIM2005.JPG|200px|thumb|Teatro Municipal de Valencia, Venezuela]] {{Div col|colwidth=30em|rules=yes}} * [[Teresa Carreño Cultural Complex]], [[Caracas]] * Teresa de La Opera, [[Maracay]] * [[Teatro Municipal of Caracas]] * {{Girêdan|Municipal Theatre of Valencia, Venezuela|es|Teatro Municipal de Valencia (Venezuela)}}, [[Valencia, Venezuela]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Allison, John (ed.), ''Great Opera Houses of the World'', supplement to ''[[Opera (British magazine)|Opera]]'' magazine, London 2003 * Beauvert, Thierry, ''Opera Houses of the World'', The Vendôme Press, New York, 1995. {{ISBN|0-86565-978-8}} * Lynn, Karyl Charna, ''Opera: the Guide to Western Europe's Great Houses'', Santa Fe, New Mexico: John Muir Publications, 1991. {{ISBN|0-945465-81-5}} * Lynn, Karyl Charna, ''Italian Opera Houses and Festivals'', Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, Inc., 2005. {{ISBN|0-8108-5359-0}} * Plantamura, Carol, ''The Opera Lover's Guide to Europe'', Citadel Press, 1996, {{ISBN|0-8065-1842-1}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Opera]] f6lj29efci57ncxfq6m1dbmd9u1o6jq 0 309495 2094358 1976457 2026-09-16T07:25:22Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094358 wikitext text/x-wiki '''Komkujiyên li dijî durziyan''' ev bûyerên komkujiyê ne ku di dîrokê de li hemberî hindekayiya xelkê [[durzî]] çêbûne. Durzî, [[kêmnetewe]]yeke [[Koma etnodînî|etnodînî]] ye li [[Rojhilata Navîn]], ku di [[sedsala 11an]] de ji [[Îsmaîlîtî|Îsmaîliyê]] derket holê. Civaka wan a dînî yekxwedayî ye, li hemberî derve girtî ye û xwedî rûspiyên girîng e. Cûdabûn û cîwarê wab di dîrokê de bû sedema çewisandin û komkujiyên dubare – hem ji aliyê dînî ve, hem jî ji aliyê pevçûnên siyasî ve. Ew gelek caran bûn hedefa nakokiyên siyasî û dînî yên mezin. Bertekên wan bi gelemperî parastinî bûn, lê carinan jî bi awayekî leşkerî organîze bûn. Tevî zordestiya bi sedsalan, civakê nasnameya xwe ya çandî û siyasî parastiye. == Dîroka çewisandinê == === Serdema fatimî û memlûkî === Jixwe di sedsala 11an de, durzî ji aliyê [[Xîlafeta Fatimî]] ve hatin çewisandin, bi taybetî piştî çûyîna Xelîfe El-Hakim (1021), ku durzî wî weke xuyangek xwedayî dipejirînin. Cîgirên wî hînkirina durzî weke dalalet îlan kirin û dest bi [[Komkujî|pogroman]] li dijî [[civak]]ê kirin. Gelek durzî xwe vekişandin deverên li dora [[Libnan]], [[Sûrî]] û [[Îsraêl|Îsraêla Bakur]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Druze |sernav=Druze {{!}} History, Religion, People, Syria, Israel, Lebanon, Community, Arab, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-07-21 |roja-gihiştinê=2025-07-21 |ziman=en }}</ref> Di [[Sedsala 13an|sedsalên 13an]] û [[Sedsala 14an|14an]] de, di dema [[Memlûk]]an de, gundên durzî careke din hatin rûxandin.<ref>{{Jêder |weşanger=Oxford University Press |sernav=Lebanon: A History, 600-2011 |roja-gihiştinê=2025-07-21 |tarîx=2012 |nivîskar=William W. Harris |isbn=978-0-19-021783-9 |url=https://books.google.ch/books?id=XwUTDAAAQBAJ&redir_esc=y }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji almanî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kfs10.com.br/loubnan/leb1.htm?utm_source=chatgpt.com |sernav=History of Lebanon |roja-gihiştinê=2025-07-21 |archive-date=2025-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250722165724/https://www.kfs10.com.br/loubnan/leb1.htm?utm_source=chatgpt.com |url-status=dead }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji almanî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Herwiha, di bin [[Împeratoriya Osmanî|desthilatdariya Osmaniyan]] de jî, çalakiyên cezakirinê yên xwînî rû dan: Di [[sedsala 17an]] de, artêşên Osmanî di salên [[1660]] û [[1662]]an de komkujiyên armanckirî li dijî gelê durzî pêk anîn, di nav de li [[Wadî el-Taym]]ê.<ref>{{Jêder |weşanger=OUP USA |sernav=Lebanon: A History, 600-2011 |roja-gihiştinê=2025-07-21 |tarîx=2012-07-19 |nivîskar=William W. Harris |isbn=978-0-19-518111-1 |url=https://books.google.ch/books?id=jY4ImTGnamUC&dq=ahmad+ma'an&pg=PA110&redir_esc=y#v=onepage&q=ahmad%20ma'an&f=false }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji almanî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Raporên hemdem tenê di yek ji wan kampanyayan de behsa bi hezaran miriyan dikin.<ref>{{Jêder |weşanger=Berkeley : University of California Press |sernav=A House of Many Mansions : the History of Lebanon Reconsidered |roja-gihiştinê=2025-07-21 |tarîx=1988 |nivîskar=Kamal S. (Kamal Suleiman) Salibi |isbn=978-0-520-06517-8 |url=http://archive.org/details/houseofmanymansi0000sali }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji almanî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> === Dewleta Îslamî (DAIŞ) === Di 25ê [[tîrmeh]]a [[2018]]an de, [[rêxistina terorîst]] [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|Dewleta Îslamî (DAIŞ)]] li herêma durzî ya [[Siweyda]]yê ya li başûrê Sûriyê êrîşeke hevrêzî pêk anî: [[Xwekuştin|Xwekujên]] bombeyî û çekdarên milîtan êrîş birin ser bazar û qadan. Di encamê de herî kêm 258 kes hatin kuştin, di nav wan de gelek jin û zarok, û zêdetirî 180 kes jî birîndar bûn. Herwiha, terorîstên DAIŞê zêdetirî 30 jin û zarok revandin, ku hinek ji wan paşê hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |sernav=More casualties raise to 258, the number of people killed in the bloody and violent attack by ISIS east of al-Suwaidaa - The Syrian Observatory For Human Rights |roja-gihiştinê=2025-07-21 |tarîx=2018-08-01 |nivîskar=amar |ziman=en-CA |url=https://www.syriahr.com/en/99288/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji almanî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=After the execution of about 50 members of Jaysh Khalid Ibn al-Walid and their families, the file of releasing abductees of al-Suwaidaa hinders and renewed efforts take place between ISIS and the regime to find a new solution - The Syrian Observatory For Human Rights |roja-gihiştinê=2025-07-21 |tarîx=2018-08-01 |nivîskar=amar |ziman=en-CA |url=https://www.syriahr.com/en/99317/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji almanî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder |sernav=36 women, children kidnapped by Daesh last week in Syria's Swaida: activist group |roja-gihiştinê=2025-07-21 |tarîx=2018-07-30 |url=https://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2018/Jul-30/458410-36-women-children-kidnapped-by-daesh-last-week-in-syrias-swaida-activist-group.ashx |periodical=The Daily Star Newspaper - Lebanon |roja-arşîvê=2021-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210326110946/https://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2018/Jul-30/458410-36-women-children-kidnapped-by-daesh-last-week-in-syrias-swaida-activist-group.ashx |rewşa-urlyê=mirî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji almanî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Milîsên durzî yên herêmî, wek [[Rîcal Elkerame]], parastina deverê organîze kirin. Gelek dûrziyan [[Beşar Esed|hikûmeta Sûriyê]] bi wê yekê tawanbar kirin ku bi vekişîna ji cihên ewlehiyê, komkujî hêsan kirine.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Syria. In Suwayda the Druze Start their Own Revolution |roja-gihiştinê=2025-07-21 |tarîx=2023-10-27 |nivîskar=Mazen Ezzi |ziman=en |url=https://orientxxi.info/magazine/syria-in-suwayda-the-druze-start-their-own-revolution,6826 |roja-arşîvê=2025-06-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250606095247/https://orientxxi.info/magazine/syria-in-suwayda-the-druze-start-their-own-revolution,6826 |rewşa-urlyê=mirî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji almanî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> === Sûrî piştî şerê navxweyî (tîrmeh 2025) === {{Gotara bingehîn|Şerê Siweydayê 2025}} Di navbera 14 û 17ê [[tîrmeh]]a [[2025]]an de, li parêzgeha başûrê Sûriyê Siweydayê, yek ji tundûtûjiyên herî giran ên salên dawî rû da. Di encama alozî û rageşiya di navbera hêzên durzî, eşîrên bedewî û hêzên hikûmetê de rewş gurr bû. Di vî şerî de herî kêm 1000 kes hatin kuştin, di nav wan de sivîlên ku li gor raporan di malên xwe de hatine îdamkirin.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Ceasefire calms Syria's Sweida after sectarian clashes kill 1,120, displace 128,000 |roja-gihiştinê=2025-07-21 |tarîx=2025-07-20 |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20250720-ceasefire-calms-syria-s-sweida-after-sectarian-clashes-kill-1-000-displace-128-000 |ziman=en }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji almanî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Syria sees 'cautious calm' in Suweida after deadly clashes |roja-gihiştinê=2025-07-21 |tarîx=2025-07-20 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c17wjy80kplo |ziman=en-GB }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji almanî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Gelek mal hatin talan kirin û termên mirovan li ser kolanan hatin hiştin.<ref>{{Jêder |sernav=Bodies and looted homes: Syria's Druze reeling after Sweida bloodshed |roja-gihiştinê=2025-07-21 |tarîx=2025-07-18 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/bodies-looted-homes-syrias-druze-reeling-after-sweida-bloodshed-2025-07-18/ |periodical=Reuters }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji almanî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnodînî]] [[Kategorî:Komkujî]] 85zyp4ncmt9vbj15jgve05o5qgm3nb2 0 320289 2094345 2094344 2026-09-15T11:59:45Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2094345 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya Duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 6aliy1dn89z3jsiolhb6owcpk11thzo 2094346 2094345 2026-09-15T12:09:21Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2094346 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 8jv8k5y2c5mkikknlfrl4ip5to1wyk9 0 329925 2094350 2094225 2026-09-15T18:02:10Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 2094350 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:A plus bi.svg|thumb|Hejmareke kompleks a bi navê {{math|''z''}} dikare bi awayekî dîtbarî wekî cotek hejmaran {{math|(''a'', ''b'')}} were temsîldan; ew cot vektoreke pozîsyonê (bi rengê şîn) an xalekê (bi rengê sor) li ser dîyagrameke bi navê "diyagrama Argand" (ku sîstema kompleks temsîl dike) pêk tîne. ''Re'' tewereya rastîn e, ''Im'' tewereya xeyalî ye, û ''{{mvar|i}}'' jî "yekeya xeyalî" ye ku şertê {{math|1=''i''² = −1}} pêk tîne.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîldan ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîldan. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de <math>\{1,i\}</math> wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û emeliyatên wan; hembera wê jî, hin cism û emeliyatên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên <math>i</math> eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Emeliyata [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e. Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye. == Terîf û emeliyatên bingeh == [[Wêne:Complex numbers intheplane.svg|thumb|Hejmarên kompleks ên cihêreng ku li ser tevşiya kompleks hatine temsîl kirin.]] Hejmareke kompleks îfadeyeke bi şêweyê {{math|''a'' + ''bi''}} ye ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn in û i semboleke abstrakt e – ya ku wekî yekeya xeyalî tê naskirin û maneya wê li jêr tê ravekirin. Mesela {{math|2 + 3''i''}} hejmareke kompleks e. Ji bo hejmareke kompleks {{math|''a'' + ''bi''}}, hejmara rastîn ''{{mvar|a}}'' wekî ''beşa rastîn'' tê binavkirin, û hejmara rastîn ''{{mvar|b}}'' (ne hejmara kompleks a {{math|''bi''}}) jî wekî ''beşa xeyalî'' tê binavkirin. Beşa rastîn a hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' bi awayê {{math|Re(''z'')}}, <math>\mathcal{Re}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{R}(z)</math> tê temsîldan; beşa xeyalî jî {{math|Im(''z'')}} bi awayê <math>\mathcal{Im}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{I}(z)</math> tê temsîldan: mesela <math display="inline"> \operatorname{Re}(2 + 3i) = 2 </math>, <math> \operatorname{Im}(2 + 3i) = 3 </math>. Hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' dikare bi coteke rêzkirî ya hejmarên rastîn <math>(\Re (z),\Im (z))</math> re were naskirin; ew cot dikare wekî koordînatên xaleke li ser sîstemeke oklîdî (bi koordînatên standard) were şirovekirin ku ev rûxar paşê wekî sîstema kompleks an jî [[Diyagrama Argand|''diyagrama Argand'']] tê binavkirin. Bi gelemperî, eksana asoyî ji bo temsîldana beşa rastîn tê bikaranîn (ku nirxên wê ber bi rastê ve zêde dibin), û eksana stûnî jî beşa xeyalî nîşan dide (ku nirxên wê ber bi jor ve zêde dibin). Hejmareke rastîn a dikare wekî hejmareke kompleks {{math|''a'' + 0''i''}} were dîtin ku tê de beşa wê ya xeyalî 0 e. Hejmareke bi temamî xeyalî {{math|''bi''}}, hejmareke kompleks a {{math|0 + ''bi''}} ye ku tê de beşa wê ya rastîn sifir e. Bi gelemperî wiha tê nivîsandin: {{math|1=''a'' + 0''i'' = ''a''}}, {{math|1=0 + ''bi'' = ''bi''}}, û {{math|1=''a'' + (−''b'')''i'' = ''a'' − ''bi''}}; mesela {{math|1=3 + (−4)''i'' = 3 − 4''i''}}. Koma gî hejmarên kompleks bi <math>\Complex</math> (tîpa C ya stûr a taybet) an jî {{math|'''C'''}} (tîpa C ya stûr a asayî) tê temsîl kirin. Di hin warên zanistî yên wekî [[elektromanyetîzm]] û [[endezyariya elektrîkê]] de, li şûna ''{{mvar|i}}'' tîpa ''{{mvar|j}}'' tê bikaranîn, ji ber ku ''{{mvar|i}}'' pir caran tê maneya herika elektrîkê, û hejmarên kompleks bi awayê {{math|''a'' + ''bj''}} an jî {{math|''a'' + ''jb''}} têne nivîsandin. === Komkirin û jêbirin === [[Wêne:Vector Addition.svg|thumb|Komkirina du hejmarên kompleks dikare bi awayekî geometrîk, bi çêkirina paralelogramekê, were kirin.]] Du hejmarên kompleks <math>a =x+yi</math> û <math>b =u+vi</math> bi awayekî ferq [[Komkirin|komkirina]] beşên wan ên rastîn û xeyalî tên komkirin. Yanî: <math display="block">a + b =(x+yi) + (u+vi) = (x+u) + (y+v)i.</math>Eynî awayî [[jêbirin]] dikare wekî were kirin<math display="block">a - b =(x+yi) - (u+vi) = (x-u) + (y-v)i.</math> Emeliyata komkirinê dikare bi awayekî geometrîk wiha were xuyakirin: encama komkirina du hejmarên kompleks ên wekî ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' (ku wekî xalên li ser tevheviya kompleks têne şirovekirin), ew xal e ku bi avakirina [[Çargoşeya yeksan|paralelogramkê]] ji sê xalên ''{{mvar|O}}'' û xalên dawiya tîrên bi navên ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' ve tê bidestxistin (bi şertê ku ew ne li ser eynî xetê bin). Bi eynî awayî, eger em wan xalan bi rêzê wekî ''{{mvar|A}}'' û ''{{mvar|B}}'' û xala çarê a paralelogramê jî wekî ''{{mvar|X}}'' bi nav bikin, wê wextê [[Sêgoşe|sêgoşeyên]] ''{{mvar|OAB}}'' û ''{{mvar|XBA}}'' bi hev re [[kongruent]] in. === Çarpkirin === [[Wêne:Complex number multiplication visualisation.svg|thumb|Çarpkirina hejmarên kompleks ên {{math|2−''i''}} û {{math|3+4''i''}} ku bi rêya vektoran hatiye temsîl kirin.]] Esera du hejmarên kompleks bi wî awayî tê hesibandin: <math>(a+bi) \cdot (c+di) = ac - bd + (ad+bc)i.</math> Mesela, <math>(2-i)(3+4i) = 2 \cdot 3 - ((-1) \cdot 4) + (2 \cdot 4 + (-1) \cdot 3)i = 10 +5i.</math> Bi taybetî, ev yek formula bingehîn wekî rewşeke taybet dihewîne: <math>i^2 = i \cdot i = -1.</math> Ew formula hejmara kompleks a ''i'' ji her hejmareke rastîn ferq dike, ji ber ku çargoşeya her hejmareke rastîn (çi neyînî be çi jî erênî) her tim hejmareke rastîn a ne-neyînî ye. Bi wê terîfa çarpkirin û komkirinê re, ew rêzikên naskirî yên ji bo arîtmetîka hejmarên rasyonel an rastîn, ji bo hejmarên kompleks jî derbasdar dimînin. Bi awayekî hûrtir, taybetmendiya belavkirinê û taybetmendiyên guhertina cih (yên komkirin û lêkdanê) derbasdar in. Loma hejmarên kompleks pêkhateyeke cebîrî ya bi navê [[Qad (matematîk)|''qad'']] ava dikin, eynî cismê ku hejmarên rasyonel an rastîn jî dikin. === Konjugata kompleks, nirxê mutleq, argument û dabeşkirin === [[Wêne:Complex conjugate picture.svg|thumb|Temsîl kirina geometrîk a ''{{mvar|z}}'' û hevjuga wê <s>''z''</s> li ser tevşiya hejmarên kompleks.]] ''[[Konjugata kompleks]]'' a hejmara kompleks ê {{math|1=''z'' = ''x'' + ''yi''}} wekî <math>\overline z = x-yi</math> tê terîfkirin. Hin nivîskar wê bi awayê <math>z^*</math> jî temsîl didin. Ji aliyê geometrîk ve, <s>''z''</s> "refleksiyona" ''{{mvar|z}}'' ye li ser eksena rast. Dubarekirina pêvajoya konjugatê, hejmara kompleks a eslî dide: <math>\overline{\overline{z}}=z.</math> Hejmareke kompleks [[tenê ku tenê]] gava bi konjugata xwe re wekhev be, hejmareke rast e. [[Emeliyata yek-guhêrbar]] a dîtina konjugata kompleks a hejmareke kompleks, nikare tenê bi bikaranîna emeliyatên bingehîn ên komkirin, derxistin, zêdekirin (pêkanîna çarpêkirinê) û dabeşkirinê were îfadekirin. [[Wêne:Complex number illustration modarg.svg|thumb|Argumana ''{{mvar|φ}}'' û modulusa ''{{mvar|r}}'' xaleke li ser tevheviya kompleks (an jî rûxara kompleks) diyar dikin.]] Ji bo her hejmareke kompleks {{math|1=''z'' = ''x'' + ''yi''}}, esera <math>z \cdot \overline z = (x+iy)(x-iy) = x^2 + y^2</math> ''hejmareke rastîn a ne-neyînî'' ye. Ew yek rê dide ku em [[nirxa mutleq]] (an ''modulûs'' an jî ''mezinahî'') ya ''z'' wekî koka çargoşeyî terîf bikin <math display="block">|z|=\sqrt{x^2+y^2}.</math> Ligorî [[Teorema Pîtagoras|yasaya Pîtagorasê]], <math>|z|</math> dûrahiya ji xala destpêkê (orjînê) heta wê xala ku hejmara kompleks a ''z'' li ser tevheviya kompleks temsîl dide, ye. Bi taybetî, çembera ku nîvçapa wê yek e û navenda wê li xala destpêkê ye, tam ji wan hejmarên ''z'' pêk tê ku tê de <math>|z| = 1 </math> e; ew wekî '''hejmarên kompleks ên yekeyî''' tên naskirin. Eger <math> z = x = x + 0i </math> hejmareke rastîn be, wê demê <math> |z|= |x| </math> dibe: ango nirxa wê ya mutleq wekî hejmareke kompleks û wekî hejmareke rastîn wekhev e. Bi karanîna konjugatê, beramberiya hejmareke kompleks a ne sifir <math>z = x + yi</math> dikare wekî <math display="block"> \frac{1}{z} = \frac{\bar{z}}{z\bar{z}} = \frac{\bar{z}}{|z|^2} = \frac{x - yi}{x^2 + y^2} = \frac{x}{x^2 + y^2} - \frac{y}{x^2 + y^2}i.</math> Bi awayekî giştîtir, dabeşkirina hejmareke kompleks a kêfî <math>w = u + vi</math> li ser hejmareke kompleks a ne-sifir <math>z = x + yi</math> wekhev e bi <math display="block"> \frac{w}{z} = \frac{w\bar{z}}{|z|^2} = \frac{(u + vi)(x - iy)}{x^2 + y^2} = \frac{ux + vy}{x^2 + y^2} + \frac{vx - uy}{x^2 + y^2}i. </math> Ev pêvajo carinan wekî "rasyonalkirina" binebeşê (dendomînator) tê binavkirin (herçend dibe ku binebeşê di derbirîna dawî de hejmareke rastîn a îrasyonel be), ji ber ku ew dişibe wê metoda ji bo rakirina rehên ji derbirînên hêsan ên di binebeşê de. [[Arguman (matematîk)|''Argumana'']] ''{{mvar|z}}'' (ku carinan jê re "qonax" ''{{mvar|φ}}'' tê gotin), ew goşeya di navbera [[Nîvçap|nîvçapa]] ''{{mvar|Oz}}'' û eksena rastîn a erênî de ye; ew wekî {{math|arg ''z''}} tê nivîsîn û di vê gotarê de bi [[Radyan|radyanan]] tê îfadekirin. Ew goşe tenê heta lêzêdekirina piraliyên tam ên <math> 2\pi </math> tê diyarkirin, ji ber ku zivirandineke bi qasî <math>2\pi</math> (an 360°) li dora xala destpêkê, gî xalên li ser sîstema kompleks bêguhertin dihêle. Yek ji bijarteyên ji bo diyarkirina yekta ya argumanê ew e ku ew di navbeya <math> (-\pi,\pi] </math> de be; ew wekî "nirxê sereke" tê binavkirin. Arguman dikare ji şêweya kartesiyan (an jî çargoşeyî) ya ''{{mvar|x + yi}}'', bi rêya fonksiyona arktan (tangenta berevajî) were hesibandin. === Forma polar === [[Kategorî:Hejmar]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] rcrpj8zs2cfg2uot07zhamqdxwzwqe5 2094356 2094350 2026-09-16T06:07:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094356 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:A plus bi.svg|thumb|Hejmareke kompleks a bi navê {{math|''z''}} dikare bi awayekî dîtbarî wekî cotek hejmaran {{math|(''a'', ''b'')}} were temsîldan; ew cot vektoreke pozîsyonê (bi rengê şîn) an xalekê (bi rengê sor) li ser dîyagrameke bi navê "diyagrama Argand" (ku sîstema kompleks temsîl dike) pêk tîne. ''Re'' tewereya rastîn e, ''Im'' tewereya xeyalî ye, û ''{{mvar|i}}'' jî "yekeya xeyalî" ye ku şertê {{math|1=''i''² = −1}} pêk tîne.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîl kirin ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; a wekî '''beşa rastîn''' û b jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîl kirin. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de <math>\{1,i\}</math> wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û emeliyatên wan; hembera wê jî, hin cism û emeliyatên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên <math>i</math> eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Emeliyata [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e. Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye. == Terîf û emeliyatên bingeh == [[Wêne:Complex numbers intheplane.svg|thumb|Hejmarên kompleks ên cihêreng ku li ser tevşiya kompleks hatine temsîl kirin.]] Hejmareke kompleks îfadeyeke bi şêweyê {{math|''a'' + ''bi''}} ye ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn in û i semboleke abstrakt e – ya ku wekî yekeya xeyalî tê naskirin û maneya wê li jêr tê ravekirin. Mesela {{math|2 + 3''i''}} hejmareke kompleks e. Ji bo hejmareke kompleks {{math|''a'' + ''bi''}}, hejmara rastîn ''{{mvar|a}}'' wekî ''beşa rastîn'' tê binavkirin, û hejmara rastîn ''{{mvar|b}}'' (ne hejmara kompleks a {{math|''bi''}}) jî wekî ''beşa xeyalî'' tê binavkirin. Beşa rastîn a hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' bi awayê {{math|Re(''z'')}}, <math>\mathcal{Re}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{R}(z)</math> tê temsîldan; beşa xeyalî jî {{math|Im(''z'')}} bi awayê <math>\mathcal{Im}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{I}(z)</math> tê temsîldan: mesela <math display="inline"> \operatorname{Re}(2 + 3i) = 2 </math>, <math> \operatorname{Im}(2 + 3i) = 3 </math>. Hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' dikare bi coteke rêzkirî ya hejmarên rastîn <math>(\Re (z),\Im (z))</math> re were naskirin; ew cot dikare wekî koordînatên xaleke li ser sîstemeke oklîdî (bi koordînatên standard) were şirovekirin ku ev rûxar paşê wekî sîstema kompleks an jî [[Diyagrama Argand|''diyagrama Argand'']] tê binavkirin. Bi gelemperî, eksana asoyî ji bo temsîldana beşa rastîn tê bikaranîn (ku nirxên wê ber bi rastê ve zêde dibin), û eksana stûnî jî beşa xeyalî nîşan dide (ku nirxên wê ber bi jor ve zêde dibin). Hejmareke rastîn a dikare wekî hejmareke kompleks {{math|''a'' + 0''i''}} were dîtin ku tê de beşa wê ya xeyalî 0 e. Hejmareke bi temamî xeyalî {{math|''bi''}}, hejmareke kompleks a {{math|0 + ''bi''}} ye ku tê de beşa wê ya rastîn sifir e. Bi gelemperî wiha tê nivîsandin: {{math|1=''a'' + 0''i'' = ''a''}}, {{math|1=0 + ''bi'' = ''bi''}}, û {{math|1=''a'' + (−''b'')''i'' = ''a'' − ''bi''}}; mesela {{math|1=3 + (−4)''i'' = 3 − 4''i''}}. Koma gî hejmarên kompleks bi <math>\Complex</math> (tîpa C ya stûr a taybet) an jî {{math|'''C'''}} (tîpa C ya stûr a asayî) tê temsîl kirin. Di hin warên zanistî yên wekî [[elektromanyetîzm]] û [[endezyariya elektrîkê]] de, li şûna ''{{mvar|i}}'' tîpa ''{{mvar|j}}'' tê bikaranîn, ji ber ku ''{{mvar|i}}'' pir caran tê maneya herika elektrîkê, û hejmarên kompleks bi awayê {{math|''a'' + ''bj''}} an jî {{math|''a'' + ''jb''}} têne nivîsandin. === Komkirin û jêbirin === [[Wêne:Vector Addition.svg|thumb|Komkirina du hejmarên kompleks dikare bi awayekî geometrîk, bi çêkirina paralelogramekê, were kirin.]] Du hejmarên kompleks <math>a =x+yi</math> û <math>b =u+vi</math> bi awayekî ferq [[Komkirin|komkirina]] beşên wan ên rastîn û xeyalî tên komkirin. Yanî: <math display="block">a + b =(x+yi) + (u+vi) = (x+u) + (y+v)i.</math>Eynî awayî [[jêbirin]] dikare wekî were kirin<math display="block">a - b =(x+yi) - (u+vi) = (x-u) + (y-v)i.</math> Emeliyata komkirinê dikare bi awayekî geometrîk wiha were xuyakirin: encama komkirina du hejmarên kompleks ên wekî ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' (ku wekî xalên li ser tevheviya kompleks têne şirovekirin), ew xal e ku bi avakirina [[Çargoşeya yeksan|paralelogramkê]] ji sê xalên ''{{mvar|O}}'' û xalên dawiya tîrên bi navên ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' ve tê bidestxistin (bi şertê ku ew ne li ser eynî xetê bin). Bi eynî awayî, eger em wan xalan bi rêzê wekî ''{{mvar|A}}'' û ''{{mvar|B}}'' û xala çarê a paralelogramê jî wekî ''{{mvar|X}}'' bi nav bikin, wê wextê [[Sêgoşe|sêgoşeyên]] ''{{mvar|OAB}}'' û ''{{mvar|XBA}}'' bi hev re [[kongruent]] in. === Çarpkirin === [[Wêne:Complex number multiplication visualisation.svg|thumb|Çarpkirina hejmarên kompleks ên {{math|2−''i''}} û {{math|3+4''i''}} ku bi rêya vektoran hatiye temsîl kirin.]] Esera du hejmarên kompleks bi wî awayî tê hesibandin: <math>(a+bi) \cdot (c+di) = ac - bd + (ad+bc)i.</math> Mesela, <math>(2-i)(3+4i) = 2 \cdot 3 - ((-1) \cdot 4) + (2 \cdot 4 + (-1) \cdot 3)i = 10 +5i.</math> Bi taybetî, ev yek formula bingehîn wekî rewşeke taybet dihewîne: <math>i^2 = i \cdot i = -1.</math> Ew formula hejmara kompleks a ''i'' ji her hejmareke rastîn ferq dike, ji ber ku çargoşeya her hejmareke rastîn (çi neyînî be çi jî erênî) her tim hejmareke rastîn a ne-neyînî ye. Bi wê terîfa çarpkirin û komkirinê re, ew rêzikên naskirî yên ji bo arîtmetîka hejmarên rasyonel an rastîn, ji bo hejmarên kompleks jî derbasdar dimînin. Bi awayekî hûrtir, taybetmendiya belavkirinê û taybetmendiyên guhertina cih (yên komkirin û lêkdanê) derbasdar in. Loma hejmarên kompleks pêkhateyeke cebîrî ya bi navê [[Qad (matematîk)|''qad'']] ava dikin, eynî cismê ku hejmarên rasyonel an rastîn jî dikin. === Konjugata kompleks, nirxê mutleq, argument û dabeşkirin === [[Wêne:Complex conjugate picture.svg|thumb|Temsîl kirina geometrîk a ''{{mvar|z}}'' û hevjuga wê <s>''z''</s> li ser tevşiya hejmarên kompleks.]] ''[[Konjugata kompleks]]'' a hejmara kompleks ê {{math|1=''z'' = ''x'' + ''yi''}} wekî <math>\overline z = x-yi</math> tê terîfkirin. Hin nivîskar wê bi awayê <math>z^*</math> jî temsîl didin. Ji aliyê geometrîk ve, <s>''z''</s> "refleksiyona" ''{{mvar|z}}'' ye li ser eksena rast. Dubarekirina pêvajoya konjugatê, hejmara kompleks a eslî dide: <math>\overline{\overline{z}}=z.</math> Hejmareke kompleks [[tenê ku tenê]] gava bi konjugata xwe re wekhev be, hejmareke rast e. [[Emeliyata yek-guhêrbar]] a dîtina konjugata kompleks a hejmareke kompleks, nikare tenê bi bikaranîna emeliyatên bingehîn ên komkirin, derxistin, zêdekirin (pêkanîna çarpêkirinê) û dabeşkirinê were îfadekirin. [[Wêne:Complex number illustration modarg.svg|thumb|Argumana ''{{mvar|φ}}'' û modulusa ''{{mvar|r}}'' xaleke li ser tevheviya kompleks (an jî rûxara kompleks) diyar dikin.]] Ji bo her hejmareke kompleks {{math|1=''z'' = ''x'' + ''yi''}}, esera <math>z \cdot \overline z = (x+iy)(x-iy) = x^2 + y^2</math> ''hejmareke rastîn a ne-neyînî'' ye. Ew yek rê dide ku em [[nirxa mutleq]] (an ''modulûs'' an jî ''mezinahî'') ya ''z'' wekî koka çargoşeyî terîf bikin <math display="block">|z|=\sqrt{x^2+y^2}.</math> Ligorî [[Teorema Pîtagoras|yasaya Pîtagorasê]], <math>|z|</math> dûrahiya ji xala destpêkê (orjînê) heta wê xala ku hejmara kompleks a ''z'' li ser tevheviya kompleks temsîl dide, ye. Bi taybetî, çembera ku nîvçapa wê yek e û navenda wê li xala destpêkê ye, tam ji wan hejmarên ''z'' pêk tê ku tê de <math>|z| = 1 </math> e; ew wekî '''hejmarên kompleks ên yekeyî''' tên naskirin. Eger <math> z = x = x + 0i </math> hejmareke rastîn be, wê demê <math> |z|= |x| </math> dibe: ango nirxa wê ya mutleq wekî hejmareke kompleks û wekî hejmareke rastîn wekhev e. Bi karanîna konjugatê, beramberiya hejmareke kompleks a ne sifir <math>z = x + yi</math> dikare wekî <math display="block"> \frac{1}{z} = \frac{\bar{z}}{z\bar{z}} = \frac{\bar{z}}{|z|^2} = \frac{x - yi}{x^2 + y^2} = \frac{x}{x^2 + y^2} - \frac{y}{x^2 + y^2}i.</math> Bi awayekî giştîtir, dabeşkirina hejmareke kompleks a kêfî <math>w = u + vi</math> li ser hejmareke kompleks a ne-sifir <math>z = x + yi</math> wekhev e bi <math display="block"> \frac{w}{z} = \frac{w\bar{z}}{|z|^2} = \frac{(u + vi)(x - iy)}{x^2 + y^2} = \frac{ux + vy}{x^2 + y^2} + \frac{vx - uy}{x^2 + y^2}i. </math> Ev pêvajo carinan wekî "rasyonalkirina" binebeşê (dendomînator) tê binavkirin (herçend dibe ku binebeşê di derbirîna dawî de hejmareke rastîn a îrasyonel be), ji ber ku ew dişibe wê metoda ji bo rakirina rehên ji derbirînên hêsan ên di binebeşê de. [[Arguman (matematîk)|''Argumana'']] ''{{mvar|z}}'' (ku carinan jê re "qonax" ''{{mvar|φ}}'' tê gotin), ew goşeya di navbera [[Nîvçap|nîvçapa]] ''{{mvar|Oz}}'' û eksena rastîn a erênî de ye; ew wekî {{math|arg ''z''}} tê nivîsîn û di vê gotarê de bi [[Radyan|radyanan]] tê îfadekirin. Ew goşe tenê heta lêzêdekirina piraliyên tam ên <math> 2\pi </math> tê diyarkirin, ji ber ku zivirandineke bi qasî <math>2\pi</math> (an 360°) li dora xala destpêkê, gî xalên li ser sîstema kompleks bêguhertin dihêle. Yek ji bijarteyên ji bo diyarkirina yekta ya argumanê ew e ku ew di navbeya <math> (-\pi,\pi] </math> de be; ew wekî "nirxê sereke" tê binavkirin. Arguman dikare ji şêweya kartesiyan (an jî çargoşeyî) ya ''{{mvar|x + yi}}'', bi rêya fonksiyona arktan (tangenta berevajî) were hesibandin. === Forma polar === [[Kategorî:Hejmar]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] ivpi0pzrfvc2nkyh5j7i7aomtvcsvyq 0 329957 2094351 2094329 2026-09-15T19:03:43Z MikaelF 935 /* Werger */ 2094351 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Elin Clason''' (jdb. 25 gulan 1937 - m. 13 îlon 2026 li [[Stokholm]]ê) rojnamevan, nivîskar û wergera swêdî bû. Ji 1975an ve hevjîn û wergera nivîskarê kurd [[Mehmûd Baksî]] û dost û piştgira dilsoz a doza neteweyî ya kurdan bû.<ref>Sukran Baksî & Vildan Tanrikulu, 14.09.2026.</ref> == Mirin == Elin Clason di 13ê îlona 2026an di 89 saliya temenê xwe de li Stokholmê mir. == Bîbliyografî == * ''Kurdistan: om förtryck och befrielsekamp'' ("Kurdistan: li ser zordestî û têkoşîna azadiyê"), Elin Clason & Mahmut Baksi. * ''Hana : en syriansk flicka i Södertälje'', Elin Clason & Mahmut Baksi (Stockholm, bi swêdî, 1981) * ''Ingen riktig mamma'' (1992) * ''Lille Mahmuts syster'', Elin Clason & Mahmut Baksi. Wêne: Eva Lindström, (Stockholm, bi swêdî, 1997)<ref>{{sv}} https://varldslitteratur.se/bok/lille-mahmuts-syster</ref> * ''Helin'', Elin Clason & Mahmut Baksi (bi swêdî, 1999)<ref>{{sv}} https://varldslitteratur.se/bok/helin</ref> * ''Resor med Maria'' (2020) == Werger == * ''Mytologier'', [[Roland Barthes]]. Wergêr: Elin Clason (Stockholm, bi swêdî, 1970) * ''Hörru' du'', Mehmûd Baksî. Wergêr: Elin Clason (Stockholm, bi swêdî, 1976) * ''Ihsans barn, invandrarbarn i Sverige'', Mehmûd Baksî. Wergêr: Elin Clason (Stockholm, bi swêdî, 1977) * ''Zozan - en kurdisk flicka'', Mehmûd Baksî. Wergêr û fotograf: Elin Clason (Stockholm, bi swêdî, 1978) * ''Hasan Aga'', Mehmûd Baksî. Wergêr: Elin Clason (Stockholm, bi swêdî, 1979) * ''Pojken från Garzanslätten'', Mehmûd Baksî. Wergêr: Elin Clason, wêne: Eva Lindström. (Stockholm, bi swêdî, 1995)<ref>{{sv}} https://varldslitteratur.se/bok/pojken-fr%C3%A5n-garzan-sl%C3%A4tten</ref> * ''Videobruden'', Mehmûd Baksî. Wergêr: Elin Clason, (Stockholm, bi swêdî, 1995)<ref>{{sv}} https://varldslitteratur.se/bok/videobruden</ref> * ''In der Nacht über die Berge'', Mehmûd Baksî. Wergêr: Mahmut Baksî, Elin Clason & Christine Holliger (bi almanî, 1997) * ''Minnen i exil: 16 september 1944-19 december 2000'', Mehmûd Baksî. Wergêr: Elin Clason (Stockholm, bi swêdî, 2006) == Karên rojnamegeriyê == * Efter gulfkriget: Barnen i Irak dör av näringsbrist och smutsigt vatten. Kovara Vi Mänskor, 4:1991<ref>Efter gulfkriget: Barnen i Irak dör av näringsbrist och smutsigt vatten. Vi Mänskor, 4:1991, r. 35.</ref> == Mijarên têkildar == * [[Mehmûd Baksî]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên swêdî]] [[Kategorî:Rojnamevanên swêdî]] hcoj1ztdtfvfnjumcvd5ru0belr1kq5 2094352 2094351 2026-09-15T19:07:36Z MikaelF 935 2094352 wikitext text/x-wiki '''Elin Clason''' (jdb. 25 gulan 1937 - m. 13 îlon 2026 li [[Stokholm]]ê) rojnamevan, nivîskar û wergêra swêdî bû. Ji 1975an ve hevjîn û wergêra nivîskarê kurd [[Mehmûd Baksî]] û dost û piştgira dilsoz a doza neteweyî ya kurdan bû.<ref>Sukran Baksî & Vildan Tanrikulu, 14.09.2026.</ref> == Mirin == Elin Clason di 13ê îlona 2026an di 89 saliya temenê xwe de li Stokholmê mir. == Bîbliyografî == * ''Kurdistan: om förtryck och befrielsekamp'' ("Kurdistan: li ser zordestî û têkoşîna azadiyê"), Elin Clason & Mahmut Baksi. * ''Hana : en syriansk flicka i Södertälje'', Elin Clason & Mahmut Baksi (Stockholm, bi swêdî, 1981) * ''Ingen riktig mamma'' (1992) * ''Lille Mahmuts syster'', Elin Clason & Mahmut Baksi. Wêne: Eva Lindström, (Stockholm, bi swêdî, 1997)<ref>{{sv}} https://varldslitteratur.se/bok/lille-mahmuts-syster</ref> * ''Helin'', Elin Clason & Mahmut Baksi (bi swêdî, 1999)<ref>{{sv}} https://varldslitteratur.se/bok/helin</ref> * ''Resor med Maria'' (2020) == Werger == * ''Mytologier'', [[Roland Barthes]]. Wergêr: Elin Clason (Stockholm, bi swêdî, 1970) * ''Hörru' du'', Mehmûd Baksî. Wergêr: Elin Clason (Stockholm, bi swêdî, 1976) * ''Ihsans barn, invandrarbarn i Sverige'', Mehmûd Baksî. Wergêr: Elin Clason (Stockholm, bi swêdî, 1977) * ''Zozan - en kurdisk flicka'', Mehmûd Baksî. Wergêr û fotograf: Elin Clason (Stockholm, bi swêdî, 1978) * ''Hasan Aga'', Mehmûd Baksî. Wergêr: Elin Clason (Stockholm, bi swêdî, 1979) * ''Pojken från Garzanslätten'', Mehmûd Baksî. Wergêr: Elin Clason, wêne: Eva Lindström. (Stockholm, bi swêdî, 1995)<ref>{{sv}} https://varldslitteratur.se/bok/pojken-fr%C3%A5n-garzan-sl%C3%A4tten</ref> * ''Videobruden'', Mehmûd Baksî. Wergêr: Elin Clason, (Stockholm, bi swêdî, 1995)<ref>{{sv}} https://varldslitteratur.se/bok/videobruden</ref> * ''In der Nacht über die Berge'', Mehmûd Baksî. Wergêr: Mahmut Baksî, Elin Clason & Christine Holliger (bi almanî, 1997) * ''Minnen i exil: 16 september 1944-19 december 2000'', Mehmûd Baksî. Wergêr: Elin Clason (Stockholm, bi swêdî, 2006) == Karên rojnamegeriyê == * Efter gulfkriget: Barnen i Irak dör av näringsbrist och smutsigt vatten. Kovara Vi Mänskor, 4:1991<ref>Efter gulfkriget: Barnen i Irak dör av näringsbrist och smutsigt vatten. Vi Mänskor, 4:1991, r. 35.</ref> == Mijarên têkildar == * [[Mehmûd Baksî]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên swêdî]] [[Kategorî:Rojnamevanên swêdî]] 1sg3wo9mhbj021m50m9kwq70rg7mika 0 329960 2094353 2026-09-15T19:18:37Z ~2026-39134-08 168620 Derûnkolerî (psychoanalysis) 2094353 wikitext text/x-wiki Derûnkolerî (psychoanalysis) şaxek e ji derûnnasiyê (psychology), ya ku di zimanê navneteweyî de wekî "psychoanalysis" tê nasîn. Ev rêbaz ji aliyê Sigmund Freud ve hatiye pêşxistin û balê dide ser derhişiyê (unconscious), xewn û arezûyan (desire), û daxwazên tepisandî (repression) yên mirovan.<ref>https://candname.com/44815-2/</ref> Heke em li maneya peyvê binêrin, ew ji du parçeyan pêk tê: Derûn (psychic), bi maneya "hundir, hundirê mirov, giyan (soul) an jî dinyaya navxweyî" tê. Kolerî (vekolîn, kolandin) jî bi maneya "kolan, lêgerîn, eşkerekirin an jî kûrkolînê" tê bikaranîn.<ref>https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/</ref> Wekî têgeh: "kolandina cihana navxweyîn (hundirîn) a mirov", ango dahûrîna kûr a derûniyê ye.<ref>https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/</ref> t0v0g6yziku7ju833vnzv3shpjxexn6