Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 14444 2094787 1918371 2026-09-19T09:01:05Z Avestaboy 34898 /* */ Pelik ne kaxez e 2094787 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Paper sheet.jpg|thumb|Kaxezek]] '''Kaxez''' an jî '''qaqez''', cureyekî forma wê ji [[dar]] û beran hatiye çekirin e. Dibe [[rûpel]]ên tenik û dibe tişta herî girîng ya mirov li ser dinivisîne. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Paper}} {{Wîkîferheng-biçûk|kaxez}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên çînî]] [[Kategorî:Kaxez| ]] dn9su4c0899zqqakgm7vmqx148zze1e 0 17055 2094757 1707107 2026-09-19T02:17:31Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094757 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gol | nav = Gola Xamirpêtê ya Biçûk | navê_din = | herêm = [[Gimgim]], [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]] | wêne = | wêne_sernav = | bilindî = 2.173 | rûber = 149 | dirêjî = | firehî = | kûrahî = 47 | qeware = | nexşeya_cihan = Tirkiye | koordînat = {{Koord|39|6|40|N|41|45|42|E|type:waterbody|display=inline, title}} | cure = | girav = }} '''Gola Xamirpêtê ya Piçûk''' (di salên dawî de dewleta Tirk navê wê kir ''Küçük Akdoğan gölü'') ji du golên Xamirpêtê ya piçûk e. Di navberâ [[Gimgim]] û [[Xinûs]]ê de ye. Li ser [[Çiyayên Xamirpêtê]] ye. Li bakurê rojavayê [[Gimgim]]ê dikeve. Ji aliyê kûraniyê ve ji [[Gola Xamirpêtê ya Mezin]] kûrtir e. Kûraniya wê digihîjê 47 m yê.<ref name="Hamurpet (Akdoğan) Gölü - Muş">{{Jêder-malper |url=https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/mus/gezilecekyer/hamurpet-akdogan----golu |sernav=Hamurpet (Akdoğan) Gölü |malper=T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-25 |archive-date=2023-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818195100/https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/mus/gezilecekyer/hamurpet-akdogan----golu |url-status=dead }}</ref> Rûbera wê 149 km², bilindahiya wê ji rûyê avê 2.173 m ye. Rengê wê ne wekî ya mezin kesk lê şîn e. Ji binîve herkîna wê berî bi ya mezin heye. Golên Xamirpêtê golên volkanîk in. Navê wê ji ar (agir) û pêtên xam ên volkanan tê. Ango xam+ar+pêt bûye Xamirpêt. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gimgim]] [[Kategorî:Golên Bakurê Kurdistanê|Xamirpêtê ya Biçûk]] [[Kategorî:Golên Kurdistanê|Xamirpêtê ya Biçûk]] [[Kategorî:Xinûs]] ilh0letd11ttjhj6w94j24uerredhpv 0 26170 2094688 2094582 2026-09-18T16:32:49Z Penaber49 39672 2094688 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Ewrasya''' biwêjeke [[erdnîgarî]] ye ku parzemînên [[Asya]] û [[Ewropa]]yê wekê parzemîneke yekgirtî rave dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |tarîx=2011-09-20 |sernav=continent |url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/ |roja-gihiştinê=2026-06-04 |xebat=National Geographic Society |ziman=en |roja-arşîvê=2019-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190716045120/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Parzemîn bi yekkirina parzemînên [[Asya]] û [[Ewropa]]yê qadeke berfireh werdigire ku bi qasê 55 milyon km² rûerd werdigire û bi qasê 5 milyar ji nifûsa cîhanê li ser vê parzemîna yekgirtî ya Ewrasyayê dijîn ku ev rêje ji nivê nifûsa cîhanê zêdetir e. Têgihiştina Ewropa û Asyayê wekê parzemînên ji hev cuda vedigere serdema kevnare û bi giranî xwedî taybetmendiyeke çandî ye lê sinorên wan di warê dîrokî de rastê guhertinê hatine. Wek mînak yewnaniyên kevnare di destpêkê de Afrîka di nava Asyayê de hesab kirine lê Ewropayê wekê axeke cuda didîtine. Ewrasya li qenala Suezê bi Afrîkayê ve girêdayî ye û carinan her du bi hev re hatine hesibandin ku behsa mezintirîn girseya bejahî ya yekbûyî ya li ser rûyê erdê, ango Afro-Ewrasya hatiye kirin. Ev têgîna parzemînî ji demên antîk vir ve ye ku pir kes Ewropa û Asyayê wek parzemîneke tenê dibînin. Îro li dibistanên [[Japonya]]yê jî 5 parzemînên dinêyê ku yek ji wan Ewrasyayê hene. Li welatên [[Ewropaya Rojhilat]] jî Asya û Ewropa wek parzemînekê tenê tê ditîn. == Dîrok == Ewrasya malavaniya gelek şaristaniyên kevnar kiriye ku di nav de şaristaniyên li Mezopotamyayê, Misir, geliyê Indusê û Çînê derketine hene. Di serdema aksiyal de (nîvê hezarsala yekem a {{bz}}) kembereke berdewam a şaristaniyan li seranserê herêma bin-tropîkal a Ewrasyayê, ji [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] heta [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] dirêj bibû. Di heman demê de ev kember ji bo du hezar salan bûye xeta sereke ya dîroka cîhanê. Ji serdema vedîtinan û vir ve pêwendiyên nû di navbera bin-herêmên Ewrasyayê de derketine holê ku ev yek bi vedîtina rêyên nû yên deryayî ji aliyê îberiyan ve di salên 1490î de<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.howstuffworks.com/historical-figures/vasco-da-gama.htm |sernav=Vasco da Gama, Portugal's Columbus, Is Just as Controversial |malper=history.howstuffworks.com |roja-gihiştinê=2026-09-17}}</ref> û herwiha bi temambûna qenala Suweyş a sala 1869an ve pêk hatiye ku rê li ber derbasbûna rasterast a di navbera herêma Hindistan û Deryaya Navîn de û pêla "emparyalîzma nû" ya Ewropaya Rojava ya ku heta nîvê sedsala 20an serdestiya Afrîka û Asyayê kiribû, vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-09-17 |ziman=en}}</ref> Hebûna komunîzmê li Ewrasyayê (ku bi giranî ji aliyê Yekîtiya Sovyetê ve dihat meşandin) piştre heta dawiya Şerê Sar ku di sala 1991ê bi dawî bûye, serdestiya beşeke mezin ê parzemînê kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beissinger |pêşnav=Mark R. |tarîx=2009 |sernav=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism |url=https://www.cambridge.org/core/journals/contemporary-european-history/article/abs/nationalism-and-the-collapse-of-soviet-communism/511A7FC26ADB958BF98E6175EE32FD9C |kovar=Contemporary European History |ziman=en |cild=18 |hejmar=3 |rr=331–347 |doi=10.1017/S0960777309005074 |issn=1469-2171}}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna mezin a Ewrasyayê ku bi giranî dikeve nîvkada bakur û rojhilat, ji Îzlenda û Nîvgirava Îberî ya li rojava heta rojhilatê dûr ê Rûsyayê û ji bakurê dûr ê Rûsyayê heta Asyaya başûrê rojhilatê ya deryayî ya li başûr dirêj dibe; lê belê sinorên din ên erdnîgarî yên taybet ên Ewrasyayê diyar dikin ku sinorê başûr li ser "xêza weberê" ye. Sinorên Ewrasyayê ji başûrê rojava ve bi Afrîkayê, ji rojava ve bi Okyanûsa Atlantîkê, ji bakur ve bi Okyanûsa Arktîkê, ji rojhilat ve bi Okyanûsa Pasîfîkê û ji başûr ve jî bi herêma hind-Deryaya Navîn hatiye diyarkirin. Dabeşkirina Ewropa û Asyayê wekê du parzemînan, biwêjeke civakî ya dîrokî ye, ji ber ku tu yek ji wan li gorî pênaseya asayî nîne; ji ber vê yekê li hinek deverên cîhanê, Ewrasya wekê parzemîna herî mezin di nav şeş, pênc an çar parzemînên Cîhanê de hatiye naskirin. Ewrasya nêzîkê 55 milyon kîlometreyên çargoşe an jî nêzîkê ji %36,2 yê tevahiya rûbera bejahî ya Dinyayê vegirtiye. Li ser vê bejahiyê zêdetirî 5 milyar mirov dijîn ku ev yek nêzîkê ji %70ê nifûsa mirovahiyê pêk tîne. Mirov cara ewil beriya 125 hezar salan ji Afrîkayê derbasê Ewrasyayê bûne û li wir bi cih bûne. Li peravên Ewrasyayê gelek nîvgirav hene ku di nav van nîvgiravan de Nîvgirava Erebistanê, Nîvgirava Koreyê, Nîvparzemîna Hindistanê, Nîvgirava Anatoliyayê, Nîvgirava Kamçatkayê û Nîvgirava Îtalyayê hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ewrasya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] mmohc7vwhbwj5xoufp9brrb124x1elj 2094690 2094688 2026-09-18T16:41:51Z Penaber49 39672 2094690 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Ewrasya''' biwêjeke [[erdnîgarî]] ye ku parzemînên [[Asya]] û [[Ewropa]]yê wekê parzemîneke yekgirtî rave dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |tarîx=2011-09-20 |sernav=continent |url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/ |roja-gihiştinê=2026-06-04 |xebat=National Geographic Society |ziman=en |roja-arşîvê=2019-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190716045120/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Parzemîn bi yekkirina parzemînên [[Asya]] û [[Ewropa]]yê qadeke berfireh werdigire ku bi qasê 55 milyon km² rûerd werdigire û bi qasê 5 milyar ji nifûsa cîhanê li ser vê parzemîna yekgirtî ya Ewrasyayê dijîn ku ev rêje ji nivê nifûsa cîhanê zêdetir e. Têgihiştina Ewropa û Asyayê wekê parzemînên ji hev cuda vedigere serdema kevnare û bi giranî xwedî taybetmendiyeke çandî ye lê sinorên wan di warê dîrokî de rastê guhertinê hatine. Wek mînak yewnaniyên kevnare di destpêkê de Afrîka di nava Asyayê de hesab kirine lê Ewropayê wekê axeke cuda didîtine. Ewrasya li qenala Suezê bi Afrîkayê ve girêdayî ye û carinan her du bi hev re hatine hesibandin ku behsa mezintirîn girseya bejahî ya yekbûyî ya li ser rûyê erdê, ango Afro-Ewrasya hatiye kirin. Ev têgîna parzemînî ji demên antîk vir ve ye ku pir kes Ewropa û Asyayê wek parzemîneke tenê dibînin. Îro li dibistanên [[Japonya]]yê jî 5 parzemînên dinêyê ku yek ji wan Ewrasyayê hene. Li welatên [[Ewropaya Rojhilat]] jî Asya û Ewropa wek parzemînekê tenê tê ditîn. == Dîrok == Ewrasya malavaniya gelek şaristaniyên kevnar kiriye ku di nav de şaristaniyên li Mezopotamyayê, Misir, geliyê Indusê û Çînê derketine hene. Di serdema aksiyal de (nîvê hezarsala yekem a {{bz}}) kembereke berdewam a şaristaniyan li seranserê herêma bin-tropîkal a Ewrasyayê, ji [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] heta [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] dirêj bibû. Di heman demê de ev kember ji bo du hezar salan bûye xeta sereke ya dîroka cîhanê. Ji serdema vedîtinan û vir ve pêwendiyên nû di navbera bin-herêmên Ewrasyayê de derketine holê ku ev yek bi vedîtina rêyên nû yên deryayî ji aliyê îberiyan ve di salên 1490î de<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.howstuffworks.com/historical-figures/vasco-da-gama.htm |sernav=Vasco da Gama, Portugal's Columbus, Is Just as Controversial |malper=history.howstuffworks.com |roja-gihiştinê=2026-09-17}}</ref> û herwiha bi temambûna qenala Suweyş a sala 1869an ve pêk hatiye ku rê li ber derbasbûna rasterast a di navbera herêma Hindistan û Deryaya Navîn de û pêla "emparyalîzma nû" ya Ewropaya Rojava ya ku heta nîvê sedsala 20an serdestiya Afrîka û Asyayê kiribû, vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-09-17 |ziman=en}}</ref> Hebûna komunîzmê li Ewrasyayê (ku bi giranî ji aliyê Yekîtiya Sovyetê ve dihat meşandin) piştre heta dawiya Şerê Sar ku di sala 1991ê bi dawî bûye, serdestiya beşeke mezin ê parzemînê kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beissinger |pêşnav=Mark R. |tarîx=2009 |sernav=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism |url=https://www.cambridge.org/core/journals/contemporary-european-history/article/abs/nationalism-and-the-collapse-of-soviet-communism/511A7FC26ADB958BF98E6175EE32FD9C |kovar=Contemporary European History |ziman=en |cild=18 |hejmar=3 |rr=331–347 |doi=10.1017/S0960777309005074 |issn=1469-2171}}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna mezin a Ewrasyayê ku bi giranî dikeve nîvkada bakur û rojhilat, ji Îzlenda û Nîvgirava Îberî ya li rojava heta rojhilatê dûr ê Rûsyayê û ji bakurê dûr ê Rûsyayê heta Asyaya başûrê rojhilatê ya deryayî ya li başûr dirêj dibe; lê belê sinorên din ên erdnîgarî yên taybet ên Ewrasyayê diyar dikin ku sinorê başûr li ser "xêza weberê" ye. Sinorên Ewrasyayê ji başûrê rojava ve bi Afrîkayê, ji rojava ve bi Okyanûsa Atlantîkê, ji bakur ve bi Okyanûsa Arktîkê, ji rojhilat ve bi Okyanûsa Pasîfîkê û ji başûr ve jî bi herêma hind-Deryaya Navîn hatiye diyarkirin. Dabeşkirina Ewropa û Asyayê wekê du parzemînan, biwêjeke civakî ya dîrokî ye, ji ber ku tu yek ji wan li gorî pênaseya asayî nîne; ji ber vê yekê li hinek deverên cîhanê, Ewrasya wekê parzemîna herî mezin di nav şeş, pênc an çar parzemînên Cîhanê de hatiye naskirin. Ewrasya nêzîkê 55 milyon kîlometreyên çargoşe an jî nêzîkê ji %36,2 yê tevahiya rûbera bejahî ya Dinyayê vegirtiye. Li ser vê bejahiyê zêdetirî 5 milyar mirov dijîn ku ev yek nêzîkê ji %70ê nifûsa mirovahiyê pêk tîne. Mirov cara ewil beriya 125 hezar salan ji Afrîkayê derbasê Ewrasyayê bûne û li wir bi cih bûne. Li peravên Ewrasyayê gelek nîvgirav hene ku di nav van nîvgiravan de Nîvgirava Erebistanê, Nîvgirava Koreyê, Nîvparzemîna Hindistanê, Nîvgirava Anatoliyayê, Nîvgirava Kamçatkayê û Nîvgirava Îtalyayê hene. Ji ber mezinahiya xwe ya berfireh û cûdahiyên di warê helîpanê de, Ewrasya hemî cureyên avhewayê yên li gorî dabeşkirina Köppenê vedigire ku di nav wan de cureyên herî dijwar ên germahiya bilind û nizm, asta barîna zêde û kêm û herwiha cureyên cihêreng ên ekosîsteman hene. Ewrasya wekê superparzemînekê, beşek ji superparzemîna Afro-Ewrasya an jî bi tenê wekê parzemînek serbixwe hatiye hesibandin. Di warê tektonîka lewheyan de, lewheya Ewrasyayê Ewropa û piraniya Asyayê vedihewîne lê ev lewheya tektonîk deverên wekê parzemîna biçûk a Hindistanê, Nîvgirava Erebistanê an jî herêma rojhilata dûr a Rûsyayê ya li rojhilatê çiyayên Çerkezyayê nagire nav xwe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ewrasya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 1x3wbasnrskzdfeqj8yp2ci6kcphsis 2094691 2094690 2026-09-18T16:42:56Z Penaber49 39672 2094691 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Ewrasya''' biwêjeke [[erdnîgarî]] ye ku parzemînên [[Asya]] û [[Ewropa]]yê wekê parzemîneke yekgirtî rave dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |tarîx=2011-09-20 |sernav=continent |url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/ |roja-gihiştinê=2026-06-04 |xebat=National Geographic Society |ziman=en |roja-arşîvê=2019-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190716045120/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Parzemîn bi yekkirina parzemînên [[Asya]] û [[Ewropa]]yê qadeke berfireh werdigire ku bi qasê 55 milyon km² rûerd werdigire û bi qasê 5 milyar ji nifûsa cîhanê li ser vê parzemîna yekgirtî ya Ewrasyayê dijîn ku ev rêje ji nivê nifûsa cîhanê zêdetir e. Têgihiştina Ewropa û Asyayê wekê parzemînên ji hev cuda vedigere serdema kevnare û bi giranî xwedî taybetmendiyeke çandî ye lê sinorên wan di warê dîrokî de rastê guhertinê hatine. Wek mînak yewnaniyên kevnare di destpêkê de Afrîka di nava Asyayê de hesab kirine lê Ewropayê wekê axeke cuda didîtine. Ewrasya li qenala Suezê bi Afrîkayê ve girêdayî ye û carinan her du bi hev re hatine hesibandin ku behsa mezintirîn girseya bejahî ya yekbûyî ya li ser rûyê erdê, ango Afro-Ewrasya hatiye kirin. Ev têgîna parzemînî ji demên antîk vir ve ye ku pir kes Ewropa û Asyayê wek parzemîneke tenê dibînin. Îro li dibistanên [[Japonya]]yê jî 5 parzemînên dinêyê ku yek ji wan Ewrasyayê hene. Li welatên [[Ewropaya Rojhilat]] jî Asya û Ewropa wek parzemînekê tenê tê ditîn. == Dîrok == Ewrasya malavaniya gelek şaristaniyên kevnar kiriye ku di nav de şaristaniyên li Mezopotamyayê, Misir, geliyê Indusê û Çînê derketine hene. Di serdema aksiyal de (nîvê hezarsala yekem a {{bz}}) kembereke berdewam a şaristaniyan li seranserê herêma bin-tropîkal a Ewrasyayê, ji [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] heta [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] dirêj bibû. Di heman demê de ev kember ji bo du hezar salan bûye xeta sereke ya dîroka cîhanê. Ji serdema vedîtinan û vir ve pêwendiyên nû di navbera bin-herêmên Ewrasyayê de derketine holê ku ev yek bi vedîtina rêyên nû yên deryayî ji aliyê îberiyan ve di salên 1490î de<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.howstuffworks.com/historical-figures/vasco-da-gama.htm |sernav=Vasco da Gama, Portugal's Columbus, Is Just as Controversial |malper=history.howstuffworks.com |roja-gihiştinê=2026-09-17}}</ref> û herwiha bi temambûna qenala Suweyş a sala 1869an ve pêk hatiye ku rê li ber derbasbûna rasterast a di navbera herêma Hindistan û Deryaya Navîn de û pêla "emparyalîzma nû" ya Ewropaya Rojava ya ku heta nîvê sedsala 20an serdestiya Afrîka û Asyayê kiribû, vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-09-17 |ziman=en}}</ref> Hebûna komunîzmê li Ewrasyayê (ku bi giranî ji aliyê Yekîtiya Sovyetê ve dihat meşandin) piştre heta dawiya Şerê Sar ku di sala 1991ê bi dawî bûye, serdestiya beşeke mezin ê parzemînê kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beissinger |pêşnav=Mark R. |tarîx=2009 |sernav=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism |url=https://www.cambridge.org/core/journals/contemporary-european-history/article/abs/nationalism-and-the-collapse-of-soviet-communism/511A7FC26ADB958BF98E6175EE32FD9C |kovar=Contemporary European History |ziman=en |cild=18 |hejmar=3 |rr=331–347 |doi=10.1017/S0960777309005074 |issn=1469-2171}}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna mezin a Ewrasyayê ku bi giranî dikeve nîvkada bakur û rojhilat, ji Îzlenda û Nîvgirava Îberî ya li rojava heta rojhilatê dûr ê Rûsyayê û ji bakurê dûr ê Rûsyayê heta Asyaya başûrê rojhilatê ya deryayî ya li başûr dirêj dibe; lê belê sinorên din ên erdnîgarî yên taybet ên Ewrasyayê diyar dikin ku sinorê başûr li ser "xêza weberê" ye. Sinorên Ewrasyayê ji başûrê rojava ve bi Afrîkayê, ji rojava ve bi Okyanûsa Atlantîkê, ji bakur ve bi Okyanûsa Arktîkê, ji rojhilat ve bi Okyanûsa Pasîfîkê û ji başûr ve jî bi herêma hind-Deryaya Navîn hatiye diyarkirin. Dabeşkirina Ewropa û Asyayê wekê du parzemînan, biwêjeke civakî ya dîrokî ye, ji ber ku tu yek ji wan li gorî pênaseya asayî nîne; ji ber vê yekê li hinek deverên cîhanê, Ewrasya wekê parzemîna herî mezin di nav şeş, pênc an çar parzemînên Cîhanê de hatiye naskirin. Ewrasya nêzîkê 55 milyon kîlometreyên çargoşe an jî nêzîkê ji %36,2 yê tevahiya rûbera bejahî ya Dinyayê vegirtiye. Li ser vê bejahiyê zêdetirî 5 milyar mirov dijîn ku ev yek nêzîkê ji %70ê nifûsa mirovahiyê pêk tîne. Mirov cara ewil beriya 125 hezar salan ji Afrîkayê derbasê Ewrasyayê bûne û li wir bi cih bûne. Li peravên Ewrasyayê gelek nîvgirav hene ku di nav van nîvgiravan de Nîvgirava Erebistanê, Nîvgirava Koreyê, Nîvparzemîna Hindistanê, Nîvgirava Anatoliyayê, Nîvgirava Kamçatkayê û Nîvgirava Îtalyayê hene. Ji ber mezinahiya xwe ya berfireh û cûdahiyên di warê helîpanê de, Ewrasya hemî cureyên avhewayê yên li gorî dabeşkirina Köppenê vedigire ku di nav wan de cureyên herî dijwar ên germahiya bilind û nizm, asta barîna zêde û kêm û herwiha cureyên cihêreng ên ekosîsteman hene. Ewrasya wekê superparzemînekê, beşek ji superparzemîna Afro-Ewrasya an jî bi tenê wekê parzemînek serbixwe hatiye hesibandin. Di warê tektonîka lewheyan de, lewheya Ewrasyayê Ewropa û piraniya Asyayê vedihewîne lê ev lewheya tektonîk deverên wekê parzemîna biçûk a Hindistanê, Nîvgirava Erebistanê an jî herêma rojhilata dûr a Rûsyayê ya li rojhilatê çiyayên Çerkezyayê nagire nav xwe. Di warê dîrok û çandê ve, Ewrasya dikare bi awayekê sivik wekê Ewrasyaya Rojava û Avrasyaya Rojhilat were dabeşkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ewrasya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] h8bdkhztkdnevb3eg7v7phqp5sqb250 2094692 2094691 2026-09-18T16:45:25Z Penaber49 39672 2094692 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Ewrasya''' biwêjeke [[erdnîgarî]] ye ku parzemînên [[Asya]] û [[Ewropa]]yê wekê parzemîneke yekgirtî rave dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |tarîx=2011-09-20 |sernav=continent |url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/ |roja-gihiştinê=2026-06-04 |xebat=National Geographic Society |ziman=en |roja-arşîvê=2019-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190716045120/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Parzemîn bi yekkirina parzemînên [[Asya]] û [[Ewropa]]yê qadeke berfireh werdigire ku bi qasê 55 milyon km² rûerd werdigire û bi qasê 5 milyar ji nifûsa cîhanê li ser vê parzemîna yekgirtî ya Ewrasyayê dijîn ku ev rêje ji nivê nifûsa cîhanê zêdetir e. Têgihiştina Ewropa û Asyayê wekê parzemînên ji hev cuda vedigere serdema kevnare û bi giranî xwedî taybetmendiyeke çandî ye lê sinorên wan di warê dîrokî de rastê guhertinê hatine. Wek mînak yewnaniyên kevnare di destpêkê de Afrîka di nava Asyayê de hesab kirine lê Ewropayê wekê axeke cuda didîtine. Ewrasya li qenala Suezê bi Afrîkayê ve girêdayî ye û carinan her du bi hev re hatine hesibandin ku behsa mezintirîn girseya bejahî ya yekbûyî ya li ser rûyê erdê, ango Afro-Ewrasya hatiye kirin. Ev têgîna parzemînî ji demên antîk vir ve ye ku pir kes Ewropa û Asyayê wek parzemîneke tenê dibînin. Îro li dibistanên [[Japonya]]yê jî 5 parzemînên dinêyê ku yek ji wan Ewrasyayê hene. Li welatên [[Ewropaya Rojhilat]] jî Asya û Ewropa wek parzemînekê tenê tê ditîn. == Dîrok == Ewrasya malavaniya gelek şaristaniyên kevnar kiriye ku di nav de şaristaniyên li Mezopotamyayê, Misir, geliyê Indusê û Çînê derketine hene. Di serdema aksiyal de (nîvê hezarsala yekem a {{bz}}) kembereke berdewam a şaristaniyan li seranserê herêma bin-tropîkal a Ewrasyayê, ji [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] heta [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] dirêj bibû. Di heman demê de ev kember ji bo du hezar salan bûye xeta sereke ya dîroka cîhanê. Ji serdema vedîtinan û vir ve pêwendiyên nû di navbera bin-herêmên Ewrasyayê de derketine holê ku ev yek bi vedîtina rêyên nû yên deryayî ji aliyê îberiyan ve di salên 1490î de<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.howstuffworks.com/historical-figures/vasco-da-gama.htm |sernav=Vasco da Gama, Portugal's Columbus, Is Just as Controversial |malper=history.howstuffworks.com |roja-gihiştinê=2026-09-17}}</ref> û herwiha bi temambûna qenala Suweyş a sala 1869an ve pêk hatiye ku rê li ber derbasbûna rasterast a di navbera herêma Hindistan û Deryaya Navîn de û pêla "emparyalîzma nû" ya Ewropaya Rojava ya ku heta nîvê sedsala 20an serdestiya Afrîka û Asyayê kiribû, vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-09-17 |ziman=en}}</ref> Hebûna komunîzmê li Ewrasyayê (ku bi giranî ji aliyê Yekîtiya Sovyetê ve dihat meşandin) piştre heta dawiya Şerê Sar ku di sala 1991ê bi dawî bûye, serdestiya beşeke mezin ê parzemînê kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beissinger |pêşnav=Mark R. |tarîx=2009 |sernav=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism |url=https://www.cambridge.org/core/journals/contemporary-european-history/article/abs/nationalism-and-the-collapse-of-soviet-communism/511A7FC26ADB958BF98E6175EE32FD9C |kovar=Contemporary European History |ziman=en |cild=18 |hejmar=3 |rr=331–347 |doi=10.1017/S0960777309005074 |issn=1469-2171}}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna mezin a Ewrasyayê ku bi giranî dikeve nîvkada bakur û rojhilat, ji Îzlenda û Nîvgirava Îberî ya li rojava heta rojhilatê dûr ê Rûsyayê û ji bakurê dûr ê Rûsyayê heta Asyaya başûrê rojhilatê ya deryayî ya li başûr dirêj dibe; lê belê sinorên din ên erdnîgarî yên taybet ên Ewrasyayê diyar dikin ku sinorê başûr li ser "xêza weberê" ye. Sinorên Ewrasyayê ji başûrê rojava ve bi Afrîkayê, ji rojava ve bi Okyanûsa Atlantîkê, ji bakur ve bi Okyanûsa Arktîkê, ji rojhilat ve bi Okyanûsa Pasîfîkê û ji başûr ve jî bi herêma hind-Deryaya Navîn hatiye diyarkirin. Dabeşkirina Ewropa û Asyayê wekê du parzemînan, biwêjeke civakî ya dîrokî ye, ji ber ku tu yek ji wan li gorî pênaseya asayî nîne; ji ber vê yekê li hinek deverên cîhanê, Ewrasya wekê parzemîna herî mezin di nav şeş, pênc an çar parzemînên Cîhanê de hatiye naskirin. Ewrasya nêzîkê 55 milyon kîlometreyên çargoşe an jî nêzîkê ji %36,2 yê tevahiya rûbera bejahî ya Dinyayê vegirtiye. Li ser vê bejahiyê zêdetirî 5 milyar mirov dijîn ku ev yek nêzîkê ji %70ê nifûsa mirovahiyê pêk tîne. Mirov cara ewil beriya 125 hezar salan ji Afrîkayê derbasê Ewrasyayê bûne û li wir bi cih bûne. Li peravên Ewrasyayê gelek nîvgirav hene ku di nav van nîvgiravan de Nîvgirava Erebistanê, Nîvgirava Koreyê, Nîvparzemîna Hindistanê, Nîvgirava Anatoliyayê, Nîvgirava Kamçatkayê û Nîvgirava Îtalyayê hene. Ji ber mezinahiya xwe ya berfireh û cûdahiyên di warê helîpanê de, Ewrasya hemî cureyên avhewayê yên li gorî dabeşkirina Köppenê vedigire ku di nav wan de cureyên herî dijwar ên germahiya bilind û nizm, asta barîna zêde û kêm û herwiha cureyên cihêreng ên ekosîsteman hene. Ewrasya wekê superparzemînekê, beşek ji superparzemîna Afro-Ewrasya an jî bi tenê wekê parzemînek serbixwe hatiye hesibandin. Di warê tektonîka lewheyan de, lewheya Ewrasyayê Ewropa û piraniya Asyayê vedihewîne lê ev lewheya tektonîk deverên wekê parzemîna biçûk a Hindistanê, Nîvgirava Erebistanê an jî herêma rojhilata dûr a Rûsyayê ya li rojhilatê çiyayên Çerkezyayê nagire nav xwe. Di warê dîrok û çandê ve, Ewrasya dikare bi awayekê sivik wekê Ewrasyaya Rojava û Avrasyaya Rojhilat were dabeşkirin. === Jeolojî === Di jeolojiyê de, Ewrasya pir caran wekê blokeke mezin û yekparçeyî hişk hatiye dîtin lê ev mijar cihê nîqaşê ye. Ewrasya di navbera 375 û 325 milyon sal berê de bi yekbûna Sîberya, Qezexistanya û Baltîkayê pêk hatiye; Baltîka jî bi Laurentiyayê (Amerîkaya Bakur) ve hatibû girêdan ku Ewramerîkayê pêk bînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ewrasya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] i3ls8v7m9y6sfzv2p0l6qnzr8jjoocv 2094697 2094692 2026-09-18T17:25:48Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2094697 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Ewrasya''' biwêjeke [[erdnîgarî]] ye ku parzemînên [[Asya]] û [[Ewropa]]yê wekê parzemîneke yekgirtî rave dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |tarîx=2011-09-20 |sernav=continent |url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/ |roja-gihiştinê=2026-06-04 |xebat=National Geographic Society |ziman=en |roja-arşîvê=2019-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190716045120/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Parzemîn bi yekkirina parzemînên [[Asya]] û [[Ewropa]]yê qadeke berfireh werdigire ku bi qasê 55 milyon km² rûerd werdigire û bi qasê 5 milyar ji nifûsa cîhanê li ser vê parzemîna yekgirtî ya Ewrasyayê dijîn ku ev rêje ji nivê nifûsa cîhanê zêdetir e. Têgihiştina Ewropa û Asyayê wekê parzemînên ji hev cuda vedigere serdema kevnare û bi giranî xwedî taybetmendiyeke çandî ye lê sinorên wan di warê dîrokî de rastê guhertinê hatine. Wek mînak yewnaniyên kevnare di destpêkê de Afrîka di nava Asyayê de hesab kirine lê Ewropayê wekê axeke cuda didîtine. Ewrasya li qenala Suezê bi Afrîkayê ve girêdayî ye û carinan her du bi hev re hatine hesibandin ku behsa mezintirîn girseya bejahî ya yekbûyî ya li ser rûyê erdê, ango Afro-Ewrasya hatiye kirin. Ev têgîna parzemînî ji demên antîk vir ve ye ku pir kes Ewropa û Asyayê wek parzemîneke tenê dibînin. Îro li dibistanên [[Japonya]]yê jî 5 parzemînên dinêyê ku yek ji wan Ewrasyayê hene. Li welatên [[Ewropaya Rojhilat]] jî Asya û Ewropa wek parzemînekê tenê tê ditîn. == Dîrok == Ewrasya malavaniya gelek şaristaniyên kevnar kiriye ku di nav de şaristaniyên li Mezopotamyayê, Misir, geliyê Indusê û Çînê derketine hene. Di serdema aksiyal de (nîvê hezarsala yekem a {{bz}}) kembereke berdewam a şaristaniyan li seranserê herêma bin-tropîkal a Ewrasyayê, ji [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] heta [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] dirêj bibû. Di heman demê de ev kember ji bo du hezar salan bûye xeta sereke ya dîroka cîhanê. Ji serdema vedîtinan û vir ve pêwendiyên nû di navbera bin-herêmên Ewrasyayê de derketine holê ku ev yek bi vedîtina rêyên nû yên deryayî ji aliyê îberiyan ve di salên 1490î de<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.howstuffworks.com/historical-figures/vasco-da-gama.htm |sernav=Vasco da Gama, Portugal's Columbus, Is Just as Controversial |malper=history.howstuffworks.com |roja-gihiştinê=2026-09-17}}</ref> û herwiha bi temambûna qenala Suweyş a sala 1869an ve pêk hatiye ku rê li ber derbasbûna rasterast a di navbera herêma Hindistan û Deryaya Navîn de û pêla "emparyalîzma nû" ya Ewropaya Rojava ya ku heta nîvê sedsala 20an serdestiya Afrîka û Asyayê kiribû, vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-09-17 |ziman=en}}</ref> Hebûna komunîzmê li Ewrasyayê (ku bi giranî ji aliyê Yekîtiya Sovyetê ve dihat meşandin) piştre heta dawiya Şerê Sar ku di sala 1991ê bi dawî bûye, serdestiya beşeke mezin ê parzemînê kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beissinger |pêşnav=Mark R. |tarîx=2009 |sernav=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism |url=https://www.cambridge.org/core/journals/contemporary-european-history/article/abs/nationalism-and-the-collapse-of-soviet-communism/511A7FC26ADB958BF98E6175EE32FD9C |kovar=Contemporary European History |ziman=en |cild=18 |hejmar=3 |rr=331–347 |doi=10.1017/S0960777309005074 |issn=1469-2171}}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna mezin a Ewrasyayê ku bi giranî dikeve nîvkada bakur û rojhilat, ji [[Îslenda|Îzlenda]] û [[Nîvgirava Îberî]] ya li rojava heta rojhilatê dûr ê Rûsyayê û ji bakurê dûr ê [[Rûsya|Rûsyayê]] heta Asyaya başûrê rojhilatê ya deryayî ya li başûr dirêj dibe; lê belê sinorên din ên erdnîgarî yên taybet ên Ewrasyayê diyar dikin ku sinorê başûr li ser "xêza weberê" ye. Sinorên Ewrasyayê ji başûrê rojava ve bi [[Afrîka|Afrîkayê]], ji rojava ve bi Okyanûsa Atlantîkê, ji bakur ve bi Okyanûsa Arktîkê, ji rojhilat ve bi [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] û ji başûr ve jî bi herêma hind-[[Deryaya Navîn]] hatiye diyarkirin. Dabeşkirina [[Ewropa]] û Asyayê wekê du parzemînan, biwêjeke civakî ya dîrokî ye, ji ber ku tu yek ji wan li gorî pênaseya asayî nîne; ji ber vê yekê li hinek deverên cîhanê, Ewrasya wekê parzemîna herî mezin di nav şeş, pênc an çar parzemînên Cîhanê de hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |tarîx=2011-09-20 |sernav=continent |url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/ |roja-gihiştinê=2026-09-18 |xebat=National Geographic Society |ziman=en}}</ref> Ewrasya nêzîkê 55 milyon kîlometreyên çargoşe an jî nêzîkê ji %36,2 yê tevahiya rûbera bejahî ya [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] vegirtiye. Li ser vê bejahiyê zêdetirî 5 milyar mirov dijîn ku ev yek nêzîkê ji %70ê nifûsa mirovahiyê pêk tîne. Mirov cara ewil beriya 125 hezar salan ji Afrîkayê derbasê Ewrasyayê bûne û li wir bi cih bûne. Li peravên Ewrasyayê gelek nîvgirav hene ku di nav van nîvgiravan de Nîvgirava Erebistanê, Nîvgirava Koreyê, Nîvparzemîna Hindistanê, [[Anatolya|Nîvgirava Anatoliyayê]], Nîvgirava Kamçatkayê û Nîvgirava Îtalyayê hene. Ji ber mezinahiya xwe ya berfireh û cûdahiyên di warê helîpanê de, Ewrasya hemî cureyên avhewayê yên li gorî dabeşkirina Köppenê vedigire ku di nav wan de cureyên herî dijwar ên germahiya bilind û nizm, asta barîna zêde û kêm û herwiha cureyên cihêreng ên ekosîsteman hene. Ewrasya wekê superparzemînekê, beşek ji superparzemîna Afro-Ewrasya an jî bi tenê wekê parzemînek serbixwe hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geology.com/articles/supercontinent.shtml |sernav=Pangea Supercontinent - Pangaea Supercontinent |malper=geology.com |roja-gihiştinê=2026-09-18}}</ref> Di warê tektonîka lewheyan de, lewheya Ewrasyayê Ewropa û piraniya Asyayê vedihewîne lê ev lewheya tektonîk deverên wekê parzemîna biçûk a Hindistanê, [[Nîvgirava Erebistanê]] an jî herêma rojhilata dûr a Rûsyayê ya li rojhilatê çiyayên Çerkezyayê nagire nav xwe. Di warê dîrok û çandê ve, Ewrasya dikare bi awayekê sivik wekê Ewrasyaya Rojava û Avrasyaya Rojhilat were dabeşkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Sengupta, Anita (2009). Heartlands of Eurasia: The Geopolitics of Political Space. Lexington Books. p. 25. Anthropologically, historically and linguistically Eurasia is more appropriately, though vaguely subdivided into West Eurasia (often including North Africa) and East Eurasia}}</ref> === Jeolojî === Di jeolojiyê de, Ewrasya pir caran wekê blokeke mezin û yekparçeyî hişk hatiye dîtin lê ev mijar cihê nîqaşê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pavlov |pêşnav=V. E. |tarîx=2012 |sernav=Siberian paleomagnetic data and the problem of rigidity of the Northern Eurasian continent in the post-Paleozoic |url=https://link.springer.com/10.1134/S1069351312080022 |kovar=Izvestiya, Physics of the Solid Earth |ziman=en |cild=48 |hejmar=9-10 |rr=721–737 |doi=10.1134/S1069351312080022 |issn=1069-3513}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Li |pêşnav=Yong-Xiang |paşnav2=Shu |pêşnav2=Liangshu |paşnav3=Wen |pêşnav3=Bin |paşnav4=Yang |pêşnav4=Zhenyu |paşnav5=Ali |pêşnav5=Jason R. |tarîx=2013-09-01 |sernav=Magnetic inclination shallowing problem and the issue of Eurasia's rigidity: insights following a palaeomagnetic study of upper Cretaceous basalts and redbeds from SE China |url=https://doi.org/10.1093/gji/ggt181 |kovar=Geophysical Journal International |cild=194 |hejmar=3 |rr=1374–1389 |doi=10.1093/gji/ggt181 |issn=0956-540X}}</ref> Ewrasya di navbera 375 û 325 milyon sal berê de bi yekbûna Sîberya, Qezexistanya û Baltîkayê pêk hatiye; Baltîka jî bi Laurentiyayê (Amerîkaya Bakur) ve hatibû girêdan ku [[Lawrasya|Lawrasyayê]] pêk bînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ewrasya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 369gxpz5i89giyiscaokde8kn2unjji 0 34692 2094767 1983528 2026-09-19T05:15:53Z Biyolojiyabikurdi 31567 2094767 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Mulberry leaf.jpg|thumb|300px|Wek yên vê dara tûyê, gelemperiya pelan pan, fire û tenik in.]] '''Pel''' an an jî '''belg''' (bi înglîzî: ''leaf'') yek ji endamên serekî yê rîwekên lûlelyî ye, bi gelemperî, wekî pêkhateyek pan, tenik û bi rengê kesk, ji [[qed]]ê an jî ji çiqilan dirêj dibe. Pel navenda serekî ya karlêkên [[fotosentez]]ê ne, di xaneyên pelê de [[klorofîl]] heye û ji ber hebûna klorofîlê piraniya pelan bi rengê kesk in. Lê hincaran pelên bi rengên din jî hene. Di van pelan de pîgmentên din ên riwekê li ser rengê klorofîlê zal in û rê li ber xuyabûna rengê kesk digirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Şêwe, stûrî û qebareya pelê li gor hawirdorê hatine guncîn. Gorankariyên pelan derfet dide riwekê ko di jîngehê de şansê hebûna xwe zêdetir bike. Pelên riwekên di jîngehên tropîkî de, di darîstanên baranê de dijîn, bi gelemperî xwediyê rûberek fireh in. Herwisa rûberê pelên riwekên çolê an jî riwekên jîngeha sar piçûk in ko li dij wendakirina avê an jî li dij sermayê parastin dabîn bikin. Pelên hin riwekan wekî xurek tên bikaranîn. == Morfolojiya pelê == [[Wêne:Diagram of simple leaf ku.svg|thumb|Tîx û bistîk beşên serekî yê pelê ne.]] Pel ji du beşên serekî pêk tê; tîx û bistîk, lê di gelek riwekan de li gel van beşan, binikê bistîkê û guhêke jî cih digirin. '''Tîx''', (bi înglîzî: ''lamina''), beşa pehn û tenik a pelê ye ko bi gelemperî kesk e û tê de karlêkên fotosentezê, hilmîn û alûgorkirina gazan rû dide. Bi gelemperî tîxa pelê tenik e û rêjeya firehiya rûyê pelê ya bi qebareya wê, zêde ye.<ref name=" Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref>Pel bi rûyê fireh dikare hê pirtir ronahî bimijîne. Tenikbûna tîxê jî dûriya navbera xaneyên fotosentezî û hewaya derve kin dike, bi vî awayî karbona dîoksîd ji derve bi hêsanî digihîje xaneyên fotosentezî.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Di riwekên qoçekdar (bi înglîzî: ''conifers'' ) de tîx ne pan û fireh lê bi şêweyî derzî ne. '''Bistîk''' (bi înglîzî: ''petiole''), di hin pelan de, bi taybetî pelên riwekên dulep de pêkhateya dirêj û zirav a bi şeweyî qemçik e û tîxa pelê bi qedê ve dibestîne. Di beşa bistîk bi qedê ve tê girêdan, gopika teniştî jî çêdibe.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Bistîk pelê ber bi rojê ve araste dike ko hê pirtir tîrojên ronahiyê werin ser pelê. Şaneya lûleyî ji qedê bi navbeynkariya bistîkê digihîje tîxa pelê. Herçiqas bistîk beşek pelê be jî, naşibe tîxa pelê. Dibe ko epîdermîsa bistîkê û ya tîxê heman bin lê li ser rûyê bistêkê de hê kêmtir [[stoma]] û trîkom cih digirin. Mezofîla bistîkê dişibe tûkila qedê û pêkhateya îsfencî peyda nabe. Herwisa dibe ko di bistîkê de [[Xaneya riwekan|kolenkîmayeke]] berbiçav hebe, bo palpiştiya tîxê<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology" /> Kotahiya bistîka pelê ya bi qedê ve girêdayîye piçek stûr e û wekî '''binikê pelê''' (bi înglîzî: ''leaf base'') tê navkirin. Hin pel bêbistîk in û tîx raste rast bi qedê ve tê girêdan, ji van pelên bêbistîk re tê gotin pelê sesîl (bi înglîzî: ''sessile leaf'' ). Piraniya riwekên yeklep pelên sesîl lixwe digirin. Dibe ko di hin pelan de cotek guhike (bi înglîzî: ''stipule'') jî hebin. Di cihê ko bistîk bi qedê ve tê girêdan, di aliyê çep û rastê binikê pelê de, cotek guhike dirêj dibin. Hin guhekê dişibin pelan, hinek ji wan hatine guhertin bo dirriyan (strî), hinek guhike jî wekî rijên kar dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> === Şêweyên pelan === [[Wêne:Pelê sade û pelê awête ku.png|thumb|Pelên sade û pelên awête]] Heke li ser bistîkek de yek tîx hebe, ev pel wekî '''pelê sade''' (bi înglîzî: ''simple leaf'') tê navkirin. Perê (kenar) tîxê dibe ko lûs, kêrtikî an jî pildar be. Li deverên bi sî de, pelên sade hê baştir ronahiyê dimijînin, lê di bin germahiya rojê (tav) de germahiya tîxê zû bilind dibe.<ref name="Biology" /> Wekî mînak, dara sêvê, dara tûyê û darberû pelên sade lixwe digirin. Heke li ser bistîkek de tîx dabeşê çendan parçeyan bibe, ji her parçeyek re tê gotin pelîkok, pelê ji bistîkek û çendan pelîkokan pêk tê wekî '''pelê awête''' (bi înglîzî: ''compound leaf'') tê navkirin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref>Wekî mînak, pelên riweka şîlanê (''Rosa canina'') pelê awête ye, li ser yek bistîkê de çendan pelikok hene. == Anatomiya pelê == === Şaneya rûpoşî === [[Wêne:Leaf epidermis ku.png|thumb|300px|Ev wêneyê epîdermîsa pelê bi mîkroskoba elektronî hatiye girtin.Di wêneyê de trîkom ji xaneyên epîdrmîsê dirêj dibin. Di nav xaneyên epîdermîsê de gelek stoma xuya dikin]] Aliyê derveyî pelê bi [[şaneya rûpoşî]], bi gelemperî bi rêzek [[Xaneya riwekan|xaneyên epîdermîsê]] dapoşî ye. Rûyê jorîn ê pelê bi epîdermîsa jorîn, rûyê jêrînê pelê jî bi epîdermîsa jêrîn dapoşrav e.<ref name="OpenStax, Biology"/>Di navbera xaneyên epîdermîsê de valahî çênabe, xane bi awayekî şidî rêz dibin. Xaneyên epîdermîsê kloroplast lixwe nagirin, loma bêreng xuya dibin û tîrojên ronahiyê di nav wan de bi hêsanî derbas dibe û digihîje çîna mezofîlê. (Di epîdermîsa hin riwekên avî de kloroplast heye). Di çîna epîdermîsê de xaneyên pasevan ên stomayê hene û kloroplast lixwe digirin.<ref name="OpenStax, Biology"/>Rûyê derveyî xaneyên epîdermîsê bi çîna kutikilê ve pêçayî ye. Çîna kutîkil rê li ber windakirina avê ya ji xaneyên epîdermîsê digire. Riwekên di jîngeha kêmavî de, stûriya kutîkilê zêde ye. Li ser rûyê hin pelan de mûyên piçûk ji epîdermîsê dirêj dibin û wekî trîkom (bi înglîzî: ''trichome'') tên navkirin. Trîkom bi taybetî parastina pelê ya li dijî giyaxweran dabîn dike. Hirwisa herika hewayê li ser rûyê pelê hêdî dike bi vî awayî hilmînê kêm dike.<ref name="OpenStax, Biology"/> ==== Stoma ==== {{Gotara bingehîn|Stoma}} Di nav xaneyên epîdermîsê yên pelan de, kunên piçûk ên bi navê stoma cih digirin. Erkên serekî yên stomayê, di navbera pel û hewayê de hilmîn û alûgorkirina gazan e.<ref name="OpenStax, Biology"/> Epîdermîsa jêrîn û epîdermîsa jorîn a pelê dişibin hev, lê bi gelemperî çîna kutîn di epîdermîsa jerîn de teniktir e, û hê pirtir stoma lixwe digire. Di riwekê de her kunek(stoma) bi du xaneyên pasevan ve dorpêçî ye. Di riwekên dulep de xaneyên pasevan bi şiklê sosîsê an jî bi şiklê tovên fasûlî ne. Xaneyên pasevan ji xaneyên epîdermîsê piçûktir in û kloroplast lixwe digirin.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref>Stomayên pirraniya riwekan bi roj vekirî û bi şev girtî ne. Zextên hawirdorê yên wekî hişkayî(kêmavî), germahiya bi pileya bilind û ba û bager dibin sedema girtina stomayan.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref>Ronahî û kêmasîya karbona dîoksîdê jî vebûna stomayan han dikin.Herçiqas tenê %1-2 yê rûyê pelê ji kunên stomayan pêk were jî, bi qasî %95ê ava ji riwekê tê windakirin ji stomayan derbas dibin û ji riwekê derdikevin.<ref name="Campbell" />[[Wêne:Leaf and leaf tissue structure ku.svg|thumb|Pel ji sê şaneyên serekî pêk tê; şaneya rûpoşî, şaneya mezofîl û şaneya lûleyî.]] === Şaneya binçîne ya fotosentezî === Di navbera herdu çînên epîdermîsê de çîna navîn, çîna mezofîl (bi înglîzî: ''mesophyll'') cih digire. (Ji grekî “mesos”, navîn, û “phyll” pel ). Çîna mezofîl navenda fotosentezê ye. Di pelên piraniya dulepan de çîna mezofîl ji du cor [[Xaneya riwekan|xaneyên parenkîmayê]] pêk tê. Xaneyên (parenkîma) nêzikê epîdermîsa jorîn, bi kloroplast dewlemend in û wekî '''mezofîla stûnî''' (bi înglîzî: ''palisade mesophyll'' ) tên navkirin. Mezofîla stûnî bi gelemperî ji du an jî zêdetir rêzên parenkîmayê pêk tê. Xaneyên vir bi şêweyî stûnî an jî bi şêweyî fiçi (varîl) ne û di binê epîdermîsê de bi awayekî şidî rêzbûyî ne.<ref name="McGraw-Hill"/> Hema di pelên hemû dulepan de di navbera mezofîla stûnî û epîdermîsa jêrîn de çîna '''mezofîla îsfencî''' (bi înglîzî: ''spongy mesophyll'' ) cih digire. Mezofîla îsfencî ji xaneyên nerêkûpêk pêk tê, di navbera xaneyan de valahiyên bi hewa tijî hene.<ref name="McGraw-Hill" />Bi gelemperî kloroplastên xaneyên mezofîla îsfencî ji yên xaneyên mezofîla stûnî kêmtir in.Valahiya navbera xaneyan bi hev re girêdayî ne û cih dabîn dikin ko di stomayan de alûgorkirina gazan û hilmina avê rû bide. Mezofîla pelên yeklepan de xaneyên mezofîlê wekî mezofîla stûnî û mezofîla îsfencî nehatiye guhertin.Herwisa di pelên van riwekan de di navbera epîdermîsa jorîn û ya jerîn de cudahiyên mezin tune.<ref name="McGraw-Hill" />Di riwekên avî de, hewaya nav mezofîla îsfencî pelê ber bi jor ve bilind dike ko pel li ser rûyê avê de bîmîne. Mezofîla stûnî û mezofîla îsfencî kloroplast lixwe digirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> === Şaneya lûleyî === [[Wêne:Leaf anatomy ku.svg|thumb|299x299px|Birgeha pelê.]] Di pelê de di navbera mezofîla stûnî û mezofîla îsfencî de şaneya lûleyî cih digire. Pel jî mîna [[qed]]ê, gurzê lûleyî lixwe digire. Di pelê de stûrbûn an jî piçûkbûna wê çiqas dibe bila bibe, gurzê lûleyî her tim [[şaneya niyan]] û darik lixwe digire. [[Şaneya darik]] ji borrîke û yekeyên lûleya darik pêk tê. Şaneya darik av û mîneralên ji regê bi navbeynkariya qedê hatine şandin, diguhazînin hemû beşên pelê. Şaneya niyan berhemên fotosentezê ji pelan diguhazîne beşên din ên riwekê.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di pelê de, gurzê lûleyan wekî “'''demar'''” (bi înglîzî: ''vein'') tê navkirin.<ref name="McGraw-Hill"/> Rêkxistina demaran a nav tîxa pelê jî, wekî '''demarbûn''' (bi înglîzî: ''venation'') tê navkirin. Di hemû demarên pelan de şaneya darik li aliyê mezofîla stûnî ango nêzîkê aliyê rûyê jorîn, şaneya nîyan jî li aliyê mezofîla îsfencî ango nêzikê aliyê rûyê jêrîn ê pelê de cih digirin.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology"/> Di riwekên dulep de demarbûn bi şêweyî toreyî, di pelên riwekên yeklep de jî demarbûn bi şeweyî terîbî rû dide. Di pelên riwekên dulep de tora demaran, darik û niyanê nêzîkê xaneyên fotosentezî dibin. Demar bo xaneyên şaneya fotosentezî av û mîneral dabîn dikin. Herwisa berhemên fotosentezê jî ji pelan diguhazînin bêşên din ên riwekê.<ref name="Campbell" /> [[Wêne:Ostrya_virginiana1.jpg|thumb|300px|Di vê riwekê de demarbûna pelê, bi şiklê perrê ye]] Demarbûna toreyî (bi înglîzî: ''reticulate venation'') bi du awayên serekî rû dide; demarbûna penceyî û demarbûna bi şiklê perrê Di tîxa pelên hin riwekên dulep de demarek serekî ya stûr heye û wekî '''demara navîn''' (bi înglîzî: ''midrib vein'') tê navkirin. Ji demara navîn, demarên teniştî yên ziravtir, derdikevin, belavê tîxê dibin û tora demaran ava dikin. Ev demarbûn dişibe perrê balîndeyan û wekî “demarbûna bi şiklê perrê” (bi înglîzî: ''pinnate'') tê navkirin.<ref name="Biology" /> Wekî mînak, pelên dara sêvê û pelên şîlane. [[Wêne:Cumbum_Valley_2903.jpg|thumb|300px|Demarbûna pelên riweka mêwê bi şiklê demarbûna penceyî ye.]] Cora din a demarbûna toreyî jî wekî '''demarbûna penceyî''' (bi înglîzî: ''palmate venation'') tê navkirin. Di vê demarbûnê de, ji heman xala bistîkê de, mîna tiliyên destê, çendan demarên navî belavê tîxê dibin.<ref name="Biology" /> Wekî mînak, pelên dara mêwê (dara tirî) û pelên dara hejîrê. [[Wêne:Katsaka, Madagascar (34809).jpg|thumb|300px|Di riwekên yeklep bi gelemperî demara navîn cih nagire lê di pelên riweka garisê de hemû demar bi demara navendî ve terîbî dirêj dibin]] Di pelên riwekên yeklep de, di tîxê de bi gelemperî hemû demarên pelê bi heman qebare û dirêjiyê ne. Demar di tîxa dirêj a pelê de bi şêweyî terîb (paralel) rêz dibin, ji vê demarbûnê re tê gotin terîbedemar an jî demarbûna terîbî (bi înglîzî: ''parallel venation'')<ref name="Concepts and Applications"/> Di riwekên yeklep de hin caran demara navîn jî cih digire, demarên hê ziravtir jî li gel demara navîn, bi terîbî dirêj dibin. Wekî mînak, pelên riweka garisê demara navîn lixwe digirin. Şaneya lûleleyî ya her pelek, berdewamiya şaneya lûleyî ya qedê ye. Demar an jî gurzê lûleyî (bi înglîzî: ''vascular bundle'') di pelan de mîna peyker (îskelet) kar dike, pêkhateya pelê xurt dike û şiklê wê diparêze. Her ko demarê pelê ziravtir dibin, pêkhateya demarê jî diguhere, niyan winda dibe. Di demarê herî zirav de darik bi borrîkeyek, niyan bi xaneya parenkîma dawî dibin. Hema her demar bi kalanê gurzê ve pêçayî ye. Kalanê gurzê ji yek an jî zêdetir qorên xaneyan, bi gelemperî ji xaneyên parenkîmayê pêk tê. Kalanê gurzê, şaneya lûleyî diparêze. Di pelên riwekên C4 de, ango riwekên ko di karlêkên fotosentezê de, bo [[Çespandina karbonê bi rêçeya C4|çespandina karbonê]], rêçeya C4 bi kar tînin, kalanê gurzê hê pirtir berbiçav e.<ref name="Campbell" /> == Erkên pelê == Erkê serekî yê pelê ew e ko bi rêya fotosentezê ji riwekê re xurekemade çêbike.<ref>Britannica Editors. "leaf". Encyclopedia Britannica, 2 Dec. 2025, [https://www.britannica.com/science/leaf-plant-anatomy.] Accessed 20 January 2026.</ref>Li gel fotosentezê, alûgorkirina oksîjen û karbona dîoksîdê, hilmîn, deravêtin, embarkirin, parezvanî jî hin ji erkên din ên pelê ne. Navenda fotosentezê ya pelê, çîna mezofîl e. Alûgorkirina gazên oksîjen û karbona dîoksîdê bi navbeynkariya stomayan rû dide. Pel wekî endamê deravêtinê jî kar dikin. Di xaneyên riwekê de ji ber karlêkên metabolî yên wekî [[henaseya xaneyê]], hin madeyên paşmayî çêdibin. Madeyên paşmayî di xaneyên pelan de tên embarkirin, Bi gelemperî dema payizê bi weşîna pelan, madeyên zîyanbexş jî ji riwekê tên avêtin.‌<ref name="plant biology2">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> [[Wêne:Guttation_ne.jpg|thumb|300px|Di pelê tûfirengî de dilopkirin]] Pel bi hilmîn û dilopkirine, guhaztina avê ya ji [[reg]]ê ber bi hemû beşên riwekê rêk dixe. Piraniya ava ji regê tê mijîn, bi navbeynkariya qedê tê guhaztin bo pelan. Av bi şêweyî hilmê ji stomayên pelê tê deravêtin. Ev deravêtina avê wekî '''hilmîn''' (bi înglîzî: ''transpiration'') tê navkirin. Di hin corên riwekan de kotahiya demarên pelê vekiriye, beşa vekirî ya serê demarê wekî hîdatod (bi înglîzî: ''hydathodes'') tê navkirin. Ji ber hêza pestoya regê, av ji hîdatodan ne bi şêweyî gaz lê bi şêweyî dilopa şilemenî derdikeve. Ji hîdatodan windabûna avê wekî '''dilopkirin''' (bi înglîzî: ''guttation'') tê navkirin. Di nav dilopên avê de dibe ko hin îyon jî ji riwekê derbikevin.<ref name="VILLEE"/> Di hin pelan de av an jî xurekemade tê embarkirin. Wekî mînak, rîweka bi navê aloa vera, di pelên xwe yên stûr de, av embar dike. Pîvaz di pelên embarê de karbohîdrat embar dike. == Geşebûn û peresîna pelê == === Geşebûn û peresîna pelê di riwekên dulep de === Qebare û şiklê wan ê pêgihîştî çawa dibe bila be, hemû pel di gopikan de wekî '''pelê pêşîn''' (bi înglîzî: ''leaf primordium'') peyda dibin. Di destpêka biharê de, dibe ko qebareya pelek pêşîn bi qasî 200 an jî hê kêmtir xaneyan be. Zêdebûna germahiyê, dirêjbûna rojê, zêdebûna avê û çêbûna hormonan, bandor li riwekê dike û xaneyên pelê peşîn dest bi dabeşbûnê dikin. Di nav çendan rojan an jî hefteyan de 200 xaneyên destpêkê dabeş dibin û diguherin bo pelek pêgihîştî yê bi qebareya mîlyonan xane. Di hin riwekan de, wekî mînak, di dara hirmiyê de pelên nû çêbûyî di dirêjiya demsala geşebûnê de dijîn. Ango pelên biharê hatine çêkirin, payîza wê salê de diweşin. Lê di riwekên herdem kesk de dibe ko pel 2 heta 7 salan zindî û çalak bimîne paşê biweşe.<ref name=" plant biology "/> Pel tenê bi çalakiyên [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]] ve tên çêkirin. Di qedê riwekê de gopika lûtkeyî û gopika tenîştî, merîstema lûtkeyî lixwe digirin. Di gopikê de di binika merîstemê de xaneyên hundirê protodermê ber bi derve geşe dibin û pêkhateya bi navê pelê pêşîn ava dikin. Pelê pêşîn mîna qoçek zirav, geşe dibe û dirêjiya wê ji merîstema lûtkeyî dirêjtir dibe. Di vê qonaxê de pelê pêşîn, ji protodermaya pelê û merîstema binçîne ya pelê pêk tê. Xaneyên herdu beşan jî xaneyên merîstemî ne, [[vakuol]]ên xaneyan piçûk in û xestiya [[sîtoplazma]]ya wan zêde ye. Di navenda pelê pêşîn de rêzek xane diguherin bo [[şaneya lûleyî]] ya pêşengî, ji wê jî darik û niyana seretayî çêdibin. Her ko pelê pêşîn ber bi jor ve geşe dibe, stûriya xwe zêde dike, piraniya demara navînê ava dike. Rêza xaneyên li herdu perê (kenar) pelê pêşîn, ber bi aliyê derve geşe dibin û çêbûna tîxê didin destpêkirin. Di dawiya dawî de, pelê ciwan ji demarek navîn û du baskên tenik pêk tê. Hemû xaneyên nav baskan, xaneyên merîstemî ne. Dabeşbûn û geşebûna van xaneyên merîstemî, tîxa pelê bi lez fireh dike. Di qonaxa firehbûna tîxê de, stoma, trîkom, gûrzên lûleyî diperisin û demara navîn û bistîk êdî ji hev cuda xuya dibin.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology"/>Di piraniya riwekên pirsalî de van gavên geşebûn û peresîna pelê pêşîn, di dema havînê an jî payîzê de rû didin, paşê pelê peşîn beyî ko peresîna xwe bidominin û bibin pelek pêgihîştî, dikevin qonaxa mitbûnê (qonaxa xewê). Pelê peşîn di nav gopika lûtkeyî an jî gopika teniştî de heta demsala geşebûnê dimînin. Di erdnîgariya Kurdîstanê de demsala geşebûnê bihar e. Di destpêka biharê de, gopik vedidin, xaneyên pelên pêşîn av digirin nav vakuolên xwe û diwerimin. Di vê demê de [[Dabeşbûna xaneyê|dabeşbûna xaneyan]] hindik e an jî qet dabeşbûn rû nade lê di xaneyan de perisîna bo pêgihîştinê didome. Xaneyên pelê de klorofîl tê çêkirin, kutîn û şima tê berhemkirin. Di gelek corên riwekên yeksalî de gavên geşebûn û peresîna pelê mîna yên pelên riwekên pirsalî rû dide. Di riwekên yeksalî de embriyoya nav tovê, mîna gopikên riwekên pirsalî kar dike. Di tovên van riwekan de avakirina pelê pêşîn, rû dide, paşê tov zuha dibe û dikeve qonaxa mitbûnê. Di demsala geşebûnê de tov ji hawirdorê avê dimijîne, diwerime û zîl dide. Pelê pêşîn jî av dimijînin û diperisin bo pelê asayî.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology" />Di riwekên dulepan de geşebûna tîxê wekî '''geşebûna diyarkirî''' (bi înglîzî: ''determinate growth'' )rû dide. Qebare û firehiya tîxa pelê li gor corê riwekê diyar dibe. Gava qebareya tîxa pelê digihîje astek diyarkirî, êdî di wê riwekê de geşebûna tîxa pelê radiweste. === Geşebûn û peresîna pelê di riwekên yeklep de === Mezinbûna (firehbûn) hinek ji xaneyên merîstema lûtkeyî bo çêkirina pelê pêşîn, di riwekê yeklep te geşebûn û peresîna pelê dide destpêkirin. Xaneyên merîstema lûtkeyî yên cînarê pelê pêşîn jî bi wî re geşe dibin û dibin beşek pelê pêşîn. Bi tevlêbûna hê zêdetir xaneyên merîstemê, pelê peşîn mîna lûleyek dirêj dibe û merîstema lûtkeyî digire nav lûleyê. Her ko serê '''ajê''' (bi înglîzî: ''shoot'') şaneyên nû yên qed û pelê çêdike û di nav lûleya pelê pêşîn de, ber bi jor dirêj dibe, beşa lûleyî ya pelê pêşîn, bi şêweyî kalanê binikê pelê, wan dipêçîne. Li aliyekî jorê binikê de pelê peşîn ê lûleyî, diperise bo tîxa pelê. Di hin riwekên yeklep de tîxa pelê mîna ya riwekên dulep pan û fire dibe. Lê di piraniya yeklepan de tîx bi şêweyî şeridek xêzî geşe dibe. Di tîxên yeklepan de geşebûna nediyarkirî (bi înglîzî: indeterminate growth) rû dide. Ango geşebûna tîxa piraniya yeklepan bi berdewamî ye.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology"/>Di binikê tîxê de, di beşa ko tîx bi kalanê binikê pelê ve yek dibe, xaneyên merîstemî hene. Ji vê merîstemê re tê gotin '''merîstema navberî''' (bi înglîzî: ''intercalary'' ''meristem''). Xaneyên merîstema navberî li wê beşê de hertim çalak dimînin, bi [[Mîtoz|dabeşbûna mîtozî]] xaneyên nû çêdikin. Her ko ji binî ve xaneyên nû çêdibin, tîxa pelê ber bi jor ve dirêj dibe. Gava ajal diçêrin, pelên giyayên yeklep ji aliyê jor ve kin dibin, lê di demek kurt de xaneyên merîstemî ji binikê ve tîxê dîsa dirêj dikin. Ev nûbûna tîxê di pelen dulep de rû nade. == Pelweşîn == [[Wêne:2018-11-17 14 27 15 Loblolly Pine undergoing old needle abscission in late autumn along a walking path in the Franklin Farm section of Oak Hill, Fairfax County, Virginia.jpg|thumb|300px|Dara kajê dara herdem kesk e. Li aliyekî de pel diweşîne, li aliyekî de jî pelên nû çê dike, loma hertim li ser darê pelên kesk heye.]] Hemû dar pel diweşînin, kiryara weşana pelan wekî '''pelweşîn''' (bi înglîzî: ''laef abscission'') tê navkirin. '''Darên qoçekdar''' (bi înglîzî: ''conifers'') pelên xwe yên derzîyî di drêjiya salê de hêdî bi hêdî, beş bi beş diweşînin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Li aliyekî de pel diweşin, li aliyê din jî pelên nû derdikevin, ango darên qoçekdar bi gelemperî, hertim bi pel xuya dibin. Loma ji van daran re tê gotin '''darên herdem kesk''' (bi înglîzî: ''evergreen trees'').<ref name="Concepts and Applications" />Wekî mînak, dara kajê, dara qoçekdar e û herdem kesk ke. Hinek darên tovdapoşrav jî darên herdem kesk in. Wekî mînak, dara lîmonê herdem kesk e. [[Wêne:Kaiserstuhl_-_Herbst_-_Rebblatt_im_Gegenlicht.jpg|thumb|300px|Di pelê mêwê de amadehiyên ji bo pelweşînê dest pê kirine, kloroplast hilweşiyane û plastîdên din xuya dibin.]] Di '''riwekên pelweşan''' (bi înglîzî: ''deciduous plants'') de hebûna pelên fireh û tenik guncandinek baş e ji bo mijîna tîrojên ronahiyê û hilmînê, lê di sermaya zivastanê de ev pelên fireh zû diqerisin û hişk dibin.<ref name="Biology"/> Pelên riwekên pelweşan bi gelemperî salê carek, rengê xwe diguherînin û diweşin. Ji bo riwekên pelweşan ên di jîngehên bi '''avûhewayê hinêk''' (bi înglîzî: ''temperate climates'') de, di derengiya payizê de pel diçilmisin, hişk dibin û diweşin. Heta destpêka biharê, riweka pelweşan bêpel dimîne. Wekî mînak, spîndar û dara hirmiyê riwekên pelweşan in. Bi weşîna pelan, riwek rêjeya metabolîzmaya xwe kêm dike, bi vî awayî dikare xwe ji sirrûseqema zivistanê biparêze.<ref name="VILLEE" />Li gel sermayê, sedemek din a pelweşînê jî kêmavî ye. Zivistanê ava nav axê jî dicemide, reg nikarin ji axê av bimijînin. Heke zivistanê pelên fireh nehatibina weşandin û li ser darê bimanan, riwek di ba û bagera zivistanê de bi hilmînê gelek av winda dikir. Ji ber ko nikarîbû ji axa cemidî av werbigire, riwek bê av dima.<ref name="VILLEE" /> Di jîngehên bi avûhewayên tropîkî de, du demsal hene, demsala baranê û demsala hişkayîyê. Riwekên pelweşan di destpêka demsala hişkayîyê (bi înglîzî: ''dry season'') de pelên xwe diweşînin û li dij kêmaviyê xwe diparêzin. Berê ko pel hişk bibin û biweşin, hin madeyên (xurekên neendamî) pêwîst, ji pelê tên dûrxistin û di xaneyên parenkîma yên qedê de tên embarkirin. Ev xurekên embarkirî wê di biharê de an jî di demsala baranê de ji bo pelên nû werin bikaranîn.<ref name="Campbell" /> Di destpêka kiryara pelweşînê de di navbera binikê bistîkê û qedê de, '''cihê weşînê''' (bi înglîzî: ''abscission zone'') tê amadekirin. Pel di cihê weşînê de diqete. Cihê weşînê wekî şerîdek e ko stûriya wê ji 5 heta 50 qorên xaneyên parenkîma yên piçûk, bi stoplazmayê dewlemend û bi dîwarê tenik, pêk tê.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> Li aliyê qedê yê ciyê weşînê de, çînek parezvan a ji xaneyên tepedorî ava dibe. Dîwarê van xaneyan bi madeyek wek şîma hatine têrkirin û dijav in.<ref name="VILLEE" /> Ji bo destpêkirina kiryarên pelweşînê, pêşî di nav cihê weşînê de çînek veqetandinê tê çêkirin.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> Di çîna veqetandinê de diwarê xaneyê ye seratayî yen du xaneyên cîran, bi çînek taybet a bi navê '''lamela navîn''' (bi înglîzî: ''middle lamella'') bi hev re girêdayî ne. Bi bandora [[Etîlen (hormona riwekan)|hormona etîlenê]] xaneyên çîna veqetandinê (bi înglîzî: ''separation layer'') enzîmên hilweşîner der didin navbera herdu xaneyên cîran.<ref name="Plant physiology and development" />Enzîm, lamela navîn hildiweşîne û dîwarê seretayî yên xaneyên cîran ji hev diqetin. Di tevahiya bistîkê de,derzek şikestinê mîna bazinek di navbera xaneyên cîran de peyda dibe. Bi çêbûna derza şikestinê, êdî ji xeynî xaneyên darik, tu tişt qed û bistîkê bi hev re nagire. Bi hêza bayê xaneyên darik jî diqetin û pel ji qedê cihê dibe. Çîna parezvan a tepedorê li ser qedê dimîne û cihê vekirî dadipoşîne û serê lûleyan dixitimîne, li wê beşê de '''şûna pelê''' (bi înglîzî: ''leaf scar'') peyda dibe.<ref name="VILLEE" /> Rêkxistina pelweşînê de hormona oksînê (bi înglîzî: ''auxine'') û hormona etîlen (bi înglîzî: ''ethylene'') karên serekî dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Di pelê de gava rêjeya oksînê bilind e pelweşîn dest pê nake. Kêmbûna oksînê û zêdebûna etîlenê kiryara pelweşînê dide destpêkirin.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> == Xweguncandinên pelê == Anatomiya pelê rasterast bi pêdiviya wê ya bo rêkxistina windakirina avê, alûgorkirina gazan û cihguhertina berhemên fotosentezê bo hemû beşên riwekê ve girêdayî ye.<ref name="McGraw-Hill"/> Dara kajê dikare di jingeha sar de geşe bibe û biperise. Qebareya tîxa pelên kajê kêm bûye, pelên kajê bi şeweyî derzî ne û wekî pelên derziyî (bi înglîzî: needle-shaped) tên navkirin. Di pelên derzîyî de rûberê pelê piçûk e, di nav epîdermîsê de cihê stomayan piçek çal e, bi vî awayî pel xwe ji serma û windakirina avê diparêzin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Kaktus di jîngehên germ û kêmav de dijîn. Di qedê kaktusan de av tê embarkirin. Pelên kaktusan guherîne bo dirriyan(strî), pelên dirrîkî rê li ber hilmîna avê digirin û riwekê ji êrîşên ajalan diparêzên.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di riwekên goştxwer de pel hatine guncandin bo neçîrkirina kêzik û ajalên piçûk. Wekî mînak, riweka bi navê dafika Venus (bi înglîzî: ''Venus flytrap'') de li ser pelê de mûyên taybet hene, heke kêzik li ser pelê dayîne û mûyê bihecîne, tîxên pelê mîna dafikek tên girtin û kêzik di nav pelê de girtî dimîne. Riwek bi niçîrkirinê, ji kêzikan madeyên nîtrojenî dabîn dikin. === Pelikên gopikê === Di riwekên pirsalî de merîstema lûtkeyî ya di qonaxa mitbûnê de ye, divê ji serma û bandora hişkirinê ya bagera zivistanê werê parastin. Parastina merîstema lûtkeyî ji aliyê '''pelikên''' '''gopikê''' (bi înglîzî: ''bud scales'') ve tê dabînkirin. Pelikên gopikê li dora serikê qedê de çînek şidî ava dikin. Pelikên gopikê bi eslê xwe pelên xweguncandî ne. Ji ber ko erkê wan ê serekî parastina pêkhateyên nav gopikê ye, di van pelan de fotosentez rû nade. Pelikên gopikê piçûk in û sade ne, loma ji ber hêza bagerê ziyan nagirin. Bistîkê pelikên gopikê pir kurt e an jî qet tune. Ji bo erkên parastinê baş bi cih bînin, divê pelikên gopikê ji pelên riwekê zexmtir û hişktir bin, rûyê wan ê aliyê derve bi çînek stûr a şimayê ve hatibe girtin. Herwisa pelikên gopikê pir caran li aliyê rûyê derveyî de, qalikek tenik a ji tepedorê jî çêdikin.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref>[[Wêne:Pelikên gopikê- bud scales ku.png|thumb|Pelikên gopikê li dora serikê qedê de çînek şidî ava dikin. |center|630x630px]] == Galerî == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> wêne:Austrocephalocereus_estevesii_cactus.jpg|Di riweka kaktusê de pel hatine guhertin bo dirriyan, qedê riwekê li dewsa pelan fotosentez dike. Wêne:Dionaea muscipula closing trap animation.gif|thumb|300px|Di riweka dafika Venus de mûyên li ser pelê ji bo hestkirina kêziyan tê bikaranîn. Wêne:Euphorbia_pulcherrima_in_Bangladesh_01.jpg|Di vê riwekê (''Euphorbia pulcherrima'') de pel reng guhertine û wekî pelên tacokeyê (''petals'') kulîlkê xuya dibin, lê bi eslê xwe vana pelên rasteqîn in û ne beşek kulîlkê ne. Wêne:Birgeha dirêjkî ya pîvazê ku.png| Di pîvazê de pel hatine guherîn, ev pelan nikarin fotosentez bikin,lê xurek embar dikin. Wêne:Aloe_Vera.jpg| Di nav pelên stûr ên riweka ''aloa vera'' de av tê embarkirin </gallery> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] oa7wf2dgx7ov6f11wvatula3oat94iz 2094788 2094767 2026-09-19T09:05:40Z Avestaboy 34898 /* */ Ji bo vê gotara Wîkîpediyaya bi kurdî peyva îngilîzî leaf ne pêwîst e . 2094788 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Mulberry leaf.jpg|thumb|300px|Wek yên vê dara tûyê, gelemperiya pelan pan, fire û tenik in.]] '''Pel''' an an jî '''belg''' yek ji endamên serekî yê rîwekên lûlelyî ye, bi gelemperî, wekî pêkhateyek pan, tenik û bi rengê kesk, ji [[qed]]ê an jî ji çiqilan dirêj dibe. Pel navenda serekî ya karlêkên [[fotosentez]]ê ne, di xaneyên pelê de [[klorofîl]] heye û ji ber hebûna klorofîlê piraniya pelan bi rengê kesk in. Lê hincaran pelên bi rengên din jî hene. Di van pelan de pîgmentên din ên riwekê li ser rengê klorofîlê zal in û rê li ber xuyabûna rengê kesk digirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Şêwe, stûrî û qebareya pelê li gor hawirdorê hatine guncîn. Gorankariyên pelan derfet dide riwekê ko di jîngehê de şansê hebûna xwe zêdetir bike. Pelên riwekên di jîngehên tropîkî de, di darîstanên baranê de dijîn, bi gelemperî xwediyê rûberek fireh in. Herwisa rûberê pelên riwekên çolê an jî riwekên jîngeha sar piçûk in ko li dij wendakirina avê an jî li dij sermayê parastin dabîn bikin. Pelên hin riwekan wekî xurek tên bikaranîn. == Morfolojiya pelê == [[Wêne:Diagram of simple leaf ku.svg|thumb|Tîx û bistîk beşên serekî yê pelê ne.]] Pel ji du beşên serekî pêk tê; tîx û bistîk, lê di gelek riwekan de li gel van beşan, binikê bistîkê û guhêke jî cih digirin. '''Tîx''', (bi înglîzî: ''lamina''), beşa pehn û tenik a pelê ye ko bi gelemperî kesk e û tê de karlêkên fotosentezê, hilmîn û alûgorkirina gazan rû dide. Bi gelemperî tîxa pelê tenik e û rêjeya firehiya rûyê pelê ya bi qebareya wê, zêde ye.<ref name=" Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref>Pel bi rûyê fireh dikare hê pirtir ronahî bimijîne. Tenikbûna tîxê jî dûriya navbera xaneyên fotosentezî û hewaya derve kin dike, bi vî awayî karbona dîoksîd ji derve bi hêsanî digihîje xaneyên fotosentezî.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Di riwekên qoçekdar (bi înglîzî: ''conifers'' ) de tîx ne pan û fireh lê bi şêweyî derzî ne. '''Bistîk''' (bi înglîzî: ''petiole''), di hin pelan de, bi taybetî pelên riwekên dulep de pêkhateya dirêj û zirav a bi şeweyî qemçik e û tîxa pelê bi qedê ve dibestîne. Di beşa bistîk bi qedê ve tê girêdan, gopika teniştî jî çêdibe.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Bistîk pelê ber bi rojê ve araste dike ko hê pirtir tîrojên ronahiyê werin ser pelê. Şaneya lûleyî ji qedê bi navbeynkariya bistîkê digihîje tîxa pelê. Herçiqas bistîk beşek pelê be jî, naşibe tîxa pelê. Dibe ko epîdermîsa bistîkê û ya tîxê heman bin lê li ser rûyê bistêkê de hê kêmtir [[stoma]] û trîkom cih digirin. Mezofîla bistîkê dişibe tûkila qedê û pêkhateya îsfencî peyda nabe. Herwisa dibe ko di bistîkê de [[Xaneya riwekan|kolenkîmayeke]] berbiçav hebe, bo palpiştiya tîxê<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology" /> Kotahiya bistîka pelê ya bi qedê ve girêdayîye piçek stûr e û wekî '''binikê pelê''' (bi înglîzî: ''leaf base'') tê navkirin. Hin pel bêbistîk in û tîx raste rast bi qedê ve tê girêdan, ji van pelên bêbistîk re tê gotin pelê sesîl (bi înglîzî: ''sessile leaf'' ). Piraniya riwekên yeklep pelên sesîl lixwe digirin. Dibe ko di hin pelan de cotek guhike (bi înglîzî: ''stipule'') jî hebin. Di cihê ko bistîk bi qedê ve tê girêdan, di aliyê çep û rastê binikê pelê de, cotek guhike dirêj dibin. Hin guhekê dişibin pelan, hinek ji wan hatine guhertin bo dirriyan (strî), hinek guhike jî wekî rijên kar dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> === Şêweyên pelan === [[Wêne:Pelê sade û pelê awête ku.png|thumb|Pelên sade û pelên awête]] Heke li ser bistîkek de yek tîx hebe, ev pel wekî '''pelê sade''' (bi înglîzî: ''simple leaf'') tê navkirin. Perê (kenar) tîxê dibe ko lûs, kêrtikî an jî pildar be. Li deverên bi sî de, pelên sade hê baştir ronahiyê dimijînin, lê di bin germahiya rojê (tav) de germahiya tîxê zû bilind dibe.<ref name="Biology" /> Wekî mînak, dara sêvê, dara tûyê û darberû pelên sade lixwe digirin. Heke li ser bistîkek de tîx dabeşê çendan parçeyan bibe, ji her parçeyek re tê gotin pelîkok, pelê ji bistîkek û çendan pelîkokan pêk tê wekî '''pelê awête''' (bi înglîzî: ''compound leaf'') tê navkirin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref>Wekî mînak, pelên riweka şîlanê (''Rosa canina'') pelê awête ye, li ser yek bistîkê de çendan pelikok hene. == Anatomiya pelê == === Şaneya rûpoşî === [[Wêne:Leaf epidermis ku.png|thumb|300px|Ev wêneyê epîdermîsa pelê bi mîkroskoba elektronî hatiye girtin.Di wêneyê de trîkom ji xaneyên epîdrmîsê dirêj dibin. Di nav xaneyên epîdermîsê de gelek stoma xuya dikin]] Aliyê derveyî pelê bi [[şaneya rûpoşî]], bi gelemperî bi rêzek [[Xaneya riwekan|xaneyên epîdermîsê]] dapoşî ye. Rûyê jorîn ê pelê bi epîdermîsa jorîn, rûyê jêrînê pelê jî bi epîdermîsa jêrîn dapoşrav e.<ref name="OpenStax, Biology"/>Di navbera xaneyên epîdermîsê de valahî çênabe, xane bi awayekî şidî rêz dibin. Xaneyên epîdermîsê kloroplast lixwe nagirin, loma bêreng xuya dibin û tîrojên ronahiyê di nav wan de bi hêsanî derbas dibe û digihîje çîna mezofîlê. (Di epîdermîsa hin riwekên avî de kloroplast heye). Di çîna epîdermîsê de xaneyên pasevan ên stomayê hene û kloroplast lixwe digirin.<ref name="OpenStax, Biology"/>Rûyê derveyî xaneyên epîdermîsê bi çîna kutikilê ve pêçayî ye. Çîna kutîkil rê li ber windakirina avê ya ji xaneyên epîdermîsê digire. Riwekên di jîngeha kêmavî de, stûriya kutîkilê zêde ye. Li ser rûyê hin pelan de mûyên piçûk ji epîdermîsê dirêj dibin û wekî trîkom (bi înglîzî: ''trichome'') tên navkirin. Trîkom bi taybetî parastina pelê ya li dijî giyaxweran dabîn dike. Hirwisa herika hewayê li ser rûyê pelê hêdî dike bi vî awayî hilmînê kêm dike.<ref name="OpenStax, Biology"/> ==== Stoma ==== {{Gotara bingehîn|Stoma}} Di nav xaneyên epîdermîsê yên pelan de, kunên piçûk ên bi navê stoma cih digirin. Erkên serekî yên stomayê, di navbera pel û hewayê de hilmîn û alûgorkirina gazan e.<ref name="OpenStax, Biology"/> Epîdermîsa jêrîn û epîdermîsa jorîn a pelê dişibin hev, lê bi gelemperî çîna kutîn di epîdermîsa jerîn de teniktir e, û hê pirtir stoma lixwe digire. Di riwekê de her kunek(stoma) bi du xaneyên pasevan ve dorpêçî ye. Di riwekên dulep de xaneyên pasevan bi şiklê sosîsê an jî bi şiklê tovên fasûlî ne. Xaneyên pasevan ji xaneyên epîdermîsê piçûktir in û kloroplast lixwe digirin.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref>Stomayên pirraniya riwekan bi roj vekirî û bi şev girtî ne. Zextên hawirdorê yên wekî hişkayî(kêmavî), germahiya bi pileya bilind û ba û bager dibin sedema girtina stomayan.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref>Ronahî û kêmasîya karbona dîoksîdê jî vebûna stomayan han dikin.Herçiqas tenê %1-2 yê rûyê pelê ji kunên stomayan pêk were jî, bi qasî %95ê ava ji riwekê tê windakirin ji stomayan derbas dibin û ji riwekê derdikevin.<ref name="Campbell" />[[Wêne:Leaf and leaf tissue structure ku.svg|thumb|Pel ji sê şaneyên serekî pêk tê; şaneya rûpoşî, şaneya mezofîl û şaneya lûleyî.]] === Şaneya binçîne ya fotosentezî === Di navbera herdu çînên epîdermîsê de çîna navîn, çîna mezofîl (bi înglîzî: ''mesophyll'') cih digire. (Ji grekî “mesos”, navîn, û “phyll” pel ). Çîna mezofîl navenda fotosentezê ye. Di pelên piraniya dulepan de çîna mezofîl ji du cor [[Xaneya riwekan|xaneyên parenkîmayê]] pêk tê. Xaneyên (parenkîma) nêzikê epîdermîsa jorîn, bi kloroplast dewlemend in û wekî '''mezofîla stûnî''' (bi înglîzî: ''palisade mesophyll'' ) tên navkirin. Mezofîla stûnî bi gelemperî ji du an jî zêdetir rêzên parenkîmayê pêk tê. Xaneyên vir bi şêweyî stûnî an jî bi şêweyî fiçi (varîl) ne û di binê epîdermîsê de bi awayekî şidî rêzbûyî ne.<ref name="McGraw-Hill"/> Hema di pelên hemû dulepan de di navbera mezofîla stûnî û epîdermîsa jêrîn de çîna '''mezofîla îsfencî''' (bi înglîzî: ''spongy mesophyll'' ) cih digire. Mezofîla îsfencî ji xaneyên nerêkûpêk pêk tê, di navbera xaneyan de valahiyên bi hewa tijî hene.<ref name="McGraw-Hill" />Bi gelemperî kloroplastên xaneyên mezofîla îsfencî ji yên xaneyên mezofîla stûnî kêmtir in.Valahiya navbera xaneyan bi hev re girêdayî ne û cih dabîn dikin ko di stomayan de alûgorkirina gazan û hilmina avê rû bide. Mezofîla pelên yeklepan de xaneyên mezofîlê wekî mezofîla stûnî û mezofîla îsfencî nehatiye guhertin.Herwisa di pelên van riwekan de di navbera epîdermîsa jorîn û ya jerîn de cudahiyên mezin tune.<ref name="McGraw-Hill" />Di riwekên avî de, hewaya nav mezofîla îsfencî pelê ber bi jor ve bilind dike ko pel li ser rûyê avê de bîmîne. Mezofîla stûnî û mezofîla îsfencî kloroplast lixwe digirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> === Şaneya lûleyî === [[Wêne:Leaf anatomy ku.svg|thumb|299x299px|Birgeha pelê.]] Di pelê de di navbera mezofîla stûnî û mezofîla îsfencî de şaneya lûleyî cih digire. Pel jî mîna [[qed]]ê, gurzê lûleyî lixwe digire. Di pelê de stûrbûn an jî piçûkbûna wê çiqas dibe bila bibe, gurzê lûleyî her tim [[şaneya niyan]] û darik lixwe digire. [[Şaneya darik]] ji borrîke û yekeyên lûleya darik pêk tê. Şaneya darik av û mîneralên ji regê bi navbeynkariya qedê hatine şandin, diguhazînin hemû beşên pelê. Şaneya niyan berhemên fotosentezê ji pelan diguhazîne beşên din ên riwekê.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di pelê de, gurzê lûleyan wekî “'''demar'''” (bi înglîzî: ''vein'') tê navkirin.<ref name="McGraw-Hill"/> Rêkxistina demaran a nav tîxa pelê jî, wekî '''demarbûn''' (bi înglîzî: ''venation'') tê navkirin. Di hemû demarên pelan de şaneya darik li aliyê mezofîla stûnî ango nêzîkê aliyê rûyê jorîn, şaneya nîyan jî li aliyê mezofîla îsfencî ango nêzikê aliyê rûyê jêrîn ê pelê de cih digirin.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology"/> Di riwekên dulep de demarbûn bi şêweyî toreyî, di pelên riwekên yeklep de jî demarbûn bi şeweyî terîbî rû dide. Di pelên riwekên dulep de tora demaran, darik û niyanê nêzîkê xaneyên fotosentezî dibin. Demar bo xaneyên şaneya fotosentezî av û mîneral dabîn dikin. Herwisa berhemên fotosentezê jî ji pelan diguhazînin bêşên din ên riwekê.<ref name="Campbell" /> [[Wêne:Ostrya_virginiana1.jpg|thumb|300px|Di vê riwekê de demarbûna pelê, bi şiklê perrê ye]] Demarbûna toreyî (bi înglîzî: ''reticulate venation'') bi du awayên serekî rû dide; demarbûna penceyî û demarbûna bi şiklê perrê Di tîxa pelên hin riwekên dulep de demarek serekî ya stûr heye û wekî '''demara navîn''' (bi înglîzî: ''midrib vein'') tê navkirin. Ji demara navîn, demarên teniştî yên ziravtir, derdikevin, belavê tîxê dibin û tora demaran ava dikin. Ev demarbûn dişibe perrê balîndeyan û wekî “demarbûna bi şiklê perrê” (bi înglîzî: ''pinnate'') tê navkirin.<ref name="Biology" /> Wekî mînak, pelên dara sêvê û pelên şîlane. [[Wêne:Cumbum_Valley_2903.jpg|thumb|300px|Demarbûna pelên riweka mêwê bi şiklê demarbûna penceyî ye.]] Cora din a demarbûna toreyî jî wekî '''demarbûna penceyî''' (bi înglîzî: ''palmate venation'') tê navkirin. Di vê demarbûnê de, ji heman xala bistîkê de, mîna tiliyên destê, çendan demarên navî belavê tîxê dibin.<ref name="Biology" /> Wekî mînak, pelên dara mêwê (dara tirî) û pelên dara hejîrê. [[Wêne:Katsaka, Madagascar (34809).jpg|thumb|300px|Di riwekên yeklep bi gelemperî demara navîn cih nagire lê di pelên riweka garisê de hemû demar bi demara navendî ve terîbî dirêj dibin]] Di pelên riwekên yeklep de, di tîxê de bi gelemperî hemû demarên pelê bi heman qebare û dirêjiyê ne. Demar di tîxa dirêj a pelê de bi şêweyî terîb (paralel) rêz dibin, ji vê demarbûnê re tê gotin terîbedemar an jî demarbûna terîbî (bi înglîzî: ''parallel venation'')<ref name="Concepts and Applications"/> Di riwekên yeklep de hin caran demara navîn jî cih digire, demarên hê ziravtir jî li gel demara navîn, bi terîbî dirêj dibin. Wekî mînak, pelên riweka garisê demara navîn lixwe digirin. Şaneya lûleleyî ya her pelek, berdewamiya şaneya lûleyî ya qedê ye. Demar an jî gurzê lûleyî (bi înglîzî: ''vascular bundle'') di pelan de mîna peyker (îskelet) kar dike, pêkhateya pelê xurt dike û şiklê wê diparêze. Her ko demarê pelê ziravtir dibin, pêkhateya demarê jî diguhere, niyan winda dibe. Di demarê herî zirav de darik bi borrîkeyek, niyan bi xaneya parenkîma dawî dibin. Hema her demar bi kalanê gurzê ve pêçayî ye. Kalanê gurzê ji yek an jî zêdetir qorên xaneyan, bi gelemperî ji xaneyên parenkîmayê pêk tê. Kalanê gurzê, şaneya lûleyî diparêze. Di pelên riwekên C4 de, ango riwekên ko di karlêkên fotosentezê de, bo [[Çespandina karbonê bi rêçeya C4|çespandina karbonê]], rêçeya C4 bi kar tînin, kalanê gurzê hê pirtir berbiçav e.<ref name="Campbell" /> == Erkên pelê == Erkê serekî yê pelê ew e ko bi rêya fotosentezê ji riwekê re xurekemade çêbike.<ref>Britannica Editors. "leaf". Encyclopedia Britannica, 2 Dec. 2025, [https://www.britannica.com/science/leaf-plant-anatomy.] Accessed 20 January 2026.</ref>Li gel fotosentezê, alûgorkirina oksîjen û karbona dîoksîdê, hilmîn, deravêtin, embarkirin, parezvanî jî hin ji erkên din ên pelê ne. Navenda fotosentezê ya pelê, çîna mezofîl e. Alûgorkirina gazên oksîjen û karbona dîoksîdê bi navbeynkariya stomayan rû dide. Pel wekî endamê deravêtinê jî kar dikin. Di xaneyên riwekê de ji ber karlêkên metabolî yên wekî [[henaseya xaneyê]], hin madeyên paşmayî çêdibin. Madeyên paşmayî di xaneyên pelan de tên embarkirin, Bi gelemperî dema payizê bi weşîna pelan, madeyên zîyanbexş jî ji riwekê tên avêtin.‌<ref name="plant biology2">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> [[Wêne:Guttation_ne.jpg|thumb|300px|Di pelê tûfirengî de dilopkirin]] Pel bi hilmîn û dilopkirine, guhaztina avê ya ji [[reg]]ê ber bi hemû beşên riwekê rêk dixe. Piraniya ava ji regê tê mijîn, bi navbeynkariya qedê tê guhaztin bo pelan. Av bi şêweyî hilmê ji stomayên pelê tê deravêtin. Ev deravêtina avê wekî '''hilmîn''' (bi înglîzî: ''transpiration'') tê navkirin. Di hin corên riwekan de kotahiya demarên pelê vekiriye, beşa vekirî ya serê demarê wekî hîdatod (bi înglîzî: ''hydathodes'') tê navkirin. Ji ber hêza pestoya regê, av ji hîdatodan ne bi şêweyî gaz lê bi şêweyî dilopa şilemenî derdikeve. Ji hîdatodan windabûna avê wekî '''dilopkirin''' (bi înglîzî: ''guttation'') tê navkirin. Di nav dilopên avê de dibe ko hin îyon jî ji riwekê derbikevin.<ref name="VILLEE"/> Di hin pelan de av an jî xurekemade tê embarkirin. Wekî mînak, rîweka bi navê aloa vera, di pelên xwe yên stûr de, av embar dike. Pîvaz di pelên embarê de karbohîdrat embar dike. == Geşebûn û peresîna pelê == === Geşebûn û peresîna pelê di riwekên dulep de === Qebare û şiklê wan ê pêgihîştî çawa dibe bila be, hemû pel di gopikan de wekî '''pelê pêşîn''' (bi înglîzî: ''leaf primordium'') peyda dibin. Di destpêka biharê de, dibe ko qebareya pelek pêşîn bi qasî 200 an jî hê kêmtir xaneyan be. Zêdebûna germahiyê, dirêjbûna rojê, zêdebûna avê û çêbûna hormonan, bandor li riwekê dike û xaneyên pelê peşîn dest bi dabeşbûnê dikin. Di nav çendan rojan an jî hefteyan de 200 xaneyên destpêkê dabeş dibin û diguherin bo pelek pêgihîştî yê bi qebareya mîlyonan xane. Di hin riwekan de, wekî mînak, di dara hirmiyê de pelên nû çêbûyî di dirêjiya demsala geşebûnê de dijîn. Ango pelên biharê hatine çêkirin, payîza wê salê de diweşin. Lê di riwekên herdem kesk de dibe ko pel 2 heta 7 salan zindî û çalak bimîne paşê biweşe.<ref name=" plant biology "/> Pel tenê bi çalakiyên [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]] ve tên çêkirin. Di qedê riwekê de gopika lûtkeyî û gopika tenîştî, merîstema lûtkeyî lixwe digirin. Di gopikê de di binika merîstemê de xaneyên hundirê protodermê ber bi derve geşe dibin û pêkhateya bi navê pelê pêşîn ava dikin. Pelê pêşîn mîna qoçek zirav, geşe dibe û dirêjiya wê ji merîstema lûtkeyî dirêjtir dibe. Di vê qonaxê de pelê pêşîn, ji protodermaya pelê û merîstema binçîne ya pelê pêk tê. Xaneyên herdu beşan jî xaneyên merîstemî ne, [[vakuol]]ên xaneyan piçûk in û xestiya [[sîtoplazma]]ya wan zêde ye. Di navenda pelê pêşîn de rêzek xane diguherin bo [[şaneya lûleyî]] ya pêşengî, ji wê jî darik û niyana seretayî çêdibin. Her ko pelê pêşîn ber bi jor ve geşe dibe, stûriya xwe zêde dike, piraniya demara navînê ava dike. Rêza xaneyên li herdu perê (kenar) pelê pêşîn, ber bi aliyê derve geşe dibin û çêbûna tîxê didin destpêkirin. Di dawiya dawî de, pelê ciwan ji demarek navîn û du baskên tenik pêk tê. Hemû xaneyên nav baskan, xaneyên merîstemî ne. Dabeşbûn û geşebûna van xaneyên merîstemî, tîxa pelê bi lez fireh dike. Di qonaxa firehbûna tîxê de, stoma, trîkom, gûrzên lûleyî diperisin û demara navîn û bistîk êdî ji hev cuda xuya dibin.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology"/>Di piraniya riwekên pirsalî de van gavên geşebûn û peresîna pelê pêşîn, di dema havînê an jî payîzê de rû didin, paşê pelê peşîn beyî ko peresîna xwe bidominin û bibin pelek pêgihîştî, dikevin qonaxa mitbûnê (qonaxa xewê). Pelê peşîn di nav gopika lûtkeyî an jî gopika teniştî de heta demsala geşebûnê dimînin. Di erdnîgariya Kurdîstanê de demsala geşebûnê bihar e. Di destpêka biharê de, gopik vedidin, xaneyên pelên pêşîn av digirin nav vakuolên xwe û diwerimin. Di vê demê de [[Dabeşbûna xaneyê|dabeşbûna xaneyan]] hindik e an jî qet dabeşbûn rû nade lê di xaneyan de perisîna bo pêgihîştinê didome. Xaneyên pelê de klorofîl tê çêkirin, kutîn û şima tê berhemkirin. Di gelek corên riwekên yeksalî de gavên geşebûn û peresîna pelê mîna yên pelên riwekên pirsalî rû dide. Di riwekên yeksalî de embriyoya nav tovê, mîna gopikên riwekên pirsalî kar dike. Di tovên van riwekan de avakirina pelê pêşîn, rû dide, paşê tov zuha dibe û dikeve qonaxa mitbûnê. Di demsala geşebûnê de tov ji hawirdorê avê dimijîne, diwerime û zîl dide. Pelê pêşîn jî av dimijînin û diperisin bo pelê asayî.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology" />Di riwekên dulepan de geşebûna tîxê wekî '''geşebûna diyarkirî''' (bi înglîzî: ''determinate growth'' )rû dide. Qebare û firehiya tîxa pelê li gor corê riwekê diyar dibe. Gava qebareya tîxa pelê digihîje astek diyarkirî, êdî di wê riwekê de geşebûna tîxa pelê radiweste. === Geşebûn û peresîna pelê di riwekên yeklep de === Mezinbûna (firehbûn) hinek ji xaneyên merîstema lûtkeyî bo çêkirina pelê pêşîn, di riwekê yeklep te geşebûn û peresîna pelê dide destpêkirin. Xaneyên merîstema lûtkeyî yên cînarê pelê pêşîn jî bi wî re geşe dibin û dibin beşek pelê pêşîn. Bi tevlêbûna hê zêdetir xaneyên merîstemê, pelê peşîn mîna lûleyek dirêj dibe û merîstema lûtkeyî digire nav lûleyê. Her ko serê '''ajê''' (bi înglîzî: ''shoot'') şaneyên nû yên qed û pelê çêdike û di nav lûleya pelê pêşîn de, ber bi jor dirêj dibe, beşa lûleyî ya pelê pêşîn, bi şêweyî kalanê binikê pelê, wan dipêçîne. Li aliyekî jorê binikê de pelê peşîn ê lûleyî, diperise bo tîxa pelê. Di hin riwekên yeklep de tîxa pelê mîna ya riwekên dulep pan û fire dibe. Lê di piraniya yeklepan de tîx bi şêweyî şeridek xêzî geşe dibe. Di tîxên yeklepan de geşebûna nediyarkirî (bi înglîzî: indeterminate growth) rû dide. Ango geşebûna tîxa piraniya yeklepan bi berdewamî ye.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology"/>Di binikê tîxê de, di beşa ko tîx bi kalanê binikê pelê ve yek dibe, xaneyên merîstemî hene. Ji vê merîstemê re tê gotin '''merîstema navberî''' (bi înglîzî: ''intercalary'' ''meristem''). Xaneyên merîstema navberî li wê beşê de hertim çalak dimînin, bi [[Mîtoz|dabeşbûna mîtozî]] xaneyên nû çêdikin. Her ko ji binî ve xaneyên nû çêdibin, tîxa pelê ber bi jor ve dirêj dibe. Gava ajal diçêrin, pelên giyayên yeklep ji aliyê jor ve kin dibin, lê di demek kurt de xaneyên merîstemî ji binikê ve tîxê dîsa dirêj dikin. Ev nûbûna tîxê di pelen dulep de rû nade. == Pelweşîn == [[Wêne:2018-11-17 14 27 15 Loblolly Pine undergoing old needle abscission in late autumn along a walking path in the Franklin Farm section of Oak Hill, Fairfax County, Virginia.jpg|thumb|300px|Dara kajê dara herdem kesk e. Li aliyekî de pel diweşîne, li aliyekî de jî pelên nû çê dike, loma hertim li ser darê pelên kesk heye.]] Hemû dar pel diweşînin, kiryara weşana pelan wekî '''pelweşîn''' (bi înglîzî: ''laef abscission'') tê navkirin. '''Darên qoçekdar''' (bi înglîzî: ''conifers'') pelên xwe yên derzîyî di drêjiya salê de hêdî bi hêdî, beş bi beş diweşînin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Li aliyekî de pel diweşin, li aliyê din jî pelên nû derdikevin, ango darên qoçekdar bi gelemperî, hertim bi pel xuya dibin. Loma ji van daran re tê gotin '''darên herdem kesk''' (bi înglîzî: ''evergreen trees'').<ref name="Concepts and Applications" />Wekî mînak, dara kajê, dara qoçekdar e û herdem kesk ke. Hinek darên tovdapoşrav jî darên herdem kesk in. Wekî mînak, dara lîmonê herdem kesk e. [[Wêne:Kaiserstuhl_-_Herbst_-_Rebblatt_im_Gegenlicht.jpg|thumb|300px|Di pelê mêwê de amadehiyên ji bo pelweşînê dest pê kirine, kloroplast hilweşiyane û plastîdên din xuya dibin.]] Di '''riwekên pelweşan''' (bi înglîzî: ''deciduous plants'') de hebûna pelên fireh û tenik guncandinek baş e ji bo mijîna tîrojên ronahiyê û hilmînê, lê di sermaya zivastanê de ev pelên fireh zû diqerisin û hişk dibin.<ref name="Biology"/> Pelên riwekên pelweşan bi gelemperî salê carek, rengê xwe diguherînin û diweşin. Ji bo riwekên pelweşan ên di jîngehên bi '''avûhewayê hinêk''' (bi înglîzî: ''temperate climates'') de, di derengiya payizê de pel diçilmisin, hişk dibin û diweşin. Heta destpêka biharê, riweka pelweşan bêpel dimîne. Wekî mînak, spîndar û dara hirmiyê riwekên pelweşan in. Bi weşîna pelan, riwek rêjeya metabolîzmaya xwe kêm dike, bi vî awayî dikare xwe ji sirrûseqema zivistanê biparêze.<ref name="VILLEE" />Li gel sermayê, sedemek din a pelweşînê jî kêmavî ye. Zivistanê ava nav axê jî dicemide, reg nikarin ji axê av bimijînin. Heke zivistanê pelên fireh nehatibina weşandin û li ser darê bimanan, riwek di ba û bagera zivistanê de bi hilmînê gelek av winda dikir. Ji ber ko nikarîbû ji axa cemidî av werbigire, riwek bê av dima.<ref name="VILLEE" /> Di jîngehên bi avûhewayên tropîkî de, du demsal hene, demsala baranê û demsala hişkayîyê. Riwekên pelweşan di destpêka demsala hişkayîyê (bi înglîzî: ''dry season'') de pelên xwe diweşînin û li dij kêmaviyê xwe diparêzin. Berê ko pel hişk bibin û biweşin, hin madeyên (xurekên neendamî) pêwîst, ji pelê tên dûrxistin û di xaneyên parenkîma yên qedê de tên embarkirin. Ev xurekên embarkirî wê di biharê de an jî di demsala baranê de ji bo pelên nû werin bikaranîn.<ref name="Campbell" /> Di destpêka kiryara pelweşînê de di navbera binikê bistîkê û qedê de, '''cihê weşînê''' (bi înglîzî: ''abscission zone'') tê amadekirin. Pel di cihê weşînê de diqete. Cihê weşînê wekî şerîdek e ko stûriya wê ji 5 heta 50 qorên xaneyên parenkîma yên piçûk, bi stoplazmayê dewlemend û bi dîwarê tenik, pêk tê.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> Li aliyê qedê yê ciyê weşînê de, çînek parezvan a ji xaneyên tepedorî ava dibe. Dîwarê van xaneyan bi madeyek wek şîma hatine têrkirin û dijav in.<ref name="VILLEE" /> Ji bo destpêkirina kiryarên pelweşînê, pêşî di nav cihê weşînê de çînek veqetandinê tê çêkirin.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> Di çîna veqetandinê de diwarê xaneyê ye seratayî yen du xaneyên cîran, bi çînek taybet a bi navê '''lamela navîn''' (bi înglîzî: ''middle lamella'') bi hev re girêdayî ne. Bi bandora [[Etîlen (hormona riwekan)|hormona etîlenê]] xaneyên çîna veqetandinê (bi înglîzî: ''separation layer'') enzîmên hilweşîner der didin navbera herdu xaneyên cîran.<ref name="Plant physiology and development" />Enzîm, lamela navîn hildiweşîne û dîwarê seretayî yên xaneyên cîran ji hev diqetin. Di tevahiya bistîkê de,derzek şikestinê mîna bazinek di navbera xaneyên cîran de peyda dibe. Bi çêbûna derza şikestinê, êdî ji xeynî xaneyên darik, tu tişt qed û bistîkê bi hev re nagire. Bi hêza bayê xaneyên darik jî diqetin û pel ji qedê cihê dibe. Çîna parezvan a tepedorê li ser qedê dimîne û cihê vekirî dadipoşîne û serê lûleyan dixitimîne, li wê beşê de '''şûna pelê''' (bi înglîzî: ''leaf scar'') peyda dibe.<ref name="VILLEE" /> Rêkxistina pelweşînê de hormona oksînê (bi înglîzî: ''auxine'') û hormona etîlen (bi înglîzî: ''ethylene'') karên serekî dikin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Di pelê de gava rêjeya oksînê bilind e pelweşîn dest pê nake. Kêmbûna oksînê û zêdebûna etîlenê kiryara pelweşînê dide destpêkirin.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> == Xweguncandinên pelê == Anatomiya pelê rasterast bi pêdiviya wê ya bo rêkxistina windakirina avê, alûgorkirina gazan û cihguhertina berhemên fotosentezê bo hemû beşên riwekê ve girêdayî ye.<ref name="McGraw-Hill"/> Dara kajê dikare di jingeha sar de geşe bibe û biperise. Qebareya tîxa pelên kajê kêm bûye, pelên kajê bi şeweyî derzî ne û wekî pelên derziyî (bi înglîzî: needle-shaped) tên navkirin. Di pelên derzîyî de rûberê pelê piçûk e, di nav epîdermîsê de cihê stomayan piçek çal e, bi vî awayî pel xwe ji serma û windakirina avê diparêzin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Kaktus di jîngehên germ û kêmav de dijîn. Di qedê kaktusan de av tê embarkirin. Pelên kaktusan guherîne bo dirriyan(strî), pelên dirrîkî rê li ber hilmîna avê digirin û riwekê ji êrîşên ajalan diparêzên.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di riwekên goştxwer de pel hatine guncandin bo neçîrkirina kêzik û ajalên piçûk. Wekî mînak, riweka bi navê dafika Venus (bi înglîzî: ''Venus flytrap'') de li ser pelê de mûyên taybet hene, heke kêzik li ser pelê dayîne û mûyê bihecîne, tîxên pelê mîna dafikek tên girtin û kêzik di nav pelê de girtî dimîne. Riwek bi niçîrkirinê, ji kêzikan madeyên nîtrojenî dabîn dikin. === Pelikên gopikê === Di riwekên pirsalî de merîstema lûtkeyî ya di qonaxa mitbûnê de ye, divê ji serma û bandora hişkirinê ya bagera zivistanê werê parastin. Parastina merîstema lûtkeyî ji aliyê '''pelikên''' '''gopikê''' (bi înglîzî: ''bud scales'') ve tê dabînkirin. Pelikên gopikê li dora serikê qedê de çînek şidî ava dikin. Pelikên gopikê bi eslê xwe pelên xweguncandî ne. Ji ber ko erkê wan ê serekî parastina pêkhateyên nav gopikê ye, di van pelan de fotosentez rû nade. Pelikên gopikê piçûk in û sade ne, loma ji ber hêza bagerê ziyan nagirin. Bistîkê pelikên gopikê pir kurt e an jî qet tune. Ji bo erkên parastinê baş bi cih bînin, divê pelikên gopikê ji pelên riwekê zexmtir û hişktir bin, rûyê wan ê aliyê derve bi çînek stûr a şimayê ve hatibe girtin. Herwisa pelikên gopikê pir caran li aliyê rûyê derveyî de, qalikek tenik a ji tepedorê jî çêdikin.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref>[[Wêne:Pelikên gopikê- bud scales ku.png|thumb|Pelikên gopikê li dora serikê qedê de çînek şidî ava dikin. |center|630x630px]] == Galerî == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> wêne:Austrocephalocereus_estevesii_cactus.jpg|Di riweka kaktusê de pel hatine guhertin bo dirriyan, qedê riwekê li dewsa pelan fotosentez dike. Wêne:Dionaea muscipula closing trap animation.gif|thumb|300px|Di riweka dafika Venus de mûyên li ser pelê ji bo hestkirina kêziyan tê bikaranîn. Wêne:Euphorbia_pulcherrima_in_Bangladesh_01.jpg|Di vê riwekê (''Euphorbia pulcherrima'') de pel reng guhertine û wekî pelên tacokeyê (''petals'') kulîlkê xuya dibin, lê bi eslê xwe vana pelên rasteqîn in û ne beşek kulîlkê ne. Wêne:Birgeha dirêjkî ya pîvazê ku.png| Di pîvazê de pel hatine guherîn, ev pelan nikarin fotosentez bikin,lê xurek embar dikin. Wêne:Aloe_Vera.jpg| Di nav pelên stûr ên riweka ''aloa vera'' de av tê embarkirin </gallery> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] arifnlecguxcamxdgao3wpt6u7xpl4j 0 61131 2094763 2050356 2026-09-19T05:10:26Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094763 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|de|ziman2=en|ziman3=fr|bijartî=1}} {{Taxobox | name = Perçemka xwînmij | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{IUCN2010.2|assessors=Barquez, R., Perez, S., Miller, B. & Diaz, M.|year=2008|id=6510|title=Desmodus rotundus|downloaded=17 July 2010}}</ref> | image = Desmodus.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammal]]ia | ordo = [[Perçemk|Chiroptera]] | familia = [[Phyllostomidae]] | subfamilia = [[Desmodontinae]] | genus = ''[[Desmodus]]'' | species = '''''D. rotundus''''' | binomial = ''Desmodus rotundus'' | range_map=Desmodus rotundus distribution map 1.png | range _map_caption=Range map | binomial_authority = [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|Geoffroy]], 1810 }} '''Perçemka xwînmij''' an perçemka xûnxwer (''Desmodus rotundus''), [[cure]]yekî [[Famîleya perçemkên bibêvilê pelgî|perçemkên bibêvilê pelgî]] (''Phyllostomidae''), ji cinsê (''Desmodus'') û ji perçemkên Cîhana Nî an Nû ye(Amerîka). == Şayes == [[Wêne:Vampire bat skeleton face.jpg|thumb|çep|Qeltaxê perçemka xwînmij]] Perçemka xwînmij bi mû yê kurt û kurkek e zîvê boz li binaniya wê rû girtî ye û rengê vî kurkî girtîtir dibe li pişta wê.<ref name="Greenhall1983"/> Herdu guhên wê piçkî gloverin,lêva wê jêrî kûr qulkirî ye û poz an bêvilê wê pehn û dirûvê pelgan e.<ref name="Greenhall1983"/> Dirêjiya navçe ya perçemka xwînmij derdorî 9&nbsp;cm (3.5&nbsp;in) û teve dirêjiya piyala baskê,dighêje 18&nbsp;cm (7&nbsp;in).Giraniya wê gelemper derdorî 57&nbsp;grams (2&nbsp;oz), lê belkî ev giranî bêtir dibe piştî danek xwarin.<ref>[http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/common-vampire-bat.html Common vampire bat ''Desmodus rotundus''] Nat Geo Wild. Retrieved 21 August 2008.</ref> == Belavbûn û hawidor == Perçemka xwînmij xweciya [[parzemîn]]ên Amerîkayan e.<ref name="Greenhall1983">{{Jêder-kovar |nivîskar=Greenhall, A.M.; Joermann, G.; Schmidt, U. |sal=1983 |sernav=Desmodus rotundus |kovar=Mammalian Species |cild=202 |rr=1–6 |url=http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i0076-3519-202-01-0001.pdf |access-date=2013-07-09 |archive-date=2014-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140523225520/http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i0076-3519-202-01-0001.pdf |url-status=dead }}</ref>Perçemka xwînmij li ciyên bi seqa şil û warên bi bayê germ hezidike bijî ye.<ref name="Lord 1993">Lord, R. D. (1993) "A Taste for Blood: The Highly Specialized Vampire Bat Will Dine on Nothing Else". ''Wildlife Conservation'' '''96''':32-38.</ref><ref name="pattern">{{Jêder-kovar |nivîskar=Wilkinson, G. S. |sal=1985 |sernav=The Social Organization of the Common Vampire Bat 1: Pattern and Cause of Association |kovar=Behav. Ecol. Sociobiol |cild=17 |hejmar=1 |rr=111–21 |jstor=4599814 }}</ref> == Taksonomî == Zaneyar [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire]] perçemka xwînmij bin navê cureya ''Phyllostoma rotundum'' dabeşandibû sala 1810.<ref name="Greenhall1983"/>.Lê di sala 1901,zaneyar [[Oldfield Thomas]] navê ''Desmodus rotundus'' bijart û li perçemka xwînmij navkir.<ref name="Greenhall1983"/> == Reftar == === Xwarin === [[Wêne:Desmodus rotundus feeding.jpg|thumb|çep|Perçemka xwînmij xwînê gayekî dimije]] Perçemka xwînmij [[xwîn]]ê [[guhandar]]an wek bizin, mih û gayan dixwe.<ref name="Lord 1993">Lord, R. D. (1993) "A Taste for Blood: The Highly Specialized Vampire Bat Will Dine on Nothing Else". ''Wildlife Conservation'' '''96''':32-38.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîcure-b|Desmodus rotundus}} * [http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Desmodus_rotundus/ ARKive - images and movies of the Common Vampire Bat ''(Desmodus rotundus)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060301171357/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Desmodus_rotundus/ |date=2006-03-01 }} * [http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/common-vampire-bat.html National Geographic site with photos and other media] * [http://bss.sfsu.edu/holzman/courses/Fall99Projects/vampire.htm Bio-geography of the Vampire Bat from SFSU] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Faunaya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Guhandarên ku di 1810an de hatine tarîfkirin]] [[Kategorî:Perçemka xwînmij| ]] 0srt1uij0ig9zdqfg90svo7ebnecr46 0 65675 2094754 2083435 2026-09-18T21:39:09Z CommonsDelinker 599 [[c:COM:CDC|Bot]]: Samanid_plate._Attributed_to_Nishapur,_Iran,_10th_century_(Metropolitan_Museum_of_Art,_67.178.2).jpg şonê Plate_Buwayhid.JPG 2094754 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Dûgela Biweyhiyan | nav = الدولة البويهية | nav ziman = [[Zimanê erebî]] | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | nav4 = | nav4 ziman = | nav5 = | nav5 ziman = | sal destpêk = 934 | sal dawî = 1062<ref>C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', (Columbia University Press, 1996), 154.</ref> | sal destpêk 2 = | sal dawî 2 = | sal destpêk 3 = | sal dawî 3 = | al = | al lînk = | nîşan = | nîşan lînk = | nîşanfirehî = | dirûşm = | sirûd = | nexşe = Buyids_970.png | binnexşe = | hikûmet = | paytext = [[Şîraz]] | sernav paytext = | ziman = [[Erebî]] <br> [[Farisî]] <br> [[Deylemî]] | ol = [[Şiîtî]] | rûerd sal = | rûerd = | bûyer1 = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer2 sal = | bûyer3 = | bûyer3 sal = | bûyer4 = | bûyer4 sal = | bûyer5 = | bûyer5 sal = | sernav serokE = [[Mîr]]/[[Şah]]enşah | serokE1 sal = 934-949 | serokE1 = Îmad al dawla | serokE2 sal = 1048-1062 | serokE2 = Abu Mansur Fulad Sutun | serokE3 sal = | serokE3 = | serokE4 sal = | serokE4 = | serokE5 sal = | serokE5 = | cure_perleman1 = | perleman1 = | cure_perleman2 = | perleman2 = | cure_perleman3 = | perleman3 = | cure_perleman4 = | perleman4 = | cure_perleman5 = | perleman5 = | berê1 = [[Samaniyan]] | berê1_rûpel = Samaniyan | berê1 al = Samanid dynasty (819–999).GIF | berê2 = [[Xanedana Ziyariyan]] | berê2_rûpel = Ziyariyan | berê2 al = Ziyardi Dynasty 928 - 1043 (AD).PNG | berê3 = [[Banû Îlyas]] | berê3_rûpel = Banû Îlyas | berê3 al = BanuIlyasMapHistoryofIran.png | paşê1 = [[Xeznewîyan]] | paşê1_rûpel = Xeznewî | paşê1 al = Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG | paşê2 = [[Selçûqî]] | paşê2_rûpel = Selçûqî | paşê2 al = Seljuk Empire locator map.svg | paşê3 = [[Kakûyî]] | paşê3_rûpel = | paşê3 al = Flag of Kurdistan.svg | paşê4 = [[Ûqeylî]] | paşê4_rûpel = Ûqeylî | paşê4 al = Uqaylid Dynasty 990 - 1096 (AD).PNG | paşê5 = [[Merwanî]] | paşê5 al = Flag of Kurdistan.svg }} '''Xanedana Biweyhiyan''' (bi erebî : الدولة البويهية ''al-Dawla al-Buwayhīya''), dewleteke şiî ya [[deylem]]iyan<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Felix |pêşnav1=Wolfgang |paşnav2=Madelung |pêşnav2=Wilferd |sernav=Deylamites |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites |malper=Encyclopaedia Iranica, VII/4 |tarîxa-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2016 |rr=342–347 }}The most successful actors in the Deylamite expansion were the Buyids. The ancestor of the house, Abū Šojāʿ Būya, was a fisherman from Līāhej, the later region of Lāhījān.</ref> bû, di 932an de li [[Îran]] û [[Îraq]]a îroyîn de hatiye avakirin. Her çiqas pêşiyê bi pirranî li bakûrê Îranê bûbin jî paşê heta başûrê Îranê çûne.<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/buyids</ref> [[Wêne:Carte Iran 1000.png|thumb|Nexşeya dewleta Biweyhiyan cihê [[kesk]] e.<br>Dewleta Ziyariyan nêzîkî [[Deryaya Qezwînê]] cihê lacîwerd e. <br>Dewleta Harezmşahiyan hêşînê tarî ye. <br>Cihê samaniyan renge zer e.]] Paytexta vê dewletê [[Şîraz (Îran)|Şîraz]] bû. Dînê dewletê [[îslam]] û ziman jî bi piranî [[Zimanê farisî|farisî]] û [[erebî]] bûye. Temenê Dewletê 130 sal bû û di sala 1062 ji hevda ketiye. == eslê xanedaniyê == Li ser koka xanedanê îdiayên cûrbecûr hene. Bûweyhî xwe dispêrin rêzenivîsa Sasaniyan, ku dewletek Îranî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of the Middle East |url=https://archive.org/details/concisehistoryof07edgold |paşnav=Goldschmidt |pêşnav=Arthur |weşanger=Westview Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-8133-3885-9 |çap=7. ed., 25. anniversary ed |cih=Boulder, Colo.}}</ref> Lêbelê, îdiayên li ser eslê xanedanê ji hev cuda ne. Hin kes wan bi gelê Deylem û carinan jî bi tevlîheviyek ji Deylem û Kurdan ve girêdidin (dibe ku di navbera Deylem û Kurdan de têkiliyek hebe).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of stateless nations: ethnic and national groups around the world |url=https://archive.org/details/encyclopediaofst0000mina |paşnav=Minahan |pêşnav=James |weşanger=Greenwood, an imprint of ABC-CLIO, LLC |tarîx=2016 |isbn=978-1-61069-953-2 |çap=Second edition |cih=Santa Barbara, California}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 5: The Saljuq and Mongol periods / ed. by J. A. Boyle |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0007unse_b4w5 |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1968 |isbn=978-0-521-06936-6 |çap=7. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boyle |pêşnavê-edîtor=John Andrew}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wahhabism and the rise of the House of Saud |paşnav=Firro |pêşnav=Tarik K. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-84519-934-0 |cih=Brighton ; Chicago}}</ref> "Yehya ibn Seîd el-Entakî", ku di sedsala 10an de jiyaye, emîrê Buweyhî wekî "Îmadüddevle ebu mensûr said ibn mervan" wekî axayê kurd ê Dîyarbekirê bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire De Yahya D' Antioche 1 Et 2 |paşnav=Albocicade |url=http://archive.org/details/HistoireDeYahyaDAntioche1Et2}}</ref> Di çavkaniyek din de, "Alaüddevle" wekî Kurd tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gantenbein |pêşnav=Urs Leo |tarîx=1996-11-27 |sernav=Burnett, Charles; Yamamoto, Keiji; Yano, Michio: Abu Ma’sar “The abhre' iation of the introduction fo astrology” together with the niedieval Latin translation of Adelard of liatli. Ed. and transl. by Ch. Burnett... Leiden etc., Brill, 1994. VIII, 170 p. (Islamic philosopby, theology and Science, XV), Hfl. 100.-; $ 57.50. ISBN 90-04-09997-2; ISSN 0169-8729. |url=https://doi.org/10.1163/22977953-0530102038 |kovar=Gesnerus |cild=53 |hejmar=1-2 |rr=128–129 |doi=10.1163/22977953-0530102038 |issn=0016-9161}}</ref> û referansên din jî hene ku piştgirî didin ku xanedan Kurd e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: a concise handbook |url=https://archive.org/details/kurdsconcisehan00izad |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Crane Russak |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1729-3 |cih=Washington}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bilâd-ı Ekrâd: Kürdistan |paşnav=Arslan |pêşnav=Faruk |url=https://www.academia.edu/37366978/Bil%C3%A2d_%C4%B1_Ekr%C3%A2d_K%C3%BCrdistan}}</ref> "Hemza el-Îsfehanî" Deylemê wekî yek ji herêmên ku ji hêla îdarî û darayî ve bi Tebaristanê ve girêdayî ne tomar dike. Hamza niştecihên Deylemê wekî "Farsên ku ji wan re Deylem tê gotin Kurdên Tebaristanê" bi nav dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bakır |pêşnav=Abdulhalik |paşnav2=Dündar |pêşnav2=Abdulhamit |tarîx=2021-07-29 |sernav=Büveyhîlerin Kökeni Üzerine Tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/otad/issue/64294/937796 |kovar=Oğuz-Türkmen Araştırmaları Dergisi |ziman=tr |cild=5 |hejmar=1 |rr=10–44 |issn=2618-6543}}</ref> == Dîrok == Gava ku sê Mîrîtiyên Buwayhid-ê yên yekbûyî bûn yek, dewlet xurttir bû. Gava Adudüddevle, yê ku dewlet yek kir, mir, di 983an de dîsa tevlihevî çêbû. Wî di sala 1029 de [[Mehmûdê Gaznî]] yek ji Büveyhoğulları, ku bû du şax, veqetand. Di dema Adud al-Daula de, gelek mizgeft û nexweşxane li welêt hatin avakirin. Vana di encama [[Mongolî]] de hatin rûxandin. Fermandarên Tirk ên Buveyhiogullari li [[Bexda]]yê carinan li dijî Buveyhogullari serî hildan. [[Wêne:Dailam soldier.jpg|thumb|rast|200px|Lêskerekî Buweyhi]] Ji ber vê sedemê, şaxê din ê Buveyhioğulları dest bi lawazbûnê kir. Xelîfeyê Ebasî [[Kaim Abassi]], ku dixwest ji bin zordariya Buveyhiogullari xelas bibe, ji Siltanê Mezin ê Selçûqî Tuğrul Bey alîkarî xwest. [[Tuğrul Bey]] di dema gera xwe ya [[Bexda]] di 1055-an de şerê Buveyhiogullari kir û têkçûnek giran li wan kir. Tuğrul Bey, ku hîkûmdarê Büveyhioğulları dîl girt, dawî li vê dewletê anî. Di dema Büveyihoğulları de gelek xebatên mîmarî jî hatine çêkirin. Büveyhioğulları xanedaniyek e ku li beşek diyarkirî ya erdên [[Îran]], [[Iraq]], [[Azerbaycan]] û [[Tirkiye]] serdest bû. == Hikûmdar == [[Wêne: Bazaar vakeel.jpg |thumb| rast | Sûkek li [[Şîraz (Îran)]]. Ew di dema Buveyhioğulları de hatî çêkirin.]] === Serwerên Mezin === Mîrên Buyîd dewletê bi taybetî ji [[Fars (parêzgeh)]], Jibal û [[Iraq]] dewlet bi rê ve dibin. Ji ber ku welat bû sê parçe, ji hêla sê rêveberên cuda ve hate birêve birin. Farisî şax * Imadüddevle 934-949 * Adudüddevle 949-983 * Erefüddevle 983-989 * Samsâmüddevle 989-998 * Behâuddevle 998-1012 * Sultanüddevle 1012-1024 * Ebû Kalicar 1024-1048 * Stûna 1048-1055 ya Abu Mansur Fülad Ew di nav [[Selçûqî]] de bû. [[Wêne: Samanid plate. Attributed to Nishapur, Iran, 10th century (Metropolitan Museum of Art, 67.178.2).jpg | rast|thumb| Li plateranê plakaya xemilandî ya sedsala 10an a Buwayh]] Rey lever * Ruknüddevle 935-976 * Fahruddevle 976-980 * Muayyadüddevle 980-983 * Fahruddevle (dîsa) 984-997 * Mecdüddevle 997-1029 Ew beşdarî [[Xeznewîyan]] bû. Branchaxê Iraqiraqî * Muizzuddevle 945-967 * İzzüddevle 966-978 * Adudüddevle 978-983 * Samsâmüddevle 983-987 * Şerefüddevle 987-989 * Behâuddevle 989-1012 * Sultanüddevle 1012-1021 * Musharrafuddaw 1021-1025 * Celâlüddevle 1025-1044 * Ebû Kalicar 1044-1048 * Al-Malik al-Rahim 1048-1055 Ew di nav [[Selçûqî]] de bû. === Serwerên Biçûk === Mîrên Buwayh hin herêmên piçûk hukum dikirin. Besra Buyids * 980-an Diyaüddevle [[Zimanê farisî]] beşdarî Buyidan bû. Buyîdên Hemedanê * Muayyadüddevle 976-983 * Shamsudevle 997-1021 * Samauddevle 1021-1024 Kerman Buyids * Kavamüddevle 1012-1028 Farisî beşdarî Buyidan bû. Buwehî [[Xûzistan (parêzgeh)|Xûzistan]] * Tacüddevle 980-an Farisî beşdarî Buyidan bû. == Xanedan == Biweyhiyan dewletek e ku ji hêla gelê [[Deylem]] yan si [[Kurd]] ve hat damezrandin. Navê Buwayhi, [[V. Behrâm]] ji Buye (Buveyh) bin Fennâ Hüsrev daketiye.<ref>TDV, [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|İslam Ansiklopedisi]], cild: 6, rûpel: 496</ref> Desthilatdariya Biweyhiyan, dewletek [[Şiîtî]], ji 932 heya 1055 dom kir. Abu Suca Buwayh, ku navê xwe da vê xanedanê, serokê eşîrekî şervan e. Kurên wî Alî li [[Farisî]] -yê Prensîbiya Buwayh, li [[Rey (şaristan)]]ê de Hasan û [[Kirman (Îran)|Kirman]] -ê de Ehmed damezirandin. Buveyhogullari di wextê xwe de çû rojava û [[Bexda]] xist bin serweriya xwe. Paşê Büveyhoğulları Xelîfe xist bin emrê xwe. Serekê Xelîfe Buveyoğulları ji hêla walî (Emirül Ümera) ve hate wezîfedarkirin. Paşê, Buveyhogullari şaxek danî ber çavên Xelîfe û li şûna wî xelîfeyek din danî. Niha [[Xanedana Ebasiyan]] bûne dîkên Biweyhiyan. == Binerê == * [[Dewletên kurdan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 934an]] [[Kategorî:Biweyhî| ]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 930î de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1060î de hilweşiyan]] 43rwbeuplhi643kkk6yc0yadnfor3ig 0 68463 2094753 1763757 2026-09-18T21:39:06Z CommonsDelinker 599 [[c:COM:CDC|Bot]]: Samanid_plate._Attributed_to_Nishapur,_Iran,_10th_century_(Metropolitan_Museum_of_Art,_67.178.2).jpg şonê Plate_Buwayhid.JPG 2094753 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Samanid plate. Attributed to Nishapur, Iran, 10th century (Metropolitan Museum of Art, 67.178.2).jpg|thumb|tasekî Buweyhî]] [[Wêne:Unglazed plates.jpg|thumb|terega tasan]] '''Tas''' (Firax) tişta ku mirov ji bo xwarinê bikar tineye, tê de xarin dixwe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Firax]] hdpn5rtbvgsm7kdkyhnm3nls6lz7zvz 100 70892 2094759 666752 2026-09-19T04:57:10Z ~2026-50384-28 182224 2094759 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-semi-indef|small=yes}}</noinclude> {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:none" |- style="background:none" valign="top" cellpadding="0" cellspacing="0" | width="50%" | '''[[Portal:Çand|Çand]]''' :'''[[Portal:Ziman|Ziman]]''': [[Portal:Zimanê kurdî|Zimanê kurdî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Kurmacî|Kurmacî]], [[Portal:Soranî|Soranî]], [[Portal:Zazakî|Zazakî]], [[Portal:Kelhurî|Kelhurî]], [[Portal:Goranî|Goranî]], [[Portal:Badînî|Badînî]]), [[Portal:Îngilîzî|Îngilîzî]] '''[[Portal:Huner|Huner]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Estetîk|Estetîk]]) :'''[[Portal:Hêdane|Hêdane]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Pirtûk|Pirtûk]]{{•}} [[Portal:Pêkenok|Pêkenok]]{{•}} [[Portal:Wêjeya zarokan|Wêjeya zarokan]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Wêjeya fransî û frankofonê|Wêjeya fransî]]{{•}} [[Portal:Helbest|Helbest]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Nivîskar|Nivîskar]] ::'''Nivîskar:''' [[Portal:Jane Austen|Jane Austen]]{{•}} [[Portal:Charles Dickens|Charles Dickens]]{{•}} [[Portal:Shakespeare|William Shakespeare]]{{•}} [[Portal:Oscar Wilde|Oscar Wilde]]{{•}} [[Portal:Kazi Nazrul Islam|Kazi Nazrul Islam]] ::'''[[Portal:Roman|Roman]]:''' [[Portal:Zîha rimê|Zîha rimê]], [[Portal:Guardians of Time Trilogy|Guardians of Time Trilogy]], [[Portal:Harry Potter|Harry Potter]], [[Portal:Hitchhiker's|Hitchhiker's Guide to the Galaxy]] ::'''Tevnsaziya cîhanê''': [[Portal:Discworld|Discworld]], [[Portal:James Bond|James Bond]], [[Portal:Middle-earth|Middle-earth]], [[Portal:Narnia|Narnia]], [[Portal:Oz|Oz]], [[Portal:fictional characters|Fictional characters]] :'''Hunerên performansî''' ::'''[[Portal:Dans|Dans]]:''' [[Portal:Bale|Bale]] ::'''[[Portal:Fîlm|Fîlm]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Kabûsek li ser Kolana Elmê|Kabûsek li ser Kolana Elmê]], [[Portal:Xelata Akademiyê|Xelata Akademiyê]], [[Portal:Beyanî|Beyanî]], [[Portal:Jayandarî|Jayandarî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Bollywood|Bollywood]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Dîsney|Dîsney]], [[Portal:Indiana Jones|Indiana Jones]], [[Portal:Fîlma bêdeng|Fîlma bêdeng]], [[Portal:Şerrê stêran|Şerrê stêran]] ::'''[[Portal:Stran|Stran]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Stranên Kurdistanê|Stranên Kurdistanê]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Stranên DYA|Stranên DYA]] {{•}} [[Portal:Tomarkirinên berkêşan|Tomarkirinên berkêşan]] :::'''Awayî:''' [[Portal:Rock a alternatîf|Rock a alternatîf]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Stranên îslamî|Stranên îslamî]], [[Portal:Gîtara klasîk|Gîtara klasîk]], [[Portal:Stranên klasîk|Stranên klasîk]], [[Portal:Stranên welatî|Stranên welatî]], [[Portal:Stranên elektronîk|Stranên elektronîk]], [[Portal:Ewrovîzyon|Ewrovîzyon]], [[Portal:Gîtar|Gîtar]], [[Portal:Metala giran|Metala giran]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Christian metal|Christian metal]]), [[Portal:Hip-hop|Hip-hop]], [[Portal:Stranên klasîk ên hindîstanî|Stranên klasîk ên hindîstanî]], [[Portal:Stranên pîşesazî|Stranên pîşesazî]], [[Portal:Jazz|Jazz]], [[Portal:K-pop|K-pop]], [[Portal:Stranên Latîn|Stranên Latîn]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Bando|Bando]], [[Portal:Perkûsyon|Perkûsyon]], [[Portal:Pîyano|Pîyano]], [[Portal:Perçeyê qelûn|Perçeyê qelûn]], [[Portal:Strana pop|Strana pop]], [[Portal:Rock a pêşverû|Rock a pêşverû]], [[Portal:Punk rock|Punk rock]], [[Portal:Rock û Roll|Rock û Roll]], [[Portal:Strana rock|Strana rock]], [[Portal:R&B û Strana Soul|R&B û Strana Soul]] :::'''Hûnermend:''' [[Portal:AC/DC|AC/DC]], [[Portal:AKB48|AKB48]], [[Portal:A. R. Rahman|A. R. Rahman]], [[Portal:Bryan Adams|Bryan Adams]], [[Portal:Aerosmith|Aerosmith]], [[Portal:Christina Aguilera|Christina Aguilera]], [[Portal:Backstreet Boys|Backstreet Boys]], [[Portal:The Beach Boys|The Beach Boys]], [[Portal:The Beatles|The Beatles]], [[Portal:Justin Bieber|Justin Bieber]], [[Portal:Björk|Björk]], [[Portal:Brandy Norwood|Brandy Norwood]], [[Portal:Mariah Carey|Mariah Carey]], [[Portal:Cher|Cher]], [[Portal:Kelly Clarkson|Kelly Clarkson]], [[Portal:The Clash|The Clash]], [[Portal:Celine Dion|Celine Dion]], [[Portal:Dream Theater|Dream Theater]], [[Portal:Bob Dylan|Bob Dylan]], [[Portal:Grateful Dead|Grateful Dead]], [[Portal:Eminem|Eminem]], [[Portal:Marvin Gaye|Marvin Gaye]], [[Portal:Girls Aloud|Girls Aloud]], [[Portal:Green Day|Green Day]], [[Portal:Iron Maiden|Iron Maiden]], [[Portal:The Jackson Family|The Jackson Family]], [[Portal:Janet Jackson|Janet Jackson]], [[Portal:Michael Jackson|Michael Jackson]], [[Portal:The Kinks|The Kinks]], [[Portal:Beyoncé|Beyoncé]], [[Portal:Lady Gaga|Lady Gaga]], [[Portal:Avril Lavigne|Avril Lavigne]], [[Portal:Led Zeppelin|Led Zeppelin]], [[Portal:Linkin Park|Linkin Park]], [[Portal:Madonna (entertainer)|Madonna]], [[Portal:Miles Davis|Miles Davis]], [[Portal:Motörhead|Motörhead]], [[Portal:Katy Perry|Katy Perry]], [[Portal:Pink Floyd|Pink Floyd]], [[Portal:Powderfinger|Powderfinger]], [[Portal:Elvis Presley|Elvis Presley]], [[Portal:Queen (band)|Queen]], [[Portal:Rihanna|Rihanna]], [[Portal:The Rolling Stones|The Rolling Stones]], [[Portal:Rush|Rush]], [[Portal:Santana|Santana]], [[Portal:Britney Spears|Britney Spears]], [[Portal:The Supremes|The Supremes]], [[Portal:Slipknot|Slipknot]], [[Portal:Shania Twain|Shania Twain]], [[Portal:Shreya Ghoshal|Shreya Ghoshal]], [[Portal:U2|U2]], [[Portal:Usher|Usher]], [[Portal:Rufus Wainwright|Rufus Wainwright]], [[Portal:Neil Young|Neil Young]], [[Portal:Frank Zappa|Frank Zappa]], [[Portal:Shakira|Shakira]] ::'''[[Portal:Opîra|Opîra]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Gilbert and Sullivan|Gilbert & Sullivan]] ::'''[[Portal:Televîzyon|Televîzyon]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Televîzyona li Kurdistanê|Televîzyona Kurdistanê]], [[Portal:BBC|BBC]], [[Portal:The Big Bang Theory|The Big Bang Theory]], [[Portal:Buffy the Vampire Slayer|Buffy the Vampire Slayer]], [[Portal:Doctor Who|Doctor Who]], [[Portal:EastEnders|EastEnders]], [[Portal:Power Rangers|Power Rangers]] [[Portal:Family Guy|Family Guy]], [[Portal:Friends|Friends]], [[Portal:Futurama|Futurama]], [[Portal:House, M.D.|House, M.D.]], [[Portal:M*A*S*H|M*A*S*H]], [[Portal:Millennium|Millennium]], [[Portal:Monty Python|Monty Python]], [[Portal:Muppets|Muppets]], [[Portal:Nickelodeon|Nickelodeon]], [[Portal:Star Trek|Star Trek]], [[Portal:24|24]], [[Portal:The Simpsons|The Simpsons]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Sherlock Holmes|Sherlock Holmes]] ::'''[[Portal:Şano|Şano]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Şanoya muzikî|Şanoya muzikî]] | <br> <br> :'''[[Portal:Hêla dîtbarî|Hêla dîtbarî]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: ::[[Portal:Anime û Manga|Anime û Manga]] ([[Portal:Zîha gogê|Zîha gogê]]){{•}} [[Portal:Avakarî|Avakarî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Portal|Portal]]){{•}} [[Portal:Wênê pêkenok|Wênê pêkenok]]{{•}} [[Portal:Grafîkên kompûterê|Grafîkên kompûterê]]{{•}} [[Portal:Mînakkirin|Mînakkirin]]{{•}} [[Portal:Graffiti|Graffiti]]{{•}} [[Portal:Origami|Origami]]{{•}} [[Portal:Wêneçêker|Wêneçêker]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Studio Ghibli|Studio Ghibli]]{{•}} [[Portal:Hunerên tekstîl|Hunerên tekstîl]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Mode|Mode]], [[Portal:Hûnandin|Hûnandin]])&nbsp;• [[Portal:Çapemendî|Çapemendî]] :'''Cure:''' [[Portal:Pêkenî|Pêkenî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Furry|Furry]]{{•}} [[Portal:Horror fiction|Horror fiction]]{{•}} [[Portal:King Arthur|King Arthur]]{{•}} [[Portal:Mythology|Mythology]]{{•}} [[Portal:Pornography|Pornography]]{{•}} [[Portal:Speculative fiction|Speculative fiction]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}}[[Portal:Steampunk|Steampunk]]{{•}} [[Portal:Superhero fiction|Superhero fiction]] '''Rawesta û Şahî''' :'''[[Portal:Xwarin|Xwarin]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Dohn|Dohn]] :'''[[Portal:Vexwarin|Vexwarin]]:''' [[Portal:Araq|Araq]], [[Portal:Qehwe|Qehwe]], [[Portal:Alkolî|Alkolî]], [[Portal:Şerab|Şerab]] :'''[[Portal:Werzîş|Werzîş]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: '''[[Portal:Asian Games|Asian Games]]{{,}}[[Portal:Association football|Association football]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:A-League|A-League]], [[Portal:Football in Argentina|Football in Argentina]], [[Portal:Association Football Variants|Association football variants]], [[Portal:Football in Africa|Football in Africa]], [[Portal:Football in Germany|Football in Germany]], [[Portal:Football in India|Football in India]], [[Portal:English football|English football]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Soccer in the United States|Soccer in the United States]], [[Portal:Women's association football|Women's association football]]){{•}} [[Portal:Athletics|Athletics]]{{•}} [[Portal:Australian rules football|Australian rules football]]{{•}} [[Portal:Badminton|Badminton]]{{•}} [[Portal:Baseball|Baseball]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Basketball|Basketball]] ([[Portal:College basketball|College basketball]], [[Portal:National Basketball Association|National Basketball Association]]){{•}} [[Portal:Sport in Canada|Sport of Canada]]{{•}} [[Portal:Commonwealth Games|Commonwealth Games]]{{•}} [[Portal:Cricket|Cricket]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Australian cricket team in England in 1948|Australian cricket team in England in 1948]], [[Portal:Indian Premier League|Indian Premier League]]){{•}} [[Portal:Cycling|Cycling]]{{•}} [[Portal:Fencing|Fencing]]{{•}} [[Portal:Figure skating|Figure skating]]{{•}}[[Portal:Fishing|Fishing]]{{•}} [[Gridiron football]] ([[Portal:American football|American football]], [[Portal:Canadian football|Canadian football]], [[Portal:College football|College football]], [[Portal:National Football League|National Football League]]){{•}} [[Portal:Golf|Golf]]{{•}} [[Portal:Gymnastics|Gymnastics]]{{•}} [[Portal:Horse racing|Horse racing]]{{•}} [[Portal:Ice hockey|Ice hockey]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Martial arts|Martial arts]]{{•}} [[Portal:Karate|Karate]]{{•}}[[Portal:Olympics|Olympics]]{{•}} [[Portal:Paralympics|Paralympics]]{{•}} [[Portal:Professional wrestling|Professional wrestling]]{{•}} [[Racing]] ([[Portal:Motorsport|Motorsport]]: [[Portal:Formula One|Formula One]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:NASCAR|NASCAR]], [[Portal:Motorcycle racing|Motorcycle racing]]){{•}} [[Portal:Rock climbing|Rock climbing]]{{•}} [[Portal:Rugby|Rugby]] ([[Portal:Rugby league|Rugby league]], [[Portal:Rugby union|Rugby union]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}){{•}} [[Portal:Sailing|Sailing]]{{•}} [[Portal:Snooker|Snooker]]{{•}} [[Portal:Tennis|Tennis]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Water sports|Water sports]] ([[Portal:Swimming|Swimming]], [[Portal:Underwater diving|Underwater diving]]) {{•}} [[Portal:Women's sport|Women's sport]] <!-- Sports Portals to Add (currently under construction): • [[Portal:Boston Celtics|Boston Celtics]] • [[Portal:Boston Red Sox|Boston Red Sox]] • [[Portal:Commonwealth Games|Commonwealth Games]] • [[Portal:National Basketball League (Australia)|National Basketball League (Australia)]] • [[Portal:Super Bowl|Super Bowl]] --> :'''[[Portal:Lîstik|Lîstik]]:''' [[Portal:Amusement parks|Amusement parks]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Strategy games|Strategy games]] ([[Portal:Chess|Chess]], [[Portal:Warhammer|Warhammer]]){{•}} [[Portal:Role-playing games|Role-playing games]] ([[Portal:Dungeons & Dragons|Dungeons & Dragons]]) ::'''[[Portal:Lîstikên vîdeoyî|Lîstikên vîdeoyî]]''': [[Portal:Final Fantasy|Final Fantasy]]{{•}} ''[[Portal:Halo|Halo]]''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Mario|Mario]]{{•}} [[Portal:Massively multiplayer online games|Massively multiplayer online games]]{{•}} [[Portal:Nintendo|Nintendo]]{{•}} [[Portal:Sony PlayStation|PlayStation]]{{•}} [[Portal:Pokémon|Pokémon]]{{•}} [[Portal:Sega|Sega]]{{•}} [[Portal:SNK|SNK]] {{•}} [[Portal:The Sims|The Sims]]{{•}} [[Portal:Sonic the Hedgehog|Sonic the Hedgehog]]{{•}} [[Portal:Xbox|Xbox]]{{•}} [[Portal:The Legend of Zelda|Zelda]] :'''Hobî, Hêz û yên din:''' [[Portal:Gardening|Gardening]]{{•}} [[Portal:Gemology and Jewelry|Gemology and Jewelry]]{{•}} [[Portal:Home improvement|Home improvement]]{{•}}[[Portal:Numismatics|Numismatics]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Fîlatelî|Fîlatelî]]{{•}} [[Portal:Radio|Radio]]{{•}} [[Portal:Scouting|Scouting]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Lîstok|Lîstok]] ([[Portal:Lego|Lego]]) |} <noinclude> </noinclude> q4qwwx01aweu33ckmmv6kkbpvxr50gk 2094760 2094759 2026-09-19T04:58:14Z ~2026-50384-28 182224 2094760 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-semi-indef|small=yes}}</noinclude> {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:none" |- style="background:none" valign="top" cellpadding="0" cellspacing="0" | width="50%" | '''[[Portal:Çand|Çand]]''' :'''[[Portal:Ziman|Ziman]]''': [[Portal:Zimanê kurdî|Zimanê kurdî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Kurmacî|Kurmacî]], [[Portal:Soranî|Soranî]], [[Portal:Zazakî|Zazakî]], [[Portal:Kelhurî|Kelhurî]], [[Portal:Goranî|Goranî]], [[Portal:Badînî|Badînî]]), [[Portal:Îngilîzî|Îngilîzî]] '''[[Portal:Huner|Huner]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Estetîk|Estetîk]]) :'''[[Portal:Hêdane|Hêdane]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Pirtûk|Pirtûk]]{{•}} [[Portal:Pêkenok|Pêkenok]]{{•}} [[Portal:Wêjeya fransî û frankofonê|Wêjeya fransî]]{{•}} [[Portal:Helbest|Helbest]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Nivîskar|Nivîskar]] ::'''Nivîskar:''' [[Portal:Jane Austen|Jane Austen]]{{•}} [[Portal:Charles Dickens|Charles Dickens]]{{•}} [[Portal:Shakespeare|William Shakespeare]]{{•}} [[Portal:Oscar Wilde|Oscar Wilde]]{{•}} [[Portal:Kazi Nazrul Islam|Kazi Nazrul Islam]] ::'''[[Portal:Roman|Roman]]:''' [[Portal:Zîha rimê|Zîha rimê]], [[Portal:Guardians of Time Trilogy|Guardians of Time Trilogy]], [[Portal:Harry Potter|Harry Potter]], [[Portal:Hitchhiker's|Hitchhiker's Guide to the Galaxy]] ::'''Tevnsaziya cîhanê''': [[Portal:Discworld|Discworld]], [[Portal:James Bond|James Bond]], [[Portal:Middle-earth|Middle-earth]], [[Portal:Narnia|Narnia]], [[Portal:Oz|Oz]], [[Portal:fictional characters|Fictional characters]] :'''Hunerên performansî''' ::'''[[Portal:Dans|Dans]]:''' [[Portal:Bale|Bale]] ::'''[[Portal:Fîlm|Fîlm]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Kabûsek li ser Kolana Elmê|Kabûsek li ser Kolana Elmê]], [[Portal:Xelata Akademiyê|Xelata Akademiyê]], [[Portal:Beyanî|Beyanî]], [[Portal:Jayandarî|Jayandarî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Bollywood|Bollywood]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Dîsney|Dîsney]], [[Portal:Indiana Jones|Indiana Jones]], [[Portal:Fîlma bêdeng|Fîlma bêdeng]], [[Portal:Şerrê stêran|Şerrê stêran]] ::'''[[Portal:Stran|Stran]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Stranên Kurdistanê|Stranên Kurdistanê]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Stranên DYA|Stranên DYA]] {{•}} [[Portal:Tomarkirinên berkêşan|Tomarkirinên berkêşan]] :::'''Awayî:''' [[Portal:Rock a alternatîf|Rock a alternatîf]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Stranên îslamî|Stranên îslamî]], [[Portal:Gîtara klasîk|Gîtara klasîk]], [[Portal:Stranên klasîk|Stranên klasîk]], [[Portal:Stranên welatî|Stranên welatî]], [[Portal:Stranên elektronîk|Stranên elektronîk]], [[Portal:Ewrovîzyon|Ewrovîzyon]], [[Portal:Gîtar|Gîtar]], [[Portal:Metala giran|Metala giran]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Christian metal|Christian metal]]), [[Portal:Hip-hop|Hip-hop]], [[Portal:Stranên klasîk ên hindîstanî|Stranên klasîk ên hindîstanî]], [[Portal:Stranên pîşesazî|Stranên pîşesazî]], [[Portal:Jazz|Jazz]], [[Portal:K-pop|K-pop]], [[Portal:Stranên Latîn|Stranên Latîn]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Bando|Bando]], [[Portal:Perkûsyon|Perkûsyon]], [[Portal:Pîyano|Pîyano]], [[Portal:Perçeyê qelûn|Perçeyê qelûn]], [[Portal:Strana pop|Strana pop]], [[Portal:Rock a pêşverû|Rock a pêşverû]], [[Portal:Punk rock|Punk rock]], [[Portal:Rock û Roll|Rock û Roll]], [[Portal:Strana rock|Strana rock]], [[Portal:R&B û Strana Soul|R&B û Strana Soul]] :::'''Hûnermend:''' [[Portal:AC/DC|AC/DC]], [[Portal:AKB48|AKB48]], [[Portal:A. R. Rahman|A. R. Rahman]], [[Portal:Bryan Adams|Bryan Adams]], [[Portal:Aerosmith|Aerosmith]], [[Portal:Christina Aguilera|Christina Aguilera]], [[Portal:Backstreet Boys|Backstreet Boys]], [[Portal:The Beach Boys|The Beach Boys]], [[Portal:The Beatles|The Beatles]], [[Portal:Justin Bieber|Justin Bieber]], [[Portal:Björk|Björk]], [[Portal:Brandy Norwood|Brandy Norwood]], [[Portal:Mariah Carey|Mariah Carey]], [[Portal:Cher|Cher]], [[Portal:Kelly Clarkson|Kelly Clarkson]], [[Portal:The Clash|The Clash]], [[Portal:Celine Dion|Celine Dion]], [[Portal:Dream Theater|Dream Theater]], [[Portal:Bob Dylan|Bob Dylan]], [[Portal:Grateful Dead|Grateful Dead]], [[Portal:Eminem|Eminem]], [[Portal:Marvin Gaye|Marvin Gaye]], [[Portal:Girls Aloud|Girls Aloud]], [[Portal:Green Day|Green Day]], [[Portal:Iron Maiden|Iron Maiden]], [[Portal:The Jackson Family|The Jackson Family]], [[Portal:Janet Jackson|Janet Jackson]], [[Portal:Michael Jackson|Michael Jackson]], [[Portal:The Kinks|The Kinks]], [[Portal:Beyoncé|Beyoncé]], [[Portal:Lady Gaga|Lady Gaga]], [[Portal:Avril Lavigne|Avril Lavigne]], [[Portal:Led Zeppelin|Led Zeppelin]], [[Portal:Linkin Park|Linkin Park]], [[Portal:Madonna (entertainer)|Madonna]], [[Portal:Miles Davis|Miles Davis]], [[Portal:Motörhead|Motörhead]], [[Portal:Katy Perry|Katy Perry]], [[Portal:Pink Floyd|Pink Floyd]], [[Portal:Powderfinger|Powderfinger]], [[Portal:Elvis Presley|Elvis Presley]], [[Portal:Queen (band)|Queen]], [[Portal:Rihanna|Rihanna]], [[Portal:The Rolling Stones|The Rolling Stones]], [[Portal:Rush|Rush]], [[Portal:Santana|Santana]], [[Portal:Britney Spears|Britney Spears]], [[Portal:The Supremes|The Supremes]], [[Portal:Slipknot|Slipknot]], [[Portal:Shania Twain|Shania Twain]], [[Portal:Shreya Ghoshal|Shreya Ghoshal]], [[Portal:U2|U2]], [[Portal:Usher|Usher]], [[Portal:Rufus Wainwright|Rufus Wainwright]], [[Portal:Neil Young|Neil Young]], [[Portal:Frank Zappa|Frank Zappa]], [[Portal:Shakira|Shakira]] ::'''[[Portal:Opîra|Opîra]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Gilbert and Sullivan|Gilbert & Sullivan]] ::'''[[Portal:Televîzyon|Televîzyon]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Televîzyona li Kurdistanê|Televîzyona Kurdistanê]], [[Portal:BBC|BBC]], [[Portal:The Big Bang Theory|The Big Bang Theory]], [[Portal:Buffy the Vampire Slayer|Buffy the Vampire Slayer]], [[Portal:Doctor Who|Doctor Who]], [[Portal:EastEnders|EastEnders]], [[Portal:Power Rangers|Power Rangers]] [[Portal:Family Guy|Family Guy]], [[Portal:Friends|Friends]], [[Portal:Futurama|Futurama]], [[Portal:House, M.D.|House, M.D.]], [[Portal:M*A*S*H|M*A*S*H]], [[Portal:Millennium|Millennium]], [[Portal:Monty Python|Monty Python]], [[Portal:Muppets|Muppets]], [[Portal:Nickelodeon|Nickelodeon]], [[Portal:Star Trek|Star Trek]], [[Portal:24|24]], [[Portal:The Simpsons|The Simpsons]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Sherlock Holmes|Sherlock Holmes]] ::'''[[Portal:Şano|Şano]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Şanoya muzikî|Şanoya muzikî]] | <br> <br> :'''[[Portal:Hêla dîtbarî|Hêla dîtbarî]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: ::[[Portal:Anime û Manga|Anime û Manga]] ([[Portal:Zîha gogê|Zîha gogê]]){{•}} [[Portal:Avakarî|Avakarî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Portal|Portal]]){{•}} [[Portal:Wênê pêkenok|Wênê pêkenok]]{{•}} [[Portal:Grafîkên kompûterê|Grafîkên kompûterê]]{{•}} [[Portal:Mînakkirin|Mînakkirin]]{{•}} [[Portal:Graffiti|Graffiti]]{{•}} [[Portal:Origami|Origami]]{{•}} [[Portal:Wêneçêker|Wêneçêker]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Studio Ghibli|Studio Ghibli]]{{•}} [[Portal:Hunerên tekstîl|Hunerên tekstîl]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Mode|Mode]], [[Portal:Hûnandin|Hûnandin]])&nbsp;• [[Portal:Çapemendî|Çapemendî]] :'''Cure:''' [[Portal:Pêkenî|Pêkenî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Furry|Furry]]{{•}} [[Portal:Horror fiction|Horror fiction]]{{•}} [[Portal:King Arthur|King Arthur]]{{•}} [[Portal:Mythology|Mythology]]{{•}} [[Portal:Pornography|Pornography]]{{•}} [[Portal:Speculative fiction|Speculative fiction]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}}[[Portal:Steampunk|Steampunk]]{{•}} [[Portal:Superhero fiction|Superhero fiction]] '''Rawesta û Şahî''' :'''[[Portal:Xwarin|Xwarin]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Dohn|Dohn]] :'''[[Portal:Vexwarin|Vexwarin]]:''' [[Portal:Araq|Araq]], [[Portal:Qehwe|Qehwe]], [[Portal:Alkolî|Alkolî]], [[Portal:Şerab|Şerab]] :'''[[Portal:Werzîş|Werzîş]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: '''[[Portal:Asian Games|Asian Games]]{{,}}[[Portal:Association football|Association football]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:A-League|A-League]], [[Portal:Football in Argentina|Football in Argentina]], [[Portal:Association Football Variants|Association football variants]], [[Portal:Football in Africa|Football in Africa]], [[Portal:Football in Germany|Football in Germany]], [[Portal:Football in India|Football in India]], [[Portal:English football|English football]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Soccer in the United States|Soccer in the United States]], [[Portal:Women's association football|Women's association football]]){{•}} [[Portal:Athletics|Athletics]]{{•}} [[Portal:Australian rules football|Australian rules football]]{{•}} [[Portal:Badminton|Badminton]]{{•}} [[Portal:Baseball|Baseball]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Basketball|Basketball]] ([[Portal:College basketball|College basketball]], [[Portal:National Basketball Association|National Basketball Association]]){{•}} [[Portal:Sport in Canada|Sport of Canada]]{{•}} [[Portal:Commonwealth Games|Commonwealth Games]]{{•}} [[Portal:Cricket|Cricket]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Australian cricket team in England in 1948|Australian cricket team in England in 1948]], [[Portal:Indian Premier League|Indian Premier League]]){{•}} [[Portal:Cycling|Cycling]]{{•}} [[Portal:Fencing|Fencing]]{{•}} [[Portal:Figure skating|Figure skating]]{{•}}[[Portal:Fishing|Fishing]]{{•}} [[Gridiron football]] ([[Portal:American football|American football]], [[Portal:Canadian football|Canadian football]], [[Portal:College football|College football]], [[Portal:National Football League|National Football League]]){{•}} [[Portal:Golf|Golf]]{{•}} [[Portal:Gymnastics|Gymnastics]]{{•}} [[Portal:Horse racing|Horse racing]]{{•}} [[Portal:Ice hockey|Ice hockey]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Martial arts|Martial arts]]{{•}} [[Portal:Karate|Karate]]{{•}}[[Portal:Olympics|Olympics]]{{•}} [[Portal:Paralympics|Paralympics]]{{•}} [[Portal:Professional wrestling|Professional wrestling]]{{•}} [[Racing]] ([[Portal:Motorsport|Motorsport]]: [[Portal:Formula One|Formula One]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:NASCAR|NASCAR]], [[Portal:Motorcycle racing|Motorcycle racing]]){{•}} [[Portal:Rock climbing|Rock climbing]]{{•}} [[Portal:Rugby|Rugby]] ([[Portal:Rugby league|Rugby league]], [[Portal:Rugby union|Rugby union]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}){{•}} [[Portal:Sailing|Sailing]]{{•}} [[Portal:Snooker|Snooker]]{{•}} [[Portal:Tennis|Tennis]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Water sports|Water sports]] ([[Portal:Swimming|Swimming]], [[Portal:Underwater diving|Underwater diving]]) {{•}} [[Portal:Women's sport|Women's sport]] <!-- Sports Portals to Add (currently under construction): • [[Portal:Boston Celtics|Boston Celtics]] • [[Portal:Boston Red Sox|Boston Red Sox]] • [[Portal:Commonwealth Games|Commonwealth Games]] • [[Portal:National Basketball League (Australia)|National Basketball League (Australia)]] • [[Portal:Super Bowl|Super Bowl]] --> :'''[[Portal:Lîstik|Lîstik]]:''' [[Portal:Amusement parks|Amusement parks]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Strategy games|Strategy games]] ([[Portal:Chess|Chess]], [[Portal:Warhammer|Warhammer]]){{•}} [[Portal:Role-playing games|Role-playing games]] ([[Portal:Dungeons & Dragons|Dungeons & Dragons]]) ::'''[[Portal:Lîstikên vîdeoyî|Lîstikên vîdeoyî]]''': [[Portal:Final Fantasy|Final Fantasy]]{{•}} ''[[Portal:Halo|Halo]]''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Mario|Mario]]{{•}} [[Portal:Massively multiplayer online games|Massively multiplayer online games]]{{•}} [[Portal:Nintendo|Nintendo]]{{•}} [[Portal:Sony PlayStation|PlayStation]]{{•}} [[Portal:Pokémon|Pokémon]]{{•}} [[Portal:Sega|Sega]]{{•}} [[Portal:SNK|SNK]] {{•}} [[Portal:The Sims|The Sims]]{{•}} [[Portal:Sonic the Hedgehog|Sonic the Hedgehog]]{{•}} [[Portal:Xbox|Xbox]]{{•}} [[Portal:The Legend of Zelda|Zelda]] :'''Hobî, Hêz û yên din:''' [[Portal:Gardening|Gardening]]{{•}} [[Portal:Gemology and Jewelry|Gemology and Jewelry]]{{•}} [[Portal:Home improvement|Home improvement]]{{•}}[[Portal:Numismatics|Numismatics]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Fîlatelî|Fîlatelî]]{{•}} [[Portal:Radio|Radio]]{{•}} [[Portal:Scouting|Scouting]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Lîstok|Lîstok]] ([[Portal:Lego|Lego]]) |} <noinclude> </noinclude> gnpyvqm73fo76m9guyabcgz1847upbi 2094761 2094760 2026-09-19T05:00:36Z ~2026-50384-28 182224 2094761 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-semi-indef|small=yes}}</noinclude> {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:none" |- style="background:none" valign="top" cellpadding="0" cellspacing="0" | width="50%" | '''[[Portal:Çand|Çand]]''' :'''[[Portal:Ziman|Ziman]]''': [[Portal:Zimanê kurdî|Zimanê kurdî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Kurmacî|Kurmacî]], [[Portal:Soranî|Soranî]], [[Portal:Zazakî|Zazakî]], [[Portal:Kelhurî|Kelhurî]], [[Portal:Goranî|Goranî]], [[Portal:Badînî|Badînî]]), [[Portal:Îngilîzî|Îngilîzî]] '''[[Portal:Huner|Huner]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Estetîk|Estetîk]]) :'''[[Portal:Hêdane|Hêdane]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Pirtûk|Pirtûk]]{{•}} [[Portal:Pêkenok|Pêkenok]]{{•}} [[Portal:Wêjeya fransî û frankofonê|Wêjeya fransî]]{{•}} [[Portal:Helbest|Helbest]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Nivîskar|Nivîskar]] ::'''Nivîskar:''' [[Portal:Jane Austen|Jane Austen]]{{•}} [[Portal:Charles Dickens|Charles Dickens]]{{•}} [[Portal:Shakespeare|William Shakespeare]]{{•}} [[Portal:Oscar Wilde|Oscar Wilde]]{{•}} [[Portal:Kazi Nazrul Islam|Kazi Nazrul Islam]] ::'''[[Portal:Roman|Roman]]:''' [[Portal:Zîha rimê|Zîha rimê]], [[Portal:Guardians of Time Trilogy|Guardians of Time Trilogy]], [[Portal:Harry Potter|Harry Potter]], [[Portal:Hitchhiker's|Hitchhiker's Guide to the Galaxy]] ::'''Tevnsaziya cîhanê''': [[Portal:Discworld|Discworld]], [[Portal:James Bond|James Bond]], [[Portal:Middle-earth|Middle-earth]], [[Portal:Narnia|Narnia]], [[Portal:Oz|Oz]], [[Portal:fictional characters|Fictional characters]] :'''Hunerên performansî''' ::'''[[Portal:Dans|Dans]]:''' [[Portal:Bale|Bale]] ::'''[[Portal:Fîlm|Fîlm]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Kabûsek li ser Kolana Elmê|Kabûsek li ser Kolana Elmê]], [[Portal:Xelata Akademiyê|Xelata Akademiyê]], [[Portal:Beyanî|Beyanî]], [[Portal:Jayandarî|Jayandarî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Bollywood|Bollywood]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Dîsney|Dîsney]], [[Portal:Indiana Jones|Indiana Jones]], [[Portal:Fîlma bêdeng|Fîlma bêdeng]], [[Portal:Şerrê stêran|Şerrê stêran]] ::'''[[Portal:Stran|Stran]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Stranên Kurdistanê|Stranên Kurdistanê]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Stranên DYA|Stranên DYA]] {{•}} [[Portal:Tomarkirinên berkêşan|Tomarkirinên berkêşan]] :::'''Awayî:''' [[Portal:Rock a alternatîf|Rock a alternatîf]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Gîtara klasîk|Gîtara klasîk]], [[Portal:Stranên klasîk|Stranên klasîk]], [[Portal:Stranên welatî|Stranên welatî]], [[Portal:Stranên elektronîk|Stranên elektronîk]], [[Portal:Ewrovîzyon|Ewrovîzyon]], [[Portal:Gîtar|Gîtar]], [[Portal:Metala giran|Metala giran]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Christian metal|Christian metal]]), [[Portal:Hip-hop|Hip-hop]], [[Portal:Stranên klasîk ên hindîstanî|Stranên klasîk ên hindîstanî]], [[Portal:Stranên pîşesazî|Stranên pîşesazî]], [[Portal:Jazz|Jazz]], [[Portal:K-pop|K-pop]], [[Portal:Stranên Latîn|Stranên Latîn]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Bando|Bando]], [[Portal:Perkûsyon|Perkûsyon]], [[Portal:Pîyano|Pîyano]], [[Portal:Perçeyê qelûn|Perçeyê qelûn]], [[Portal:Strana pop|Strana pop]], [[Portal:Rock a pêşverû|Rock a pêşverû]], [[Portal:Punk rock|Punk rock]], [[Portal:Rock û Roll|Rock û Roll]], [[Portal:Strana rock|Strana rock]], [[Portal:R&B û Strana Soul|R&B û Strana Soul]] :::'''Hûnermend:''' [[Portal:AC/DC|AC/DC]], [[Portal:AKB48|AKB48]], [[Portal:A. R. Rahman|A. R. Rahman]], [[Portal:Bryan Adams|Bryan Adams]], [[Portal:Aerosmith|Aerosmith]], [[Portal:Christina Aguilera|Christina Aguilera]], [[Portal:Backstreet Boys|Backstreet Boys]], [[Portal:The Beach Boys|The Beach Boys]], [[Portal:The Beatles|The Beatles]], [[Portal:Justin Bieber|Justin Bieber]], [[Portal:Björk|Björk]], [[Portal:Brandy Norwood|Brandy Norwood]], [[Portal:Mariah Carey|Mariah Carey]], [[Portal:Cher|Cher]], [[Portal:Kelly Clarkson|Kelly Clarkson]], [[Portal:The Clash|The Clash]], [[Portal:Celine Dion|Celine Dion]], [[Portal:Dream Theater|Dream Theater]], [[Portal:Bob Dylan|Bob Dylan]], [[Portal:Grateful Dead|Grateful Dead]], [[Portal:Eminem|Eminem]], [[Portal:Marvin Gaye|Marvin Gaye]], [[Portal:Girls Aloud|Girls Aloud]], [[Portal:Green Day|Green Day]], [[Portal:Iron Maiden|Iron Maiden]], [[Portal:The Jackson Family|The Jackson Family]], [[Portal:Janet Jackson|Janet Jackson]], [[Portal:Michael Jackson|Michael Jackson]], [[Portal:The Kinks|The Kinks]], [[Portal:Beyoncé|Beyoncé]], [[Portal:Lady Gaga|Lady Gaga]], [[Portal:Avril Lavigne|Avril Lavigne]], [[Portal:Led Zeppelin|Led Zeppelin]], [[Portal:Linkin Park|Linkin Park]], [[Portal:Madonna (entertainer)|Madonna]], [[Portal:Miles Davis|Miles Davis]], [[Portal:Motörhead|Motörhead]], [[Portal:Katy Perry|Katy Perry]], [[Portal:Pink Floyd|Pink Floyd]], [[Portal:Powderfinger|Powderfinger]], [[Portal:Elvis Presley|Elvis Presley]], [[Portal:Queen (band)|Queen]], [[Portal:Rihanna|Rihanna]], [[Portal:The Rolling Stones|The Rolling Stones]], [[Portal:Rush|Rush]], [[Portal:Santana|Santana]], [[Portal:Britney Spears|Britney Spears]], [[Portal:The Supremes|The Supremes]], [[Portal:Slipknot|Slipknot]], [[Portal:Shania Twain|Shania Twain]], [[Portal:Shreya Ghoshal|Shreya Ghoshal]], [[Portal:U2|U2]], [[Portal:Usher|Usher]], [[Portal:Rufus Wainwright|Rufus Wainwright]], [[Portal:Neil Young|Neil Young]], [[Portal:Frank Zappa|Frank Zappa]], [[Portal:Shakira|Shakira]] ::'''[[Portal:Opîra|Opîra]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Gilbert and Sullivan|Gilbert & Sullivan]] ::'''[[Portal:Televîzyon|Televîzyon]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Televîzyona li Kurdistanê|Televîzyona Kurdistanê]], [[Portal:BBC|BBC]], [[Portal:The Big Bang Theory|The Big Bang Theory]], [[Portal:Buffy the Vampire Slayer|Buffy the Vampire Slayer]], [[Portal:Doctor Who|Doctor Who]], [[Portal:EastEnders|EastEnders]], [[Portal:Power Rangers|Power Rangers]] [[Portal:Family Guy|Family Guy]], [[Portal:Friends|Friends]], [[Portal:Futurama|Futurama]], [[Portal:House, M.D.|House, M.D.]], [[Portal:M*A*S*H|M*A*S*H]], [[Portal:Millennium|Millennium]], [[Portal:Monty Python|Monty Python]], [[Portal:Muppets|Muppets]], [[Portal:Nickelodeon|Nickelodeon]], [[Portal:Star Trek|Star Trek]], [[Portal:24|24]], [[Portal:The Simpsons|The Simpsons]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Sherlock Holmes|Sherlock Holmes]] ::'''[[Portal:Şano|Şano]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Şanoya muzikî|Şanoya muzikî]] | <br> <br> :'''[[Portal:Hêla dîtbarî|Hêla dîtbarî]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: ::[[Portal:Anime û Manga|Anime û Manga]] ([[Portal:Zîha gogê|Zîha gogê]]){{•}} [[Portal:Avakarî|Avakarî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Portal|Portal]]){{•}} [[Portal:Wênê pêkenok|Wênê pêkenok]]{{•}} [[Portal:Grafîkên kompûterê|Grafîkên kompûterê]]{{•}} [[Portal:Mînakkirin|Mînakkirin]]{{•}} [[Portal:Graffiti|Graffiti]]{{•}} [[Portal:Origami|Origami]]{{•}} [[Portal:Wêneçêker|Wêneçêker]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Studio Ghibli|Studio Ghibli]]{{•}} [[Portal:Hunerên tekstîl|Hunerên tekstîl]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Mode|Mode]], [[Portal:Hûnandin|Hûnandin]])&nbsp;• [[Portal:Çapemendî|Çapemendî]] :'''Cure:''' [[Portal:Pêkenî|Pêkenî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Furry|Furry]]{{•}} [[Portal:Horror fiction|Horror fiction]]{{•}} [[Portal:King Arthur|King Arthur]]{{•}} [[Portal:Mythology|Mythology]]{{•}} [[Portal:Pornography|Pornography]]{{•}} [[Portal:Speculative fiction|Speculative fiction]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}}[[Portal:Steampunk|Steampunk]]{{•}} [[Portal:Superhero fiction|Superhero fiction]] '''Rawesta û Şahî''' :'''[[Portal:Xwarin|Xwarin]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Dohn|Dohn]] :'''[[Portal:Vexwarin|Vexwarin]]:''' [[Portal:Araq|Araq]], [[Portal:Qehwe|Qehwe]], [[Portal:Alkolî|Alkolî]], [[Portal:Şerab|Şerab]] :'''[[Portal:Werzîş|Werzîş]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: '''[[Portal:Asian Games|Asian Games]]{{,}}[[Portal:Association football|Association football]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:A-League|A-League]], [[Portal:Football in Argentina|Football in Argentina]], [[Portal:Association Football Variants|Association football variants]], [[Portal:Football in Africa|Football in Africa]], [[Portal:Football in Germany|Football in Germany]], [[Portal:Football in India|Football in India]], [[Portal:English football|English football]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Soccer in the United States|Soccer in the United States]], [[Portal:Women's association football|Women's association football]]){{•}} [[Portal:Athletics|Athletics]]{{•}} [[Portal:Australian rules football|Australian rules football]]{{•}} [[Portal:Badminton|Badminton]]{{•}} [[Portal:Baseball|Baseball]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Basketball|Basketball]] ([[Portal:College basketball|College basketball]], [[Portal:National Basketball Association|National Basketball Association]]){{•}} [[Portal:Sport in Canada|Sport of Canada]]{{•}} [[Portal:Commonwealth Games|Commonwealth Games]]{{•}} [[Portal:Cricket|Cricket]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Australian cricket team in England in 1948|Australian cricket team in England in 1948]], [[Portal:Indian Premier League|Indian Premier League]]){{•}} [[Portal:Cycling|Cycling]]{{•}} [[Portal:Fencing|Fencing]]{{•}} [[Portal:Figure skating|Figure skating]]{{•}}[[Portal:Fishing|Fishing]]{{•}} [[Gridiron football]] ([[Portal:American football|American football]], [[Portal:Canadian football|Canadian football]], [[Portal:College football|College football]], [[Portal:National Football League|National Football League]]){{•}} [[Portal:Golf|Golf]]{{•}} [[Portal:Gymnastics|Gymnastics]]{{•}} [[Portal:Horse racing|Horse racing]]{{•}} [[Portal:Ice hockey|Ice hockey]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Martial arts|Martial arts]]{{•}} [[Portal:Karate|Karate]]{{•}}[[Portal:Olympics|Olympics]]{{•}} [[Portal:Paralympics|Paralympics]]{{•}} [[Portal:Professional wrestling|Professional wrestling]]{{•}} [[Racing]] ([[Portal:Motorsport|Motorsport]]: [[Portal:Formula One|Formula One]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:NASCAR|NASCAR]], [[Portal:Motorcycle racing|Motorcycle racing]]){{•}} [[Portal:Rock climbing|Rock climbing]]{{•}} [[Portal:Rugby|Rugby]] ([[Portal:Rugby league|Rugby league]], [[Portal:Rugby union|Rugby union]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}){{•}} [[Portal:Sailing|Sailing]]{{•}} [[Portal:Snooker|Snooker]]{{•}} [[Portal:Tennis|Tennis]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Water sports|Water sports]] ([[Portal:Swimming|Swimming]], [[Portal:Underwater diving|Underwater diving]]) {{•}} [[Portal:Women's sport|Women's sport]] <!-- Sports Portals to Add (currently under construction): • [[Portal:Boston Celtics|Boston Celtics]] • [[Portal:Boston Red Sox|Boston Red Sox]] • [[Portal:Commonwealth Games|Commonwealth Games]] • [[Portal:National Basketball League (Australia)|National Basketball League (Australia)]] • [[Portal:Super Bowl|Super Bowl]] --> :'''[[Portal:Lîstik|Lîstik]]:''' [[Portal:Amusement parks|Amusement parks]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Strategy games|Strategy games]] ([[Portal:Chess|Chess]], [[Portal:Warhammer|Warhammer]]){{•}} [[Portal:Role-playing games|Role-playing games]] ([[Portal:Dungeons & Dragons|Dungeons & Dragons]]) ::'''[[Portal:Lîstikên vîdeoyî|Lîstikên vîdeoyî]]''': [[Portal:Final Fantasy|Final Fantasy]]{{•}} ''[[Portal:Halo|Halo]]''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Mario|Mario]]{{•}} [[Portal:Massively multiplayer online games|Massively multiplayer online games]]{{•}} [[Portal:Nintendo|Nintendo]]{{•}} [[Portal:Sony PlayStation|PlayStation]]{{•}} [[Portal:Sega|Sega]]{{•}} [[Portal:SNK|SNK]] {{•}} [[Portal:The Sims|The Sims]]{{•}} [[Portal:Xbox|Xbox]]{{•}} [[Portal:The Legend of Zelda|Zelda]] :'''Hobî, Hêz û yên din:''' [[Portal:Gardening|Gardening]]{{•}} [[Portal:Gemology and Jewelry|Gemology and Jewelry]]{{•}} [[Portal:Home improvement|Home improvement]]{{•}}[[Portal:Numismatics|Numismatics]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Fîlatelî|Fîlatelî]]{{•}} [[Portal:Radio|Radio]]{{•}} [[Portal:Scouting|Scouting]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Lîstok|Lîstok]] ([[Portal:Lego|Lego]]) |} <noinclude> </noinclude> oi7ovzx7ij6zucqj3razmr36wja6fc5 100 70893 2094758 666753 2026-09-19T04:52:50Z ~2026-50384-28 182224 2094758 wikitext text/x-wiki <!-- for featured portals use ^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} -->{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:none" |- style="background:none" valign="top" cellpadding="0" cellspacing="0" | width="50%" | '''[[Portal:Erdnîgarî|Erdnîgarî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}'''&nbsp;('''[[Portal:Erdkifşar|Erdkifşar]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Çîya|Çîya]]) '''[[Portal:Afrîka|Afrîka]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}<br /> : [[Portal:Angola|Angola]] • [[Portal:Benîn|Benîn]] • [[Portal:Botswana|Botswana]] • [[Portal:Burkîna Faso|Burkîna Faso]] • [[Portal:Burundî|Burundî]] • [[Portal:Kamerûn|Kamerûn]] • [[Portal:Cape Verde|Cape Verde]] • [[Portal:Komara Navendî ya Afrîkayê|Komara Navendî ya Afrîkayê]]&nbsp;• [[Portal:Çad|Çad]] • [[Portal:Peravê Diranfîl|Peravê Diranfîl]]&nbsp;• [[Portal:Komara Kongoyê|Komara Kongoyê]]&nbsp;• [[Portal:Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongoyê]]&nbsp;• [[Portal:Djîboûtû|Djîboûtû]]&nbsp;• [[Portal:Erître|Erître]]&nbsp;• [[Portal:Etîyopya|Etîyopya]] • [[Portal:Gabon|Gabon]] • [[Portal:Gambiya|Gambiya]] • [[Portal:Gana|Gana]]&nbsp;• [[Portal:Gîneya Ekwatorê|Gîneya Ekwatorê]]&nbsp;• [[Portal:Gîne-Bîsaû|Gîne-Bîsaû]]&nbsp;• [[Portal:Kenya|Kenya]]&nbsp; ([[Portal:Mombasa|Mombasa]], [[Portal:Naîrobî|Naîrobî]]) • [[Portal:Lîberya|Lîberya]] • [[Portal:Madagaskar|Madagaskar]] • [[Portal:Malawî|Malawî]] • [[Portal:Malî|Malî]]&nbsp;• [[Portal:Morîtyûs|Morîtyûs]] • [[Portal:Fas|Fas]]&nbsp;• [[Portal:Mozambîk|Mozambîk]]&nbsp;• [[Portal:Namîbya|Namîbya]] • [[Portal:Nîjer|Nîjer]] • [[Portal:Nîjerya|Nîjer]] ([[Portal:Port Harcourt|Port Harcourt]], [[Portal:Lagos|Lagos]])&nbsp; • [[Portal:Rwanda|Rwanda]]&nbsp;• [[Portal:São Tomé û Príncipe|São Tomé û Príncipe]]&nbsp;• [[Portal:Senegal|Senegal]]&nbsp;• [[Portal:Sierra Leone|Sierra Leone]]&nbsp;• [[Portal:Somalî|Somalî]]&nbsp;• [[Portal:Afrîkaya Başûr|Afrîkaya Başûr]]&nbsp;• [[Portal:Sudana Başûr|Sudana Başûr]]&nbsp;• [[Portal:Tanzanya|Tanzanya]]&nbsp;• [[Portal:Togo|Togo]]&nbsp;• [[Portal:Uganda|Uganda]]&nbsp;• [[Portal:Zambiya|Zambiya]]&nbsp;• [[Portal:Zîmbabwe|Zîmbabwe]] '''[[Portal:Antartîka|Antartîka]]'''&nbsp;• '''[[Portal:Arktîk|Arktîk]]''' '''[[Portal:Asya|Asya]]''' :[[Portal:Bhûtan|Bhûtan]]&nbsp;• [[Portal:Bangladeş|Bangladeş]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• ([[Portal:Bengal|Bengal]], [[Portal:Chittagong|Chittagong]], [[Portal:Dhaka|Dhaka]])&nbsp;• [[Portal:Cambodia|Cambodia]]&nbsp;• [[Portal:Çîn|Çîn]] ([[Portal:Pekîn|Pekîn]], [[Portal:Hong Kong|Hong Kong]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Makao|Makao]], [[Portal:Şengay|Şengay]], [[Portal:Şenzên|Şenzên]], [[Portal:Tîbet|Tîbet]])&nbsp;• [[Portal:Taywan|Taywan]]&nbsp;• [[Portal:Herêma Himalaya|Herêma Himalaya]]&nbsp;• [[Portal:Hindîstan|Hindîstan]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Andre Pradeş|Andre Pradeş]], [[Portal:Assam|Assam]], [[Portal:Goa|Goa]], [[Portal:Gujarat|Gujarat]], [[Portal:Hîmaşal Pradeş|Hîmaşal Pradeş]], [[Portal:Carkend|Carkend]], [[Portal:Karnataka|Karnataka]], [[Portal:Kerala|Kerala]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Medya Pradeş|Medya Pradeş]], [[Portal:Mahraştra|Mahraştra]], [[Portal:Odîşa|Odîşa]], [[Portal:Pencab|Pencab]], [[Portal:Tamîl Nadû|Tamîl Nadû]], [[Portal:Telangana|Telangana]], [[Portal:Uttar Pradeş|Uttar Pradeş]], [[Portal:Bengala Rojava|Bengala Rojava]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Ahmedabad|Ahmedabad]], [[Portal:Bangalore|Bangalore]], [[Portal:Chandigarh|Chandigarh]], [[Portal:Chennai|Chennai]], [[Portal:Delhî|Delhî]], [[Portal:Hîsar|Hîsar]], [[Portal:Hyderabad|Hyderabad]], [[Portal:Kolkata|Kolkata]], [[Portal:Kollam|Kollam]], [[Portal:Mumbaî|Mumbaî]], [[Portal:Trichy|Trichy]], [[Portal:Udaipur|Udaipur]], [[Portal:Varanasi|Varanasi]]))&nbsp;• [[Portal:Endonezya|Endonezya]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Japonya|Japonya]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Osaka|Osaka]], [[Portal:Tokyo|Tokyo]])&nbsp;• [[Portal:Kazaxistan|Kazaxistan]]&nbsp;• [[Portal:Koreya|Koreya]] ([[Portal:Koreya Bakur|Koreya Bakur]], [[Portal:Koreya Başûr|Koreya Başûr]], [[Portal:Seoul|Seoul]])&nbsp;• [[Portal:Qirgizîstan|Qirgizîstan]]&nbsp;• [[Portal:Malezya|Malezya]]&nbsp;• [[Portal:Moxolistan|Moxolistan]]&nbsp;• [[Portal:Nepal|Nepal]]&nbsp;• [[Portal:Pakîstan|Pakîstan]] ([[Portal:Chitral, Pakistan|Chitral]], [[Portal:Karachi|Karachi]], [[Portal:Lahore|Lahore]], [[Portal:Jhelum|Jhelum]], [[Portal:Îslamabad|Îslamabad]], [[Portal:Sialkot|Sialkot]])&nbsp;• [[Portal:Fîlîpîn|Fîlîpîn]] ([[Portal:Bohol|Bohol]])&nbsp;• [[Portal:SAARC|SAARC]]&nbsp;• [[Portal:Sîngapûr|Sîngapûr]]&nbsp;• [[Portal:Srî Lanka|Srî Lanka]]&nbsp;• [[Portal:Tacikîstan|Tacikîstan]]&nbsp;• [[Portal:Tayland|Tayland]]&nbsp;• [[Portal:Tirkiye|Tirkiye]]&nbsp;• [[Portal:Vîyetnam|Vîyetnam]] '''[[Portal:Ewropa|Ewropa]]''' : [[Portal:Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropayê]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ::[[Portal:Awisturya|Awisturya]]&nbsp;([[Portal:Vienna|Vienna]],&nbsp;[[Portal:Tyrol|Tyrol]])&nbsp;• [[Portal:Basque|Basque]]&nbsp;• [[Portal:Belçîka|Belçîka]]&nbsp;([[Portal:Brussels|Brussels]])&nbsp;• [[Portal:Bulgaristan|Bulgaristan]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Channel Islands|Channel Islands]]&nbsp;• [[Portal:Corsica|Corsica]]&nbsp;• [[Portal:Xirwatistan|Xirwatistan]]&nbsp;• [[Portal:Komara Çekî|Komara Çekî]]&nbsp;([[Portal:Prag|Prag]])&nbsp;• [[Portal:Danîmarka|Danîmarka]]&nbsp;• [[Portal:Estonya|Estonya]]&nbsp;• [[Portal:Fînlenda|Fînlenda]]&nbsp;• [[Portal:Fransa|Fransa]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;([[Portal:Parîs|Parîs]],&nbsp;[[Portal:Lyon|Lyon]])&nbsp;• [[Portal:Almanya|Almanya]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;([[Portal:Baden-Württemberg|Baden-Württemberg]]&nbsp;• [[Portal:Bavyera|Bavyera]]&nbsp;• [[Portal:Rojhilatê Frisyayê|Rojhilatê Frisyayê]]&nbsp;• [[Portal:Hamburg|Hamburg]]&nbsp;• [[Portal:Eyaleta Saksonyaya Jêrîn|Eyaleta Saksonyaya Jêrîn]]&nbsp;• [[Portal:Eyaleta Ren Vestfalya|Eyaleta Ren Vestfalya]]&nbsp;• [[Portal:Saksonyaya Anhalt|Saksonyaya Anhalt]]&nbsp;• [[Portal:Schleswig-Holstein|Schleswig-Holstein]])&nbsp;• [[Portal:Gibraltar|Gibraltar]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Yewnanistan|Yewnanistan]]&nbsp;([[Portal:Makedonya (Yewnanistan)|Makedonya]])&nbsp;• [[Portal:Macaristan|Macaristan]] ([[Portal:Budapest|Budapest]], [[Portal:Miskolc|Miskolc]])&nbsp;• [[Portal:Îrlenda|Îrlenda]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Kilkenny|Kilkenny]])&nbsp;• [[Portal:Îtalya|Îtalya]] ([[Portal:Rom|Rom]], [[Portal:Milan|Milan]], [[Portal:Venedîk|Venedîk]])&nbsp;• [[Portal:Letonya|Letonya]]&nbsp;• [[Portal:Lîtvanya|Lîtvanya]]&nbsp;• [[Portal:Lûksembûrg|Lûksembûrg]]&nbsp;• [[Portal:Malta|Malta]]&nbsp;• [[Portal:Holenda|Holenda]]&nbsp;• [[Portal:Polonya|Polonya]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Portûgal|Portûgal]]&nbsp;• [[Portal:Romanya|Romanya]]&nbsp; ([[Portal:Bukarest|Bukarest]])&nbsp;• [[Portal:Sîlezya|Sîlezya]]&nbsp;• [[Portal:Slovakya|Slovakya]]&nbsp;• [[Portal:Slovenya|Slovenya]]&nbsp;• [[Portal:Spanya|Spanya]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Galîsya|Galîsya]])&nbsp;• [[Portal:Swêd|Swêd]]&nbsp;• [[Portal:Keyaniya Yekbûyî|Keyaniya Yekbûyî]] ([[Portal:Îngilîstan|Îngilîstan]] ([[Portal:Bristol|Bristol]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Cornwall|Cornwall]], [[Portal:Devon|Devon]], [[Portal:Hertfordshire|Hertfordshire]], [[Portal:Lincolnshire|Lincolnshire]], [[Portal:London|London]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Luton|Luton]], [[Portal:Stamford|Stamford]], [[Portal:North West England|North West England]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Cheshire|Cheshire]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Cumbria|Cumbria]], [[Portal:Greater Manchester|Greater Manchester]], [[Portal:Merseyside|Merseyside]], [[Portal:Yorkshire|Yorkshire]]), [[Portal:Somerset|Somerset]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Wiltshire|Wiltshire]], [[Portal:South East England|South East England]] ([[Portal:East Sussex|East Sussex]], [[Portal:Kent|Kent]], [[Portal:Hampshire|Hampshire]], [[Portal:Oxfordshire|Oxfordshire]]))&nbsp;• [[Portal:Bakurê Îrlendayê|Bakurê Îrlendayê]], [[Portal:Skotlenda|Skotlenda]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Wales|Wales]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}) :[[Portal:Albania|Albanya]]&nbsp;([[Portal:Tirana|Tirana]])&nbsp;• [[Portal:Andora|Andora]]&nbsp;• [[Portal:Ermenistan|Ermenistan]]&nbsp;• [[Portal:Azerbaycan|Azerbaycan]]&nbsp;• [[Portal:Belarûs|Belarûs]]&nbsp;• [[Portal:Bosniya û Herzegovîna|Bosniya û Herzegovîna]]&nbsp;• [[Portal:Welatên Katalanî-dipeyivî|Welatên Katalanî-dipeyivî]]&nbsp;• [[Portal:Faroe Islands|Faroe Islands]]&nbsp;• [[Portal:Gurcistan|Gurcistan]]&nbsp;• [[Portal:Îzlenda|Îzlenda]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Isle of Man|Isle of Man]]&nbsp;• [[Portal:Kosovo|Kosovo]]&nbsp;• [[Portal:Komara Makedonyayê|Komara Makedonyayê]]&nbsp;• [[Portal:Moldova|Moldova]]&nbsp;• [[Portal:Montenegro|Montenegro]]&nbsp;• [[Portal:Norwêc|Norwêc]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Rûsya|Rûsya]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp; ([[Portal:Çeçenistan|Çeçenistan]], [[Portal:Moscow|Moscow]])&nbsp;• [[Portal:Serbistan|Serbistan]]&nbsp;• [[Portal:Swîsre|Swîsre]]&nbsp;([[Portal:Cenevre|Cenevre]])&nbsp;• [[Portal:Tirkiye|Tirkiye]]&nbsp;• [[Portal:Ûkrayna|Ûkrayna]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Qrîm|Qrîm]])&nbsp;• [[Portal:Bajarê Vatîkanê|Bajarê Vatîkanê]] '''[[Portal:Amerîkaya Latîn|Amerîkaya Latîn]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} û '''[[Portal:Karibik|Karibik]]''' : : [[Portal:Arjentîn|Arjentîn]] ([[Portal:Buenos Aires|Buenos Aires]]&nbsp;• [[Portal:Rosario|Rosario]]) &nbsp;• [[Portal:Belîze|Belîze]]&nbsp;• [[Portal:Bermûda|Bermûda]]&nbsp;• [[Portal:Brazîl|Brazîl]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Bolîvya|Bolîvya]]&nbsp;• [[Portal:Şîle|Şîle]] ([[Portal:Pichilemu|Pichilemu]])&nbsp;• [[Portal:Kolombiya|Kolombiya]]&nbsp;• [[Portal:Kosta Rîka|Kosta Rîka]]&nbsp;• [[Portal:Kûba|Kûba]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Komara Domînîkî|Komara Domînîkî]]&nbsp;• [[Portal:Ekwador|Ekwador]]&nbsp;• [[Portal:El Salvador|El Salvador]]&nbsp;• [[Portal:Guatemala|Guatemala]]&nbsp;• [[Portal:Guyana|Guyana]]&nbsp;• [[Portal:Haîtî|Haîtî]]&nbsp;• [[Portal:Cameyka|Cameyka]]&nbsp;• [[Portal:Meksîk|Meksîk]]&nbsp;• [[Portal:Nîkaragua|Nîkaragua]]&nbsp;• [[Portal:Panama|Panama]]&nbsp;• [[Portal:Paraguay|Paraguay]]&nbsp;• [[Portal:Perû|Perû]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Porto Rîko|Porto Rîko]]&nbsp;• [[Portal:Surîname|Surîname]]&nbsp;• [[Portal:Trînîdad û Tobago|Trînîdad û Tobago]]&nbsp;• [[Portal:Ûrûgûay|Ûrûgûay]]&nbsp;• [[Portal:Venezuela|Venezuela]] | {{right|[[Special:Nêzî|Cihên nêzîkî te]]}}</br> :'''[[Portal:Rojhilata Navîn|Rojhilata Navîn]]''' ::[[Portal:Efxanîstan|Efxanîstan]]&nbsp;• [[Portal:Kîpros|Kîpros]]&nbsp;• [[Portal:Îran|Îran]] ([[Portal:Tabaristan|Tabaristan]])&nbsp;• [[Portal:Îsraîl|Îsraîl]] ([[Portal:Orşelîm|Orşelîm]])&nbsp;• [[Portal:Urdun|Urdun]]&nbsp;• [[Portal:Kazaxistan|Kazaxistan]]&nbsp;• [[Portal:Kurdistan|Kurdistan]]&nbsp;• [[Portal:Fas|Fas]]&nbsp;• [[Portal:Erebistana Suûdî|Erebistana Suûdî]]&nbsp;• [[Portal:Tacikîstan|Tacikîstan]]&nbsp;• [[Portal:Tirkiye|Tirkiye]]&nbsp;• [[Portal:Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî]] ([[Portal:Abu Dhabi|Abu Dhabi]], [[Portal:Dubai|Dubai)&nbsp;• [[Portal:Ozbekistan|Ozbekistan]]&nbsp; :'''[[Portal:Amerîkaya Bakur|Amerîkaya Bakur]]''' :: [[Portal:Kanada|Kanada]]: &nbsp;• [[Portal:Erdnîgariya Kanadayê|Erdnîgariya Kanadayê]] :::[[Portal:Alberta|Alberta]] ([[Portal:Calgary|Calgary]], [[Portal:Edmonton|Edmonton]])&nbsp;• [[Portal:Kolumbiya Brîtanî|Kolumbiya&nbsp;Brîtanî]] ([[Portal:Vancouver|Vancouver]])&nbsp;• [[Portal:Manitoba|Manitoba]]&nbsp;• [[Portal:New Brunswick|New&nbsp;Brunswick]]&nbsp;• [[Portal:Newfoundland and Labrador|Newfoundland&nbsp;and&nbsp;Labrador]] ([[portal:St. John's, Newfoundland and Labrador|St. John's]])&nbsp;• [[Portal:Northwest Territories|Northwest&nbsp;Territories]]&nbsp;• [[Portal:Nova Scotia|Nova&nbsp;Scotia]]&nbsp;• [[Portal:Nunavut|Nunavut]]&nbsp;• [[Portal:Ontario|Ontario]] ([[Portal:Eastern Ontario|Eastern&nbsp;Ontario]]&nbsp;• [[Portal:Ottawa|Ottawa]]&nbsp;•[[Portal:Toronto|Toronto]]&nbsp;• [[Portal:Hamilton, Ontario|Hamilton]])&nbsp;• [[Portal:Prince Edward Island|Prince&nbsp;Edward&nbsp;Island]] &nbsp;• [[Portal:Quebec|Quebec]] ([[Portal:Montreal|Montreal]], [[Portal:Quebec City|Quebec City]], [[Portal:Estrie|Estrie]], [[Portal:Laurentides|Laurentides]], [[Portal:Saguenay–Lac-Saint-Jean|Saguenay–Lac-Saint-Jean]])&nbsp;• [[Portal:Saskatchewan|Saskatchewan]]&nbsp;• [[Portal:Yukon|Yukon]] ::[[Portal:Meksîk|Meksîk]]&nbsp; :::[[Portal:San Diego–Tijuana|San Diego–Tijuana]] :: [[Portal:Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] :::[[Portal:Alabama|Alabama]]&nbsp;• [[Portal:Alaska|Alaska]]&nbsp;• [[Portal:Arizona|Arizona]]&nbsp;• [[Portal:Arkansas|Arkansas]]&nbsp;• [[Portal:California|California]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;([[Portal:Greater Los Angeles|Greater Los Angeles]]&nbsp;• [[Portal:San Diego|San Diego]]&nbsp;• [[Portal:San Diego–Tijuana|San Diego–Tijuana]], [[Portal:San Francisco Bay Area|San Francisco Bay Area]])&nbsp;• [[Portal:Colorado|Colorado]]&nbsp;• [[Portal:Connecticut|Connecticut]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Delaware|Delaware]]&nbsp;• [[Portal:District of Columbia|District of Columbia]]&nbsp;• [[Portal:Florida|Florida]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp; ([[Portal:Jacksonville|Jacksonville]]&nbsp;• [[Portal:Miami|Miami]])&nbsp;• [[Portal:Georgia (U.S. state)|Georgia]]&nbsp;• [[Portal:Hawaîî|Hawaîî]]&nbsp;• [[Portal:Idaho|Idaho]]&nbsp;• [[Portal:Illinois|Illinois]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;([[Portal:Chicago|Chicago]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]})&nbsp;• [[Portal:Indiana|Indiana]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;([[Portal:Indianapolis|Indianapolis]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]})&nbsp;• [[Portal:Iowa|Iowa]]&nbsp;• [[Portal:Kansas|Kansas]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Kentucky|Kentucky]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;([[Portal:Louisville|Louisville]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]})&nbsp;• [[Portal:Louisiana|Louisiana]]&nbsp;([[Portal:New Orleans|New Orleans]])&nbsp;• [[Portal:Maine|Maine]]&nbsp;• [[Portal:Maryland|Maryland]]&nbsp;• [[Portal:Massachusetts|Massachusetts]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Michigan|Michigan]]&nbsp;([[Portal:Detroit|Detroit]])&nbsp;• [[Portal:Minnesota|Minnesota]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Mississippi|Mississippi]]&nbsp;• [[Portal:Missouri|Missouri]]&nbsp;• [[Portal:Montana|Montana]]&nbsp;• [[Portal:Nebraska|Nebraska]]&nbsp;• [[Portal:Nevada|Nevada]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;([[Portal:Las Vegas|Las&nbsp;Vegas]])&nbsp;• [[Portal:New England|New England]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:New Hampshire|New Hampshire]]&nbsp;• [[Portal:New Jersey|New Jersey]]&nbsp;• [[Portal:New Mexico|New Mexico]]&nbsp;• [[Portal:New York|New York]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;([[Portal:New York City|New York City]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Capital District|Capital District]]&nbsp;• [[Portal:Finger Lakes|Finger Lakes]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} • [[Portal:Hudson Valley|Hudson Valley]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} • [[Portal:Syracuse, New York|Syracuse]])&nbsp;• [[Portal:North Carolina|North Carolina]]&nbsp;• [[Portal:North Dakota|North&nbsp;Dakota]]&nbsp;• [[Portal:Ohio|Ohio]]&nbsp;([[Portal:Cleveland|Cleveland]])&nbsp;• [[Portal:Oklahoma|Oklahoma]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Oregon|Oregon]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Pennsylvania|Pennsylvania]]&nbsp;([[Portal:Erie|Erie]]&nbsp;• [[Portal:Lancaster, Pennsylvania|Lancaster]]&nbsp;• [[Portal:Philadelphia|Philadelphia]]&nbsp;• [[Portal:Pittsburgh|Pittsburgh]])&nbsp;• [[Portal:Puerto Rico|Puerto Rico]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Rhode Island|Rhode Island]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:South Carolina|South Carolina]]&nbsp;• [[Portal:South Dakota|South Dakota]]&nbsp;• [[Portal:Tennessee|Tennessee]]&nbsp;• [[Portal:Texas|Texas]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;([[Portal:Austin|Austin]]&nbsp;• [[Portal:Dallas|Dallas]]&nbsp;• [[Portal:Houston|Houston]])&nbsp;• [[Portal:Utah|Utah]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Vermont|Vermont]]&nbsp;• [[Portal:Virginia|Virginia]]&nbsp;• [[Portal:Washington|Washington]]&nbsp;([[Portal:Seattle|Seattle]])&nbsp;• [[Portal:West Virginia|West Virginia]]&nbsp;• [[Portal:Wisconsin|Wisconsin]]&nbsp;• [[Portal:Wyoming|Wyoming]] :'''[[Portal:Okyanûsya|Okyanûsya]]''' :: [[Portal:Awistralya|Awistralya]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} :::[[Portal:Herêmên Paytextî yên Awistralyayê|Herêmên Paytextî yên Awistralyayê]]&nbsp;• [[Portal:New South Wales|New South Wales]]&nbsp;([[Portal:City of Bankstown|City of Bankstown]]&nbsp;• [[Portal:Sîdney|Sîdney]])&nbsp;• [[Portal:Paytextî yên Bakurî|Paytextî yên Bakurî]]&nbsp;• [[Portal:Queensland|Queensland]]&nbsp;([[Portal:Brisbane|Brisbane]])&nbsp;• [[Portal:South Australia|South Australia]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Tasmanya|Tasmanya]]&nbsp;• [[Portal:Vîktorya|Vîktorya]]&nbsp;• [[Portal:Western Australia|Western Australia]]&nbsp; ::[[Portal:Kiribati|Kiribati]]&nbsp;• [[Portal:Mîkronezya|Mîkronezya]]&nbsp;• [[Portal:Zelanda Nû|Zelanda Nû]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Papûa Gîneya Nû|Papûa Gîneya Nû]]&nbsp;• [[Portal:Tuvalû|Tuvalû]] |}<!-- Portals to Add: • [[Portal:Åland|Åland]] • [[Portal:Andhra Pradesh|Andhra Pradesh]] • [[Portal:Angola|Angola]] • [[Portal:Bengali|Bengali]] • [[Portal:Berkshire|Berkshire]] • [[Portal:Brighton|Brighton]] • [[Portal:British Virgin Islands|British Virgin Islands]] • [[Portal:Buckinghamshire|Buckinghamshire]] • [[Portal:Carpathian Ruthenia|Carpathian Ruthenia]] • [[Portal:Central Valley|Central Valley]] • [[Portal:City of Bankstown|City of Bankstown]] • [[Portal:Commonwealth realms|Commonwealth realms]] • [[Portal:Croats|Croats]] • [[Portal:Cumberland, Maryland|Cumberland, Maryland]] • [[Portal:Cumbria|Cumbria]] • [[Portal:Derbyshire|Derbyshire]] • [[Portal:Devon|Devon]] • [[Portal:East Midlands England|East Midlands England]] • [[Portal:Finger Lakes|Finger Lakes]] • [[Portal:Isle of Wight|Isle of Wight]] • [[Portal:Latino and Hispanic Americans|Latino and Hispanic Americans]] • [[Portal:Liechtenstein|Liechtenstein]] • [[Portal:Micronations|Micronations]] • [[Portal:Newar|Newar]] • [[Portal:North East England|North East England]] • [[Portal:Punjab|Punjab]] • [[Portal:Roma|Roma]] • [[Portal:Shannara|Shannara]] • [[Portal:Sicily|Sicily]] • [[Portal:Space|Space]] • [[Portal:Surrey|Surrey]] • [[Portal:Sussex|Sussex]] • [[Portal:Transylvania|Transylvania]] • [[Portal:Vienna|Vienna]] • [[Portal:West Sussex|West Susex]] --> <noinclude> </noinclude> abag2oh9b30mwv8uxc6d0nglsxcjk6o 100 70898 2094762 666775 2026-09-19T05:03:44Z ~2026-50384-28 182224 2094762 wikitext text/x-wiki <!-- for featured portals use ^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} -->'''[[Portal:Dîrok|Dîrok]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} : [[Portal:Çanda Germaniya Kevnare|Çanda Germaniya Kevnare]]&nbsp;• [[Portal:Yewnanistana Kevnare|Yewnanistana Kevnare]]&nbsp;• [[Portal:Japonyaya Kevnare|Japonyaya Kevnare]]&nbsp;• [[Portal:Rojhilata Kevnare|Rojhilata Kevnare]]&nbsp;• [[Portal:Roma Kevnare|Roma Kevnare]] ([[Portal:Leşkerî yên Roma kevnar|Leşkerî yên Roma kevnar]])&nbsp;• [[Portal:Anglo-Saksona Îngilistanê|Anglo-Saksona Îngilistanê]]&nbsp;• [[Portal:Taca Aragonê|Taca Aragonên]]&nbsp;• [[Portal:Arkelojî|Arkelojî]]&nbsp;• [[Portal:Aşura|Aşura]]&nbsp;• [[Portal:Awistriya-Macaristan|Awistriya-Macaristan]]&nbsp;• [[Portal:Împeratoriya Brîtanî|Împeratoriya Brîtanî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Împeratoriya Bulgarî|Împeratoriya Bulgarî]]&nbsp;• [[Portal:Împaratoriya Bîzansê|Împaratoriya Bîzansê]]&nbsp;• [[Portal:Şaristaniya Klasîkî|Şaristaniya Klasîkî]]&nbsp;• [[Portal:Dagirker|Dagirker]]&nbsp;• [[Portal:Felaket|Felaket]]&nbsp; • [[Portal:Împeratoriya Almanî|Împeratoriya Almanî]]&nbsp;• [[Portal:Nîşankerê Xanedanê|Nîşankerê Xanedanê]]&nbsp;• [[Portal:Dîroka Kanadayê|Dîroka Kanadayê]]&nbsp;• [[Portal:Dîroka tevgera Ezîz Latter Day'ê|Dîroka tevgera Ezîz Latter Day'ê]]&nbsp;• [[Portal:Dîroka Zanistî|Dîroka Zanistî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Tevgera Serxwebûna Hindîstanê|Tevgera Serxwebûna Hindîstanê]]&nbsp;• [[Portal:Khitan|Khitan]]&nbsp;• [[Portal:Mezoamerîka|Mezoamerîka]]&nbsp;• [[Portal:Serdema Navîn|Serdema Navîn]]&nbsp;• [[Portal:Almanyaya Nazî|Almanyaya Nazî]]&nbsp;• [[Portal:Fransaya Nû|Fransaya Nû]]&nbsp;• [[Portal:Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsî]]&nbsp;• [[Portal:Împaratoriya Sasanî|Împaratoriya Sasanî]]&nbsp;• [[Portal:Yekîtiya Sovyetê|Yekîtiya Sovyetê]]&nbsp; : '''[[Portal:Şerr|Şerr]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}:[[Portal:Şerê Şoreşgerên Amerîkî|Şerê Şoreşgerên Amerîkî]]&nbsp;• [[Portal:Şerê Navxweyî yê Amerîkî|Şerê Navxweyî yê Amerîkî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Şerê Sar|Şerê Sar]]&nbsp;• [[Portal:Şerên Îtaliyan|Şerên Îtaliyan]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Şerê Rizgariya Bangladeşê|Şerê Rizgariyê]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Dîroka Leşkerî ya Fransayê|Dîroka Leşkerî ya Fransayê]]&nbsp;• [[Portal:Dîroka Leşkerî ya Afrîkayê|Dîroka Leşkerî ya Afrîkayê]]&nbsp;• [[Portal:Dîroka Leşkerî ya Împaratoriya Osmanî|Dîroka Leşkerî ya Împaratoriya Osmanî]]&nbsp;• [[Portal:Şerê Napolyonê|Şerê Napolyonê]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Êrîşên 11'ê Îlonê|Êrîşên 11'ê Îlonê]]&nbsp;• [[Portal:Şerê Cîhanê I|Şerê Cîhanê I]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Şerê Cîhanê II|Şerê Cîhanê II]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;· [[Portal:Nîv-Şop|Nîv-Şop]] :[[Portal:1920'an de|1920'an de]]&nbsp;• [[Portal:1950'an de|1950'an de]]&nbsp;• [[Portal:1960'an de|1960'an de]]&nbsp;• [[Portal:1970'an de|1970'an de]]&nbsp;• [[Portal:1980'an de|1980'an de]]&nbsp;• [[Portal:1990'an de|1990'an de]]&nbsp;• [[Portal:2000'an de|2000'an de]]&nbsp;• [[Portal:2010'an de|2010'an de]] '''[[Portal:Bûyerên rojane|Bûyerên rojane]]''' : [[Portal:Bûyerên rojane/Werzîş|Werzîş]] '''[[Portal:Dem|Dem]]''' : [[Portal:Zivistan|Zivistan]] • [[Portal:Payîz|Payîz]] '''[[Portal:Kronolojî|Kronolojî]]''' <!-- Portals to Add: • [[Portal:Ancient warfare|Ancient warfare]] • [[Portal:Crusades|Crusades]] • [[Portal:Dravidian civilizations|Dravidian civilizations]] • [[Portal:Genocide|Genocide]] • [[Portal:Historiography|Historiography]] • [[Portal:History of Imperial China|History of Imperial China]] • [[Portal:Iraq War|Iraq War]] • [[Portal:National Register of Historic Places|National Register of Historic Places]] • [[Portal:War of 1812|War of 1812]] --> <noinclude> </noinclude> 2v834zyj9o1x4fxub34k28arurghshf 100 70905 2094764 666804 2026-09-19T05:11:18Z ~2026-50384-28 182224 2094764 wikitext text/x-wiki <!-- for featured portals use ^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} -->{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:none" |- style="background:none" valign="top" cellpadding="0" cellspacing="0" | width="50%" | '''[[Portal:Dîn|Dîn]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;([[Portal:Ruhanîtî|Ruhanîtî]], [[Portal:Nepenî|Nepenî]]) '''Di dînên semawî de''' :[[Portal:Xirîstiyanî|Xirîstiyanî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} :: [[Portal:Heftemîn-roj Dêra Adventîst|Adventîzm]]&nbsp;• [[Portal:Anabaptîzm|Anabaptîzm]]&nbsp;• [[Portal:Anglîkanîzm|Anglîkanîzm]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Armînyanîzm|Armînyanîzm]]&nbsp;• [[Portal:Imadkar|Imadkar]]&nbsp;• [[Portal:Încîl|Încîl]]&nbsp;• [[Portal:Kalvînîzm|Kalvînîzm]]&nbsp;• [[Portal:Katolîktî|Katolîktî]]&nbsp;• [[Portal:Mesîh|Mesîh]]&nbsp;• [[Portal:Xirîstiyanên li Çînê|Xirîstiyanên li Çînê]]&nbsp;• [[Portal:Xirîstiyanên li Hindîstanê|Xirîstiyanên li Hindîstanê]]&nbsp;• [[Portal:Xirîstiyanên Rojhilatî|Xirîstiyanên Rojhilatî]]&nbsp;• [[Portal:Luteranîzm|Luteranîzm]]&nbsp;• [[Portal:Metodîzm|Metodîzm]]&nbsp;• [[Portal:Ortodoksiya Rojhilatî|Ortodoksiya Rojhilatî]]&nbsp;• [[Portal:Papa|Papa]]&nbsp;• [[Portal:Peyxama taybet|Peyxama taybet]]&nbsp;• [[Portal:Pîrozan|Pîrozan]]&nbsp;• [[Portal:Heftemîn-roj Dêra Adventîst|Heftemîn-roj Dêra Adventîst]] ::[[Portal:Pîrozanê Latter Day|Pîrozanê Latter Day]] :::[[Portal:Pirtûka Mormonê|Pirtûka Mormonê]]&nbsp;• [[Portal:Dêra LDS|Dêra LDS]]&nbsp;• [[Portal:Civaka Mesîhê|Civaka Mesîhê]] :[[Portal:Îslam|Îslam]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} :: [[Portal:Îslama Şîî|Îslama Şîî]]&nbsp;• [[Portal:Ehmediya|Ehmediya]]&nbsp;• [[Portal:Îslama li Çînê|Îslama li Çînê]]&nbsp;• [[Portal:Sofîzm|Sofîzm]] :[[Portal:Cihûtî|Cihûtî]]</sup> :: [[Portal:Qabala|Qabala]] :[[Portal:Afirînşîzm|Afirînşîzm]] '''Dînên Ne-Semawî''' '''[[Portal:Dînên Hindîstanê|Dînên Hindîstanê]]''' : [[Portal:Ayavazî|Ayavazî]] : [[Portal:Budîzm|Budîzm]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} :: [[Portal:Budîzma Mahayana|Budîzma Mahayana]]&nbsp;• [[Portal:Budîzma Tîbetan|Budîzma Tîbetan]]&nbsp;• [[Portal:Budîzma Vacrayana|Budîzma Vacrayana]]&nbsp;• [[Budîzma Teravada]] :: [[Portal:Gnostîsîzm|Gnostîsîzm]] :[[Portal:Hinduîzm|Hinduîzm]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ::[[Portal:Mîtolojiya Hîndu|Mîtolojiya Hîndu]]&nbsp; :[[Portal:Caynîzm|Caynîzm]] ::[[Portal:Caynîzm|Digambara]] ::[[Portal:Caynîzm| Śvētāmbara]] :[[Portal:Sikîzm|Sikîzm]] | <br> '''Dîn û erfên bi eslê xwe ji Asyaya Rojhilat''' : [[Portal:Konfîçyîanîzm|Konfîçyîanîzm]]&nbsp;• [[Portal:Şînto|Şînto]]&nbsp;• [[Portal:Daoîzîm|Daoîzîm]]&nbsp;• [[Portal:Falun Gong|Falun Gong]] '''Dînên bi eslê xwe ji Asyaya rojava''' :[[Portal:Zerdeştî|Zerdeştî]] :[[Portal:Babîtî|Babîtî]] :[[Portal:Baweriya Bahá'í|Baweriya Bahá'í]] '''Dînên nû''' : [[Portal:Sîyentolojî|Sîyentolojî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}&nbsp;• [[Portal:Falun Gong|Falun Gong]]</sup>&nbsp; : [[Portal:Teosofî|Teosofî]] '''Dînên bi eslê xwe ji Ewropayê''' : [[Portal:Bêîman|Bêîman]] : [[Portal:Hellenismos|Hellenismos]] :: [[Portal:Mîtolojiya Yewnanî|Mîtolojiya Yewnanî]] : [[Portal:Wicca|Wicca]] '''Dînên Kevneşopî ya Afrîkî''' : [[Portal:Ola Kevneşopî ya Afrîkî|Afrîkî]] :: [[Portal:Dînê Sererê|Serer]] '''Yên din''' : [[Portal:Astrolojî|Astrolojî]]&nbsp;• [[Portal:Mîtolojî|Mîtolojî]] '''Ti dîn an bawerî ye''' : [[Portal:Xwedênenasî|Xwedênenasî]]&nbsp;• [[Portal:Panteîzm|Panteîzm]] |} <noinclude> </noinclude> gzesbkwm7bq6mdkwed20l8f2mhggab7 0 76540 2094746 1822484 2026-09-18T20:00:21Z Avestaboy 34898 2094746 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | navê_rastî = Dorothy Leigh Sayers | pîşe = [[Nivîskar]], [[Şanonivîs]], [[Helbestvan]] | netewe = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | ziman = [[Îngilîzî]] | bandorbar = [[Arthur Conan Doyle]] | malper = {{URL|https://www.sayers.org.uk}} }} '''Dorothy Leigh Sayers''' (jdb. [[13ê hezîranê]] [[1893]] li [[Oxford]] [[nivîskar]], ceribannivîs û [[wergêr]]eke [[ingilîz]] bû ku bi taybet bi romanên polisye derbarê [[Lord Peter Wimsey]] de navdar bû. Romanên wê tawanê, ku tê de dîmenên ecêb, nîgarê derdorên salên 1920 û 1930an hene, navûdengê wê wekî yek ji navdartirîn "Xanimên Brîtanî yê Tawanan " (British Crime Ladies) saz kiriye. Karê wê di wexta mirina wê de pir hat jibîrkirin. Xebata wê yekemcar wekî beşek ji tevgera jinê ya dawiya salên 1960an hatiye vegerandin. Danasîna romanên wê yên Lord Peter Wimsey ji bo rêzefîlmekî ku BBC-yê di destpêka 1970an de hilberand û ji 1973an weşanê kir, wan dîsa ji nû ve xwendevanek fireh nas kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women of Mystery |paşnav=Dubose |pêşnav=Martha Hailey |weşanger= |sal= |isbn= |cih= |rr=161 }}</ref> Ev roman wekî berhemên girîng ên çîrokên detektîf ên klasîk, ku bi piranî ji hêla nivîskarên Britanî ve di serdema navbera du şerên cîhanê de hatibûn nivîsandin, têne hesibandin. Rojnameya brîtanî The Guardian di sala 2009an de du romanên wê yê tawanê Whose Body?  (1923) û Murder Must Advertise (1933) di lîsteya hezar romanên ku divê her kes pê bixwîne, tomar kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/books/2009/jan/23/bestbooks-fiction |sernav=1000 novels everyone must read: the definitive list |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=theguardian.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Jiyan == === Zarokatî === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dorothy L. Sayers| ]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1893]] [[Kategorî:Lêkolînerên Sherlock Holmes]] [[Kategorî:Mirin 1957]] [[Kategorî:Nivîskarên îngilîz]] [[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]] [[Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Şanonivîsên îngilîz]] pl8xdvs5on3xrshxzj785qw6hrlluv9 2094778 2094746 2026-09-19T07:03:25Z Avestaboy 34898 2094778 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | navê_rastî = Dorothy Leigh Sayers | pîşe = [[Nivîskar]], [[Şanonivîs]], [[Helbestvan]] | netewe = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | ziman = [[Îngilîzî]] | bandorbar = [[Arthur Conan Doyle]] | malper = {{URL|https://www.sayers.org.uk}} }} '''Dorothy Leigh Sayers''' (jdb. [[13ê hezîranê]] [[1893]] li [[Oxford]] [[nivîskar]], ceribannivîs û [[wergêr]]eke [[ingilîz]] bû ku bi taybet bi romanên polisye derbarê [[Lord Peter Wimsey]] de navdar bû. Romanên wê tawanê, ku tê de dîmenên ecêb, nîgarê derdorên salên 1920 û 1930an hene, navûdengê wê wekî yek ji navdartirîn "Xanimên Brîtanî yê Tawanan " (British Crime Ladies) saz kiriye. Karê wê di wexta mirina wê de pir hat jibîrkirin. Xebata wê yekemcar wekî beşek ji tevgera jinê ya dawiya salên 1960an hatiye vegerandin. Danasîna romanên wê yên Lord Peter Wimsey ji bo rêzefîlmekî ku BBC-yê di destpêka 1970an de hilberand û ji 1973an weşanê kir, wan dîsa ji nû ve xwendevanek fireh nas kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women of Mystery |paşnav=Dubose |pêşnav=Martha Hailey |weşanger= |sal= |isbn= |cih= |rr=161 }}</ref> Ev roman wekî berhemên girîng ên çîrokên detektîf ên klasîk, ku bi piranî ji hêla nivîskarên Britanî ve di serdema navbera du şerên cîhanê de hatibûn nivîsandin, têne hesibandin. Rojnameya brîtanî The Guardian di sala 2009an de du romanên wê yê tawanê Whose Body?  (1923) û Murder Must Advertise (1933) di lîsteya hezar romanên ku divê her kes pê bixwîne, tomar kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/books/2009/jan/23/bestbooks-fiction |sernav=1000 novels everyone must read: the definitive list |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=theguardian.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Jiyan == === Zarokatî === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dorothy L. Sayers| ]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1893]] [[Kategorî:Lêkolînerên Sherlock Holmes]] [[Kategorî:Nivîskarên anglîkan]] [[Kategorî:Mirin 1957]] [[Kategorî:Nivîskarên îngilîz]] [[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]] [[Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Şanonivîsên îngilîz]] mc6a661s1j9u64pulqu5273h4rl2j6x 0 140718 2094756 2067375 2026-09-19T02:17:30Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094756 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gol | nav = Gola Xamirpêtê | navê_din = Akdoğan Gölü | herêm = | wêne = Akdogangolugunbatimi.jpg | wêne_sernav = Gola biçûk | bilindî = 2.149 | rûber = 1.088 | dirêjî = | firehî = | kûrahî = 21-47 (47 mêtre kûrahiya gola biçûke) | qeware = | nexşeya_cihan = Mûş#Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|39|8|24|N|41|44|28|E|type:waterbody|display=inline, title}} | cure = Tektonîkî | girav = }} '''Gola Xamirpêtê''' yan jî '''Xamirpêta Mezin''' [[gol]]eke [[tektonîk]] e û gola herî bilind ê li [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku gol di navbera navçeyên [[Gimgim]] û [[Xinûs]]ê de ye. Li ser [[çiyayên Xamirpêtê]] ye. Bilindahiya golê ji asta deryayê 2.149 metre ye û kûraniya golê jî li dora 0-21 metre ye. Rûbera golê 1.088 km² ye. Ava zêde ya golê diherike [[çemê Îskender]]. == Erdnîgarî == === Flora === [[Wêne:Floraxamirpete.svg|thumb|çep|Nexşeya cûreyên nebatên li deverên başûrê çiyayên Xamirpêtê]] Li gola Xamirpêtê giyayên wek [[kimkork]] û [[helîz]], [[kardî]], [[gûlik]], [[kereng]], [[ribêz]], [[tirşo]], [[pepikên hirçê]], [[mendik]], [[kaşim]] û [[gonî]] hene. [[Darberû]], [[kenêr]], [[guvîj]], [[hirmî]], [[sêv]] û [[şîlan]] darên din ên li herêmê ne. === Gola Mezin === Gola Mezin 21 metre kûr û 2.149 metre ji asta deryayê bilind e. <ref name="Göller">{{Jêder-malper |url=https://mus.ktb.gov.tr/TR-56114/goller.html |sernav=Hamurpet (Akdoğan) Gölü |malper=Muş İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-09-25 |roja-arşîvê=2023-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230728012303/https://mus.ktb.gov.tr/TR-56114/goller.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Gola Biçûk === [[Gola Xamirpêtê ya Biçûk|Gola Biçûk]] 47 metre kûr e. Gola dorveger li bilindahiya 2.173 m ye. Gola ku li jorê ye, di binê gola Xamirpêtê ya Mezin de diherike.<ref name="Hamurpet (Akdoğan) Gölü - Muş">{{Jêder-malper |url=https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/mus/gezilecekyer/hamurpet-akdogan----golu |sernav=Hamurpet (Akdoğan) Gölü |malper=T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-09-25 |archive-date=2023-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818195100/https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/mus/gezilecekyer/hamurpet-akdogan----golu |url-status=dead }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Gola Xamirpêtê ya Biçûk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cihên Teyran ên Muhîm li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gimgim]] [[Kategorî:Golên Bakurê Kurdistanê|Xamirpêtê]] [[Kategorî:Golên Kurdistanê|Xamirpêtê]] [[Kategorî:Golên Tirkiyeyê]] cehke7l4frybkx5yonjz780vy778xs7 1 209548 2094682 1507012 2026-09-18T15:22:41Z Avestaboy 34898 /* Rastnivîs */ beşeke nû 2094682 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil}} == Rastnivîs == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] hûn çawa nin ? Baş in ? '''Kaxez''' an '''Kaxiz''' ? Kîjan rastnivîs bêhtir tê bi kar anîn? Li ferhenga Zana Farqînî û li ferhenga D. Izolî her du awayên nivîsînê jî hene. Lê belê, her du ferheng jî awayê nivîsînê yê „kaxiz“ tercîh dikin. Dema ku ez li ser ferhengkurdi.org „kaxez“ dinivîsim, ez ber bi awayê nivîsînê yê „kaxiz“ ve têm arastekirin. Deepl Translate rastnivîsa kaxiz tercîh dike. Tenê [[Google Werger]] awayê „kaxez“ tercîh dike. Nexwe di rastiyê de kîjan awayê nivîsînê derbasdar e? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:22, 18 îlon 2026 (UTC) g5x1xrojzsynzj0axb5e10gcikjgopl 2094683 2094682 2026-09-18T15:23:03Z Avestaboy 34898 2094683 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil}} == Rastnivîs == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] hûn çawa nin ? Baş in ? '''Kaxez''' an '''Kaxiz''' ? Kîjan rastnivîs bêhtir tê bi kar anîn? Li ferhenga Zana Farqînî û li ferhenga D. Izolî her du awayên nivîsînê jî hene. Lê belê, her du ferheng jî awayê nivîsînê yê „kaxiz“ tercîh dikin. Dema ku ez li ser ferhengkurdi.org „kaxez“ dinivîsim, ez ber bi awayê nivîsînê yê „kaxiz“ ve têm arastekirin. Deepl Translate rastnivîsa kaxiz tercîh dike. Tenê [[Google Werger]] awayê „kaxez“ tercîh dike. Nexwe di rastiyê de kîjan awayê nivîsînê derbasdar e? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:22, 18 îlon 2026 (UTC) 33b2nacf1nc4pgcp1tv7q56xufswmsl 2094745 2094683 2026-09-18T19:34:35Z Avestaboy 34898 /* Rastnivîs */ Bersiv 2094745 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil}} == Rastnivîs == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] hûn çawa nin ? Baş in ? '''Kaxez''' an '''Kaxiz''' ? Kîjan rastnivîs bêhtir tê bi kar anîn? Li ferhenga Zana Farqînî û li ferhenga D. Izolî her du awayên nivîsînê jî hene. Lê belê, her du ferheng jî awayê nivîsînê yê „kaxiz“ tercîh dikin. Dema ku ez li ser ferhengkurdi.org „kaxez“ dinivîsim, ez ber bi awayê nivîsînê yê „kaxiz“ ve têm arastekirin. Deepl Translate rastnivîsa kaxiz tercîh dike. Tenê [[Google Werger]] awayê „kaxez“ tercîh dike. Nexwe di rastiyê de kîjan awayê nivîsînê derbasdar e? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:22, 18 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:34, 18 îlon 2026 (UTC) jbydf3hoj68y42iwk0siz5jqbefc4e7 2094747 2094745 2026-09-18T20:01:01Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Rastnivîs */ Bersiv 2094747 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil}} == Rastnivîs == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] hûn çawa nin ? Baş in ? '''Kaxez''' an '''Kaxiz''' ? Kîjan rastnivîs bêhtir tê bi kar anîn? Li ferhenga Zana Farqînî û li ferhenga D. Izolî her du awayên nivîsînê jî hene. Lê belê, her du ferheng jî awayê nivîsînê yê „kaxiz“ tercîh dikin. Dema ku ez li ser ferhengkurdi.org „kaxez“ dinivîsim, ez ber bi awayê nivîsînê yê „kaxiz“ ve têm arastekirin. Deepl Translate rastnivîsa kaxiz tercîh dike. Tenê [[Google Werger]] awayê „kaxez“ tercîh dike. Nexwe di rastiyê de kîjan awayê nivîsînê derbasdar e? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:22, 18 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:34, 18 îlon 2026 (UTC) ::silav, https://ferhengkurdi.com/?q=kaxez [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:01, 18 îlon 2026 (UTC) p9n1y6nliieph74b6hv2kvxkirdrx5w 2094776 2094747 2026-09-19T06:57:25Z Avestaboy 34898 /* Rastnivîs */ Bersiv 2094776 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil}} == Rastnivîs == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] hûn çawa nin ? Baş in ? '''Kaxez''' an '''Kaxiz''' ? Kîjan rastnivîs bêhtir tê bi kar anîn? Li ferhenga Zana Farqînî û li ferhenga D. Izolî her du awayên nivîsînê jî hene. Lê belê, her du ferheng jî awayê nivîsînê yê „kaxiz“ tercîh dikin. Dema ku ez li ser ferhengkurdi.org „kaxez“ dinivîsim, ez ber bi awayê nivîsînê yê „kaxiz“ ve têm arastekirin. Deepl Translate rastnivîsa kaxiz tercîh dike. Tenê [[Google Werger]] awayê „kaxez“ tercîh dike. Nexwe di rastiyê de kîjan awayê nivîsînê derbasdar e? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:22, 18 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:34, 18 îlon 2026 (UTC) ::silav, https://ferhengkurdi.com/?q=kaxez [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:01, 18 îlon 2026 (UTC) :::'''ferhengkurdi.com''' a [[Weqfa Mezopotamyayê]] '''kaxez''' tercîh dike, '''ferhengkurdi.org''' a [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] heke ez şaş nebim '''kaxiz''' :::tercîh dike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 06:57, 19 îlon 2026 (UTC) sczl86c798mpx21g1vax8yf27ry03zb 2094777 2094776 2026-09-19T06:57:57Z Avestaboy 34898 /* Rastnivîs */ Bersiv 2094777 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil}} == Rastnivîs == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] hûn çawa nin ? Baş in ? '''Kaxez''' an '''Kaxiz''' ? Kîjan rastnivîs bêhtir tê bi kar anîn? Li ferhenga Zana Farqînî û li ferhenga D. Izolî her du awayên nivîsînê jî hene. Lê belê, her du ferheng jî awayê nivîsînê yê „kaxiz“ tercîh dikin. Dema ku ez li ser ferhengkurdi.org „kaxez“ dinivîsim, ez ber bi awayê nivîsînê yê „kaxiz“ ve têm arastekirin. Deepl Translate rastnivîsa kaxiz tercîh dike. Tenê [[Google Werger]] awayê „kaxez“ tercîh dike. Nexwe di rastiyê de kîjan awayê nivîsînê derbasdar e? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:22, 18 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:34, 18 îlon 2026 (UTC) ::silav, https://ferhengkurdi.com/?q=kaxez [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:01, 18 îlon 2026 (UTC) :::'''ferhengkurdi.com''' a [[Weqfa Mezopotamyayê]] '''kaxez''' tercîh dike, '''ferhengkurdi.org''' a [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] heke ez şaş nebim '''kaxiz''' :::tercîh dike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 06:57, 19 îlon 2026 (UTC) ::::P.S. @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 06:57, 19 îlon 2026 (UTC) ni4r2b4lx7a56rtgp0ueuucg5bcis7o 0 285199 2094755 2056828 2026-09-19T00:53:29Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2094755 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Bilbil (balinde)}} {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = muzîk }} '''Bilbil''',{{Efn|bi [[zimanê azerî]]: ''Bülbül''}} bi navê fermî '''Mirtiza Meşhedî Reza oxlû Mamadov''', (jdb. 22 hezîran 1897 - m. 26 îlon 1961) [[tenor]]ê operayê, performerê muzîka gelan û yek ji damezrênerên hunera deng û şanoya muzîkê ya neteweyî li [[Azerbaycan]]ê bû. == Jînenîgarî == [[Wêne:Stamp_of_Azerbaijan_519.jpg|thumb|Bilbil li ser [[pûl]]eke Azerbaycanê]] [[Wêne:Bülbülün_Bakıda_xatirə_lövhəsi.jpg|thumb|Li Bakûyê li avahiya ku dengbêj, tenor û profesor Bilbil (Mirtiza Mamadov) lê hatiye dinyayê, lewheyeke bîranînê hat çêkirin]] Bilbil di sala 1897an de li {{Girêdan|Xan bağı (Karabakh)|az|Xan bağı (Qarabağ)|lt=Xanbaxî}}, gundekî li navçeya berê yên şîranî di navbera [[Şûşa]] û [[Xankendi]] de hatiye dinyayê. Dayika wî ji gundê Pareular bû û bi eslê xwe [[kurd]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav= |nivîskar=A. R. Mamedova |weşanger=Weşanxaneya komara Azerbaycanê |sal=1964 |rûpel=6 |ziman=ru |url=https://books.google.com/books?id=a3jZaUM2jTUC&q=Пареулар |roja-gihiştinê=6 îlon 2019 |skrîpta-sernav=ku:Bilbil}}{{Jêgirtin|quote=Diya Bilbil ji gundê Pareularê, keça koçerekî kurd bû.}}</ref> Ji zarokatiya xwe ve ji ber talenta xwe ya muzîkê tê naskirin, ji ber vê yekê jî mirov jê re bi navê ''Bilbil'' nas dikirin. Ew navê xwe ji bo muzîkê hilbijart dema ku bi muzîkê re bi kar bû. Di sala 1920an de, dema ku hîn ciwan bû, ji bo lîstikên karamê di operaya [[Uzeyir Hacîbeyov]] a ''Asli û Karam'' de, ji bo [[Bakû]] hatibû vexwendin. Li wir wî bi operayê bi şêwaza ewropî re nas kir û biryar da ku di vî cînî de bi serketî be. Piştre li Konservatuara Dewleta Azerbaycanê (ku niha wek [[Akademiya Muzîkê ya Bakûyê]] tê naskirin) muzîk û hunerên dengiya xwend, dûrve di sala 1921an di teatreya [[La Scala]] ya [[Mîlano]]yê xwend. Bilbil di stranên xwe de karibû rêbazên performansa neteweyî bi kevneşopên dibistana dengê ya Îtalyayê ve girê bide. Ew jî yekem bû ku di sala 1938an de di operaya Uzeyir Hacîbeyov a bi heman navê de rola sereke ya [[Koroglu]] lîst.<ref>[http://azworld.org/mp3s/bulbul/bulbul.htm Bulbul] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516040953/http://azworld.org/mp3s/bulbul/bulbul.htm|date=May 16, 2007}}. ''Azworld.org''</ref> Di jiyana xwe de, Bilbil dengbêj û hevpeyvînên çend stran û romanên xwe bû. Bilbil jî bi weşana xwe ya derbarê muzîkê de tê zanîn û di navbera salên 1932 û 1961ê de li ''[[alma mater]]'' xwe ya Konservatuara Azerbaycanê de hunerên dengî digirin. Wî di sala 1940an de li muzîkê doktoratiya xwe bi dest xist. Monografiyên wî îro ji bo kesên ku muzîka Azerbaycanî lêkolînin çavkaniyeke girîng in. Bilbil yekemîn muzîkvan bû ku rêberên xwendinê û destûrên ku ji bo hînkirina xwendekarên çawa bi tar, [[kemançe]] û balaban, amûrên muzîkê yên kevneşop ên Azerbaycanê, hatine weşandin. == Mirin == Bilbil di 26ê îlona 1961an de li paytexta [[Bakû]]yê di mala xwe de mir.<ref>{{in lang|ru}} [http://www.azeri.ws/culture/music.shtml Azerbaijani Music] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513025001/http://www.azeri.ws/culture/music.shtml|date=May 13, 2007}}. ''Azeri.ws''</ref> == Bîranîn == Bilbil li Bakuyê di Kuçeya Rûmetê hat definkirin. Di sala 1992an de piştî dagirkirina bajarê Şûşa ji aliyê ermeniyan ve, ev abîdeyên hanê bi mîtralyozan hatin teqandin, ji cihê xwe yên resen hatin derxistin û xwestin ku weke metalên qerase bên firotin. Niha ev abîdeyên hanê di hewşa [[Muzexaneya Azerbaycanê ya Hunerî ya Bakûyê]] de tên parastin.<ref>Thomas De Waal, ''Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War'', NYU Press, 2004, {{ISBN|0-8147-1945-7}}. Chapter 12: "Shusha: The Last Citadel".</ref> Di sala 2008an de [[Banka Navendî ya Azerbaycanê]] zêrê bibîranînê yê 100 [[manat]]î ku ji Bilbilê re hatibû veqetandin derxist.<ref>[http://www.cbar.az Central Bank of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050016/http://www.cbar.az/ |date=2010-03-14 }}. Commemorative coins. [http://www.cbar.az/pages/national-currency/commemorative-coins/1992-2010/ Coins produced within 1992-2010] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100119220546/http://www.cbar.az/pages/national-currency/commemorative-coins/1992-2010/ |date=2010-01-19 }}: Gold coin dedicated to the memory of Bulbul. – Retrieved on 25 February 2010.</ref> == Xelat == {| |- |[[Wêne:People Artist of the USSR1.jpg|20px]] |Hunermendê miletê (1938) |- |[[Wêne:Medal Stalin Prize.png|20px]] |Xelata Stalînê (1950) |- |[[Wêne:Order of Lenin Ribbon Bar.svg|60px]] |Xelata Lenînê (1946, 1956) |- |[[Wêne:Orderredbannerlabor rib.png|60px]] |Xelata karvanên bi şeref (1936, 1958) |- |[[Wêne:Order badge of honor rib.png|60px]] |Xelata kesên bi namûs (1938) |- |[[Wêne:Garibaldi Medal.png|60px]] |[[:ru:Медаль «Гарибальди»|Stêrka Garibaldi Partisan]] (Îtalya) |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} * {{YouTube|7Qqn7YY2H2I|Vîdiyoyê Koroglu, 1954}} * [http://azer.com/aiweb/categories/music/AudioPages/Bulbul/Bulbul.html Bilbil ra guhdar bikin], sektona muzîkê a Azerbaycan înternasyonal {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1897]] [[Kategorî:Kesên navdar ên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Kurdên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Mirin 1961]] [[Kategorî:Muzîkvanên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Stranbejên kurd]] g1hopdt3yk794xmuezjqrs7po5kz4kr 0 329115 2094766 2091614 2026-09-19T05:14:33Z Biyolojiyabikurdi 31567 2094766 wikitext text/x-wiki '''Oksîn''' (bi înglîzî: ''auxin'') navê gelemperî yê komek [[hormonên riwekan]] e ko di [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî,]] [[pel]]ên ciwan û [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyan]] de tên berhemkirin, kar dikin bo rêkxistina geşebûn û peresîna riwekê û bersîvdana [[berevçûna ronahiyê]] û [[berevçûna erdê]]. Hormonên riwekan komek madeyên kîmyayî yên endamî ne ko wek sînyalên kîmyayî di nav riwekê de tên veguhaztin û dema ji hêla xaneyên armanc ve têne wergirtin, dibin sedema çêbûna bertekan di riwekê de<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Hormon bandor li ser geşebûn û peresîna riwekan dikin, loma, hormonên riwekan wekî molekulên '''rêkxerê geşebûnê''' jî tên navkirn. Geşebûn û peresîna riwekan ji aliyê neh hormonên sereke ve tê rêkxistin.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235</ref> Oksîn, [[sîtokînîn]], [[gîberellîn]], [[Etîlen (hormona riwekan)|etîlen]], [[asîda absîsî]], brassinosteroîd (''brassinosteroid''), jasmonat ''(jasmonate''), asîda salîsîlî û strîgolakton (''strigolactone'') == Puxte == [[Wêne:Indol-3-ylacetic acid.svg|thumb|Di koma oksînê de hormona herî girîng asîda asetî ya îndol e .]] Oksîn navê gelemperî yê komek hormonên riwekê ye. Ango oksîn çendan cor hormon lixwe digire. Di koma oksînê de hormona herî girîng asîda asetî ya îndol e (bi înglîzî: ''indoleacetic acid (IAA)''). Asîda asetî ya îndol(AAÎ) ji [[asîda amînî]] ya trîptofan an jî ji hilweşîna [[karbohîdrat]]ên bi navê glîkosîd çêdibin.<ref>Barrington, Ernest J.W.. "hormone". Encyclopedia Britannica, 8 Jul. 2026, [https://www.britannica.com/science/hormone.] Accessed 31 July 2026.</ref> Awêteyên ko çalakiya wan a biyolojîkî mîna ya AAÎ ye, anko dikarin di koleoptîl û qedê de dirêjbûna xaneyan han bikin, di [[Pirbûna vejetayî|qelem]] û pelên qetandî de çêbûna [[reg]]ên palpiştî han bikin, bi hevkariya sîtokînan di çandiniya [[Şane (biyolojî)|şaneyên riwekê]] de [[Dabeşbûna xaneyê|dabeşbûna xaneyan]] han bikin û karên din ên ya bi AAÎ ve tekîldarin, bi cih bînin, di nav koma oksînê de tên polenkirin.<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> Peyva oksîn ji peyva “auxein” a yewnanî ya ko tê wateya “'''geşe bûn'''” hatiye çêkirin.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Oksîn hormonên sereke ne û berpirsiyar in ji bo dirêjbûna xaneyan di berevçûna ronahiyê û berevçûna erdê de.  Herwisa hormonên oksînê guherîna [[Şaneya merîstemî|merîstemê]] bo [[şaneya lûleyî]] kontrol dikin, peresîn û rêzbûna pelan han dikin. Kulîlkdan, çêbûn û gihîştina fêkiyan û astengkirina pelweşînê bersîvdanên din ên riwekan in ko bi awayekî rasterast an jî nerasterat di bin kontrola oksînê de rû didin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Gelek corên oksînan bi awayekî destkarî (sentetîk) tên çêkirin û wekî herbisîd (giyakuj) tên bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Bikaranîna bazirganî ya oksînê di baxçeyê riwekan de û ji bo hilberîna beran, berfireh e. Oksîn di qelemçandinê de, ji bo şînbûna regên teniştî di qelemên riwekan de wekî hormona regderxistinê tê bikranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Guhaztina Oksînê di riwekê de == Di hemû beşên riwekê de oksîn heye lê xestiya oksînê di hin beşan da zêdetir e. Di [[parzûna xaneyê]]n riwekan de proteînên guhêzer hene û tevgera oksînê ya li derveyî xaneyan kontrol dikin. Ev proteîn berpirsin ji bo tevgera tekarasteyî ya oksînê.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Merîstema lûtkeyî ya ajê, pelên ciwan û fêkî , navendên herî çalak in bo berhemkirina oksînê ne.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref>Lê piraniya oksînê di lûtkeya ajê de tê berhemkirin û ji xaneyêk ber bi xaneya din, ber bi jêrê [[qed]]ê ve tê guhaztin. Oksîn ji jorê riwekê ber bi jêrê riwekê ve bi yekarasteyî tê guhaztin. Ji vê guhaztina oksînê re tê gotin '''guhaztina cemserî''' (bi înglîzî: ''polar transport''). Oksîn di riwekê de di saetek de bi qasî yek santîmetre cih diguhere.<ref name="Campbell"/>Ji bo veguhaztina oksînê di xaneyên riwekê de enerjiya [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] tê bikaranîn.‌<ref name=" plant biology ">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Guhaztina tekarasteyî ya oksînê, di hin beşên riwekê de xestiya oksînê zêde dike, cudahiya xestiya oksînê jî di wê beşa riwekê de hin bersîvdanên taybet han dike.<ref name="VILLEE"/> == Rêbaza çalakiya oksînê == Oksîn di riwekê de [[Derbirîna gen|derbirîna]] hezaran genên ko wekî “genên bersîvdana oksînê” (bi înglîzî: ''auxin-response genes'') tên zanîn, han dike. Gava di hawirê de xestiya oksînê kêm e, proteînên bi navê “proteînên pestanbarê oksînê/IAA “ (bi înglîzî: ''Aux/IAA repressor proteins'') di [[Xaneya riwekan|xaneyên riwekê]] de rê li ber derbirîna van genan digirin. Proteînên pestanbar bi girêdana proteînên çalakker li promotorên genê, rê li ber [[derbirîna gen]]an digirin. Gava xestiya oksînê bi têra xwe zêde ye, molekulên oksînê proteînên pestanbarê oksînê li ser kompleksek proteînê ya bi navê TIR1 dizeliqînin, ev rewş dibe sedema hilweşîna pestanbaran. Gava proteînên çalakker ji proteînên pestanbar rizgar dibin, derbirîna genên bersîvdana oksînê han dikin.<ref name="Biology" /> Li gor xestiya wê an jî hewkarîgeriya wê ya bi hormonên din ve, bandora oksînê ya li ser riwekê guherbar e, dibe ko geşebûn û peresîna riwekê han bike an jî rê li ber geşebûna riwekê bigire.<ref name="plant biology" /> == Bandora oksînê di riwekê de == [[Wêne:Cell Elongation in Plants ku.png|thumb|399x399px|Bi dirêjbûna xaneyê, ew beşa riwekê geşe dibe.]] === Dirêjbûna xaneyan === Gava di xaneyê de xestiya oksînê zêde dibe, pompeyên protonê yên li ser parzûna xaneyê hê pirtir dixebitin, loma asîdîbûna dîwarê xaneyê zêde dibe û proteînên bi navê ekspansîn çalak dibin. Ekspansîn bendên çaperest ên di navbera rîşalokên selulozê diqetînin.Bi serbestmayîna rîşlokan, dîwarê xaneyê çemînbar dibe, xane gava ji derve av werdigire, pestoya turgorê di nav xaneyê de bilind dibe, loma xane piçek dirêj dibe.<ref name="Biology"/> === Zalbûna lûtkeyî === Di hin riwekan de ji ber zalbûna lûtkeyî (bi înglîzî: ''apical dominance'') gopikên teniştî di qonaxa mitbûnê de dimînin, ji teniştê qedê riwekê de çiqilên (şax) nû şîn nabin û riwek ji merîstema lûtkeyî ber bi jor ve dirêj dibe. Di van riwekan de heta ko gopika lûtkeyî hebe, gopikên teniştî bi awayekî sinordar şîn dibin. Zalbûna lûtkeyî ji ber hebûna oksînê ya di gopika lûtkeyî de ye. Oksîna di gopika lûtkeyî de hatiye berhemkirin, rê li ber geşebûna gopikên teniştî yên nêzîkê xwe digire, loma çiqilên nû çênabin. Heke beşa merîstema lûtkeyî were birrîn, berhemanîna oksînê jî li wê beşê radiweste û çiqilên nû ji gopikên teniştî geşe dibin. Ne tenê hormona oksîn, lê hormonên wekî etîlen û sîtokînîn jî di zalbûna lûtkeyî de cih digirin.<ref name="VILLEE"/> == Oksînên sirûştî == Çar oksînên sereke bi awayekî sirûştî di riwekan de tên çêkirin.<ref name=" plant biology "/> 1) Asîda asetî ya îndol (AAÎ): Di nav oksînan de hormona herî çalak û bi bandor e. Li gor hormonên din, pêkhateya kîmyayî ya AAÎ-yê sade ye, loma di laboratuvaran de jî bi hêsanî tê çêkirin û wekî giyakuj di baxçe û zeviyan de tê bikaranîn.<ref name="Plant Physiology" /> 2) Asîda asetî ya fenîl (bi înglîzî: ''phenylacetic acid (PAA)''), bi gelemperî di riwekê de ji AAÎ-yê zêdetir tê dîtin lê ne bi qasî hormona AAÎ çalak e. 3) Asîda asetî ya 4-kloroîndol (bi înglîzî:''4-chloroindoleacetic acid (4-chloroIAA)'' ) dema zîldana [[tov]]ê, di tovên hin riwekan de tê dîtin. (wekî mînak, tovê fasuliyê) 4) Asîda buterî ya îndol (bi înglîzî: ''indolebutyric acid (IBA)'') di pelên garisê û hin riwekên dulep de çêdibe. Di baxçewaniyê de ji bo [[pirbûna vejetayî]] tê bikaranîn, di qeleman de çêbûna regên palpiştî han dike. == Oksînên destkarî == Oksînên destkarî, madeyên kîmyayî yên kopyayên oksînan in ko ji aliyê mirovan ve hatine çêkirin. Wekî mînak, asîda asetî ya 2,4-dîklorofenoksî (bi înglîzî: ''2,4-dichlorophenoxyacetic acid (2,4-D'')) û asîda asetî ya 2-metîl-4 klorofenoksî (bi înglîzî: ''2-methyl-4-chlorophenoxyacetic acid (MCPA )''). Li gel hormonên destkarî hin hormonên sirûştî jî di laboratuvaran de tên berhemkirin. == Bikaranîna oksînan di pîşesaziyê de == Di warê pîşesaziyê de gelek corên oksînên sîrûştî û yên destkarî tên bikaranîn. Wekî mînak, firingiyên di serayê (gulxane) de tên çandin, bi oksînên destkarî, geşebûna fêkiyên xwe wekî firingiyên baxçeyan derve bi asayî didomînin. Li baxçe û zeviyan de bikaranîna oksînê, dema çêbûn û geşebûna fêkiyan rêk dixe, hemû fêkî bi hev re diperisin, bi vî awayî hemû fêkî bi carek ve tên berhevkerin.  Hin riwekên bêtov, mînak, xiyarê bêtov, bi oksînê dikarin ji [[kulîlk]]a nehatiye [[perîn]] (polen û hêkoke yek nebûne) fêkiyê bêtov çêbikin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Oksîna sirûştî ya asîda butrî ya îndol, di pirbûna vejetayî ya riwekan a bi qelemçandinê de, ji bo çêbûna regên palpiştî tê bikaranîn. Pel an jî çiqil (qelem) ji riwekê tên birrîn û li cihê jêkirî oksîn tê lêxistin, paşê qelem tên çandin nav axê, demek şûnve ji nêzîkê cihê jêkirî de regên palpiştî şîn dibin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Hinek ji oksînên destkarî jî wekî giyakuj (herbisîd) tên bikaranîn. Wekî mînak, asîda asetî ya 2,4-dîklorofenoksî ji bo jinavbirina giyayên dulep tê bikaranîn. Riwekên yeklep ên wekî garis (lazût) dikarin vê oksîna destkarî bi lez bêçalak bikin, lê riwekên dulep nikarin û ji ber xestiya bilind a hormonê dimirin.<ref name="Campbell" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] 3ut93vlr32qmm4ma360448jdmec5z7r 0 329572 2094698 2088978 2026-09-18T17:40:15Z Penaber49 39672 /* */ 2094698 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_wêne = Heft deqîqe piştî erdheja bi pileya 5,2, lehî li deriyê Gyirong li ser sînorê Çîn û Nepalê ketiye. }} '''Lehiya Nepalê''' lehiyeke ku di sibeha 26ê tebaxa sala 2026an de bi rêze lehiyên ji nişka ve û bi hezaza heriyê li ser dirêjahiya 72 km yê li dehan wargehên li navçeyên wekê [[Rasuwa]] û [[Nuwakot]]ê ku her du navçe bi ser [[Nepal|Nepalê]] ve ne û li ser [[çemê Trishulê]] bûn xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Robles |pêşnav=Pablo |paşnav2=Abraham |pêşnav2=Leanne |paşnav3=Holder |pêşnav3=Josh |tarîx=2026-08-26 |sernav=Maps and Images Show the Devastation in Nepal’s Flooding |url=https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/categories/world/1304570 |sernav=Li Nepalê lehî: Bi dehan mirî û bi sedan winda hene |malper=Rudaw |tarîx=2026-08-26 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=kurmanci |paşnav=Edîtoran |pêşnav=Maseya}}</ref> Kompleksa Bendera Gyirongê li ser sinorê [[Çîn]] û Nepalê ku deriyê sereke yê bazirganî û geştiyariyê di navbera her dû welatan de ye wêran kiriye. Lehiyê cenazeyên hinek qurbaniyan heta gundê [[Galchhi]] ya Nepalê bi qasê 240 km bi xwe re biriye. Li Nepalê herî kêm 579 kes ji ber lehiyê jiyana ji dest dane û 1924 winda bûne û li [[Herêma Otonom a Tîbetê|Herêma Xweser a Tîbetê]] ya Çînê jî heft mirine û 554 winda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cr0qxd1y219kt |sernav=Nepal floods latest: Number of people missing jumps significantly to nearly 2,000 - follow live |malper=BBC News |tarîx=2026-08-29 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en-GB |paşnav=Butler |pêşnav=Gavin |paşnav2=Nepali |pêşnav2=with reporting from BBC |paşnav3=Kathmandu |pêşnav3=Azadeh Moshiri in |paşnav4=Beijing |pêşnav4=Laura Bicker in}}</ref> Rayedaran ji bo civakên li kêleka çeman li navçeyên Nepalê Rasuwa, Nuwakot, [[Dhading]], [[Gorkha]] û [[Chitwan]] hişyariyên lehiyên nû dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://msf.org.uk/article/nepal-tibet-floods-what-msf-doing-and-how-can-i-help |sernav=Nepal-Tibet floods: What is MSF doing and how can I help? |malper=msf.org.uk |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en}}</ref> Ev bûyera jeolojîk a ku qewimiye, hatiye texmînkirin ku ji ber hilweşîna qeşayekê li nêzî [[Langtang Lirung]] li [[Hîmalaya]] pêk hatiye ku bû sedema erdhejek bi zexta 5,2 pileyî ku ji aliyê [[sîsmometre]]yên li Dewletên Yekbûyî û Almanyayê ve hatiye tesbîtkirin. == Berê lehiyê == === Erdnîgarî û dîrok === Çemê Trîşûlê bi [[Lende Kola]] (ku di [[Lhasa]] Tîbetî de wekê [[Çemê Lende]] an [[Donglin Tsangpo]] jî tê zanîn) ve hatiye girêdan berê ku derbasê Nepalê bibe, ji wîlayeta [[Gyirong]] a Herêma Xweser a Tîbet a Çînê derdikeve. Piştre ji [[Dhunche]]yê derbas dibe ku ji jêr ve beşek ji pergala çemê Trîşûlê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cnvlde5075no |sernav=Teenagers, 13 and 14, among 33 UK nationals missing in Nepal floods |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en-GB}}</ref> Lehî û hezazên ji nişka ve li derdora deriyê sinor ê Çîn û Nepalê li [[Bendera Gyirongê]] ku deriyekî stratejîk ê sinor e ku navçeya Rasuwa ya Nepalê û wîlayeta Gyirongê bi hev ve girêdide, çêbûne. Deriyê rojane gelek trafîk ji bazirganî û geştiyariyê werdigire. Bi taybetî ev herêm ji bo gera heca ber bi [[çiyayê Kaylaşê]] cihekî giring e ku ji bo baweriyên wekê [[bon|dînê bon]], [[bûdîzm]], [[hindûîzm]], [[jainîzm]] û [[sîkhîzm]]ê cihekî pîroz tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/mount-kailash-sacred-pilgrims-nepal-tibet-floods-259253eafa9dd331ec71033296da7c36 |sernav=What to know about the Mount Kailash pilgrimage site after floods in Nepal and Tibet |malper=AP News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=MARÍA TERESA HERNÁNDEZ Leer en}}</ref> Ji sala 1900an vir ve bi dehan lehî li nêzîkê sinorê di navbera Nepal û Çînê de çêbûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Joselow |pêşnav=Maxine |paşnav2=Sands |pêşnav2=Leo |tarîx=2026-08-27 |sernav=Climate Change Raises Risk of Disasters Like Nepal Floods |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/climate/nepal-flooding-climate-change.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Lehiyeke di tîrmeha sala 2025an de li Gyirongê xistiye ku pira li ser deriyê sinor rûxandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t |sernav='Everything is under mud': At least 389 killed in flash flood disaster in Nepal |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en-GB |paşnav=Hadfield |pêşnav=Charlotte |paşnav2=Nepali |pêşnav2=with reporting from BBC |paşnav3=Kathmandu |pêşnav3=Azadeh Moshiri in |paşnav4=Beijing |pêşnav4=Laura Bicker in}}</ref> Langtang Lirung, nêzîkê cihê ku herî û av lê ketiye, erdhêjên mezin ên Nepal a nîsan û gulana 2015an pêk hatiye. Erdhêja li [[geliyê Langtang]] gelek gundan rûxandiye û bin ax kiriye û ji ber erdhejê zêdetirî 350 kes jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lacroix |pêşnav=Pascal |tarîx=2016-03-17 |sernav=Landslides triggered by the Gorkha earthquake in the Langtang valley, volumes and initiation processes |url=https://doi.org/10.1186/s40623-016-0423-3 |kovar=Earth, Planets and Space |cild=68 |hejmar=1 |rr=46 |doi=10.1186/s40623-016-0423-3 |issn=1880-5981}}</ref> === Guherîna avhewayê === Guherîna avhewayê bûye sedema helandina erdê cemedgirtî ku ev jî ihtimala hilweşîna vê erdê cemedgirtî zêde dike. Alton C. Byers, lêkolînerê payebilind ê Enstîtuya Lêkolînên Arktîk û Alp a ji Zanîngeha Koloradoyê li Boulder, di derbarê vê erdê cemedgirtî de wiha dibêje: "Erdê cemedgirtî bi hezaran salan e ku kevir, qeşa û erdê bi hev ve girêdaye û niha em delîlên zêdetir distînin ku ew ji ber meylên germbûnê her ku diçe qels dibe."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Joselow |pêşnav=Maxine |paşnav2=Sands |pêşnav2=Leo |tarîx=2026-08-27 |sernav=Climate Change Raises Risk of Disasters Like Nepal Floods |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/climate/nepal-flooding-climate-change.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === Pergalên hişyariya zû === Di dema karesatê de zanyarên çînî û nepalî bi salan sîstemek hişyariya zû ya lehiyê bikar anîbûn ku ''South China Morning Post'' wê bi berdewamî wekê astengkirina qurbaniyan nirxandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3365488/china-and-nepal-built-early-warning-system-melting-glaciers-himalayas-does-it-work |sernav=China, Nepal built an early warning system for melting glaciers. Does it work? |malper=South China Morning Post |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku pergalê ji çavdêriya asta avê ji û ji bo tespîtkirina lehiyên mûsonê an lehiyên herdemî hatibû çêtirkirin, pargalê nikarîbû vê karesata tebaxa 2026an di dema xwe de tespît bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sands |pêşnav=Leo |paşnav2=Ghimire |pêşnav2=Binod |tarîx=2026-08-27 |sernav=Speed of Nepal’s Flash Floods Likely Overwhelmed Warning System, Experts Say |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/asia/speed-of-flash-floods-likely-overwhelmed-nepals-warning-system-experts-say.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Berî ku hişyarî werin şandin, stasyonên çavdêriya jorîn ên li Nepalê ji aliyê lehiyê ve hatine rûxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/nepal-floods-chinas-strict-control-of-tibet-makes-it-harder-to-prepare-for-himalayan-disasters-290659 |sernav=Nepal floods: China’s strict control of Tibet makes it harder to prepare for Himalayan disasters |malper=The Conversation |tarîx=2026-08-28 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en-US |paşnav=Anand |pêşnav=Dibyesh |doi=10.64628/AB.gyrxfjtka}}</ref> Zanyarekî payebilind li Navenda Stimson destnîşan kiriye ku herêma bandordar di "xaleke kor" ê çavdêriyê de bû ku ji aliyê jeologan ve zêde nehatiye lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sands |pêşnav=Leo |paşnav2=Ghimire |pêşnav2=Binod |tarîx=2026-08-27 |sernav=Speed of Nepal’s Flash Floods Likely Overwhelmed Warning System, Experts Say |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/asia/speed-of-flash-floods-likely-overwhelmed-nepals-warning-system-experts-say.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Çêbûna lehiyê == Wezîrê karê derve yê Nepalê Şîsir Xanal di axavtina xwe de gotiye ku erdheja çêbûye bûye sedema lehiyê. Analîzên din ên destpêkê guman dikirin ku lehiya ji ber teqîna gola qeşayî çêbûye. Lêbelê analîza paşê ji aliyê Lêkolîna Jeolojîk a Dewletên Yekbûyî (USGS) hatiye kirin nîşan daye ku sînyala sîsmîk beriya hilweşînê nehatiye lê ji ber hilweşînê bi xwe çêbûye ku li gorî vê analîzê ev tê vê wateyê ku ev erdheja ku çêbûye erdhejek tektonîk nîne. Bûyereke sîsmîk a bi pîvana 5,2 saet di 02:52 UTC (08:37 NPT; 10:52 CST) de qewimiye û navenda vê bûyera sîsmîk li bakurê çiyayê Langtang Lirungê bû ku çiyayekî li Parka Neteweyî ya Langtangê bû. Lêbelê analîza USGS ya pêlên sîsmîk ên demdirêj nîşan dane ku ev bûyera sîsmîk bi hilweşîna qeşayê re lihevhatî ne, ne bi erdhejê re. Navenda Helmholtz a Zanistên Jeolojîk (GFZ) a li bajarê Potsdam a Almanyayê, erdhejeke bi mezinahiya 5,7 {{M|w|link=y}} tomar kiriye ku bi erdheja bi dema analîza USGS re lihevhatî bû. Heft deqîqe piştî bûyera sîsmîk (li gorî demjimêra lehiyên Nepalê ya 2026an), kamerayeke çavdêriyê lehiyên ku deriyê sinor ê Bendera Gîrongê rûxandiye tomar kiriye. Ji ber ku lehî ewqas mezin û bi lez bû hîpoteza sereke ya jeomorfologan ev e ku beşa hilweşiyayî ya cemedeke bênav bi hezaran mêtre ber bi jêr be hatiye xwarê û ji ber lez û ji ber zexta kişandina bi erdê heliyaye. Ava heliyayî û kevirên ku cemedê re hatiye piştre re çemê li geliyê li binê cemedê ji cihê xwe rakiriye û bûye sedema lehiyeke gur û bi hêz. Li gorî daneyên ku ji saziyan ve hatine parvekirin dema ku pêlên sîsmîk hatin tesbîtkirin, nîşanên herikîna ava giran çêbûne. Berhevkirina her du sînyalên hema hema hevdem û nirxandina wêneyên yekem ên satelîtê, lêkolîneran gihandiye wê encamê ku qeşayeke ku bi qasê 64 kîlometreyan li bakurê Katmanduyê ye û bi qasê 15 km li rojhilatê cihê ku lehiya despêkê lê hatibû dîtin, girseyeke qeşayê ku bi firehiya 610 metre fireh e, bi qasê 1.200 metreyan ber bi jêr ve şimitiye. Li gorî Daniel Shugar ku jeologek li Zanîngeha Calgary li Kanadayê ye ku piştê lêkolînên li ser wêneyên satelîtê bûyerê wiha nirxandiye: <blockquote>Wisa dixuyê ku girseyek qeşayê li herêmê bi temamî qetiyaye û zêdetirî kîlometreyekê ber bi berwariya jêr ve, ber binê geliyê ve şimitiye.</blockquote> Wêneyên satelîtê û sîsmolojiyê piştrast kiriye ku ji ber encama bêîstîqrariyê û ji ber bilindbûnên tektonîkî û germbûna avhewayê girseyeke cemedê hilweşiyaye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Bûyerên xwezayî]] 4y8jfecb851i9qwwnrl1dsb2u1fbvtt 2094699 2094698 2026-09-18T17:42:44Z Penaber49 39672 /* Çêbûna lehiyê */ 2094699 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_wêne = Heft deqîqe piştî erdheja bi pileya 5,2, lehî li deriyê Gyirong li ser sînorê Çîn û Nepalê ketiye. }} '''Lehiya Nepalê''' lehiyeke ku di sibeha 26ê tebaxa sala 2026an de bi rêze lehiyên ji nişka ve û bi hezaza heriyê li ser dirêjahiya 72 km yê li dehan wargehên li navçeyên wekê [[Rasuwa]] û [[Nuwakot]]ê ku her du navçe bi ser [[Nepal|Nepalê]] ve ne û li ser [[çemê Trishulê]] bûn xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Robles |pêşnav=Pablo |paşnav2=Abraham |pêşnav2=Leanne |paşnav3=Holder |pêşnav3=Josh |tarîx=2026-08-26 |sernav=Maps and Images Show the Devastation in Nepal’s Flooding |url=https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/categories/world/1304570 |sernav=Li Nepalê lehî: Bi dehan mirî û bi sedan winda hene |malper=Rudaw |tarîx=2026-08-26 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=kurmanci |paşnav=Edîtoran |pêşnav=Maseya}}</ref> Kompleksa Bendera Gyirongê li ser sinorê [[Çîn]] û Nepalê ku deriyê sereke yê bazirganî û geştiyariyê di navbera her dû welatan de ye wêran kiriye. Lehiyê cenazeyên hinek qurbaniyan heta gundê [[Galchhi]] ya Nepalê bi qasê 240 km bi xwe re biriye. Li Nepalê herî kêm 579 kes ji ber lehiyê jiyana ji dest dane û 1924 winda bûne û li [[Herêma Otonom a Tîbetê|Herêma Xweser a Tîbetê]] ya Çînê jî heft mirine û 554 winda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cr0qxd1y219kt |sernav=Nepal floods latest: Number of people missing jumps significantly to nearly 2,000 - follow live |malper=BBC News |tarîx=2026-08-29 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en-GB |paşnav=Butler |pêşnav=Gavin |paşnav2=Nepali |pêşnav2=with reporting from BBC |paşnav3=Kathmandu |pêşnav3=Azadeh Moshiri in |paşnav4=Beijing |pêşnav4=Laura Bicker in}}</ref> Rayedaran ji bo civakên li kêleka çeman li navçeyên Nepalê Rasuwa, Nuwakot, [[Dhading]], [[Gorkha]] û [[Chitwan]] hişyariyên lehiyên nû dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://msf.org.uk/article/nepal-tibet-floods-what-msf-doing-and-how-can-i-help |sernav=Nepal-Tibet floods: What is MSF doing and how can I help? |malper=msf.org.uk |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en}}</ref> Ev bûyera jeolojîk a ku qewimiye, hatiye texmînkirin ku ji ber hilweşîna qeşayekê li nêzî [[Langtang Lirung]] li [[Hîmalaya]] pêk hatiye ku bû sedema erdhejek bi zexta 5,2 pileyî ku ji aliyê [[sîsmometre]]yên li Dewletên Yekbûyî û Almanyayê ve hatiye tesbîtkirin. == Berê lehiyê == === Erdnîgarî û dîrok === Çemê Trîşûlê bi [[Lende Kola]] (ku di [[Lhasa]] Tîbetî de wekê [[Çemê Lende]] an [[Donglin Tsangpo]] jî tê zanîn) ve hatiye girêdan berê ku derbasê Nepalê bibe, ji wîlayeta [[Gyirong]] a Herêma Xweser a Tîbet a Çînê derdikeve. Piştre ji [[Dhunche]]yê derbas dibe ku ji jêr ve beşek ji pergala çemê Trîşûlê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cnvlde5075no |sernav=Teenagers, 13 and 14, among 33 UK nationals missing in Nepal floods |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en-GB}}</ref> Lehî û hezazên ji nişka ve li derdora deriyê sinor ê Çîn û Nepalê li [[Bendera Gyirongê]] ku deriyekî stratejîk ê sinor e ku navçeya Rasuwa ya Nepalê û wîlayeta Gyirongê bi hev ve girêdide, çêbûne. Deriyê rojane gelek trafîk ji bazirganî û geştiyariyê werdigire. Bi taybetî ev herêm ji bo gera heca ber bi [[çiyayê Kaylaşê]] cihekî giring e ku ji bo baweriyên wekê [[bon|dînê bon]], [[bûdîzm]], [[hindûîzm]], [[jainîzm]] û [[sîkhîzm]]ê cihekî pîroz tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/mount-kailash-sacred-pilgrims-nepal-tibet-floods-259253eafa9dd331ec71033296da7c36 |sernav=What to know about the Mount Kailash pilgrimage site after floods in Nepal and Tibet |malper=AP News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=MARÍA TERESA HERNÁNDEZ Leer en}}</ref> Ji sala 1900an vir ve bi dehan lehî li nêzîkê sinorê di navbera Nepal û Çînê de çêbûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Joselow |pêşnav=Maxine |paşnav2=Sands |pêşnav2=Leo |tarîx=2026-08-27 |sernav=Climate Change Raises Risk of Disasters Like Nepal Floods |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/climate/nepal-flooding-climate-change.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Lehiyeke di tîrmeha sala 2025an de li Gyirongê xistiye ku pira li ser deriyê sinor rûxandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t |sernav='Everything is under mud': At least 389 killed in flash flood disaster in Nepal |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en-GB |paşnav=Hadfield |pêşnav=Charlotte |paşnav2=Nepali |pêşnav2=with reporting from BBC |paşnav3=Kathmandu |pêşnav3=Azadeh Moshiri in |paşnav4=Beijing |pêşnav4=Laura Bicker in}}</ref> Langtang Lirung, nêzîkê cihê ku herî û av lê ketiye, erdhêjên mezin ên Nepal a nîsan û gulana 2015an pêk hatiye. Erdhêja li [[geliyê Langtang]] gelek gundan rûxandiye û bin ax kiriye û ji ber erdhejê zêdetirî 350 kes jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lacroix |pêşnav=Pascal |tarîx=2016-03-17 |sernav=Landslides triggered by the Gorkha earthquake in the Langtang valley, volumes and initiation processes |url=https://doi.org/10.1186/s40623-016-0423-3 |kovar=Earth, Planets and Space |cild=68 |hejmar=1 |rr=46 |doi=10.1186/s40623-016-0423-3 |issn=1880-5981}}</ref> === Guherîna avhewayê === Guherîna avhewayê bûye sedema helandina erdê cemedgirtî ku ev jî ihtimala hilweşîna vê erdê cemedgirtî zêde dike. Alton C. Byers, lêkolînerê payebilind ê Enstîtuya Lêkolînên Arktîk û Alp a ji Zanîngeha Koloradoyê li Boulder, di derbarê vê erdê cemedgirtî de wiha dibêje: "Erdê cemedgirtî bi hezaran salan e ku kevir, qeşa û erdê bi hev ve girêdaye û niha em delîlên zêdetir distînin ku ew ji ber meylên germbûnê her ku diçe qels dibe."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Joselow |pêşnav=Maxine |paşnav2=Sands |pêşnav2=Leo |tarîx=2026-08-27 |sernav=Climate Change Raises Risk of Disasters Like Nepal Floods |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/climate/nepal-flooding-climate-change.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === Pergalên hişyariya zû === Di dema karesatê de zanyarên çînî û nepalî bi salan sîstemek hişyariya zû ya lehiyê bikar anîbûn ku ''South China Morning Post'' wê bi berdewamî wekê astengkirina qurbaniyan nirxandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3365488/china-and-nepal-built-early-warning-system-melting-glaciers-himalayas-does-it-work |sernav=China, Nepal built an early warning system for melting glaciers. Does it work? |malper=South China Morning Post |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku pergalê ji çavdêriya asta avê ji û ji bo tespîtkirina lehiyên mûsonê an lehiyên herdemî hatibû çêtirkirin, pargalê nikarîbû vê karesata tebaxa 2026an di dema xwe de tespît bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sands |pêşnav=Leo |paşnav2=Ghimire |pêşnav2=Binod |tarîx=2026-08-27 |sernav=Speed of Nepal’s Flash Floods Likely Overwhelmed Warning System, Experts Say |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/asia/speed-of-flash-floods-likely-overwhelmed-nepals-warning-system-experts-say.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Berî ku hişyarî werin şandin, stasyonên çavdêriya jorîn ên li Nepalê ji aliyê lehiyê ve hatine rûxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/nepal-floods-chinas-strict-control-of-tibet-makes-it-harder-to-prepare-for-himalayan-disasters-290659 |sernav=Nepal floods: China’s strict control of Tibet makes it harder to prepare for Himalayan disasters |malper=The Conversation |tarîx=2026-08-28 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en-US |paşnav=Anand |pêşnav=Dibyesh |doi=10.64628/AB.gyrxfjtka}}</ref> Zanyarekî payebilind li Navenda Stimson destnîşan kiriye ku herêma bandordar di "xaleke kor" ê çavdêriyê de bû ku ji aliyê jeologan ve zêde nehatiye lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sands |pêşnav=Leo |paşnav2=Ghimire |pêşnav2=Binod |tarîx=2026-08-27 |sernav=Speed of Nepal’s Flash Floods Likely Overwhelmed Warning System, Experts Say |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/asia/speed-of-flash-floods-likely-overwhelmed-nepals-warning-system-experts-say.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Çêbûna lehiyê == Wezîrê karê derve yê Nepalê Şîsir Xanal di axavtina xwe de gotiye ku erdheja çêbûye bûye sedema lehiyê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Flash flood hits Rasuwa, damages hydropower projects and markets |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/major-flood-damages-syabrubesi-hydropower-projects-in-rasuwa |roja-gihiştinê=2026-09-18 |ziman=en}}</ref> Analîzên din ên destpêkê guman dikirin ku lehiya ji ber teqîna gola qeşayî çêbûye. Lêbelê analîza paşê ji aliyê Lêkolîna Jeolojîk a Dewletên Yekbûyî (USGS) hatiye kirin nîşan daye ku sînyala sîsmîk beriya hilweşînê nehatiye lê ji ber hilweşînê bi xwe çêbûye ku li gorî vê analîzê ev tê vê wateyê ku ev erdheja ku çêbûye erdhejek tektonîk nîne. Bûyereke sîsmîk a bi pîvana 5,2 saet di 02:52 UTC (08:37 NPT; 10:52 CST) de qewimiye û navenda vê bûyera sîsmîk li bakurê çiyayê Langtang Lirungê bû ku çiyayekî li Parka Neteweyî ya Langtangê bû. Lêbelê analîza USGS ya pêlên sîsmîk ên demdirêj nîşan dane ku ev bûyera sîsmîk bi hilweşîna qeşayê re lihevhatî ne, ne bi erdhejê re.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bureau |pêşnav=The Hindu |tarîx=2026-08-27 |sernav=Nepal flash floods updates: Nepal, China warn of fresh flood risks; At least 290 Indians remain ‘uncontactable’ |url=https://www.thehindu.com/news/international/nepal-flash-floods-increasing-death-toll-many-missing-rescuers-search-for-survivors-live-updates-august-27-2026/article71394802.ece |roja-gihiştinê=2026-09-18 |xebat=The Hindu |ziman=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> Navenda Helmholtz a Zanistên Jeolojîk (GFZ) a li bajarê Potsdam a Almanyayê, erdhejeke bi mezinahiya 5,7 {{M|w|link=y}} tomar kiriye ku bi erdheja bi dema analîza USGS re lihevhatî bû. Heft deqîqe piştî bûyera sîsmîk (li gorî demjimêra lehiyên Nepalê ya 2026an), kamerayeke çavdêriyê lehiyên ku deriyê sinor ê Bendera Gîrongê rûxandiye tomar kiriye. Ji ber ku lehî ewqas mezin û bi lez bû hîpoteza sereke ya jeomorfologan ev e ku beşa hilweşiyayî ya cemedeke bênav bi hezaran mêtre ber bi jêr be hatiye xwarê û ji ber lez û ji ber zexta kişandina bi erdê heliyaye. Ava heliyayî û kevirên ku cemedê re hatiye piştre re çemê li geliyê li binê cemedê ji cihê xwe rakiriye û bûye sedema lehiyeke gur û bi hêz. Li gorî daneyên ku ji saziyan ve hatine parvekirin dema ku pêlên sîsmîk hatin tesbîtkirin, nîşanên herikîna ava giran çêbûne. Berhevkirina her du sînyalên hema hema hevdem û nirxandina wêneyên yekem ên satelîtê, lêkolîneran gihandiye wê encamê ku qeşayeke ku bi qasê 64 kîlometreyan li bakurê Katmanduyê ye û bi qasê 15 km li rojhilatê cihê ku lehiya despêkê lê hatibû dîtin, girseyeke qeşayê ku bi firehiya 610 metre fireh e, bi qasê 1.200 metreyan ber bi jêr ve şimitiye. Li gorî Daniel Shugar ku jeologek li Zanîngeha Calgary li Kanadayê ye ku piştê lêkolînên li ser wêneyên satelîtê bûyerê wiha nirxandiye: <blockquote>Wisa dixuyê ku girseyek qeşayê li herêmê bi temamî qetiyaye û zêdetirî kîlometreyekê ber bi berwariya jêr ve, ber binê geliyê ve şimitiye.</blockquote> Wêneyên satelîtê û sîsmolojiyê piştrast kiriye ku ji ber encama bêîstîqrariyê û ji ber bilindbûnên tektonîkî û germbûna avhewayê girseyeke cemedê hilweşiyaye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Bûyerên xwezayî]] 8o7v6brwa1zthvnzvdkilpyowt0l06h 2094700 2094699 2026-09-18T17:44:08Z Penaber49 39672 /* Çêbûna lehiyê */ 2094700 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_wêne = Heft deqîqe piştî erdheja bi pileya 5,2, lehî li deriyê Gyirong li ser sînorê Çîn û Nepalê ketiye. }} '''Lehiya Nepalê''' lehiyeke ku di sibeha 26ê tebaxa sala 2026an de bi rêze lehiyên ji nişka ve û bi hezaza heriyê li ser dirêjahiya 72 km yê li dehan wargehên li navçeyên wekê [[Rasuwa]] û [[Nuwakot]]ê ku her du navçe bi ser [[Nepal|Nepalê]] ve ne û li ser [[çemê Trishulê]] bûn xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Robles |pêşnav=Pablo |paşnav2=Abraham |pêşnav2=Leanne |paşnav3=Holder |pêşnav3=Josh |tarîx=2026-08-26 |sernav=Maps and Images Show the Devastation in Nepal’s Flooding |url=https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/categories/world/1304570 |sernav=Li Nepalê lehî: Bi dehan mirî û bi sedan winda hene |malper=Rudaw |tarîx=2026-08-26 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=kurmanci |paşnav=Edîtoran |pêşnav=Maseya}}</ref> Kompleksa Bendera Gyirongê li ser sinorê [[Çîn]] û Nepalê ku deriyê sereke yê bazirganî û geştiyariyê di navbera her dû welatan de ye wêran kiriye. Lehiyê cenazeyên hinek qurbaniyan heta gundê [[Galchhi]] ya Nepalê bi qasê 240 km bi xwe re biriye. Li Nepalê herî kêm 579 kes ji ber lehiyê jiyana ji dest dane û 1924 winda bûne û li [[Herêma Otonom a Tîbetê|Herêma Xweser a Tîbetê]] ya Çînê jî heft mirine û 554 winda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cr0qxd1y219kt |sernav=Nepal floods latest: Number of people missing jumps significantly to nearly 2,000 - follow live |malper=BBC News |tarîx=2026-08-29 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en-GB |paşnav=Butler |pêşnav=Gavin |paşnav2=Nepali |pêşnav2=with reporting from BBC |paşnav3=Kathmandu |pêşnav3=Azadeh Moshiri in |paşnav4=Beijing |pêşnav4=Laura Bicker in}}</ref> Rayedaran ji bo civakên li kêleka çeman li navçeyên Nepalê Rasuwa, Nuwakot, [[Dhading]], [[Gorkha]] û [[Chitwan]] hişyariyên lehiyên nû dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://msf.org.uk/article/nepal-tibet-floods-what-msf-doing-and-how-can-i-help |sernav=Nepal-Tibet floods: What is MSF doing and how can I help? |malper=msf.org.uk |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en}}</ref> Ev bûyera jeolojîk a ku qewimiye, hatiye texmînkirin ku ji ber hilweşîna qeşayekê li nêzî [[Langtang Lirung]] li [[Hîmalaya]] pêk hatiye ku bû sedema erdhejek bi zexta 5,2 pileyî ku ji aliyê [[sîsmometre]]yên li Dewletên Yekbûyî û Almanyayê ve hatiye tesbîtkirin. == Berê lehiyê == === Erdnîgarî û dîrok === Çemê Trîşûlê bi [[Lende Kola]] (ku di [[Lhasa]] Tîbetî de wekê [[Çemê Lende]] an [[Donglin Tsangpo]] jî tê zanîn) ve hatiye girêdan berê ku derbasê Nepalê bibe, ji wîlayeta [[Gyirong]] a Herêma Xweser a Tîbet a Çînê derdikeve. Piştre ji [[Dhunche]]yê derbas dibe ku ji jêr ve beşek ji pergala çemê Trîşûlê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cnvlde5075no |sernav=Teenagers, 13 and 14, among 33 UK nationals missing in Nepal floods |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en-GB}}</ref> Lehî û hezazên ji nişka ve li derdora deriyê sinor ê Çîn û Nepalê li [[Bendera Gyirongê]] ku deriyekî stratejîk ê sinor e ku navçeya Rasuwa ya Nepalê û wîlayeta Gyirongê bi hev ve girêdide, çêbûne. Deriyê rojane gelek trafîk ji bazirganî û geştiyariyê werdigire. Bi taybetî ev herêm ji bo gera heca ber bi [[çiyayê Kaylaşê]] cihekî giring e ku ji bo baweriyên wekê [[bon|dînê bon]], [[bûdîzm]], [[hindûîzm]], [[jainîzm]] û [[sîkhîzm]]ê cihekî pîroz tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/mount-kailash-sacred-pilgrims-nepal-tibet-floods-259253eafa9dd331ec71033296da7c36 |sernav=What to know about the Mount Kailash pilgrimage site after floods in Nepal and Tibet |malper=AP News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=MARÍA TERESA HERNÁNDEZ Leer en}}</ref> Ji sala 1900an vir ve bi dehan lehî li nêzîkê sinorê di navbera Nepal û Çînê de çêbûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Joselow |pêşnav=Maxine |paşnav2=Sands |pêşnav2=Leo |tarîx=2026-08-27 |sernav=Climate Change Raises Risk of Disasters Like Nepal Floods |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/climate/nepal-flooding-climate-change.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Lehiyeke di tîrmeha sala 2025an de li Gyirongê xistiye ku pira li ser deriyê sinor rûxandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t |sernav='Everything is under mud': At least 389 killed in flash flood disaster in Nepal |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en-GB |paşnav=Hadfield |pêşnav=Charlotte |paşnav2=Nepali |pêşnav2=with reporting from BBC |paşnav3=Kathmandu |pêşnav3=Azadeh Moshiri in |paşnav4=Beijing |pêşnav4=Laura Bicker in}}</ref> Langtang Lirung, nêzîkê cihê ku herî û av lê ketiye, erdhêjên mezin ên Nepal a nîsan û gulana 2015an pêk hatiye. Erdhêja li [[geliyê Langtang]] gelek gundan rûxandiye û bin ax kiriye û ji ber erdhejê zêdetirî 350 kes jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lacroix |pêşnav=Pascal |tarîx=2016-03-17 |sernav=Landslides triggered by the Gorkha earthquake in the Langtang valley, volumes and initiation processes |url=https://doi.org/10.1186/s40623-016-0423-3 |kovar=Earth, Planets and Space |cild=68 |hejmar=1 |rr=46 |doi=10.1186/s40623-016-0423-3 |issn=1880-5981}}</ref> === Guherîna avhewayê === Guherîna avhewayê bûye sedema helandina erdê cemedgirtî ku ev jî ihtimala hilweşîna vê erdê cemedgirtî zêde dike. Alton C. Byers, lêkolînerê payebilind ê Enstîtuya Lêkolînên Arktîk û Alp a ji Zanîngeha Koloradoyê li Boulder, di derbarê vê erdê cemedgirtî de wiha dibêje: "Erdê cemedgirtî bi hezaran salan e ku kevir, qeşa û erdê bi hev ve girêdaye û niha em delîlên zêdetir distînin ku ew ji ber meylên germbûnê her ku diçe qels dibe."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Joselow |pêşnav=Maxine |paşnav2=Sands |pêşnav2=Leo |tarîx=2026-08-27 |sernav=Climate Change Raises Risk of Disasters Like Nepal Floods |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/climate/nepal-flooding-climate-change.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === Pergalên hişyariya zû === Di dema karesatê de zanyarên çînî û nepalî bi salan sîstemek hişyariya zû ya lehiyê bikar anîbûn ku ''South China Morning Post'' wê bi berdewamî wekê astengkirina qurbaniyan nirxandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3365488/china-and-nepal-built-early-warning-system-melting-glaciers-himalayas-does-it-work |sernav=China, Nepal built an early warning system for melting glaciers. Does it work? |malper=South China Morning Post |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku pergalê ji çavdêriya asta avê ji û ji bo tespîtkirina lehiyên mûsonê an lehiyên herdemî hatibû çêtirkirin, pargalê nikarîbû vê karesata tebaxa 2026an di dema xwe de tespît bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sands |pêşnav=Leo |paşnav2=Ghimire |pêşnav2=Binod |tarîx=2026-08-27 |sernav=Speed of Nepal’s Flash Floods Likely Overwhelmed Warning System, Experts Say |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/asia/speed-of-flash-floods-likely-overwhelmed-nepals-warning-system-experts-say.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Berî ku hişyarî werin şandin, stasyonên çavdêriya jorîn ên li Nepalê ji aliyê lehiyê ve hatine rûxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/nepal-floods-chinas-strict-control-of-tibet-makes-it-harder-to-prepare-for-himalayan-disasters-290659 |sernav=Nepal floods: China’s strict control of Tibet makes it harder to prepare for Himalayan disasters |malper=The Conversation |tarîx=2026-08-28 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en-US |paşnav=Anand |pêşnav=Dibyesh |doi=10.64628/AB.gyrxfjtka}}</ref> Zanyarekî payebilind li Navenda Stimson destnîşan kiriye ku herêma bandordar di "xaleke kor" ê çavdêriyê de bû ku ji aliyê jeologan ve zêde nehatiye lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sands |pêşnav=Leo |paşnav2=Ghimire |pêşnav2=Binod |tarîx=2026-08-27 |sernav=Speed of Nepal’s Flash Floods Likely Overwhelmed Warning System, Experts Say |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/asia/speed-of-flash-floods-likely-overwhelmed-nepals-warning-system-experts-say.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Çêbûna lehiyê == Wezîrê karê derve yê Nepalê Şîsir Xanal di axavtina xwe de gotiye ku erdheja çêbûye bûye sedema lehiyê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Flash flood hits Rasuwa, damages hydropower projects and markets |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/major-flood-damages-syabrubesi-hydropower-projects-in-rasuwa |roja-gihiştinê=2026-09-18 |ziman=en}}</ref> Analîzên din ên destpêkê guman dikirin ku lehiya ji ber teqîna gola qeşayî çêbûye. Lêbelê analîza paşê ji aliyê Lêkolîna Jeolojîk a Dewletên Yekbûyî (USGS) hatiye kirin nîşan daye ku sînyala sîsmîk beriya hilweşînê nehatiye lê ji ber hilweşînê bi xwe çêbûye ku li gorî vê analîzê ev tê vê wateyê ku ev erdheja ku çêbûye erdhejek tektonîk nîne. Bûyereke sîsmîk a bi pîvana 5,2 saet di 02:52 UTC (08:37 NPT; 10:52 CST) de qewimiye û navenda vê bûyera sîsmîk li bakurê çiyayê Langtang Lirungê bû ku çiyayekî li Parka Neteweyî ya Langtangê bû. Lêbelê analîza USGS ya pêlên sîsmîk ên demdirêj nîşan dane ku ev bûyera sîsmîk bi hilweşîna qeşayê re lihevhatî ne, ne bi erdhejê re.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bureau |pêşnav=The Hindu |tarîx=2026-08-27 |sernav=Nepal flash floods updates: Nepal, China warn of fresh flood risks; At least 290 Indians remain ‘uncontactable’ |url=https://www.thehindu.com/news/international/nepal-flash-floods-increasing-death-toll-many-missing-rescuers-search-for-survivors-live-updates-august-27-2026/article71394802.ece |roja-gihiştinê=2026-09-18 |xebat=The Hindu |ziman=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> Navenda Helmholtz a Zanistên Jeolojîk (GFZ) a li bajarê Potsdam a Almanyayê, erdhejeke bi mezinahiya 5,7 {{M|w|link=y}} tomar kiriye ku bi erdheja bi dema analîza USGS re lihevhatî bû. Heft deqîqe piştî bûyera sîsmîk (li gorî demjimêra lehiyên Nepalê ya 2026an), kamerayeke çavdêriyê lehiyên ku deriyê sinor ê Bendera Gîrongê rûxandiye tomar kiriye. Ji ber ku lehî ewqas mezin û bi lez bû hîpoteza sereke ya jeomorfologan ev e ku beşa hilweşiyayî ya cemedeke bênav bi hezaran mêtre ber bi jêr be hatiye xwarê û ji ber lez û ji ber zexta kişandina bi erdê heliyaye. Ava heliyayî û kevirên ku cemedê re hatiye piştre re çemê li geliyê li binê cemedê ji cihê xwe rakiriye û bûye sedema lehiyeke gur û bi hêz.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lahiri |pêşnav=Tripti |paşnav2=Pokharel |pêşnav2=Krishna |tarîx=2026-08-26 |sernav=Hundreds Missing, 157 Dead, as Likely Ice-Rock Cascade Triggers Floods in Nepal and Tibet |url=https://www.wsj.com/world/asia/foreign-tourists-among-hundreds-missing-after-flash-floods-in-nepal-and-tibet-39e73ce7 |roja-gihiştinê=2026-09-18 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660}}</ref> Li gorî daneyên ku ji saziyan ve hatine parvekirin dema ku pêlên sîsmîk hatin tesbîtkirin, nîşanên herikîna ava giran çêbûne. Berhevkirina her du sînyalên hema hema hevdem û nirxandina wêneyên yekem ên satelîtê, lêkolîneran gihandiye wê encamê ku qeşayeke ku bi qasê 64 kîlometreyan li bakurê Katmanduyê ye û bi qasê 15 km li rojhilatê cihê ku lehiya despêkê lê hatibû dîtin, girseyeke qeşayê ku bi firehiya 610 metre fireh e, bi qasê 1.200 metreyan ber bi jêr ve şimitiye. Li gorî Daniel Shugar ku jeologek li Zanîngeha Calgary li Kanadayê ye ku piştê lêkolînên li ser wêneyên satelîtê bûyerê wiha nirxandiye:<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sands |pêşnav=Leo |tarîx=2026-08-26 |sernav=Deadly Nepal Flood May Have Been Caused by Ice Snapping Off Glacier, Scientists Say |url=https://www.nytimes.com/2026/08/26/world/asia/nepal-flood-glacier-ice-avalanche.html |roja-gihiştinê=2026-09-18 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> <blockquote>Wisa dixuyê ku girseyek qeşayê li herêmê bi temamî qetiyaye û zêdetirî kîlometreyekê ber bi berwariya jêr ve, ber binê geliyê ve şimitiye.</blockquote> Wêneyên satelîtê û sîsmolojiyê piştrast kiriye ku ji ber encama bêîstîqrariyê û ji ber bilindbûnên tektonîkî û germbûna avhewayê girseyeke cemedê hilweşiyaye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Bûyerên xwezayî]] h3pq8vlillo9rug7asfqhscedd0hqi9 2094701 2094700 2026-09-18T17:46:51Z Penaber49 39672 /* */ 2094701 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_wêne = Heft deqîqe piştî erdheja bi pileya 5,2, lehî li deriyê Gyirong li ser sînorê Çîn û Nepalê ketiye. }} '''Lehiya Nepalê''' lehiyeke ku di sibeha 26ê tebaxa sala 2026an de bi rêze lehiyên ji nişka ve û bi hezaza heriyê li ser dirêjahiya 72 km yê li dehan wargehên li navçeyên wekê [[Rasuwa]] û [[Nuwakot]]ê ku her du navçe bi ser [[Nepal|Nepalê]] ve ne û li ser [[çemê Trishulê]] bûn xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Robles |pêşnav=Pablo |paşnav2=Abraham |pêşnav2=Leanne |paşnav3=Holder |pêşnav3=Josh |tarîx=2026-08-26 |sernav=Maps and Images Show the Devastation in Nepal’s Flooding |url=https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/categories/world/1304570 |sernav=Li Nepalê lehî: Bi dehan mirî û bi sedan winda hene |malper=Rudaw |tarîx=2026-08-26 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=kurmanci |paşnav=Edîtoran |pêşnav=Maseya}}</ref> Kompleksa Bendera Gyirongê li ser sinorê [[Çîn]] û Nepalê ku deriyê sereke yê bazirganî û geştiyariyê di navbera her dû welatan de ye wêran kiriye. Lehiyê cenazeyên hinek qurbaniyan heta gundê [[Galchhi]] ya Nepalê bi qasê 240 km bi xwe re biriye. Li Nepalê herî kêm 1.342 kes ji ber lehiyê jiyana ji dest dane, 5.300 kes birîndar bûne û 4.886 winda bûne. Di heman demê de li [[Herêma Otonom a Tîbetê|Herêma Xweser a Tîbetê]] ya Çînê jî 43 mirine û 519 winda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cr0qxd1y219kt |sernav=Nepal floods latest: Number of people missing jumps significantly to nearly 2,000 - follow live |malper=BBC News |tarîx=2026-08-29 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en-GB |paşnav=Butler |pêşnav=Gavin |paşnav2=Nepali |pêşnav2=with reporting from BBC |paşnav3=Kathmandu |pêşnav3=Azadeh Moshiri in |paşnav4=Beijing |pêşnav4=Laura Bicker in}}</ref> Rayedaran ji bo civakên li kêleka çeman li navçeyên Nepalê Rasuwa, Nuwakot, [[Dhading]], [[Gorkha]] û [[Chitwan]] hişyariyên lehiyên nû dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://msf.org.uk/article/nepal-tibet-floods-what-msf-doing-and-how-can-i-help |sernav=Nepal-Tibet floods: What is MSF doing and how can I help? |malper=msf.org.uk |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en}}</ref> Ev bûyera jeolojîk a ku qewimiye, hatiye texmînkirin ku ji ber hilweşîna qeşayekê li nêzî [[Langtang Lirung]] li [[Hîmalaya]] pêk hatiye ku bû sedema erdhejek bi zexta 5,2 pileyî ku ji aliyê [[sîsmometre]]yên li Dewletên Yekbûyî û Almanyayê ve hatiye tesbîtkirin. == Berê lehiyê == === Erdnîgarî û dîrok === Çemê Trîşûlê bi [[Lende Kola]] (ku di [[Lhasa]] Tîbetî de wekê [[Çemê Lende]] an [[Donglin Tsangpo]] jî tê zanîn) ve hatiye girêdan berê ku derbasê Nepalê bibe, ji wîlayeta [[Gyirong]] a Herêma Xweser a Tîbet a Çînê derdikeve. Piştre ji [[Dhunche]]yê derbas dibe ku ji jêr ve beşek ji pergala çemê Trîşûlê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cnvlde5075no |sernav=Teenagers, 13 and 14, among 33 UK nationals missing in Nepal floods |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en-GB}}</ref> Lehî û hezazên ji nişka ve li derdora deriyê sinor ê Çîn û Nepalê li [[Bendera Gyirongê]] ku deriyekî stratejîk ê sinor e ku navçeya Rasuwa ya Nepalê û wîlayeta Gyirongê bi hev ve girêdide, çêbûne. Deriyê rojane gelek trafîk ji bazirganî û geştiyariyê werdigire. Bi taybetî ev herêm ji bo gera heca ber bi [[çiyayê Kaylaşê]] cihekî giring e ku ji bo baweriyên wekê [[bon|dînê bon]], [[bûdîzm]], [[hindûîzm]], [[jainîzm]] û [[sîkhîzm]]ê cihekî pîroz tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/mount-kailash-sacred-pilgrims-nepal-tibet-floods-259253eafa9dd331ec71033296da7c36 |sernav=What to know about the Mount Kailash pilgrimage site after floods in Nepal and Tibet |malper=AP News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=MARÍA TERESA HERNÁNDEZ Leer en}}</ref> Ji sala 1900an vir ve bi dehan lehî li nêzîkê sinorê di navbera Nepal û Çînê de çêbûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Joselow |pêşnav=Maxine |paşnav2=Sands |pêşnav2=Leo |tarîx=2026-08-27 |sernav=Climate Change Raises Risk of Disasters Like Nepal Floods |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/climate/nepal-flooding-climate-change.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Lehiyeke di tîrmeha sala 2025an de li Gyirongê xistiye ku pira li ser deriyê sinor rûxandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t |sernav='Everything is under mud': At least 389 killed in flash flood disaster in Nepal |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en-GB |paşnav=Hadfield |pêşnav=Charlotte |paşnav2=Nepali |pêşnav2=with reporting from BBC |paşnav3=Kathmandu |pêşnav3=Azadeh Moshiri in |paşnav4=Beijing |pêşnav4=Laura Bicker in}}</ref> Langtang Lirung, nêzîkê cihê ku herî û av lê ketiye, erdhêjên mezin ên Nepal a nîsan û gulana 2015an pêk hatiye. Erdhêja li [[geliyê Langtang]] gelek gundan rûxandiye û bin ax kiriye û ji ber erdhejê zêdetirî 350 kes jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lacroix |pêşnav=Pascal |tarîx=2016-03-17 |sernav=Landslides triggered by the Gorkha earthquake in the Langtang valley, volumes and initiation processes |url=https://doi.org/10.1186/s40623-016-0423-3 |kovar=Earth, Planets and Space |cild=68 |hejmar=1 |rr=46 |doi=10.1186/s40623-016-0423-3 |issn=1880-5981}}</ref> === Guherîna avhewayê === Guherîna avhewayê bûye sedema helandina erdê cemedgirtî ku ev jî ihtimala hilweşîna vê erdê cemedgirtî zêde dike. Alton C. Byers, lêkolînerê payebilind ê Enstîtuya Lêkolînên Arktîk û Alp a ji Zanîngeha Koloradoyê li Boulder, di derbarê vê erdê cemedgirtî de wiha dibêje: "Erdê cemedgirtî bi hezaran salan e ku kevir, qeşa û erdê bi hev ve girêdaye û niha em delîlên zêdetir distînin ku ew ji ber meylên germbûnê her ku diçe qels dibe."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Joselow |pêşnav=Maxine |paşnav2=Sands |pêşnav2=Leo |tarîx=2026-08-27 |sernav=Climate Change Raises Risk of Disasters Like Nepal Floods |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/climate/nepal-flooding-climate-change.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === Pergalên hişyariya zû === Di dema karesatê de zanyarên çînî û nepalî bi salan sîstemek hişyariya zû ya lehiyê bikar anîbûn ku ''South China Morning Post'' wê bi berdewamî wekê astengkirina qurbaniyan nirxandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3365488/china-and-nepal-built-early-warning-system-melting-glaciers-himalayas-does-it-work |sernav=China, Nepal built an early warning system for melting glaciers. Does it work? |malper=South China Morning Post |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku pergalê ji çavdêriya asta avê ji û ji bo tespîtkirina lehiyên mûsonê an lehiyên herdemî hatibû çêtirkirin, pargalê nikarîbû vê karesata tebaxa 2026an di dema xwe de tespît bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sands |pêşnav=Leo |paşnav2=Ghimire |pêşnav2=Binod |tarîx=2026-08-27 |sernav=Speed of Nepal’s Flash Floods Likely Overwhelmed Warning System, Experts Say |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/asia/speed-of-flash-floods-likely-overwhelmed-nepals-warning-system-experts-say.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Berî ku hişyarî werin şandin, stasyonên çavdêriya jorîn ên li Nepalê ji aliyê lehiyê ve hatine rûxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/nepal-floods-chinas-strict-control-of-tibet-makes-it-harder-to-prepare-for-himalayan-disasters-290659 |sernav=Nepal floods: China’s strict control of Tibet makes it harder to prepare for Himalayan disasters |malper=The Conversation |tarîx=2026-08-28 |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en-US |paşnav=Anand |pêşnav=Dibyesh |doi=10.64628/AB.gyrxfjtka}}</ref> Zanyarekî payebilind li Navenda Stimson destnîşan kiriye ku herêma bandordar di "xaleke kor" ê çavdêriyê de bû ku ji aliyê jeologan ve zêde nehatiye lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sands |pêşnav=Leo |paşnav2=Ghimire |pêşnav2=Binod |tarîx=2026-08-27 |sernav=Speed of Nepal’s Flash Floods Likely Overwhelmed Warning System, Experts Say |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/asia/speed-of-flash-floods-likely-overwhelmed-nepals-warning-system-experts-say.html |roja-gihiştinê=2026-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Çêbûna lehiyê == Wezîrê karê derve yê Nepalê Şîsir Xanal di axavtina xwe de gotiye ku erdheja çêbûye bûye sedema lehiyê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Flash flood hits Rasuwa, damages hydropower projects and markets |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/major-flood-damages-syabrubesi-hydropower-projects-in-rasuwa |roja-gihiştinê=2026-09-18 |ziman=en}}</ref> Analîzên din ên destpêkê guman dikirin ku lehiya ji ber teqîna gola qeşayî çêbûye. Lêbelê analîza paşê ji aliyê Lêkolîna Jeolojîk a Dewletên Yekbûyî (USGS) hatiye kirin nîşan daye ku sînyala sîsmîk beriya hilweşînê nehatiye lê ji ber hilweşînê bi xwe çêbûye ku li gorî vê analîzê ev tê vê wateyê ku ev erdheja ku çêbûye erdhejek tektonîk nîne. Bûyereke sîsmîk a bi pîvana 5,2 saet di 02:52 UTC (08:37 NPT; 10:52 CST) de qewimiye û navenda vê bûyera sîsmîk li bakurê çiyayê Langtang Lirungê bû ku çiyayekî li Parka Neteweyî ya Langtangê bû. Lêbelê analîza USGS ya pêlên sîsmîk ên demdirêj nîşan dane ku ev bûyera sîsmîk bi hilweşîna qeşayê re lihevhatî ne, ne bi erdhejê re.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bureau |pêşnav=The Hindu |tarîx=2026-08-27 |sernav=Nepal flash floods updates: Nepal, China warn of fresh flood risks; At least 290 Indians remain ‘uncontactable’ |url=https://www.thehindu.com/news/international/nepal-flash-floods-increasing-death-toll-many-missing-rescuers-search-for-survivors-live-updates-august-27-2026/article71394802.ece |roja-gihiştinê=2026-09-18 |xebat=The Hindu |ziman=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> Navenda Helmholtz a Zanistên Jeolojîk (GFZ) a li bajarê Potsdam a Almanyayê, erdhejeke bi mezinahiya 5,7 {{M|w|link=y}} tomar kiriye ku bi erdheja bi dema analîza USGS re lihevhatî bû. Heft deqîqe piştî bûyera sîsmîk (li gorî demjimêra lehiyên Nepalê ya 2026an), kamerayeke çavdêriyê lehiyên ku deriyê sinor ê Bendera Gîrongê rûxandiye tomar kiriye. Ji ber ku lehî ewqas mezin û bi lez bû hîpoteza sereke ya jeomorfologan ev e ku beşa hilweşiyayî ya cemedeke bênav bi hezaran mêtre ber bi jêr be hatiye xwarê û ji ber lez û ji ber zexta kişandina bi erdê heliyaye. Ava heliyayî û kevirên ku cemedê re hatiye piştre re çemê li geliyê li binê cemedê ji cihê xwe rakiriye û bûye sedema lehiyeke gur û bi hêz.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lahiri |pêşnav=Tripti |paşnav2=Pokharel |pêşnav2=Krishna |tarîx=2026-08-26 |sernav=Hundreds Missing, 157 Dead, as Likely Ice-Rock Cascade Triggers Floods in Nepal and Tibet |url=https://www.wsj.com/world/asia/foreign-tourists-among-hundreds-missing-after-flash-floods-in-nepal-and-tibet-39e73ce7 |roja-gihiştinê=2026-09-18 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660}}</ref> Li gorî daneyên ku ji saziyan ve hatine parvekirin dema ku pêlên sîsmîk hatin tesbîtkirin, nîşanên herikîna ava giran çêbûne. Berhevkirina her du sînyalên hema hema hevdem û nirxandina wêneyên yekem ên satelîtê, lêkolîneran gihandiye wê encamê ku qeşayeke ku bi qasê 64 kîlometreyan li bakurê Katmanduyê ye û bi qasê 15 km li rojhilatê cihê ku lehiya despêkê lê hatibû dîtin, girseyeke qeşayê ku bi firehiya 610 metre fireh e, bi qasê 1.200 metreyan ber bi jêr ve şimitiye. Li gorî Daniel Shugar ku jeologek li Zanîngeha Calgary li Kanadayê ye ku piştê lêkolînên li ser wêneyên satelîtê bûyerê wiha nirxandiye:<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sands |pêşnav=Leo |tarîx=2026-08-26 |sernav=Deadly Nepal Flood May Have Been Caused by Ice Snapping Off Glacier, Scientists Say |url=https://www.nytimes.com/2026/08/26/world/asia/nepal-flood-glacier-ice-avalanche.html |roja-gihiştinê=2026-09-18 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> <blockquote>Wisa dixuyê ku girseyek qeşayê li herêmê bi temamî qetiyaye û zêdetirî kîlometreyekê ber bi berwariya jêr ve, ber binê geliyê ve şimitiye.</blockquote> Wêneyên satelîtê û sîsmolojiyê piştrast kiriye ku ji ber encama bêîstîqrariyê û ji ber bilindbûnên tektonîkî û germbûna avhewayê girseyeke cemedê hilweşiyaye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Bûyerên xwezayî]] 3xr6p7qsy69vr8nhq34wesskgw8eslv 0 329925 2094789 2094627 2026-09-19T09:30:50Z Kurê Acemî 105128 /* Avakirina wekî zengila kotyentê */ 2094789 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:A plus bi.svg|thumb|Hejmareke kompleks a bi navê {{math|''z''}} dikare bi awayekî dîtbarî wekî cotek hejmaran {{math|(''a'', ''b'')}} were temsîldan; ew cot vektoreke pozîsyonê (bi rengê şîn) an xalekê (bi rengê sor) li ser dîyagrameke bi navê "diyagrama Argand" (ku sîstema kompleks temsîl dike) pêk tîne. ''Re'' tewereya rastîn e, ''Im'' tewereya xeyalî ye, û ''{{mvar|i}}'' jî "yekeya xeyalî" ye ku şertê {{math|1=''i''² = −1}} pêk tîne.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîl kirin ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; ''{{mvar|a}}'' wekî '''beşa rastîn''' û ''{{mvar|b}}'' jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîl kirin. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de <math>\{1,i\}</math> wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û emeliyatên wan; hembera wê jî, hin cism û emeliyatên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên <math>i</math> eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Emeliyata [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e. Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye. == Terîf û emeliyatên bingeh == [[Wêne:Complex numbers intheplane.svg|thumb|Hejmarên kompleks ên cihêreng ku li ser tevşiya kompleks hatine temsîl kirin.]] Hejmareke kompleks îfadeyeke bi şêweyê {{math|''a'' + ''bi''}} ye ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn in û i semboleke abstrakt e – ya ku wekî yekeya xeyalî tê naskirin û maneya wê li jêr tê ravekirin. Mesela {{math|2 + 3''i''}} hejmareke kompleks e. Ji bo hejmareke kompleks {{math|''a'' + ''bi''}}, hejmara rastîn ''{{mvar|a}}'' wekî ''beşa rastîn'' tê binavkirin, û hejmara rastîn ''{{mvar|b}}'' (ne hejmara kompleks a {{math|''bi''}}) jî wekî ''beşa xeyalî'' tê binavkirin. Beşa rastîn a hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' bi awayê {{math|Re(''z'')}}, <math>\mathcal{Re}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{R}(z)</math> tê temsîldan; beşa xeyalî jî {{math|Im(''z'')}} bi awayê <math>\mathcal{Im}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{I}(z)</math> tê temsîldan: mesela <math display="inline"> \operatorname{Re}(2 + 3i) = 2 </math>, <math> \operatorname{Im}(2 + 3i) = 3 </math>. Hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' dikare bi coteke rêzkirî ya hejmarên rastîn <math>(\Re (z),\Im (z))</math> re were naskirin; ew cot dikare wekî koordînatên xaleke li ser sîstemeke oklîdî (bi koordînatên standard) were şirovekirin ku ev rûxar paşê wekî sîstema kompleks an jî [[Diyagrama Argand|''diyagrama Argand'']] tê binavkirin. Bi gelemperî, eksana asoyî ji bo temsîldana beşa rastîn tê bikaranîn (ku nirxên wê ber bi rastê ve zêde dibin), û eksana stûnî jî beşa xeyalî nîşan dide (ku nirxên wê ber bi jor ve zêde dibin). Hejmareke rastîn a dikare wekî hejmareke kompleks {{math|''a'' + 0''i''}} were dîtin ku tê de beşa wê ya xeyalî 0 e. Hejmareke bi temamî xeyalî {{math|''bi''}}, hejmareke kompleks a {{math|0 + ''bi''}} ye ku tê de beşa wê ya rastîn sifir e. Bi gelemperî wiha tê nivîsandin: {{math|1=''a'' + 0''i'' = ''a''}}, {{math|1=0 + ''bi'' = ''bi''}}, û {{math|1=''a'' + (−''b'')''i'' = ''a'' − ''bi''}}; mesela {{math|1=3 + (−4)''i'' = 3 − 4''i''}}. Koma gî hejmarên kompleks bi <math>\Complex</math> (tîpa C ya stûr a taybet) an jî {{math|'''C'''}} (tîpa C ya stûr a asayî) tê temsîl kirin. Di hin warên zanistî yên wekî [[elektromanyetîzm]] û [[endezyariya elektrîkê]] de, li şûna ''{{mvar|i}}'' tîpa ''{{mvar|j}}'' tê bikaranîn, ji ber ku ''{{mvar|i}}'' pir caran tê maneya herika elektrîkê, û hejmarên kompleks bi awayê {{math|''a'' + ''bj''}} an jî {{math|''a'' + ''jb''}} têne nivîsandin. === Komkirin û jêbirin === [[Wêne:Vector Addition.svg|thumb|Komkirina du hejmarên kompleks dikare bi awayekî geometrîk, bi çêkirina paralelogramekê, were kirin.]] Du hejmarên kompleks <math>a =x+yi</math> û <math>b =u+vi</math> bi awayekî ferq [[Komkirin|komkirina]] beşên wan ên rastîn û xeyalî tên komkirin. Yanî: <math display="block">a + b =(x+yi) + (u+vi) = (x+u) + (y+v)i.</math>Eynî awayî [[jêbirin]] dikare wekî were kirin<math display="block">a - b =(x+yi) - (u+vi) = (x-u) + (y-v)i.</math> Emeliyata komkirinê dikare bi awayekî geometrîk wiha were xuyakirin: encama komkirina du hejmarên kompleks ên wekî ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' (ku wekî xalên li ser tevheviya kompleks têne şirovekirin), ew xal e ku bi avakirina [[Çargoşeya yeksan|paralelogramkê]] ji sê xalên ''{{mvar|O}}'' û xalên dawiya tîrên bi navên ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' ve tê bidestxistin (bi şertê ku ew ne li ser eynî xetê bin). Bi eynî awayî, eger em wan xalan bi rêzê wekî ''{{mvar|A}}'' û ''{{mvar|B}}'' û xala çarê a paralelogramê jî wekî ''{{mvar|X}}'' bi nav bikin, wê wextê [[Sêgoşe|sêgoşeyên]] ''{{mvar|OAB}}'' û ''{{mvar|XBA}}'' bi hev re [[kongruent]] in. === Çarpkirin === [[Wêne:Complex number multiplication visualisation.svg|thumb|Çarpkirina hejmarên kompleks ên {{math|2−''i''}} û {{math|3+4''i''}} ku bi rêya vektoran hatiye temsîl kirin.]] Esera du hejmarên kompleks bi wî awayî tê hesibandin: <math>(a+bi) \cdot (c+di) = ac - bd + (ad+bc)i.</math> Mesela, <math>(2-i)(3+4i) = 2 \cdot 3 - ((-1) \cdot 4) + (2 \cdot 4 + (-1) \cdot 3)i = 10 +5i.</math> Bi taybetî, ew yek formula bingehîn wekî rewşeke taybet dihewîne: <math>i^2 = i \cdot i = -1.</math> Ew formula hejmara kompleks a ''i'' ji her hejmareke rastîn ferq dike, ji ber ku çargoşeya her hejmareke rastîn (çi neyînî be çi jî erênî) her tim hejmareke rastîn a ne-neyînî ye. Bi wê terîfa çarpkirin û komkirinê re, ew rêzikên naskirî yên ji bo arîtmetîka hejmarên rasyonel an rastîn, ji bo hejmarên kompleks jî derbasdar dimînin. Bi awayekî hûrtir, taybetmendiya belavkirinê û taybetmendiyên guhertina cih (yên komkirin û lêkdanê) derbasdar in. Loma hejmarên kompleks pêkhateyeke cebîrî ya bi navê [[Qad (matematîk)|''qad'']] ava dikin, eynî cismê ku hejmarên rasyonel an rastîn jî dikin. === Konjugata kompleks, nirxê mutleq, argument û dabeşkirin === [[Wêne:Complex conjugate picture.svg|thumb|Temsîl kirina geometrîk a ''{{mvar|z}}'' û hevjuga wê <s>''z''</s> li ser tevşiya hejmarên kompleks.]] ''[[Konjugata kompleks]]'' a hejmara kompleks ê {{math|1=''z'' = ''x'' + ''yi''}} wekî <math>\overline z = x-yi</math> tê terîfkirin. Hin nivîskar wê bi awayê <math>z^*</math> jî temsîl didin. Ji aliyê geometrîk ve, <s>''z''</s> "refleksiyona" ''{{mvar|z}}'' ye li ser eksena rast. Dubarekirina pêvajoya konjugatê, hejmara kompleks a eslî dide: <math>\overline{\overline{z}}=z.</math> Hejmareke kompleks [[tenê ku tenê]] gava bi konjugata xwe re wekhev be, hejmareke rast e. [[Emeliyata yek-guhêrbar]] a dîtina konjugata kompleks a hejmareke kompleks, nikare tenê bi bikaranîna emeliyatên bingehîn ên komkirin, derxistin, zêdekirin (pêkanîna çarpêkirinê) û dabeşkirinê were îfadekirin. [[Wêne:Complex number illustration modarg.svg|thumb|Argumana ''{{mvar|φ}}'' û modulusa ''{{mvar|r}}'' xaleke li ser tevheviya kompleks (an jî rûxara kompleks) diyar dikin.]] Ji bo her hejmareke kompleks {{math|1=''z'' = ''x'' + ''yi''}}, esera <math>z \cdot \overline z = (x+iy)(x-iy) = x^2 + y^2</math> ''hejmareke rastîn a ne-neyînî'' ye. Ew yek rê dide ku em [[nirxa mutleq]] (an ''modulûs'' an jî ''mezinahî'') ya ''z'' wekî koka çargoşeyî terîf bikin <math display="block">|z|=\sqrt{x^2+y^2}.</math> Ligorî [[Teorema Pîtagoras|yasaya Pîtagorasê]], <math>|z|</math> dûrahiya ji xala destpêkê (orjînê) heta wê xala ku hejmara kompleks a ''z'' li ser tevheviya kompleks temsîl dide, ye. Bi taybetî, çembera ku nîvçapa wê yek e û navenda wê li xala destpêkê ye, tam ji wan hejmarên ''z'' pêk tê ku tê de <math>|z| = 1 </math> e; ew wekî '''hejmarên kompleks ên yekeyî''' tên naskirin. Eger <math> z = x = x + 0i </math> hejmareke rastîn be, wê demê <math> |z|= |x| </math> dibe: ango nirxa wê ya mutleq wekî hejmareke kompleks û wekî hejmareke rastîn wekhev e. Bi karanîna konjugatê, beramberiya hejmareke kompleks a ne sifir <math>z = x + yi</math> dikare wekî <math display="block"> \frac{1}{z} = \frac{\bar{z}}{z\bar{z}} = \frac{\bar{z}}{|z|^2} = \frac{x - yi}{x^2 + y^2} = \frac{x}{x^2 + y^2} - \frac{y}{x^2 + y^2}i.</math> Bi awayekî giştîtir, dabeşkirina hejmareke kompleks a kêfî <math>w = u + vi</math> li ser hejmareke kompleks a ne-sifir <math>z = x + yi</math> wekhev e bi <math display="block"> \frac{w}{z} = \frac{w\bar{z}}{|z|^2} = \frac{(u + vi)(x - iy)}{x^2 + y^2} = \frac{ux + vy}{x^2 + y^2} + \frac{vx - uy}{x^2 + y^2}i. </math> Ev pêvajo carinan wekî "rasyonalkirina" binebeşê (dendomînator) tê binavkirin (herçend dibe ku binebeşê di derbirîna dawî de hejmareke rastîn a îrasyonel be), ji ber ku ew dişibe wê metoda ji bo rakirina rehên ji derbirînên hêsan ên di binebeşê de. [[Arguman (matematîk)|''Argumana'']] ''{{mvar|z}}'' (ku carinan jê re "qonax" ''{{mvar|φ}}'' tê gotin), ew goşeya di navbera [[Nîvçap|nîvçapa]] ''{{mvar|Oz}}'' û eksena rastîn a erênî de ye; ew wekî {{math|arg ''z''}} tê nivîsîn û di vê gotarê de bi [[Radyan|radyanan]] tê îfadekirin. Ew goşe tenê heta lêzêdekirina piraliyên tam ên <math> 2\pi </math> tê diyarkirin, ji ber ku zivirandineke bi qasî <math>2\pi</math> (an 360°) li dora xala destpêkê, gî xalên li ser sîstema kompleks bêguhertin dihêle. Yek ji bijarteyên ji bo diyarkirina yekta ya argumanê ew e ku ew di navbeya <math> (-\pi,\pi] </math> de be; ew wekî "nirxê sereke" tê binavkirin. Arguman dikare ji şêweya kartesiyan (an jî çargoşeyî) ya ''{{mvar|x + yi}}'', bi rêya fonksiyona arktan (tangenta berevajî) were hesibandin. === Forma polar === [[Wêne:Complex multi.svg|thumb|Zêdekirina {{math|2 + ''i''}} (sêgoşeya şîn) û {{math|3 + ''i''}} (sêgoşeya sor). Sêgoşeya sor tê zivîrandin da ku bi lûtkeya sêgoşeya şîn re li hev were (ango, komkirina her du goşeyan di beşa ''φ₁+φ₂'' ya hevkêşeyê de) û bi qasî dirêjahiya [[Hîpotenûs|hîpotenûsa]] sêgoşeya şîn tê dirêjkirin (ango, zêdebûna her du nîvçapên çemberan, li gorî beşa ''r₁r₂'' ya hevkêşeyê).]] Ji bo her hejmareke kompleks a ''z'', bi nirxê mutleq ê <math>r = |z|</math> û argumana <math>\varphi</math>, hevkêşeya <math>z=r(\cos\varphi +i\sin\varphi) </math> ew têkilî derbasdar e. Ew nasname wekî şêweya polar a ''z'' tê binavkirin. Carinan ew bi awayê <math display="inline"> z = r \operatorname\mathrm{cis} \varphi </math> tê kurtkirin. Di warê [[Elektronîk|elektronîkê]] de, [[Fazor|fazorê]] bi amplituda ''{{mvar|r}}'' û qonaxa ''{{mvar|φ}}'' ve bi rêya temsîl kirina goşeyî tê temsîl kirin: <math display="block">z = r \angle \varphi . </math> Eger du hejmarên kompleks bi awayekî qutbî werin dayîn, ango {{math|1=''z''₁ = ''r''₁(cos ''φ''₁ + ''i'' sin ''φ''₁)}} û {{math|1=''z''₂ = ''r''₂(cos ''φ''₂ + ''i'' sin ''φ''₂)}}, eser û dabeşkirin dikare wekî were hesibandin <math display="block">z_1 z_2 = r_1 r_2 (\cos(\varphi_1 + \varphi_2) + i \sin(\varphi_1 + \varphi_2)).</math><math display="block">\frac{z_1}{z_2} = \frac{r_1}{r_2} \left(\cos(\varphi_1 - \varphi_2) + i \sin(\varphi_1 - \varphi_2)\right), \text{if }z_2 \ne 0.</math> (Ew encama nasnameyên trîgonometrîk ji bo fonksiyona sînus û kosînus in.) Bi gotineke din, nirxên mutleq têne zêdekirin û arguman têne zêdekirin da ku forma qutbî ya eserê çêbibe. Resimê li rastê zêdekirina ji <math display="block">(2+i)(3+i)=5+5i. </math> Ji ber ku beşên rastîn û xeyalî yên {{math|5 + 5''i''}} wekhev in, argumana wê hejmarê 45 pile ye, anku {{math|''π''/4}} (bi radyanê). Ji aliyekî din ve, ew di aynî çaxê de berhevoka goşeyên li destpêka sêgoşeyên sor û şîn e, bi rêzê ve arctan(1/3) û arctan(1/2). Bi wî awayî, formula <math display="block">\frac{\pi}{4} = \arctan\left(\frac{1}{2}\right) + \arctan\left(\frac{1}{3}\right) </math> derbasdar e. Ji ber ku însan karibe bi awayekî pir bi tesîr nêzîkiya fonksiyona arctanê bibîne, formulên bi wî rengî ku wekî formulên "wekî yên Machin" têne naskirin, ji bo bidestxistina nêzîkiyên bi hûrgiliya bilind ên [[Pi|π]] têne bikaranîn: <math display="block">\frac{\pi}{4} = 4 \arctan\left(\frac{1}{5}\right) - \arctan\left(\frac{1}{239}\right) </math> === Qûwet û kokan === Qûweta ''n''-em a hejmareke kompleks dikare bi rêya [[formula Moivre]] were hesibandin; ew formula bi sepandina dubare ya formula jorîn a ji bo eserê tê bidestxistin: <math display="block">z^{n}=\underbrace{z \cdot \dots \cdot z}_{n \text{ faktoran}} = (r(\cos \varphi + i\sin \varphi ))^n = r^n \, (\cos n\varphi + i \sin n \varphi).</math> Mesela çend qûwetên pêşîn ên yekîneya xeyalî ''i'' ne <math>i, i^2 = -1, i^3 = -i, i^4 = 1, i^5 = i, \dots</math> [[Wêne:Visualisation complex number roots.svg|thumb|Temsîl kirina geometrîk a rehên 2em heta 6em ên hejmareke kompleks a ''z'', bi şêwaza polar a φ ku tê de {{Matematîk|1=r = <nowiki>|</nowiki>z<nowiki>|</nowiki>}} û {{Matematîk|1=φ = arg}} ''z'' e. Heke z hejmareke rastîn be, φ = 0 an jî [[Pi|π]] ye. Rehên sereke bi rengê reş hatine temsîl kirin.]][[Kok (matematîk)|Koka]] hejmareke kompleks ''{{mvar|z}}'' bi wan têne dayîn: <math display="block">z^{1/n} = \sqrt[n]r \left( \cos \left(\frac{\varphi+2k\pi}{n}\right) + i \sin \left(\frac{\varphi+2k\pi}{n}\right)\right)</math> ji bo {{math|0 ≤ ''k'' ≤ ''n'' − 1}}. (Li vir <math>\sqrt[n]r</math> ew koka asayî (erênî) ya [[Hejmarên rastîn|hejmara rastîn]] a erênî ''{{mvar|r}}'' ye.) Ji ber ku sînûs û kosînûs qonaxî in, nirxên din ên tamjimar ên ''{{mvar|k}}'' nirxên din nadin. Ji bo her <math>z \ne 0</math> bi taybetî kokên kompleks ên ''n''-em ên ji hev cuda hene. Mesela 4 kokên çarê ên 1ê hene ku ew in: <math>z_1 = 1, z_2 = i, z_3 = -1, z_4 = -i.</math> Bi giştî, ti rêyeke xwezayî tune ye ku însan karibe yek ji rehên tevlîhev ên ''{{mvar|n}}'' (kok) ên hejmareke kompleks ji yên din cuda bike. (Ew yek berevajî rewşa rehên hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''x''-ê ye; x xwediyê tenê yek reheke rastîn a erênî ya ''n'' e, loma ew bi gelemperî wekî "reha ''n'' a ''x''-ê" tê binavkirin.) Ew rewş bi wê yekê tê îfadekirin ku reha ''n'' fonksiyoneke xwedî n nirxan e ji bo ''{{mvar|z}}''-yê. === Teorema bingeh a cebîrê === [[Teorema bingehîn a cebîrê]] a [[Carl Friedrich Gauss]] û [[Jean Baptiste le Rond d'Alembert|Jean le Rond d'Alembert]], dibêje ku ji bo her hejmarên kompleks (ku jê re [[Koefîsyent|koefîsyentan]] tê gotin) {{math|''a''₀, ..., ''a''_''n''}}, hevkêşeya <math display="block">a_n z^n + \dotsb + a_1 z + a_0 = 0</math> xwediyê herîkêm çareseriyeke kompleks a wekî ''z'' ye, bi wê şertê ku herîkêm yek ji koefîsiyentên bilind ({{math|''a''₁, ..., ''a''_''n''}}) ne sifir be. Ew taybetmendî ji bo [[Hejmar rasyonel|qada hejmarên rasyonel]] <math>\Q</math> (polînoma {{math|''x''² − 2}} xwediyê koka rasyonel nîne, ji ber ku {{math|√2}} ne hejmareke rasyonel e) û herwiha ji bo hejmarên rastîn <math>\R</math> (polînoma {{math|''x''² + 4}} xwediyê koka rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya ''{{mvar|x}}'' ji bo her hejmareke rastîn a ''{{mvar|x}}'' erênî ye) derbas nabe. Ji ber vê rastiyê, <math>\Complex</math> wekî ''qadeke cebîrî'' ''yê girtî'' tê binavkirin. Ew ji bo gelek sepanên hejmarên kompleks bingeheke sereke ye, wekî ku li jêr bi hûrgilî hatiye ravekirin. Ji bo vê teoremê îsbatên curbecur hene; ew îsbat dikarin bi metodên analîtîk (wekî [[teorema Liouville]]), an jî bi [[Topolojî|metodên topolojiyê]] (wekî [[Hejmarên pêçanê|hejmara pêçanê]]) bên kirin, an jî bi metoda ku [[teoriya Galoisê]] û wê rastiyê li hev tîne ku her polînomeke rast a bi dereceyeke ''tek'', bi kêmanî xwediyê koka xwe ya rast e. == Tarîx == Çareseriya di [[Kok (matematîk)|radîkalan]] de (bêyî [[Fonksiyona trîgonometrîk|fonksiyonên trîgonometrîk]]) ya [[Hevkêşeya kubîk|hevkêşeyeke kubîk]] a giştî, çaxa ku her sê kokên wê hejmarên rastîn bin, kokên çargoşe yên [[hejmarên neyînî]] dihewîne, rewşek ku bi faktorîzekirinê bi alîkariya [[Teorema koka rasyonel|testa koka rasyonel]] nayê rastkirin, heke kubîk bêkêmkirin be; ew tiştê ku jê re [[Casus irreducibilis|''casus irreducibilis'']] ('doza bêkêmkirin') tê gotin e. Ew pirsgirêk bû sebeb ku matematîknasê îtalî [[Gerolamo Cardano]] di dora sala 1545an de di [[Ars Magna (Cardano)|''Ars Magna'']] ya wî de hejmarên kompleks bifikire, her çiqas têgihîştina wî bingehîn bû; ji bilî vê, wî paşê hejmarên kompleks wekî "bi qasî ku nazik in, ewqas jî bê gerek" wesifand. Cardano hejmarên xeyalî bikaranî, lê karanîna wan wekî "îşkenceya derûnî" wesifand. Ew berî karanîna plana grafîkî ya kompleks bû. Cardano û matematîknasên din ên îtalî, bi taybetî [[Scipione del Ferro]], di salên 1500î de [[Algorîtma|algorîtmayek]] ji bo çareserkirina hevkêşeyên kubîk afirandiyê ku bi gelemperî çareseriyek rastîn û du çareseriyên ku hejmarek xeyalî dihewîne hebûn. Ji ber ku wan cewabên bi hejmarên xeyalî paşguh kirin, Cardano wan wekî bê gerek dîtiye. Xebata li ser pirsgirêka polînomên giştî di dawiyê de rê li ber teorema bingehîn a cebîrê avakir ku temsîl dide ku bi hejmarên kompleks re, çareseriyek ji bo her [[hevkêşeya polînomê]] ya pileya yek an jî bilindtir heye. Ji ber wê yekê hejmarên kompleks qadek cebîrî ya girtî pêk tînin ku her hevkêşeya polînomê [[Koka fonksiyonê|kokek]] heye. Gelek matematîknasan beşdarî pêşxistina hejmarên kompleks bûn. Rêgezên ji bo komkirin, derxistin, pirkirin û derxistina kokê ya hejmarên kompleks ji hêla matematîknasê îtalî [[Rafael Bombelli]] ve hatine pêşxistin. Formalîzmek bêtir abstrakt ji bo hejmarên kompleks ji hêla matematîknasê îrlandî [[William Rowan Hamilton]] ve bêtir hate pêşxistin ku wê abstraksiyonê berfireh kir bo [[Kuaternyon|teoriya kuaternyonan]]. Dibe ku were gotin ku yekê amajeya kurt û neberdewam a li ser [[Kokê çargoşe|kokên çargoşe]] yên [[hejmarên neyînî]] di esera matematîknasê yewnanî [[Heronê Îskenderiyey|Heronê Îskenderiyeyê]] de di sedeya 1ê {{Pz}} derketiye holê; li wir, di kitêba wî ya bi navê ''Stereometrica'' de, wî bi awayekî ku xuya ye şaş bûye, qebareya beşeke jêkirî ya [[Piramîd|piramîdeke]] ku pêkan nebû, nirxandiye û di encama hesabên xwe de gihîştiye îfadeya <math>\sqrt{81 - 144}</math>, ya ku îro wiha tê hêsankirin: <math>\sqrt{-63} = 3i\sqrt{7}</math>. Di [[Matematîka Yewnanistana kevnare|matematîka helenîstîk]] de terma hejmarên neyînî tunebû û Heron tenê nirxa neyînî bi ya wê ya erênî guhertibû: <math>\sqrt{144 - 81} = 3\sqrt{7}.</math> Hewldana lêkolîna li ser hejmarên kompleks wekî meseleyeke serbixwe, cara yekê di sedsala 16an de derketa holê; wê çaxê matematîknasên îtalyan, [[Niccolò Fontana Tartaglia]] û [[Gerolamo Cardano]], çareseriyên cebîrî ji bo kokên polînomên pile-sêyê û pile-çarê dîtin. Zû hate fêmkirin (herçend îsbatkirina wê gelek derengtir pêk hatibe jî) ku ew formul, heta eger însan tenê bi çareseriyên rastîn re mijûl bibe jî, carinan pêdivî bi bikaranîna kokên çargoşeyî yên hejmarên neyînî dikirin. Bi rastî, piştre hate îsbatkirin ku wexta her sê kok jî rastîn û ji hev cuda bin, bikaranîna hejmarên kompleks neçar e. Lêbelê, di wê rewşê de jî dîsa dikare formula giştî were bikaranîn, bi şertê ku însan baldar be li hemberî wê rewşa nezelal a ku ji hebûna sê kokên pile-sêyê (kokên kubîk) ji bo hejmarên kompleks ên ne-sifir çêdibe. Rafael Bombelli yekê kes bû ku bi awayekî eşkere behsa van çareseriyên hevkêşeyên pile-sêyê kir ku di xuya de paradoksîkal bûn, û wî ji bo çareserkirina van pirsgirêkan, rêzikên arîtmetîka kompleks pêş xistin. Termê "xeyalî" ji bo wan hêjmaran di sala 1637an de ji aliyê [[René Descartes]] cara yekê hatiye gotin; wî gelek hewl da ku tekezî li ser xwezaya wan a ne-rastîn bike: {{Quote|... hîn caran tenê xeyalî – yanî însan dikare di her hevkêşeyekê de bi qasî ku min gotiye hejmaran xeyal bike – lê carinan ti hêjmarek nîne ku li gorî wê ya ku em xeyal dikin be.}} Çavkaniyeke din a tevliheviyê ew bû ku hevkêşeya <math>\sqrt{-1}^2 = \sqrt{-1}\sqrt{-1} = -1</math> bi awayekî keyfî û ne li gorî rêzê, li dijî nasnameya cebîrî ya <math>\sqrt{a}\sqrt{b} = \sqrt{ab}</math> xuya dikir; ew nasname ji bo hejmarên rastîn ên ne-neyînî (pozîtîf an sifir) yên wekî ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' derbasdar e û di hejmartinên hejmarên kompleks de jî dihat bikaranîn, heger yek ji ''{{mvar|a}}'' an ''{{mvar|b}}'' pozîtîf û ya din neyînî bûya. Bikaranîna şaş a wê nasnameyê di rewşa ku hem ''{{mvar|a}}'' û hem jî ''{{mvar|b}}'' neyînî bin de, û herwiha nasnameya têkildar a <math display="inline">\frac{1}{\sqrt{a}} = \sqrt{\frac{1}{a}}</math>, heta bû sebeba pirsgirêkan ji bo [[Leonhard Euler]] jî. Ew zehmetî di dawiyê de bû sebeb ku ji bo pêşîlêgirtina wê şaşitiyê, sembola taybet a {{math|''i''}} li şûna <math>\sqrt{-1}</math> were bikaranîn. Tevî wê yekê jî, Euler bi awayekî xwezayî dî ku telebe pir zûtir (li gorî wê serdemê) bi hejmarên kompleks re tên naskirin. Di kitêba wî ya cebîra bingehîn a bi navê ''[[Elementên Cebîrê]]'' de, ew wan hejmaran nêzî di destpêkê de dide nasîn û piştre jî li seranserê kitêbê bi awayekî xwezayî wan bikar tîne. Di sedeya 18an de, bikaranîna hejmarên kompleks berfirehtir bû; çunkî hate dîtin ku bikaranîna metodên matematîkî yên li ser îfadeyên kompleks, dikare ji bo hêsankirina hesabên têkildarî fonksiyonên trîgonometrîk sûdewar be. Mesela di sala 1730ê de [[Abraham de Moivre]] temsîl kir ku ew hevsengiyên têkildarî fonksiyonên trîgonometrîk ên piraliyekî tam ê goşeyekê û hêzên fonksiyonên trîgonometrîk ên wê goşeyê, dikarin bi riya [[formula de Moivre]] bên îfadekirin: <math display="block">(\cos \theta + i\sin \theta)^{n} = \cos n \theta + i\sin n \theta. </math> [[Wêne:Circle cos sin.gif|thumb|Formula Eulerê, fonksiyona eksponensiyel a kompleks a bi argumana xeyalî ku dikare wekî danasîna livîna dorhêlî ya yekreng li ser tevra kompleks were dîtin, bi fonksiyonên kosînûs û sînûsê ve girêdide; ew fonksiyon di warê geometrîk de, bi rêzê ve, projeksiyonên wê livînê yên li ser eksena hejmarên rastîn û eksena hejmarên xeyalî ne.]]Di sala 1748an de, Euler gaveke dî avêt û [[formula Euler]] a [[analîza kompleks]] bi dest xist: <math display="block">e ^{i\theta } = \cos \theta + i\sin \theta </math> bi rêya destkarîkirina resmî ya [[rêzên qûwetê]] yên aloz, û dît ku ew formula dikare were bikaranîn da ku her nasnameyeke trîgonometrîk bo nasnameyên eksponensiyel ên pir hêsantir were kêmkirin. Fikra hejmareke kompleks wekî xaleke li ser balafira kompleks, cara yekê di sala 1799an de ji aliyê matematîknasê danîmarkî-norwêcî [[Caspar Wessel]] ve hate ravekirin, herçend ew term berê, di sala 1685an de, di esera [[John Wallis]] a bi navê ''A Treatise of Algebra'' de hatibû pêşbînîkirin jî. Gotara bîranînê ya Wessel di weşanên Akademiya Kopenhagê de derket, lê bi pirî bala kesî nekişand. Di sala 1806an de, [[Jean-Robert Argand]] bi awayekî serbixwe broşûrek li ser hejmarên kompleks weşand û ji bo [[teorema bingehîn a cebîrê]] îsbateke hûrgilî û xurt pêşkêş kir. [[Carl Friedrich Gauss]] berê, di sala 1797an de, îsbateke ku di eslê wê de [[Topolojî|topolojîk]] bû ji bo wê teoremê weşandibû, lê wê çaxê gumanên wî derbarê "metafîzîka rastîn a koka çargoşe ya -1ê" de anîbûn zimên. Heta sala 1831ê derbas bû ku wî ew gumanên wî derbas kirin û esera wî ya li ser hejmarên kompleks wekî xalên li ser rûxarê weşand û bi wî awayî bi pirî temsîl kir û termînolojiya modern danî holê: {{Quote|Eger însan berê ji nêrîneke şaş li wê meseleyê mêze kiriba û ji ber wê yekê rastî tarîtiyeke razdar hatiba, ew yek bi pirî vedigere ser karanîna termên nebaş an jî şaş. Eger însan ji bo +1, −1 û <math>\sqrt{-1}</math> ne gotiba yekeyên erênî, neyînî an xeyalî (an jî heta ne mimkin), lê li şûna wan, mesela gotiba yekeyên rasterast, berevajî an kêlekî, wê çaxê êdî qet behsa tarîtiyeke wiha nedihate kirin.}}Di destpêka sedeya 19an de, matematîknasên din bi awayekî serbixwe temsîl kirina geometrîk a hejmarên kompleks keşf kirin: Buée, Mourey, Warren, Français û birayê wî, û [[Giusto Bellavitis|Bellavitis]]. Matematîknasê inglîzî [[G.H. Hardy]] diyar kir ku Gauss yekê matematîknas bû ku hejmarên kompleks bi "awayekî rastî pêbawer û zanistî" bikaranî; herçend matematîknasên wekî norwêcî [[Niels Henrik Abel]] û [[Carl Gustav Jacob Jacobi]] jî berî ku Gauss di sala 1831ê de esera xwe ya zanistî biweşîne, bi awayekî rojane û pêwîst ew bikaranîn. [[Augustin-Louis Cauchy]] û [[Bernhard Riemann]] bi hev re ramanên bingehîn ên analîza kompleks gihandin asteke bilind a temambûnê; ew pêvajo di rewşa Cauchy de li dora sala 1825an destpê kiribû. Termên hevpar ên ku di wê teoriyê de têne bikaranîn, bi pirî ji hêla damezrîneran ve hatine danîn. Argand ji {{math|cos ''φ'' + ''i'' sin ''φ''}} re digot ''faktora'' ''terefê'' û ji <math>r = \sqrt{a^2 + b^2}</math> re digot ''modulus''; Cauchy (1821) ji {{math|cos ''φ'' + ''i'' sin ''φ''}} re digot ''forma kêmkirî'' û xuya ye ku wî terma ''arguman'' aniye holê; Gauss ji bo <math>\sqrt{-1}</math> tîpa {{math|''i''}} bikaranî, ji bo {{math|''a'' + ''bi''}} terma ''hejmara kompleks'' pêşkêş kir û ji {{math|''a''² + ''b''²}} re digot ''norm''. Têgeha ''koyefîsyenta'' ''terefê'' ku pir caran ji bo {{math|cos ''φ'' + ''i'' sin ''φ''}} tê bikaranîn, ji hêla Hankel (1867) ve hatiye danîn, û terma ''nirxa mutleq'' ji bo modulusê, ji hêla Weierstrass ve hatiye pêşkêşkirin. Di nav nivîskarên klasîk ên paşatir ku li ser teoriya giştî dişuxilandine de [[Richard Dedekind]], [[Otto Hölder]], [[Felix Klein]], [[Henri Poincaré]], [[Hermann Schwarz]], [[Karl Weierstrass]] û gelek ên din hene. Di destpêka sedeya 20ê de, eserên giring (di nav de sîstematîzekirin) di warê analîza pir-guhêrbar a hejmarên kompleks de destpê kirin. Di sala 1927an de [[Wilhelm Wirtinger]] encamên giring bi dest xist. == Terîfên abstrakt û cebîrî == Herçend terîfên berbiçav ên li jor, tevî kiryarên komkirin û lêkdanê, hejmarên kompleks bi awayekî rast rave dikin jî, nêzîkiyên din ên hevmane hene ku pêkhateya cebîrî ya abstrakt a hejmarên kompleks bi awayekî rasterasttir eşkere dikin. Terîfek ji bo hejmarên kompleks ew e ku ew qadeke bi temsîla ⁠{{Matematîk|C}} pêk tînin; ew qad, qada hejmarên rastîn ⁠{{Matematîk|R}} dihewîne û li ser ⁠{{Matematîk|R}} bi rêya elementeke taybet a bi temsîla ⁠{{Matematîk|i}} ku tê de ⁠{{Matematîk|1=i^2=-1}} tê hilberandin. Bi awayekî hevmane, ⁠{{Matematîk|C}} qada veqetandinê (''splitting field'') a polînoma ⁠{{Matematîk|x^2+1}} e li ser qada hejmarên rastîn {{Matematîk|R}}. Hebûna wê qadê dikare bi rêya modelên çeşîd were temsîl kirin. Modelek ew e ku însan qada kompleks wekî koma ⁠{{Matematîk|\R^2}} bihesibîne ku bi yasayên komkirin û lêkdanê yên li ser cotên rêzkirî yên ⁠{{Matematîk|(a,b)}} û {{Matematîk|(a',b')}} hatiye dabînkirin: <math display="block">(a,b) + (a',b') = (a+a',b+b'),\quad (a,b)(a',b') = (aa' - bb', ab' + a'b).</math> Di vê modelê de, elementa ⁠{{Matematîk|i}} li hemberî elementa ⁠{{Matematîk|(0,1)}} tê, û hejmarên rastîn wekî koma cotên ⁠{{Matematîk|(a,0)}} têne bicihkirin. Yekê din jî avakirina standard a qada veqetandine (''splitting field'') ye ku bi karanîna beşa koma polînomên ⁠{{Matematîk|R[X]}} pêk tê, û li jêr hatiye dayîn. === Avakirina wekî zengila kotyentê === Yek ji metodên nêzîbûna bo {{Matematîk|C}}, bi riya [[Polînom|polînoman]] e, ango ew îfadeyên ku bi wî awayî ne: <math display="block">p(X) = a_nX^n+\dotsb+a_1X+a_0,</math> ku tê de [[Koefîsiyent|koefîsiyentên]] {{math|''a''₀, ..., ''a''_''n''}} [[hejmarên rastîn]] in. Koma hemû polînomên bi wî rengî bi <math>\R[X]</math> tê temsîl kirin. Ji ber ku berhevok û eserên polînoman dîsa polînom in, ew koma <math>\R[X]</math> [[Zengila komutatîv|zengilake komutatîv]] pêk tîne ku jê re zengila polînoman (li ser hejmarên rastîn) tê gotin. Ji bo her polînomeke bi wî rengî ya wekî ''p'', însan dikare hejmara kompleks a <math>p(i) = a_n i^n + \dotsb + a_1 i + a_0</math> diyar bike, ango ew nirxa ku bi danîna <math>X = i</math> tê bidestxistin. Ew yek fonksiyonekê diyar dike; <math>\R[X] \to \C</math> Ew [[fonksiyona seranserî]] ye, ji ber ku her hejmareke kompleks dikare bi wî awayî were bidestxistin: nirxandina [[Fonksiyona lîner|polînomeke lîner]] a wekî <math>a+bX</math> li xala <math>X = i</math> dibe <math>a+bi</math>. Lêbelê, nirxandina polînoma <math>X^2 + 1</math> li xala ''i'' dike 0, ji ber ku <math>i^2 + 1 = 0.</math> Ew polînom ne-kêmbar (''irreducible'') e, ango nikare wekî esera du polînomên lîner were nivîsîn. Ji vir rastiyên bingehîn ên [[cebîra abstrakt]] temsîl didin ku [[Navin (cebîr)|navika]] vê nexşeyê [[Îdeal (teoriya zengil)|îdealek]] e ku ji hêla vê polînomê ve hatiye çêkirin û ku beşa dabeşkirinê ya) li gorî wê îdealê qadek e, û herwiha [[Îzomorfîzm|îzomorfîzmek]] heye <math>\R[X] / (X^2 + 1) \stackrel \cong \to \C</math> di navbeya zengila kotyent û <math>\C</math> de. Hin nivîskar wê yekê wekî terîfa <math>\C</math> dihesibînin. Ew terîf <math>\C</math> wekî cebîreyeke çargoşeyî temsîl dide. Qada <math>\Complex</math> ligorî [[teorema bingehîn a cebîrê]], ji hêla [[Qada girtî a cebîrê|cebîriya girtî]] ye û loma [[girtiya cebîrî]] ya <math>\R</math> ye. [[Kategorî:Hejmar]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] ab6oe1nidt9kbsxx53ssvzypv9yf1sl 2094790 2094789 2026-09-19T09:32:06Z Kurê Acemî 105128 /* Avakirina wekî zengila kotyentê */ 2094790 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:A plus bi.svg|thumb|Hejmareke kompleks a bi navê {{math|''z''}} dikare bi awayekî dîtbarî wekî cotek hejmaran {{math|(''a'', ''b'')}} were temsîldan; ew cot vektoreke pozîsyonê (bi rengê şîn) an xalekê (bi rengê sor) li ser dîyagrameke bi navê "diyagrama Argand" (ku sîstema kompleks temsîl dike) pêk tîne. ''Re'' tewereya rastîn e, ''Im'' tewereya xeyalî ye, û ''{{mvar|i}}'' jî "yekeya xeyalî" ye ku şertê {{math|1=''i''² = −1}} pêk tîne.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya <math>i^{2}= -1</math> pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê <math>a + bi</math> were temsîl kirin ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; ''{{mvar|a}}'' wekî '''beşa rastîn''' û ''{{mvar|b}}'' jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola <math>\mathbb C</math> an jî {{math|'''C'''}} tê temsîl kirin. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên "xeyalî" ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in. Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya <math>(x+1)^2 = -9</math> ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: <math>x=-1+3i</math> û <math>x=-1-3i</math>. Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda <math>i^{2}=-1</math> û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin "qad"ek ku hejmarên rastîn tê de wekî "binqad"ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, <math>a + bi = a + ib</math> e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye. Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de <math>\{1,i\}</math> wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û emeliyatên wan; hembera wê jî, hin cism û emeliyatên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên <math>i</math> eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Emeliyata [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e. Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye. == Terîf û emeliyatên bingeh == [[Wêne:Complex numbers intheplane.svg|thumb|Hejmarên kompleks ên cihêreng ku li ser tevşiya kompleks hatine temsîl kirin.]] Hejmareke kompleks îfadeyeke bi şêweyê {{math|''a'' + ''bi''}} ye ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn in û i semboleke abstrakt e – ya ku wekî yekeya xeyalî tê naskirin û maneya wê li jêr tê ravekirin. Mesela {{math|2 + 3''i''}} hejmareke kompleks e. Ji bo hejmareke kompleks {{math|''a'' + ''bi''}}, hejmara rastîn ''{{mvar|a}}'' wekî ''beşa rastîn'' tê binavkirin, û hejmara rastîn ''{{mvar|b}}'' (ne hejmara kompleks a {{math|''bi''}}) jî wekî ''beşa xeyalî'' tê binavkirin. Beşa rastîn a hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' bi awayê {{math|Re(''z'')}}, <math>\mathcal{Re}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{R}(z)</math> tê temsîldan; beşa xeyalî jî {{math|Im(''z'')}} bi awayê <math>\mathcal{Im}(z)</math> an jî <math>\mathfrak{I}(z)</math> tê temsîldan: mesela <math display="inline"> \operatorname{Re}(2 + 3i) = 2 </math>, <math> \operatorname{Im}(2 + 3i) = 3 </math>. Hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' dikare bi coteke rêzkirî ya hejmarên rastîn <math>(\Re (z),\Im (z))</math> re were naskirin; ew cot dikare wekî koordînatên xaleke li ser sîstemeke oklîdî (bi koordînatên standard) were şirovekirin ku ev rûxar paşê wekî sîstema kompleks an jî [[Diyagrama Argand|''diyagrama Argand'']] tê binavkirin. Bi gelemperî, eksana asoyî ji bo temsîldana beşa rastîn tê bikaranîn (ku nirxên wê ber bi rastê ve zêde dibin), û eksana stûnî jî beşa xeyalî nîşan dide (ku nirxên wê ber bi jor ve zêde dibin). Hejmareke rastîn a dikare wekî hejmareke kompleks {{math|''a'' + 0''i''}} were dîtin ku tê de beşa wê ya xeyalî 0 e. Hejmareke bi temamî xeyalî {{math|''bi''}}, hejmareke kompleks a {{math|0 + ''bi''}} ye ku tê de beşa wê ya rastîn sifir e. Bi gelemperî wiha tê nivîsandin: {{math|1=''a'' + 0''i'' = ''a''}}, {{math|1=0 + ''bi'' = ''bi''}}, û {{math|1=''a'' + (−''b'')''i'' = ''a'' − ''bi''}}; mesela {{math|1=3 + (−4)''i'' = 3 − 4''i''}}. Koma gî hejmarên kompleks bi <math>\Complex</math> (tîpa C ya stûr a taybet) an jî {{math|'''C'''}} (tîpa C ya stûr a asayî) tê temsîl kirin. Di hin warên zanistî yên wekî [[elektromanyetîzm]] û [[endezyariya elektrîkê]] de, li şûna ''{{mvar|i}}'' tîpa ''{{mvar|j}}'' tê bikaranîn, ji ber ku ''{{mvar|i}}'' pir caran tê maneya herika elektrîkê, û hejmarên kompleks bi awayê {{math|''a'' + ''bj''}} an jî {{math|''a'' + ''jb''}} têne nivîsandin. === Komkirin û jêbirin === [[Wêne:Vector Addition.svg|thumb|Komkirina du hejmarên kompleks dikare bi awayekî geometrîk, bi çêkirina paralelogramekê, were kirin.]] Du hejmarên kompleks <math>a =x+yi</math> û <math>b =u+vi</math> bi awayekî ferq [[Komkirin|komkirina]] beşên wan ên rastîn û xeyalî tên komkirin. Yanî: <math display="block">a + b =(x+yi) + (u+vi) = (x+u) + (y+v)i.</math>Eynî awayî [[jêbirin]] dikare wekî were kirin<math display="block">a - b =(x+yi) - (u+vi) = (x-u) + (y-v)i.</math> Emeliyata komkirinê dikare bi awayekî geometrîk wiha were xuyakirin: encama komkirina du hejmarên kompleks ên wekî ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' (ku wekî xalên li ser tevheviya kompleks têne şirovekirin), ew xal e ku bi avakirina [[Çargoşeya yeksan|paralelogramkê]] ji sê xalên ''{{mvar|O}}'' û xalên dawiya tîrên bi navên ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' ve tê bidestxistin (bi şertê ku ew ne li ser eynî xetê bin). Bi eynî awayî, eger em wan xalan bi rêzê wekî ''{{mvar|A}}'' û ''{{mvar|B}}'' û xala çarê a paralelogramê jî wekî ''{{mvar|X}}'' bi nav bikin, wê wextê [[Sêgoşe|sêgoşeyên]] ''{{mvar|OAB}}'' û ''{{mvar|XBA}}'' bi hev re [[kongruent]] in. === Çarpkirin === [[Wêne:Complex number multiplication visualisation.svg|thumb|Çarpkirina hejmarên kompleks ên {{math|2−''i''}} û {{math|3+4''i''}} ku bi rêya vektoran hatiye temsîl kirin.]] Esera du hejmarên kompleks bi wî awayî tê hesibandin: <math>(a+bi) \cdot (c+di) = ac - bd + (ad+bc)i.</math> Mesela, <math>(2-i)(3+4i) = 2 \cdot 3 - ((-1) \cdot 4) + (2 \cdot 4 + (-1) \cdot 3)i = 10 +5i.</math> Bi taybetî, ew yek formula bingehîn wekî rewşeke taybet dihewîne: <math>i^2 = i \cdot i = -1.</math> Ew formula hejmara kompleks a ''i'' ji her hejmareke rastîn ferq dike, ji ber ku çargoşeya her hejmareke rastîn (çi neyînî be çi jî erênî) her tim hejmareke rastîn a ne-neyînî ye. Bi wê terîfa çarpkirin û komkirinê re, ew rêzikên naskirî yên ji bo arîtmetîka hejmarên rasyonel an rastîn, ji bo hejmarên kompleks jî derbasdar dimînin. Bi awayekî hûrtir, taybetmendiya belavkirinê û taybetmendiyên guhertina cih (yên komkirin û lêkdanê) derbasdar in. Loma hejmarên kompleks pêkhateyeke cebîrî ya bi navê [[Qad (matematîk)|''qad'']] ava dikin, eynî cismê ku hejmarên rasyonel an rastîn jî dikin. === Konjugata kompleks, nirxê mutleq, argument û dabeşkirin === [[Wêne:Complex conjugate picture.svg|thumb|Temsîl kirina geometrîk a ''{{mvar|z}}'' û hevjuga wê <s>''z''</s> li ser tevşiya hejmarên kompleks.]] ''[[Konjugata kompleks]]'' a hejmara kompleks ê {{math|1=''z'' = ''x'' + ''yi''}} wekî <math>\overline z = x-yi</math> tê terîfkirin. Hin nivîskar wê bi awayê <math>z^*</math> jî temsîl didin. Ji aliyê geometrîk ve, <s>''z''</s> "refleksiyona" ''{{mvar|z}}'' ye li ser eksena rast. Dubarekirina pêvajoya konjugatê, hejmara kompleks a eslî dide: <math>\overline{\overline{z}}=z.</math> Hejmareke kompleks [[tenê ku tenê]] gava bi konjugata xwe re wekhev be, hejmareke rast e. [[Emeliyata yek-guhêrbar]] a dîtina konjugata kompleks a hejmareke kompleks, nikare tenê bi bikaranîna emeliyatên bingehîn ên komkirin, derxistin, zêdekirin (pêkanîna çarpêkirinê) û dabeşkirinê were îfadekirin. [[Wêne:Complex number illustration modarg.svg|thumb|Argumana ''{{mvar|φ}}'' û modulusa ''{{mvar|r}}'' xaleke li ser tevheviya kompleks (an jî rûxara kompleks) diyar dikin.]] Ji bo her hejmareke kompleks {{math|1=''z'' = ''x'' + ''yi''}}, esera <math>z \cdot \overline z = (x+iy)(x-iy) = x^2 + y^2</math> ''hejmareke rastîn a ne-neyînî'' ye. Ew yek rê dide ku em [[nirxa mutleq]] (an ''modulûs'' an jî ''mezinahî'') ya ''z'' wekî koka çargoşeyî terîf bikin <math display="block">|z|=\sqrt{x^2+y^2}.</math> Ligorî [[Teorema Pîtagoras|yasaya Pîtagorasê]], <math>|z|</math> dûrahiya ji xala destpêkê (orjînê) heta wê xala ku hejmara kompleks a ''z'' li ser tevheviya kompleks temsîl dide, ye. Bi taybetî, çembera ku nîvçapa wê yek e û navenda wê li xala destpêkê ye, tam ji wan hejmarên ''z'' pêk tê ku tê de <math>|z| = 1 </math> e; ew wekî '''hejmarên kompleks ên yekeyî''' tên naskirin. Eger <math> z = x = x + 0i </math> hejmareke rastîn be, wê demê <math> |z|= |x| </math> dibe: ango nirxa wê ya mutleq wekî hejmareke kompleks û wekî hejmareke rastîn wekhev e. Bi karanîna konjugatê, beramberiya hejmareke kompleks a ne sifir <math>z = x + yi</math> dikare wekî <math display="block"> \frac{1}{z} = \frac{\bar{z}}{z\bar{z}} = \frac{\bar{z}}{|z|^2} = \frac{x - yi}{x^2 + y^2} = \frac{x}{x^2 + y^2} - \frac{y}{x^2 + y^2}i.</math> Bi awayekî giştîtir, dabeşkirina hejmareke kompleks a kêfî <math>w = u + vi</math> li ser hejmareke kompleks a ne-sifir <math>z = x + yi</math> wekhev e bi <math display="block"> \frac{w}{z} = \frac{w\bar{z}}{|z|^2} = \frac{(u + vi)(x - iy)}{x^2 + y^2} = \frac{ux + vy}{x^2 + y^2} + \frac{vx - uy}{x^2 + y^2}i. </math> Ev pêvajo carinan wekî "rasyonalkirina" binebeşê (dendomînator) tê binavkirin (herçend dibe ku binebeşê di derbirîna dawî de hejmareke rastîn a îrasyonel be), ji ber ku ew dişibe wê metoda ji bo rakirina rehên ji derbirînên hêsan ên di binebeşê de. [[Arguman (matematîk)|''Argumana'']] ''{{mvar|z}}'' (ku carinan jê re "qonax" ''{{mvar|φ}}'' tê gotin), ew goşeya di navbera [[Nîvçap|nîvçapa]] ''{{mvar|Oz}}'' û eksena rastîn a erênî de ye; ew wekî {{math|arg ''z''}} tê nivîsîn û di vê gotarê de bi [[Radyan|radyanan]] tê îfadekirin. Ew goşe tenê heta lêzêdekirina piraliyên tam ên <math> 2\pi </math> tê diyarkirin, ji ber ku zivirandineke bi qasî <math>2\pi</math> (an 360°) li dora xala destpêkê, gî xalên li ser sîstema kompleks bêguhertin dihêle. Yek ji bijarteyên ji bo diyarkirina yekta ya argumanê ew e ku ew di navbeya <math> (-\pi,\pi] </math> de be; ew wekî "nirxê sereke" tê binavkirin. Arguman dikare ji şêweya kartesiyan (an jî çargoşeyî) ya ''{{mvar|x + yi}}'', bi rêya fonksiyona arktan (tangenta berevajî) were hesibandin. === Forma polar === [[Wêne:Complex multi.svg|thumb|Zêdekirina {{math|2 + ''i''}} (sêgoşeya şîn) û {{math|3 + ''i''}} (sêgoşeya sor). Sêgoşeya sor tê zivîrandin da ku bi lûtkeya sêgoşeya şîn re li hev were (ango, komkirina her du goşeyan di beşa ''φ₁+φ₂'' ya hevkêşeyê de) û bi qasî dirêjahiya [[Hîpotenûs|hîpotenûsa]] sêgoşeya şîn tê dirêjkirin (ango, zêdebûna her du nîvçapên çemberan, li gorî beşa ''r₁r₂'' ya hevkêşeyê).]] Ji bo her hejmareke kompleks a ''z'', bi nirxê mutleq ê <math>r = |z|</math> û argumana <math>\varphi</math>, hevkêşeya <math>z=r(\cos\varphi +i\sin\varphi) </math> ew têkilî derbasdar e. Ew nasname wekî şêweya polar a ''z'' tê binavkirin. Carinan ew bi awayê <math display="inline"> z = r \operatorname\mathrm{cis} \varphi </math> tê kurtkirin. Di warê [[Elektronîk|elektronîkê]] de, [[Fazor|fazorê]] bi amplituda ''{{mvar|r}}'' û qonaxa ''{{mvar|φ}}'' ve bi rêya temsîl kirina goşeyî tê temsîl kirin: <math display="block">z = r \angle \varphi . </math> Eger du hejmarên kompleks bi awayekî qutbî werin dayîn, ango {{math|1=''z''₁ = ''r''₁(cos ''φ''₁ + ''i'' sin ''φ''₁)}} û {{math|1=''z''₂ = ''r''₂(cos ''φ''₂ + ''i'' sin ''φ''₂)}}, eser û dabeşkirin dikare wekî were hesibandin <math display="block">z_1 z_2 = r_1 r_2 (\cos(\varphi_1 + \varphi_2) + i \sin(\varphi_1 + \varphi_2)).</math><math display="block">\frac{z_1}{z_2} = \frac{r_1}{r_2} \left(\cos(\varphi_1 - \varphi_2) + i \sin(\varphi_1 - \varphi_2)\right), \text{if }z_2 \ne 0.</math> (Ew encama nasnameyên trîgonometrîk ji bo fonksiyona sînus û kosînus in.) Bi gotineke din, nirxên mutleq têne zêdekirin û arguman têne zêdekirin da ku forma qutbî ya eserê çêbibe. Resimê li rastê zêdekirina ji <math display="block">(2+i)(3+i)=5+5i. </math> Ji ber ku beşên rastîn û xeyalî yên {{math|5 + 5''i''}} wekhev in, argumana wê hejmarê 45 pile ye, anku {{math|''π''/4}} (bi radyanê). Ji aliyekî din ve, ew di aynî çaxê de berhevoka goşeyên li destpêka sêgoşeyên sor û şîn e, bi rêzê ve arctan(1/3) û arctan(1/2). Bi wî awayî, formula <math display="block">\frac{\pi}{4} = \arctan\left(\frac{1}{2}\right) + \arctan\left(\frac{1}{3}\right) </math> derbasdar e. Ji ber ku însan karibe bi awayekî pir bi tesîr nêzîkiya fonksiyona arctanê bibîne, formulên bi wî rengî ku wekî formulên "wekî yên Machin" têne naskirin, ji bo bidestxistina nêzîkiyên bi hûrgiliya bilind ên [[Pi|π]] têne bikaranîn: <math display="block">\frac{\pi}{4} = 4 \arctan\left(\frac{1}{5}\right) - \arctan\left(\frac{1}{239}\right) </math> === Qûwet û kokan === Qûweta ''n''-em a hejmareke kompleks dikare bi rêya [[formula Moivre]] were hesibandin; ew formula bi sepandina dubare ya formula jorîn a ji bo eserê tê bidestxistin: <math display="block">z^{n}=\underbrace{z \cdot \dots \cdot z}_{n \text{ faktoran}} = (r(\cos \varphi + i\sin \varphi ))^n = r^n \, (\cos n\varphi + i \sin n \varphi).</math> Mesela çend qûwetên pêşîn ên yekîneya xeyalî ''i'' ne <math>i, i^2 = -1, i^3 = -i, i^4 = 1, i^5 = i, \dots</math> [[Wêne:Visualisation complex number roots.svg|thumb|Temsîl kirina geometrîk a rehên 2em heta 6em ên hejmareke kompleks a ''z'', bi şêwaza polar a φ ku tê de {{Matematîk|1=r = <nowiki>|</nowiki>z<nowiki>|</nowiki>}} û {{Matematîk|1=φ = arg}} ''z'' e. Heke z hejmareke rastîn be, φ = 0 an jî [[Pi|π]] ye. Rehên sereke bi rengê reş hatine temsîl kirin.]][[Kok (matematîk)|Koka]] hejmareke kompleks ''{{mvar|z}}'' bi wan têne dayîn: <math display="block">z^{1/n} = \sqrt[n]r \left( \cos \left(\frac{\varphi+2k\pi}{n}\right) + i \sin \left(\frac{\varphi+2k\pi}{n}\right)\right)</math> ji bo {{math|0 ≤ ''k'' ≤ ''n'' − 1}}. (Li vir <math>\sqrt[n]r</math> ew koka asayî (erênî) ya [[Hejmarên rastîn|hejmara rastîn]] a erênî ''{{mvar|r}}'' ye.) Ji ber ku sînûs û kosînûs qonaxî in, nirxên din ên tamjimar ên ''{{mvar|k}}'' nirxên din nadin. Ji bo her <math>z \ne 0</math> bi taybetî kokên kompleks ên ''n''-em ên ji hev cuda hene. Mesela 4 kokên çarê ên 1ê hene ku ew in: <math>z_1 = 1, z_2 = i, z_3 = -1, z_4 = -i.</math> Bi giştî, ti rêyeke xwezayî tune ye ku însan karibe yek ji rehên tevlîhev ên ''{{mvar|n}}'' (kok) ên hejmareke kompleks ji yên din cuda bike. (Ew yek berevajî rewşa rehên hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''x''-ê ye; x xwediyê tenê yek reheke rastîn a erênî ya ''n'' e, loma ew bi gelemperî wekî "reha ''n'' a ''x''-ê" tê binavkirin.) Ew rewş bi wê yekê tê îfadekirin ku reha ''n'' fonksiyoneke xwedî n nirxan e ji bo ''{{mvar|z}}''-yê. === Teorema bingeh a cebîrê === [[Teorema bingehîn a cebîrê]] a [[Carl Friedrich Gauss]] û [[Jean Baptiste le Rond d'Alembert|Jean le Rond d'Alembert]], dibêje ku ji bo her hejmarên kompleks (ku jê re [[Koefîsyent|koefîsyentan]] tê gotin) {{math|''a''₀, ..., ''a''_''n''}}, hevkêşeya <math display="block">a_n z^n + \dotsb + a_1 z + a_0 = 0</math> xwediyê herîkêm çareseriyeke kompleks a wekî ''z'' ye, bi wê şertê ku herîkêm yek ji koefîsiyentên bilind ({{math|''a''₁, ..., ''a''_''n''}}) ne sifir be. Ew taybetmendî ji bo [[Hejmar rasyonel|qada hejmarên rasyonel]] <math>\Q</math> (polînoma {{math|''x''² − 2}} xwediyê koka rasyonel nîne, ji ber ku {{math|√2}} ne hejmareke rasyonel e) û herwiha ji bo hejmarên rastîn <math>\R</math> (polînoma {{math|''x''² + 4}} xwediyê koka rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya ''{{mvar|x}}'' ji bo her hejmareke rastîn a ''{{mvar|x}}'' erênî ye) derbas nabe. Ji ber vê rastiyê, <math>\Complex</math> wekî ''qadeke cebîrî'' ''yê girtî'' tê binavkirin. Ew ji bo gelek sepanên hejmarên kompleks bingeheke sereke ye, wekî ku li jêr bi hûrgilî hatiye ravekirin. Ji bo vê teoremê îsbatên curbecur hene; ew îsbat dikarin bi metodên analîtîk (wekî [[teorema Liouville]]), an jî bi [[Topolojî|metodên topolojiyê]] (wekî [[Hejmarên pêçanê|hejmara pêçanê]]) bên kirin, an jî bi metoda ku [[teoriya Galoisê]] û wê rastiyê li hev tîne ku her polînomeke rast a bi dereceyeke ''tek'', bi kêmanî xwediyê koka xwe ya rast e. == Tarîx == Çareseriya di [[Kok (matematîk)|radîkalan]] de (bêyî [[Fonksiyona trîgonometrîk|fonksiyonên trîgonometrîk]]) ya [[Hevkêşeya kubîk|hevkêşeyeke kubîk]] a giştî, çaxa ku her sê kokên wê hejmarên rastîn bin, kokên çargoşe yên [[hejmarên neyînî]] dihewîne, rewşek ku bi faktorîzekirinê bi alîkariya [[Teorema koka rasyonel|testa koka rasyonel]] nayê rastkirin, heke kubîk bêkêmkirin be; ew tiştê ku jê re [[Casus irreducibilis|''casus irreducibilis'']] ('doza bêkêmkirin') tê gotin e. Ew pirsgirêk bû sebeb ku matematîknasê îtalî [[Gerolamo Cardano]] di dora sala 1545an de di [[Ars Magna (Cardano)|''Ars Magna'']] ya wî de hejmarên kompleks bifikire, her çiqas têgihîştina wî bingehîn bû; ji bilî vê, wî paşê hejmarên kompleks wekî "bi qasî ku nazik in, ewqas jî bê gerek" wesifand. Cardano hejmarên xeyalî bikaranî, lê karanîna wan wekî "îşkenceya derûnî" wesifand. Ew berî karanîna plana grafîkî ya kompleks bû. Cardano û matematîknasên din ên îtalî, bi taybetî [[Scipione del Ferro]], di salên 1500î de [[Algorîtma|algorîtmayek]] ji bo çareserkirina hevkêşeyên kubîk afirandiyê ku bi gelemperî çareseriyek rastîn û du çareseriyên ku hejmarek xeyalî dihewîne hebûn. Ji ber ku wan cewabên bi hejmarên xeyalî paşguh kirin, Cardano wan wekî bê gerek dîtiye. Xebata li ser pirsgirêka polînomên giştî di dawiyê de rê li ber teorema bingehîn a cebîrê avakir ku temsîl dide ku bi hejmarên kompleks re, çareseriyek ji bo her [[hevkêşeya polînomê]] ya pileya yek an jî bilindtir heye. Ji ber wê yekê hejmarên kompleks qadek cebîrî ya girtî pêk tînin ku her hevkêşeya polînomê [[Koka fonksiyonê|kokek]] heye. Gelek matematîknasan beşdarî pêşxistina hejmarên kompleks bûn. Rêgezên ji bo komkirin, derxistin, pirkirin û derxistina kokê ya hejmarên kompleks ji hêla matematîknasê îtalî [[Rafael Bombelli]] ve hatine pêşxistin. Formalîzmek bêtir abstrakt ji bo hejmarên kompleks ji hêla matematîknasê îrlandî [[William Rowan Hamilton]] ve bêtir hate pêşxistin ku wê abstraksiyonê berfireh kir bo [[Kuaternyon|teoriya kuaternyonan]]. Dibe ku were gotin ku yekê amajeya kurt û neberdewam a li ser [[Kokê çargoşe|kokên çargoşe]] yên [[hejmarên neyînî]] di esera matematîknasê yewnanî [[Heronê Îskenderiyey|Heronê Îskenderiyeyê]] de di sedeya 1ê {{Pz}} derketiye holê; li wir, di kitêba wî ya bi navê ''Stereometrica'' de, wî bi awayekî ku xuya ye şaş bûye, qebareya beşeke jêkirî ya [[Piramîd|piramîdeke]] ku pêkan nebû, nirxandiye û di encama hesabên xwe de gihîştiye îfadeya <math>\sqrt{81 - 144}</math>, ya ku îro wiha tê hêsankirin: <math>\sqrt{-63} = 3i\sqrt{7}</math>. Di [[Matematîka Yewnanistana kevnare|matematîka helenîstîk]] de terma hejmarên neyînî tunebû û Heron tenê nirxa neyînî bi ya wê ya erênî guhertibû: <math>\sqrt{144 - 81} = 3\sqrt{7}.</math> Hewldana lêkolîna li ser hejmarên kompleks wekî meseleyeke serbixwe, cara yekê di sedsala 16an de derketa holê; wê çaxê matematîknasên îtalyan, [[Niccolò Fontana Tartaglia]] û [[Gerolamo Cardano]], çareseriyên cebîrî ji bo kokên polînomên pile-sêyê û pile-çarê dîtin. Zû hate fêmkirin (herçend îsbatkirina wê gelek derengtir pêk hatibe jî) ku ew formul, heta eger însan tenê bi çareseriyên rastîn re mijûl bibe jî, carinan pêdivî bi bikaranîna kokên çargoşeyî yên hejmarên neyînî dikirin. Bi rastî, piştre hate îsbatkirin ku wexta her sê kok jî rastîn û ji hev cuda bin, bikaranîna hejmarên kompleks neçar e. Lêbelê, di wê rewşê de jî dîsa dikare formula giştî were bikaranîn, bi şertê ku însan baldar be li hemberî wê rewşa nezelal a ku ji hebûna sê kokên pile-sêyê (kokên kubîk) ji bo hejmarên kompleks ên ne-sifir çêdibe. Rafael Bombelli yekê kes bû ku bi awayekî eşkere behsa van çareseriyên hevkêşeyên pile-sêyê kir ku di xuya de paradoksîkal bûn, û wî ji bo çareserkirina van pirsgirêkan, rêzikên arîtmetîka kompleks pêş xistin. Termê "xeyalî" ji bo wan hêjmaran di sala 1637an de ji aliyê [[René Descartes]] cara yekê hatiye gotin; wî gelek hewl da ku tekezî li ser xwezaya wan a ne-rastîn bike: {{Quote|... hîn caran tenê xeyalî – yanî însan dikare di her hevkêşeyekê de bi qasî ku min gotiye hejmaran xeyal bike – lê carinan ti hêjmarek nîne ku li gorî wê ya ku em xeyal dikin be.}} Çavkaniyeke din a tevliheviyê ew bû ku hevkêşeya <math>\sqrt{-1}^2 = \sqrt{-1}\sqrt{-1} = -1</math> bi awayekî keyfî û ne li gorî rêzê, li dijî nasnameya cebîrî ya <math>\sqrt{a}\sqrt{b} = \sqrt{ab}</math> xuya dikir; ew nasname ji bo hejmarên rastîn ên ne-neyînî (pozîtîf an sifir) yên wekî ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' derbasdar e û di hejmartinên hejmarên kompleks de jî dihat bikaranîn, heger yek ji ''{{mvar|a}}'' an ''{{mvar|b}}'' pozîtîf û ya din neyînî bûya. Bikaranîna şaş a wê nasnameyê di rewşa ku hem ''{{mvar|a}}'' û hem jî ''{{mvar|b}}'' neyînî bin de, û herwiha nasnameya têkildar a <math display="inline">\frac{1}{\sqrt{a}} = \sqrt{\frac{1}{a}}</math>, heta bû sebeba pirsgirêkan ji bo [[Leonhard Euler]] jî. Ew zehmetî di dawiyê de bû sebeb ku ji bo pêşîlêgirtina wê şaşitiyê, sembola taybet a {{math|''i''}} li şûna <math>\sqrt{-1}</math> were bikaranîn. Tevî wê yekê jî, Euler bi awayekî xwezayî dî ku telebe pir zûtir (li gorî wê serdemê) bi hejmarên kompleks re tên naskirin. Di kitêba wî ya cebîra bingehîn a bi navê ''[[Elementên Cebîrê]]'' de, ew wan hejmaran nêzî di destpêkê de dide nasîn û piştre jî li seranserê kitêbê bi awayekî xwezayî wan bikar tîne. Di sedeya 18an de, bikaranîna hejmarên kompleks berfirehtir bû; çunkî hate dîtin ku bikaranîna metodên matematîkî yên li ser îfadeyên kompleks, dikare ji bo hêsankirina hesabên têkildarî fonksiyonên trîgonometrîk sûdewar be. Mesela di sala 1730ê de [[Abraham de Moivre]] temsîl kir ku ew hevsengiyên têkildarî fonksiyonên trîgonometrîk ên piraliyekî tam ê goşeyekê û hêzên fonksiyonên trîgonometrîk ên wê goşeyê, dikarin bi riya [[formula de Moivre]] bên îfadekirin: <math display="block">(\cos \theta + i\sin \theta)^{n} = \cos n \theta + i\sin n \theta. </math> [[Wêne:Circle cos sin.gif|thumb|Formula Eulerê, fonksiyona eksponensiyel a kompleks a bi argumana xeyalî ku dikare wekî danasîna livîna dorhêlî ya yekreng li ser tevra kompleks were dîtin, bi fonksiyonên kosînûs û sînûsê ve girêdide; ew fonksiyon di warê geometrîk de, bi rêzê ve, projeksiyonên wê livînê yên li ser eksena hejmarên rastîn û eksena hejmarên xeyalî ne.]]Di sala 1748an de, Euler gaveke dî avêt û [[formula Euler]] a [[analîza kompleks]] bi dest xist: <math display="block">e ^{i\theta } = \cos \theta + i\sin \theta </math> bi rêya destkarîkirina resmî ya [[rêzên qûwetê]] yên aloz, û dît ku ew formula dikare were bikaranîn da ku her nasnameyeke trîgonometrîk bo nasnameyên eksponensiyel ên pir hêsantir were kêmkirin. Fikra hejmareke kompleks wekî xaleke li ser balafira kompleks, cara yekê di sala 1799an de ji aliyê matematîknasê danîmarkî-norwêcî [[Caspar Wessel]] ve hate ravekirin, herçend ew term berê, di sala 1685an de, di esera [[John Wallis]] a bi navê ''A Treatise of Algebra'' de hatibû pêşbînîkirin jî. Gotara bîranînê ya Wessel di weşanên Akademiya Kopenhagê de derket, lê bi pirî bala kesî nekişand. Di sala 1806an de, [[Jean-Robert Argand]] bi awayekî serbixwe broşûrek li ser hejmarên kompleks weşand û ji bo [[teorema bingehîn a cebîrê]] îsbateke hûrgilî û xurt pêşkêş kir. [[Carl Friedrich Gauss]] berê, di sala 1797an de, îsbateke ku di eslê wê de [[Topolojî|topolojîk]] bû ji bo wê teoremê weşandibû, lê wê çaxê gumanên wî derbarê "metafîzîka rastîn a koka çargoşe ya -1ê" de anîbûn zimên. Heta sala 1831ê derbas bû ku wî ew gumanên wî derbas kirin û esera wî ya li ser hejmarên kompleks wekî xalên li ser rûxarê weşand û bi wî awayî bi pirî temsîl kir û termînolojiya modern danî holê: {{Quote|Eger însan berê ji nêrîneke şaş li wê meseleyê mêze kiriba û ji ber wê yekê rastî tarîtiyeke razdar hatiba, ew yek bi pirî vedigere ser karanîna termên nebaş an jî şaş. Eger însan ji bo +1, −1 û <math>\sqrt{-1}</math> ne gotiba yekeyên erênî, neyînî an xeyalî (an jî heta ne mimkin), lê li şûna wan, mesela gotiba yekeyên rasterast, berevajî an kêlekî, wê çaxê êdî qet behsa tarîtiyeke wiha nedihate kirin.}}Di destpêka sedeya 19an de, matematîknasên din bi awayekî serbixwe temsîl kirina geometrîk a hejmarên kompleks keşf kirin: Buée, Mourey, Warren, Français û birayê wî, û [[Giusto Bellavitis|Bellavitis]]. Matematîknasê inglîzî [[G.H. Hardy]] diyar kir ku Gauss yekê matematîknas bû ku hejmarên kompleks bi "awayekî rastî pêbawer û zanistî" bikaranî; herçend matematîknasên wekî norwêcî [[Niels Henrik Abel]] û [[Carl Gustav Jacob Jacobi]] jî berî ku Gauss di sala 1831ê de esera xwe ya zanistî biweşîne, bi awayekî rojane û pêwîst ew bikaranîn. [[Augustin-Louis Cauchy]] û [[Bernhard Riemann]] bi hev re ramanên bingehîn ên analîza kompleks gihandin asteke bilind a temambûnê; ew pêvajo di rewşa Cauchy de li dora sala 1825an destpê kiribû. Termên hevpar ên ku di wê teoriyê de têne bikaranîn, bi pirî ji hêla damezrîneran ve hatine danîn. Argand ji {{math|cos ''φ'' + ''i'' sin ''φ''}} re digot ''faktora'' ''terefê'' û ji <math>r = \sqrt{a^2 + b^2}</math> re digot ''modulus''; Cauchy (1821) ji {{math|cos ''φ'' + ''i'' sin ''φ''}} re digot ''forma kêmkirî'' û xuya ye ku wî terma ''arguman'' aniye holê; Gauss ji bo <math>\sqrt{-1}</math> tîpa {{math|''i''}} bikaranî, ji bo {{math|''a'' + ''bi''}} terma ''hejmara kompleks'' pêşkêş kir û ji {{math|''a''² + ''b''²}} re digot ''norm''. Têgeha ''koyefîsyenta'' ''terefê'' ku pir caran ji bo {{math|cos ''φ'' + ''i'' sin ''φ''}} tê bikaranîn, ji hêla Hankel (1867) ve hatiye danîn, û terma ''nirxa mutleq'' ji bo modulusê, ji hêla Weierstrass ve hatiye pêşkêşkirin. Di nav nivîskarên klasîk ên paşatir ku li ser teoriya giştî dişuxilandine de [[Richard Dedekind]], [[Otto Hölder]], [[Felix Klein]], [[Henri Poincaré]], [[Hermann Schwarz]], [[Karl Weierstrass]] û gelek ên din hene. Di destpêka sedeya 20ê de, eserên giring (di nav de sîstematîzekirin) di warê analîza pir-guhêrbar a hejmarên kompleks de destpê kirin. Di sala 1927an de [[Wilhelm Wirtinger]] encamên giring bi dest xist. == Terîfên abstrakt û cebîrî == Herçend terîfên berbiçav ên li jor, tevî kiryarên komkirin û lêkdanê, hejmarên kompleks bi awayekî rast rave dikin jî, nêzîkiyên din ên hevmane hene ku pêkhateya cebîrî ya abstrakt a hejmarên kompleks bi awayekî rasterasttir eşkere dikin. Terîfek ji bo hejmarên kompleks ew e ku ew qadeke bi temsîla ⁠{{Matematîk|C}} pêk tînin; ew qad, qada hejmarên rastîn ⁠{{Matematîk|R}} dihewîne û li ser ⁠{{Matematîk|R}} bi rêya elementeke taybet a bi temsîla ⁠{{Matematîk|i}} ku tê de ⁠{{Matematîk|1=i^2=-1}} tê hilberandin. Bi awayekî hevmane, ⁠{{Matematîk|C}} qada veqetandinê (''splitting field'') a polînoma ⁠{{Matematîk|x^2+1}} e li ser qada hejmarên rastîn {{Matematîk|R}}. Hebûna wê qadê dikare bi rêya modelên çeşîd were temsîl kirin. Modelek ew e ku însan qada kompleks wekî koma ⁠{{Matematîk|\R^2}} bihesibîne ku bi yasayên komkirin û lêkdanê yên li ser cotên rêzkirî yên ⁠{{Matematîk|(a,b)}} û {{Matematîk|(a',b')}} hatiye dabînkirin: <math display="block">(a,b) + (a',b') = (a+a',b+b'),\quad (a,b)(a',b') = (aa' - bb', ab' + a'b).</math> Di vê modelê de, elementa ⁠{{Matematîk|i}} li hemberî elementa ⁠{{Matematîk|(0,1)}} tê, û hejmarên rastîn wekî koma cotên ⁠{{Matematîk|(a,0)}} têne bicihkirin. Yekê din jî avakirina standard a qada veqetandine (''splitting field'') ye ku bi karanîna beşa koma polînomên ⁠{{Matematîk|R[X]}} pêk tê, û li jêr hatiye dayîn. === Avakirina wekî zengila kotyentê === Yek ji metodên nêzîbûna bo {{Matematîk|C}}, bi riya [[Polînom|polînoman]] e, ango ew îfadeyên ku bi wî awayî ne: <math display="block">p(X) = a_nX^n+\dotsb+a_1X+a_0,</math> ku tê de [[Koefîsiyent|koefîsiyentên]] {{math|''a''₀, ..., ''a''_''n''}} [[hejmarên rastîn]] in. Koma hemû polînomên bi wî rengî bi <math>\R[X]</math> tê temsîl kirin. Ji ber ku berhevok û eserên polînoman dîsa polînom in, ew koma <math>\R[X]</math> [[Zengila komutatîv|zengilake komutatîv]] pêk tîne ku jê re zengila polînoman (li ser hejmarên rastîn) tê gotin. Ji bo her polînomeke bi wî rengî ya wekî ''p'', însan dikare hejmara kompleks a <math>p(i) = a_n i^n + \dotsb + a_1 i + a_0</math> diyar bike, ango ew nirxa ku bi danîna <math>X = i</math> tê bidestxistin. Ew yek fonksiyonekê diyar dike; <math>\R[X] \to \C</math> Ew [[fonksiyona seranserî]] ye, ji ber ku her hejmareke kompleks dikare bi wî awayî were bidestxistin: nirxandina [[Fonksiyona lîner|polînomeke lîner]] a wekî <math>a+bX</math> li xala <math>X = i</math> dibe <math>a+bi</math>. Lêbelê, nirxandina polînoma <math>X^2 + 1</math> li xala ''i'' dike 0, ji ber ku <math>i^2 + 1 = 0.</math> Ew polînom ne-kêmbar (''irreducible'') e, ango nikare wekî esera du polînomên lîner were nivîsîn. Ji vir rastiyên bingehîn ên [[cebîra abstrakt]] temsîl didin ku [[Navin (cebîr)|navika]] vê nexşeyê [[Îdeal (teoriya zengil)|îdealek]] e ku ji hêla vê polînomê ve hatiye çêkirin û ku beşa dabeşkirinê ya) li gorî wê îdealê qadek e, û herwiha [[Îzomorfîzm|îzomorfîzmek]] heye <math>\R[X] / (X^2 + 1) \stackrel \cong \to \C</math> di navbeya zengila kotyent û <math>\C</math> de. Hin nivîskar wê yekê wekî terîfa <math>\C</math> dihesibînin. Ew terîf <math>\C</math> wekî cebîreyeke çargoşeyî temsîl dide. Qada <math>\Complex</math> ligorî [[teorema bingehîn a cebîrê]], ji hêla [[Qada girtî a cebîrê|cebîriya girtî]] ye û loma [[girtiya cebîrî]] ya <math>\R</math> ye. === Temsîl kirina matrîs ya hejmarên kompleks === [[Kategorî:Hejmar]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] skyj7e60i1y61nchprgfhyrqffmm97n 3 329968 2094675 2094601 2026-09-18T12:35:50Z Kurê Acemî 105128 /* Merheba */ Bersiv 2094675 wikitext text/x-wiki == Silav == Silav! Gotarên te li gor standardên Wikîpediyayê nehatine nivîsandin (format, bêçavkanî, ...). Bi vî awayî ne ensîklopedîk in: ew tên jê birin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:22, 16 îlon 2026 (UTC) == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:~2026-50118-49|~2026-50118-49]], tu bi xêr hatiye vir. Min sayfeyên ku te çêkirîbû dî û mixabin, wan ligorî standardên wîkîpediyayê ne hatin nivîsîn. Hîn jî nizanim ka ew mesele ensîklopedîk e an na. Kerem ke û çake li ser guhartinên min a dawîn binêre, belkî te ji wê karibe hu bikî çi lazim dike ji bo ku sayfekek standard çêdibe. Qewet be. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:31, 18 îlon 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:~2026-50118-49|~2026-50118-49]] kerem bike û li ser gotûbêja xwe binêre. Ji bo alîkarî bi kerema xwe [[Wîkîpediya:Polîtîka û dîrektîv|li vir]] û [[Wîkîpediya:Krîterên gotara baş|li vir]] binêre. Ew nivîsên heşin, lînkên derbare polîtîk û krîterên nivîsandina sayfeyan li ser wîkîpediyaya kurdî ne. Bi kerema xwe jî berî ku tu sayfekek nû çêdikî, wan bixwîne. Herwiha, riya te tim ava ye ku tu hesabekî ji xwe re jî çêkî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:35, 18 îlon 2026 (UTC) lt295h5x5i8dtqtnen5vzh3c0owvuit 0 329986 2094653 2026-09-18T12:24:20Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Teorîya hijmaran]] weke [[Teoriya hijmaran (pirtûk)]] guhart 2094653 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Teoriya hijmaran (pirtûk)]] i24ko6o3yqyhjaaewgqly8kzlsiw6w9 0 329987 2094658 2026-09-18T12:25:59Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Felsefeya Matematîkê]] weke [[Felsefeya Matematîkê (pirtûk)]] guhart 2094658 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Felsefeya Matematîkê (pirtûk)]] 058x3j1q1ite7nxaxd09snejkuf4xac 0 329988 2094663 2026-09-18T12:27:20Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Matematik û Leyistik]] weke [[Matematik û leyistik]] guhart 2094663 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Matematik û leyistik]] ip0csz5josqrft4y0jldl86hpg2jg6j 0 329989 2094668 2026-09-18T12:28:38Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Dîroka Matematikê]] weke [[Dîroka Matematikê (pirtûk)]] guhart 2094668 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Dîroka Matematikê (pirtûk)]] q73y92wzuhlk1ahi1xox32ctaqw8nd3 0 329990 2094672 2026-09-18T12:29:45Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Li ser felsefeya rewistê]] weke [[Li ser felsefeya rewistê (pirtûk)]] guhart 2094672 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Li ser felsefeya rewistê (pirtûk)]] 2kt3bo8lwgbu4ugjn2uon806urtm0ck 14 330000 2094748 2026-09-18T20:02:17Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2094748 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2094749 2094748 2026-09-18T20:10:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2094749 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Lêkolînên li ser Sherlock Holmes]] gkpxujcc0jb9d0utzvbgjyhm9i8jsd3 2094750 2094749 2026-09-18T20:11:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2094750 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Lêkolînên li ser Sherlock Holmes|lêkolîn]] btostln2mtighskcrjh1w5nm49x0k3d 14 330001 2094751 2026-09-18T20:12:03Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2094751 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2094752 2094751 2026-09-18T20:16:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2094752 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Sherlock Holmes]] ao89xayuvgrzkh3btcmh24jigd1yjaf 0 330002 2094765 2026-09-19T05:11:37Z Biyolojiyabikurdi 31567 Rûpelek nû hat çêkirin. 2094765 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ethylene.svg|thumb|Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.]] '''Etîlen''' (bi înglîzî: ''ethylene'' ) fîtohormonek (hormona riwekan) bêreng û di forma gazê de ye ko di geşebûn, peresîn û bersivên bergiriyê yên riwekan de roleke serekî dilîze. == Puxte == Etîlen bi gihîştina fêkiyan, bi çilmisîna kûlîlkan û bi weşîna pelan ve têkildar e. Berevajî hormonên din ên mîna [[oksîn]] an jî [[gîberellîn]], etîlen ji ber ko gaz e, dikare bi hêsanî di navbera [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] de û herwisa di navbera riwekên cîran de belav bibe. Ev taybetmendî rê dide etîlenê ko ew mîna peyamberekî hawirdorê bixebite. Di salên 1800an de berê dema ko lembeyên kolanan ên gazê li kolanên bajêran hatin danîn, paşê hat dîtin ko [[Qed|qurmê]] darên nêzîkê lembeyan, li gor darên din hê pirtir stûr, badayî û tewiyayî ne û dar pelên xwe ji darên din zûtir diweşînin. Paşê hat famkirin ko ji lembeyan ber bi hewayê ve belevbûna etîlênê, bibû sedema van guherînên daran.<ref name="OpenStax, Biology"/> [[Reg]], [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]], [[Kulîlk|kulîlkên]] gihîştî, [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî, [[Pel|pelên]] kevn (gihîştî) û girêyên qedê etîlen berhem dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref><ref name="OpenStax, Biology" /> Bandora herî naskirî ya hormona etîlenê, hankirina gihîştina fêkiyan e. Di riwekan de guherîna nîşa û asîdan bo şekiran, bi hankirina etîlenê rû dide û çêja fêkiyê şîrîntir dibe.  Hin kes fêkiyên xag (negihîştî), wekî mînak avakadoyên xag, di kîsikek kaxizî de vedişêrin da ko gihîştina fêkiyan zûtir rû bide. Di kîsikê de gaza (etîlen) ji aliyê fêkiya yekem a gihîştî ve tê berdan, gihîştina fêkiyên mayî leztir dike. Herwisa etîlen weşîna pel û rijîna fêkiyan, çilmisîn û ketina kulîlkan, şînbûna hin dexlan û zîldana pîvaz û kartolan jî han dike. Etîlen di warê çandiniyê de bi berfirehî tê bikaranîn. Cotkarên fêkiyên bazirganiyê, bi sepandina gazê, dikarin dema gihîştina fêkiyan bigirin bin kontrola xwe. Baxçevan etîlênê bi fanên hewayê ji serayan dûr dixin ko rê li ber pelweşîna riwekên xemlandinê bigirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Dîrok == Çavdêriyên destpêkê yên derbarê keşîfa etîlenê, ji raporeke George Fahnestock a sala 1858an pêk tê. Di wê raporê de dihat gotin ku tişta ko ji şewata gaza lembeyên ronahiyê yên kolanan derdikeve ziyan dide riwekan. Di sala 1896ê de ji zanîngeha Sen Petersburgê Dimitry Neljubow destnîşan kir ko etîlen pêkhateyek çalak a nav gaza lembeyane ko bandor li ser geşebûna riwekan dike.<ref>Chang C. Q&A: How do plants respond to ethylene and what is its importance? BMC Biol. 2016 Jan 27;14:7. doi: 10.1186/s12915-016-0230-0. PMID: 26819080; PMCID: PMC4730734</ref>. Neljubow di berdewamiya xebatên xwe de di, sala 1901ê de da ravekirin ko etîlen geşebûna şitilên polkeya etiyolekirî (şitilên di bêronahiyê de geşe dibin û bê klorofîl in) diguherîne û dibe sedema çêbûna hîpokotîlên kintir û stûrtir. Herwisa şitil ne stûnî lê pêşî bi berwarkî dirêj dibin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>Eva yekem bandora biyolojîkî ya etîlenê ya li ser riwekan bû ko hatibû ragihandin. Ev bandora etîlenê paşê wekî “bersivdayina sêalî (bi înglîzî: triple response) ya şitilên bêronahîmayî (bi înglîzî:''etiolated'') li hember etîlenê” hat naskirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Di sala 1913yê de Crocker û hevkarên wî, bersîva sêaliyê ji bo analîzkirina etîlenê wekî rêbazek biyolojîkî ya hesas destnîşankirin. Di sala 1910ê de kîmyazanê brîtanî Herbert H. Cousins bo cara yekem diyar kir ko riwek bi karlêkên kîmyayî etîlen berhem dikin. Wî bi xebatên xwe diyar kir ko porteqelên tûşê [[karok]] bûne (bi kufikê ketine), gazek berhem dikin ko gihîştina fêkiyê [[mûz]]<nowiki/>ê leztir dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Di sala 1934ê de biyologê înglîzî Richard Gane da nîşankirin ko di [[Sêv|sêvê]] de etîlen tê berhemkirin. Ango beyî ko hokarên derveyî yên wekî birîndarbûna riwekê an jî tûşbûna bi karokan, sêv di çerxa jiyana xwe ya asayî de etîlen berhem dikirin. Di sala 1935ê de William Crocker û hevkarên wî Alfred Hitchcock û Percy Zimmerman pêşniyar kirin ko etîlen yek ji hormonek riwekan e.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Lêbelê, piştî ku kromatografiya gazê di lêkolînên etîlenê de di sala 1959ê de hat bikaranîn, girîngiya etîlenê ji nû ve hat keşîfkirin û erkê wê yê di rêkxistina geşebûna riwekan hat pêjîrandin.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> == Pêkhate û taybetmendî == Di riwekên kulîlkdar de, piraniya endamên riwekê dikarin etîlen berhem bikin. Şaneyên kevn (pîrbûyî) û fêkiyên gihîştî ji şaneyên ciwan zêdetir etîlen berhem dikin. Riwekên tovrût, riwekên sade yên wekî [[serxes]], [[hezaz]] û hin siyanobakterî jî dikarin etîlen berhem bikin.<ref name="Plant Physiology"/> Etîlen awêteya herî sade ya pêkhateya endamî ya ji koma alkenan e ko cotbendên karbon-karbon lixwe digire. Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.Etîlen ji hewayê siviktir e, bi rêbaza kromotografiyê dikare were tesbîtkirin û pîvandin.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen gazek bêreng, agirgir û bi [[Çêja şîrîn|çêj]] û behna şîrîn e, di riwekan de wekî hormon tê berhemkirin lê, di xwezayê de gaza sirûştî û petrol çavkaniyên sirûştî yên etîlenê ne.<ref>Carey, Francis A.. "ethylene". Encyclopedia Britannica, 7 Aug. 2026, [https://www.britannica.com/science/ethylene.] Accessed 11 September 2026.</ref> Di xaneyê de ji [[asîda amînî]] ya metîonîn, bi karlêkên kîmyayî etîlen tê berhemkirin. Etîlen dikare di [[parzûna xaneyê]] de û di nav [[Sîtoplazma|sîtoplazmayê]] de bi hêsanî belav bibe. Di nav xaneyê de etîlen bi wergirên di [[Retîkûlûma endoplazmî|retîkuluma endoplazmî]] ve tê girêdan. Gava wergir ji aliyê etîlênê ve tên çalakkirin, proteîn kînazek bi navê CTR1-ê bêçalak dikin. Ev rewş di dawiyê de hokarên libergirtinê (bi înglîzî: ''transcription factors'') han dike bo libergirtina genên corbicor.<ref name="Biology" /> Di bin stresên hawirdorê yên wekî hişkahî, lehî, sermahî, rûbirûmayîna bi ozonê, an jî birîndarbûnê de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Etîlena stresê di destpêkirina bersîvdayînên bo stresê yên wekî pelweşîn, pîrbûn, başkirina bîrînan û zêdebûna bergiriya nexweşiyan de cih digire.<ref name="Plant Physiology"/> Di riwekên lûleyî de hema di hemû beşên girîng ên wekî pel, qed, reg, kulîlk, fêkî û [[tov]] de etîlen tê berhemkirin. Berhemkirina etîlenê ji aliyê hokarên peresînê û hokarên hawirdorê ve tê rêkxistin. Di dirêjiya jiyana riwekê de di hin qonaxên geşe û peresînê de, wekî mînak, zîldan û şînbûn tovê, gihîştina fêkiyan, weşîna pelan û çilmisîna (hişkbûn) kulîlkan de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Di riwekê de çêkirina etîlênê ji ber hin hokarên derveyî (hawirdor) jî han dibe. Birîndarbûna riwekê, stresên hawirdorê yên wekî zêdebûna şoriya axê, hin madeyên kîmyayî yên wekî oksîn û rêkxistinêrên din, hokarên hawirdorê ne ko bandor li ser çêbûna etîlenê dikin.<ref>Yang SF, Hoffman 1984 Ethylene biosynthesis and its regulation in higher plants. Plant Physiol.volume=35.issue=1 pages=155–89 |doi=10.1146/annurev.pp.35.060184.001103 </ref> Hin cudahiyên etîlenê ji hormonên negazî (bi înglîzî: ''nongaseous'') yên riwekan heye, evana: I. Etîlen li gor hawira avî, di nav parzûna xaneyê ya lîpîda duqatî de hê baştir dihele û bi serbestî di parzûna xaneyê de derbas dibe.<ref name="Plant Physiology" /> II. Ji bo xwe bigihîne xaneyên armanc, pêdiviya etîlenê bi proteînên guhezer ve tune. III. Berevajî hormonên din ên riwekan, etîlen ji bo embarkirina navxaneyî an jî bêçalakkirinê, bi madeyên din ve nayê girêdan. Gava pêdivî pê nema, ji riwekê tê berdan.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> IV. Etîlen dikare were hilweşandin bo karbona dioksîdê an jî bo etîlen oksîdê<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology" /> == Erk == Etîlen, weşîna pel, fêkî û kulîlkan kontrol dike, gihîştina fêkiyan han dike û dirêjbûna qed û regan asteng dike. Zîldana tovê û zalbûna lûtkeyî han dike Li dijî hokarên nexweşiyê, birindarbûnê an jî giyaxuran, bersîvdana bergiriyê dabîn dike.<ref name="McGraw-Hill"/><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Fêkiyên wekî avakado, mûz, firingî, sêv û [[Hejîr|hêjîr]], fêkiyên klîmakterî (bi înglîzî: ''climacteric fruits'') in. Evan fêkiyan hedî bi hêdî digihêjin lê ber bi dawiya qonaxên peresînê de gelek guherînên peresînê bi lez rû didin. Nîşa tên hilweşîn bo şekirên sade, dîwarê xaneyan hildiweşîn û nerm dibin, çêj û bêhna fêkiyê baştir dibe, reng diguhere. Ev hemû guherîn ji aliyê etîlenê ve tên hankirin, di destpêkê de xestiya etîlenê hindik e, loma guherîn hêdî rû didin. Lê di van riwekan de bandorek din a etîlenê jî heye, etîlen bi sîstema paşragihandina erenî (bi înglîzî: ''positive feedback system''), riwekê han dike ko hê zêdetir etîlen çêbike. Xestiya etîlenê di nav demek kurt de pir zêde dibe û gihîştina fêkiyê rû dide. Fêkiyên wekî trî, lîmon, gêlaz û porteqal, fêkiyên neklîmakterî ne.‌<ref name="plant biology">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref><ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref> Di van fêkiyan de etîlen çêkirina xwe han nake, loma di van fêkiyan de asta etîlenê sabît dimîne û berê gihîştinê pir zêde nabe, ji nişka ve guherîn çênabin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> === Bersîvdayîna sêalî bo stresa mekanîkî === Gava tov di bin axê de zîl dide û şitil geşe dibe, şitil axê ber bi jor ve tehn dike ko axê biqelişîne û xwe bigihîne ronahiyê. Dema şitil di nav axê de rastê astengek were, wekî mînak, rastê kevirek were an jî rastê axa hişk û zexm were, şitil zorê dide xwe ko ew astengê tehn bike. Her ko şitil astengê tehn dike, stresa ser şitilê ,çêkirina etîlenê han dike. Bi zêdebûna etîlenê, di riwekê de pêvajoya geşebûnê ya bi navê bersîvdana sêalî dest pê dike û ajê riwekê xwe ji astengê dûr dixe.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di pêvajoya bersîvdayina sêalî de wekî gava yekem, etîlen rê li ber dirêjbûna qed û regê digire. Di gava duyem de hormon reg û qedê han dike ko biwerimînin û stûriya wan zêde bibe. Di gava sêyem de qedê şitilê wisa diteve ko pelen embriyonî û merîstema nazik bi berwarkî geşe bibin. Bi kêmbûna bandora destpêkê ya etîlenê, beşek qedê ditewe, mîna çengelek ber bi jorê axê ve dirêj dibe û axê diqelişîne. Bi vî awayî pel û [[Şaneya merîstemî|merîstem]] ji axê ziyan nagirin û derdikevin derve.<ref name="Biology" /> === Gihîştina fêkiyan === [[Wêne:Fruit ripening of Ziziphus jujuba.jpg|thumb|367x367px|Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, rengê kesk diguhere bo rengên wekî sor, zer an jî binefşî, fêkî nerm dibin û çêja wan şîrîntir dibe.]] Fêkiyên goştî yên xag (fêkiyên negihîştî) bi gelemperî [[Çêja tirş|tirş]], hişk û kesk in û tovê negihîştî lixwe digirin. Ev taybetmendiya fêkiyê, tovê ber gihîştinê, ji giyaxuran diparêze.<ref name="Campbell" /> Piştî gihîştina tovê, fêkî edî bala ajalan dikişîne ko giyaxur fêkiyê bixwin û tovên fêkiyê belavê hawirdorê bikin.Bi gelemperî ji nişkê ve zêdebûna etîlenê, di fêkiyê de kiryarên bo gihîştinê han dike. Dîwarê xaneyan ji aliyê enzîman ve tê hilweşandin, bi vî awayê fêkî nerm dibe. Nîşa û asîd tên guhertin bo şekirên wekî [[fruktoz]] û [[Glukoz|glukozan]], loma çêja fêkiyê şîrîn dibe. Rengê kesk ber bi rengên wekî zer, sor, binefşî diguhere.Ev reng ji dûr ve bala ajalan dikişînin ser fêkiyê. Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, fêkiyên gihîştî jî hê zêdetir etîlen berhem dikin. Ji ber ko etîlen hormonek gazî ye, sînyala gigîştînê ji fêkiyek ber bi fêkiyên din ve belav dibe. === Weşîna pelan === Weşîna pelan ji aliyê du hormonên dijhev, etîlen û oksîn ve tê kontrolkirn. Gava payîz nêzîk dibe, pelên darên pelweşan (bi înglîzî: ''deciduous trees'') jî êdî pîr dibin, xestiya oksînê di pelan de kêm dibe.Di heman demê de xaneyên di tebeqeya qetînê ya binikê bistîka pelê (cihê ko wê pel ji qedê biqete), dest bi berhemkirina etîlenê dikin.<ref name="VILLEE"/> Di pelên ciwan de oksîn hestiyariya xaneyan bo etîlenê kêm dike û rê li ber weşîna pelê digire.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/>Payîzê kinbûna rojê, kêmbûna germahiyê hokarên hawirdorê ne ko karlêkên bo pelweşînê didin destpêkirin.Weşîna pelan ji ber bandora etîlenê rû dide.Guherînên demsala payîzê dibin sedema guherîna hevsengiya oksîn û etîlenê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Etîlen, berhemkirina oksînê dide kêmkirin, guhaztina oksînê hêdî dike û hilweşîna oksînê han dike ko çalakiyên oksînê asteng bike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Pelên kevn (pîr) her diçe hê kêmtir oksîn berhem dikin. Di binika bistîka pelê de (beşa ko bistîk bi qedê ve girêdayîye) hestiyariya xaneyan bo etîlenê zêdetir dibe û xane enzîmên herisê berhem dikin. Enzîm seluloz û pêkhateyên din ên dîwarê xaneyê hildiweşînin.<ref name="Campbell" />Ji ber hilweşîna dîwarê xaneyan, di binikê bistîkê de sistî peyda dibe. Ji ber giraniya pelê û bayê payîzê, pel ji beşa binikê ya bistîkê de diqete û ji riwekê diweşe.<ref name="Biology with Physiology" />Hê ko pel neweşiyaye, li aliyê qedê de derdora beşa ko wê pel biqete de çînek tepedorî ya parezvan tê çêkirin. Ev tebeqe piştî pelweşînê rê li ber hokarên nexweşiyê digire ko nekevin hundirê riwekê.<ref name="Campbell" /> == Pîşesazî == Ji bo fêkî bi awayekî yeksan bigihîjin, di bazirganiyê de etîlen tê bikaranîn. Wekî mînak, [[Bacansork|firingî]] û mûz dema hê kesk in tên berhevkirin û tên şandin bo heremên ko wê werin firotin. Berî ko li firoşgehan werin belavkirin, etîlen direşînin ser fêkiyan û fêkî digihîjin.<ref name="VILLEE"/> Ji ber ko di atmosferê de zû belav dibe, etîlen raste rast di zevî û baxçeyan de nayê bikaranîn. Hin awêteyên wekî etefon (bi înglîzî: ethephon), an jî asîda 2-kloroetîlfosfonî (bi înglîzî:2-chloroethylphosphonic acid) ji bo reşendina etîlenê tên bikaranîn. Ji bo van awêteyan di warê bazirganiyê de çendan nav tên bikaranîn, ethrel ya herî navdar e. Ethrel di nav avê de li ser riwekê tê reşandin, ji aliyê riwekê ve tê mijîn û bi karlêkên kîmyayî etîlen ber dide. Etîlen jî erkê xwe cih tîne.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen ji ber ku gihîştina fêkiyan û pîrbûna kulîlkan lez dike, temenê refê kurt dike. Ev yek bi taybetî di dema barkirin, veguhastin û depokirinê de dibe sedema zirarên mezin ên aborî ji bo kulîlkfiroş û bazaran. Ji bo ku rê li ber vê zerarê were girtin, astengkerên etîlenê (yên wekî ''Aminoethoxyvinylglycine (AVG''), asîda amînoksalî an xwêyên zîvê) tên bikar anîn.<ref>Cassells AC, Gahan PB (2006). Dictionary of plant tissue culture. Haworth Press. p. 77. ISBN .978-1-56022-919-3</ref><ref>Constabel F, Shyluk JP (1994). "1: Initiation, Nutrition, and Maintenance of Plant Cell and Tissue Cultures". Plant Cell and Tissue Culture. Springer. p. 5. ISBN .978-0-7923-2493-5</ref> Rêyek din a bi bandor jî astengkirina têgihîştina etîlenê ye; ji bo vê yekê pêkhateya ''1-methylcyclopropene (1-MCP)'' tê bikar anîn ko hestiyariya fêkî û kulîlkan li hember gaza etîlenê (çi ya ji hundir dertê çi jî ya ji derve) kêm bibe. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] r045ud9to5dcnstb2ukz71lyftka9mo 2094768 2094765 2026-09-19T05:53:06Z Biyolojiyabikurdi 31567 2094768 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ethylene.svg|thumb|Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.]] '''Etîlen''' (bi înglîzî: ''ethylene'' ) fîtohormonek (hormona riwekan) bêreng û di forma gazê de ye ko di peresîn, gihîştin û bersivên bergiriyê yên riwekan de roleke serekî dilîze. == Puxte == Etîlen bi gihîştina fêkiyan, bi çilmisîna kûlîlkan û bi weşîna pelan ve têkildar e. Berevajî hormonên din ên mîna [[oksîn]] an jî [[gîberellîn]], etîlen ji ber ko gaz e, dikare bi hêsanî di navbera [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] de û herwisa di navbera riwekên cîran de belav bibe. Ev taybetmendî rê dide etîlenê ko ew mîna peyamberekî hawirdorê bixebite. Di salên 1800an de berê dema ko lembeyên kolanan ên gazê li kolanên bajêran hatin danîn, paşê hat dîtin ko [[Qed|qurmê]] darên nêzîkê lembeyan, li gor darên din hê pirtir stûr, badayî û tewiyayî ne û dar pelên xwe ji darên din zûtir diweşînin. Paşê hat famkirin ko ji lembeyan ber bi hewayê ve belevbûna etîlênê, bibû sedema van guherînên daran.<ref name="OpenStax, Biology"/> [[Reg]], [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]], [[Kulîlk|kulîlkên]] gihîştî, [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî, [[Pel|pelên]] kevn (gihîştî) û girêyên qedê etîlen berhem dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref><ref name="OpenStax, Biology" /> Bandora herî naskirî ya hormona etîlenê, hankirina gihîştina fêkiyan e. Di riwekan de guherîna nîşa û asîdan bo şekiran, bi hankirina etîlenê rû dide û çêja fêkiyê şîrîntir dibe.  Hin kes fêkiyên xag (negihîştî), wekî mînak avakadoyên xag, di kîsikek kaxizî de vedişêrin da ko gihîştina fêkiyan zûtir rû bide. Di kîsikê de gaza (etîlen) ji aliyê fêkiya yekem a gihîştî ve tê berdan, gihîştina fêkiyên mayî leztir dike. Herwisa etîlen weşîna pel û rijîna fêkiyan, çilmisîn û ketina kulîlkan, şînbûna hin dexlan û zîldana pîvaz û kartolan jî han dike. Etîlen di warê çandiniyê de bi berfirehî tê bikaranîn. Cotkarên fêkiyên bazirganiyê, bi sepandina gazê, dikarin dema gihîştina fêkiyan bigirin bin kontrola xwe. Baxçevan etîlênê bi fanên hewayê ji serayan dûr dixin ko rê li ber pelweşîna riwekên xemlandinê bigirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Dîrok == Çavdêriyên destpêkê yên derbarê keşîfa etîlenê, ji raporeke George Fahnestock a sala 1858an pêk tê. Di wê raporê de dihat gotin ku tişta ko ji şewata gaza lembeyên ronahiyê yên kolanan derdikeve ziyan dide riwekan. Di sala 1896ê de ji zanîngeha Sen Petersburgê Dimitry Neljubow destnîşan kir ko etîlen pêkhateyek çalak a nav gaza lembeyane ko bandor li ser geşebûna riwekan dike.<ref>Chang C. Q&A: How do plants respond to ethylene and what is its importance? BMC Biol. 2016 Jan 27;14:7. doi: 10.1186/s12915-016-0230-0. PMID: 26819080; PMCID: PMC4730734</ref>. Neljubow di berdewamiya xebatên xwe de di, sala 1901ê de da ravekirin ko etîlen geşebûna şitilên polkeya etiyolekirî (şitilên di bêronahiyê de geşe dibin û bê klorofîl in) diguherîne û dibe sedema çêbûna hîpokotîlên kintir û stûrtir. Herwisa şitil ne stûnî lê pêşî bi berwarkî dirêj dibin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>Eva yekem bandora biyolojîkî ya etîlenê ya li ser riwekan bû ko hatibû ragihandin. Ev bandora etîlenê paşê wekî “bersivdayina sêalî (bi înglîzî: triple response) ya şitilên bêronahîmayî (bi înglîzî:''etiolated'') li hember etîlenê” hat naskirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Di sala 1913yê de Crocker û hevkarên wî, bersîva sêaliyê ji bo analîzkirina etîlenê wekî rêbazek biyolojîkî ya hesas destnîşankirin. Di sala 1910ê de kîmyazanê brîtanî Herbert H. Cousins bo cara yekem diyar kir ko riwek bi karlêkên kîmyayî etîlen berhem dikin. Wî bi xebatên xwe diyar kir ko porteqelên tûşê [[karok]] bûne (bi kufikê ketine), gazek berhem dikin ko gihîştina fêkiyê [[mûz]]<nowiki/>ê leztir dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Di sala 1934ê de biyologê înglîzî Richard Gane da nîşankirin ko di [[Sêv|sêvê]] de etîlen tê berhemkirin. Ango beyî ko hokarên derveyî yên wekî birîndarbûna riwekê an jî tûşbûna bi karokan, sêv di çerxa jiyana xwe ya asayî de etîlen berhem dikirin. Di sala 1935ê de William Crocker û hevkarên wî Alfred Hitchcock û Percy Zimmerman pêşniyar kirin ko etîlen yek ji hormonek riwekan e.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Lêbelê, piştî ku kromatografiya gazê di lêkolînên etîlenê de di sala 1959ê de hat bikaranîn, girîngiya etîlenê ji nû ve hat keşîfkirin û erkê wê yê di rêkxistina geşebûna riwekan hat pêjîrandin.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> == Pêkhate û taybetmendî == Di riwekên kulîlkdar de, piraniya endamên riwekê dikarin etîlen berhem bikin. Şaneyên kevn (pîrbûyî) û fêkiyên gihîştî ji şaneyên ciwan zêdetir etîlen berhem dikin. Riwekên tovrût, riwekên sade yên wekî [[serxes]], [[hezaz]] û hin siyanobakterî jî dikarin etîlen berhem bikin.<ref name="Plant Physiology"/> Etîlen awêteya herî sade ya pêkhateya endamî ya ji koma alkenan e ko cotbendên karbon-karbon lixwe digire. Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.Etîlen ji hewayê siviktir e, bi rêbaza kromotografiyê dikare were tesbîtkirin û pîvandin.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen gazek bêreng, agirgir û bi [[Çêja şîrîn|çêj]] û behna şîrîn e, di riwekan de wekî hormon tê berhemkirin lê, di xwezayê de gaza sirûştî û petrol çavkaniyên sirûştî yên etîlenê ne.<ref>Carey, Francis A.. "ethylene". Encyclopedia Britannica, 7 Aug. 2026, [https://www.britannica.com/science/ethylene.] Accessed 11 September 2026.</ref> Di xaneyê de ji [[asîda amînî]] ya metîonîn, bi karlêkên kîmyayî etîlen tê berhemkirin. Etîlen dikare di [[parzûna xaneyê]] de û di nav [[Sîtoplazma|sîtoplazmayê]] de bi hêsanî belav bibe. Di nav xaneyê de etîlen bi wergirên di [[Retîkûlûma endoplazmî|retîkuluma endoplazmî]] ve tê girêdan. Gava wergir ji aliyê etîlênê ve tên çalakkirin, proteîn kînazek bi navê CTR1-ê bêçalak dikin. Ev rewş di dawiyê de hokarên libergirtinê (bi înglîzî: ''transcription factors'') han dike bo libergirtina genên corbicor.<ref name="Biology" /> Di bin stresên hawirdorê yên wekî hişkahî, lehî, sermahî, rûbirûmayîna bi ozonê, an jî birîndarbûnê de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Etîlena stresê di destpêkirina bersîvdayînên bo stresê yên wekî pelweşîn, pîrbûn, başkirina bîrînan û zêdebûna bergiriya nexweşiyan de cih digire.<ref name="Plant Physiology"/> Di riwekên lûleyî de hema di hemû beşên girîng ên wekî pel, qed, reg, kulîlk, fêkî û [[tov]] de etîlen tê berhemkirin. Berhemkirina etîlenê ji aliyê hokarên peresînê û hokarên hawirdorê ve tê rêkxistin. Di dirêjiya jiyana riwekê de di hin qonaxên geşe û peresînê de, wekî mînak, zîldan û şînbûn tovê, gihîştina fêkiyan, weşîna pelan û çilmisîna (hişkbûn) kulîlkan de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Di riwekê de çêkirina etîlênê ji ber hin hokarên derveyî (hawirdor) jî han dibe. Birîndarbûna riwekê, stresên hawirdorê yên wekî zêdebûna şoriya axê, hin madeyên kîmyayî yên wekî oksîn û rêkxistinêrên din, hokarên hawirdorê ne ko bandor li ser çêbûna etîlenê dikin.<ref>Yang SF, Hoffman 1984 Ethylene biosynthesis and its regulation in higher plants. Plant Physiol.volume=35.issue=1 pages=155–89 |doi=10.1146/annurev.pp.35.060184.001103 </ref> Hin cudahiyên etîlenê ji hormonên negazî (bi înglîzî: ''nongaseous'') yên riwekan heye, evana: I. Etîlen li gor hawira avî, di nav parzûna xaneyê ya lîpîda duqatî de hê baştir dihele û bi serbestî di parzûna xaneyê de derbas dibe.<ref name="Plant Physiology" /> II. Ji bo xwe bigihîne xaneyên armanc, pêdiviya etîlenê bi proteînên guhezer ve tune. III. Berevajî hormonên din ên riwekan, etîlen ji bo embarkirina navxaneyî an jî bêçalakkirinê, bi madeyên din ve nayê girêdan. Gava pêdivî pê nema, ji riwekê tê berdan.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> IV. Etîlen dikare were hilweşandin bo karbona dioksîdê an jî bo etîlen oksîdê<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology" /> == Erk == Etîlen, weşîna pel, fêkî û kulîlkan kontrol dike, gihîştina fêkiyan han dike û dirêjbûna qed û regan asteng dike. Zîldana tovê û zalbûna lûtkeyî han dike Li dijî hokarên nexweşiyê, birindarbûnê an jî giyaxuran, bersîvdana bergiriyê dabîn dike.<ref name="McGraw-Hill"/><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Fêkiyên wekî avakado, mûz, firingî, sêv û [[Hejîr|hêjîr]], fêkiyên klîmakterî (bi înglîzî: ''climacteric fruits'') in. Evan fêkiyan hedî bi hêdî digihêjin lê ber bi dawiya qonaxên peresînê de gelek guherînên peresînê bi lez rû didin. Nîşa tên hilweşîn bo şekirên sade, dîwarê xaneyan hildiweşîn û nerm dibin, çêj û bêhna fêkiyê baştir dibe, reng diguhere. Ev hemû guherîn ji aliyê etîlenê ve tên hankirin, di destpêkê de xestiya etîlenê hindik e, loma guherîn hêdî rû didin. Lê di van riwekan de bandorek din a etîlenê jî heye, etîlen bi sîstema paşragihandina erenî (bi înglîzî: ''positive feedback system''), riwekê han dike ko hê zêdetir etîlen çêbike. Xestiya etîlenê di nav demek kurt de pir zêde dibe û gihîştina fêkiyê rû dide. Fêkiyên wekî trî, lîmon, gêlaz û porteqal, fêkiyên neklîmakterî ne.‌<ref name="plant biology">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref><ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref> Di van fêkiyan de etîlen çêkirina xwe han nake, loma di van fêkiyan de asta etîlenê sabît dimîne û berê gihîştinê pir zêde nabe, ji nişka ve guherîn çênabin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> === Bersîvdayîna sêalî bo stresa mekanîkî === Gava tov di bin axê de zîl dide û şitil geşe dibe, şitil axê ber bi jor ve tehn dike ko axê biqelişîne û xwe bigihîne ronahiyê. Dema şitil di nav axê de rastê astengek were, wekî mînak, rastê kevirek were an jî rastê axa hişk û zexm were, şitil zorê dide xwe ko ew astengê tehn bike. Her ko şitil astengê tehn dike, stresa ser şitilê ,çêkirina etîlenê han dike. Bi zêdebûna etîlenê, di riwekê de pêvajoya geşebûnê ya bi navê bersîvdana sêalî dest pê dike û ajê riwekê xwe ji astengê dûr dixe.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di pêvajoya bersîvdayina sêalî de wekî gava yekem, etîlen rê li ber dirêjbûna qed û regê digire. Di gava duyem de hormon reg û qedê han dike ko biwerimînin û stûriya wan zêde bibe. Di gava sêyem de qedê şitilê wisa diteve ko pelen embriyonî û merîstema nazik bi berwarkî geşe bibin. Bi kêmbûna bandora destpêkê ya etîlenê, beşek qedê ditewe, mîna çengelek ber bi jorê axê ve dirêj dibe û axê diqelişîne. Bi vî awayî pel û [[Şaneya merîstemî|merîstem]] ji axê ziyan nagirin û derdikevin derve.<ref name="Biology" /> === Gihîştina fêkiyan === [[Wêne:Fruit ripening of Ziziphus jujuba.jpg|thumb|367x367px|Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, rengê kesk diguhere bo rengên wekî sor, zer an jî binefşî, fêkî nerm dibin û çêja wan şîrîntir dibe.]] Fêkiyên goştî yên xag (fêkiyên negihîştî) bi gelemperî [[Çêja tirş|tirş]], hişk û kesk in û tovê negihîştî lixwe digirin. Ev taybetmendiya fêkiyê, tovê ber gihîştinê, ji giyaxuran diparêze.<ref name="Campbell" /> Piştî gihîştina tovê, fêkî edî bala ajalan dikişîne ko giyaxur fêkiyê bixwin û tovên fêkiyê belavê hawirdorê bikin.Bi gelemperî ji nişkê ve zêdebûna etîlenê, di fêkiyê de kiryarên bo gihîştinê han dike. Dîwarê xaneyan ji aliyê enzîman ve tê hilweşandin, bi vî awayê fêkî nerm dibe. Nîşa û asîd tên guhertin bo şekirên wekî [[fruktoz]] û [[Glukoz|glukozan]], loma çêja fêkiyê şîrîn dibe. Rengê kesk ber bi rengên wekî zer, sor, binefşî diguhere.Ev reng ji dûr ve bala ajalan dikişînin ser fêkiyê. Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, fêkiyên gihîştî jî hê zêdetir etîlen berhem dikin. Ji ber ko etîlen hormonek gazî ye, sînyala gigîştînê ji fêkiyek ber bi fêkiyên din ve belav dibe. === Weşîna pelan === Weşîna pelan ji aliyê du hormonên dijhev, etîlen û oksîn ve tê kontrolkirn. Gava payîz nêzîk dibe, pelên darên pelweşan (bi înglîzî: ''deciduous trees'') jî êdî pîr dibin, xestiya oksînê di pelan de kêm dibe.Di heman demê de xaneyên di tebeqeya qetînê ya binikê bistîka pelê (cihê ko wê pel ji qedê biqete), dest bi berhemkirina etîlenê dikin.<ref name="VILLEE"/> Di pelên ciwan de oksîn hestiyariya xaneyan bo etîlenê kêm dike û rê li ber weşîna pelê digire.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/>Payîzê kinbûna rojê, kêmbûna germahiyê hokarên hawirdorê ne ko karlêkên bo pelweşînê didin destpêkirin.Weşîna pelan ji ber bandora etîlenê rû dide.Guherînên demsala payîzê dibin sedema guherîna hevsengiya oksîn û etîlenê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Etîlen, berhemkirina oksînê dide kêmkirin, guhaztina oksînê hêdî dike û hilweşîna oksînê han dike ko çalakiyên oksînê asteng bike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Pelên kevn (pîr) her diçe hê kêmtir oksîn berhem dikin. Di binika bistîka pelê de (beşa ko bistîk bi qedê ve girêdayîye) hestiyariya xaneyan bo etîlenê zêdetir dibe û xane enzîmên herisê berhem dikin. Enzîm seluloz û pêkhateyên din ên dîwarê xaneyê hildiweşînin.<ref name="Campbell" />Ji ber hilweşîna dîwarê xaneyan, di binikê bistîkê de sistî peyda dibe. Ji ber giraniya pelê û bayê payîzê, pel ji beşa binikê ya bistîkê de diqete û ji riwekê diweşe.<ref name="Biology with Physiology" />Hê ko pel neweşiyaye, li aliyê qedê de derdora beşa ko wê pel biqete de çînek tepedorî ya parezvan tê çêkirin. Ev tebeqe piştî pelweşînê rê li ber hokarên nexweşiyê digire ko nekevin hundirê riwekê.<ref name="Campbell" /> == Pîşesazî == Ji bo fêkî bi awayekî yeksan bigihîjin, di bazirganiyê de etîlen tê bikaranîn. Wekî mînak, [[Bacansork|firingî]] û mûz dema hê kesk in tên berhevkirin û tên şandin bo heremên ko wê werin firotin. Berî ko li firoşgehan werin belavkirin, etîlen direşînin ser fêkiyan û fêkî digihîjin.<ref name="VILLEE"/> Ji ber ko di atmosferê de zû belav dibe, etîlen raste rast di zevî û baxçeyan de nayê bikaranîn. Hin awêteyên wekî etefon (bi înglîzî: ethephon), an jî asîda 2-kloroetîlfosfonî (bi înglîzî:2-chloroethylphosphonic acid) ji bo reşendina etîlenê tên bikaranîn. Ji bo van awêteyan di warê bazirganiyê de çendan nav tên bikaranîn, ethrel ya herî navdar e. Ethrel di nav avê de li ser riwekê tê reşandin, ji aliyê riwekê ve tê mijîn û bi karlêkên kîmyayî etîlen ber dide. Etîlen jî erkê xwe cih tîne.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen ji ber ku gihîştina fêkiyan û pîrbûna kulîlkan lez dike, temenê refê kurt dike. Ev yek bi taybetî di dema barkirin, veguhastin û depokirinê de dibe sedema zirarên mezin ên aborî ji bo kulîlkfiroş û bazaran. Ji bo ku rê li ber vê zerarê were girtin, astengkerên etîlenê (yên wekî ''Aminoethoxyvinylglycine (AVG''), asîda amînoksalî an xwêyên zîvê) tên bikar anîn.<ref>Cassells AC, Gahan PB (2006). Dictionary of plant tissue culture. Haworth Press. p. 77. ISBN .978-1-56022-919-3</ref><ref>Constabel F, Shyluk JP (1994). "1: Initiation, Nutrition, and Maintenance of Plant Cell and Tissue Cultures". Plant Cell and Tissue Culture. Springer. p. 5. ISBN .978-0-7923-2493-5</ref> Rêyek din a bi bandor jî astengkirina têgihîştina etîlenê ye; ji bo vê yekê pêkhateya ''1-methylcyclopropene (1-MCP)'' tê bikar anîn ko hestiyariya fêkî û kulîlkan li hember gaza etîlenê (çi ya ji hundir dertê çi jî ya ji derve) kêm bibe. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] gkmvj6171izyz1jwj76kltmi915yg9b 2094769 2094768 2026-09-19T05:54:58Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Puxte */ 2094769 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ethylene.svg|thumb|Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.]] '''Etîlen''' (bi înglîzî: ''ethylene'' ) fîtohormonek (hormona riwekan) bêreng û di forma gazê de ye ko di peresîn, gihîştin û bersivên bergiriyê yên riwekan de roleke serekî dilîze. == Puxte == Etîlen bi gihîştina fêkiyan, bi çilmisîna kûlîlkan û bi weşîna pelan ve têkildar e. Berevajî hormonên din ên mîna [[oksîn]] an jî [[gîberellîn]], etîlen ji ber ko gaz e, dikare bi hêsanî di navbera [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] de û herwisa di navbera riwekên cîran de belav bibe. Ev taybetmendî rê dide etîlenê ko ew mîna peyamberekî hawirdorê bixebite. Di salên 1800an de dema lembeyên kolanan ên gazê li kolanên bajêran hatin danîn, paşê hat dîtin ko [[Qed|qurmê]] darên nêzîkê lembeyan, li gor darên din hê pirtir stûr, badayî û tewiyayî ne û dar pelên xwe ji darên din zûtir diweşînin. Paşê hat famkirin ko ji lembeyan ber bi hewayê ve belevbûna etîlênê, bibû sedema van guherînên daran.<ref name="OpenStax, Biology"/> [[Reg]], [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]], [[Kulîlk|kulîlkên]] gihîştî, [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî, [[Pel|pelên]] kevn (gihîştî) û girêyên qedê etîlen berhem dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref><ref name="OpenStax, Biology" /> Bandora herî naskirî ya hormona etîlenê, hankirina gihîştina fêkiyan e. Di riwekan de guherîna nîşa û asîdan bo şekiran, bi hankirina etîlenê rû dide û çêja fêkiyê şîrîntir dibe.  Hin kes fêkiyên xag (negihîştî), wekî mînak avakadoyên xag, di kîsikek kaxizî de vedişêrin da ko gihîştina fêkiyan zûtir rû bide. Di kîsikê de gaza (etîlen) ji aliyê fêkiya yekem a gihîştî ve tê berdan, gihîştina fêkiyên mayî leztir dike. Herwisa etîlen weşîna pel û rijîna fêkiyan, çilmisîn û ketina kulîlkan, şînbûna hin dexlan û zîldana pîvaz û kartolan jî han dike. Etîlen di warê çandiniyê de bi berfirehî tê bikaranîn. Cotkarên fêkiyên bazirganiyê, bi sepandina gazê, dikarin dema gihîştina fêkiyan bigirin bin kontrola xwe. Baxçevan etîlênê bi fanên hewayê ji serayan dûr dixin ko rê li ber pelweşîna riwekên xemlandinê bigirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Dîrok == Çavdêriyên destpêkê yên derbarê keşîfa etîlenê, ji raporeke George Fahnestock a sala 1858an pêk tê. Di wê raporê de dihat gotin ku tişta ko ji şewata gaza lembeyên ronahiyê yên kolanan derdikeve ziyan dide riwekan. Di sala 1896ê de ji zanîngeha Sen Petersburgê Dimitry Neljubow destnîşan kir ko etîlen pêkhateyek çalak a nav gaza lembeyane ko bandor li ser geşebûna riwekan dike.<ref>Chang C. Q&A: How do plants respond to ethylene and what is its importance? BMC Biol. 2016 Jan 27;14:7. doi: 10.1186/s12915-016-0230-0. PMID: 26819080; PMCID: PMC4730734</ref>. Neljubow di berdewamiya xebatên xwe de di, sala 1901ê de da ravekirin ko etîlen geşebûna şitilên polkeya etiyolekirî (şitilên di bêronahiyê de geşe dibin û bê klorofîl in) diguherîne û dibe sedema çêbûna hîpokotîlên kintir û stûrtir. Herwisa şitil ne stûnî lê pêşî bi berwarkî dirêj dibin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>Eva yekem bandora biyolojîkî ya etîlenê ya li ser riwekan bû ko hatibû ragihandin. Ev bandora etîlenê paşê wekî “bersivdayina sêalî (bi înglîzî: triple response) ya şitilên bêronahîmayî (bi înglîzî:''etiolated'') li hember etîlenê” hat naskirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Di sala 1913yê de Crocker û hevkarên wî, bersîva sêaliyê ji bo analîzkirina etîlenê wekî rêbazek biyolojîkî ya hesas destnîşankirin. Di sala 1910ê de kîmyazanê brîtanî Herbert H. Cousins bo cara yekem diyar kir ko riwek bi karlêkên kîmyayî etîlen berhem dikin. Wî bi xebatên xwe diyar kir ko porteqelên tûşê [[karok]] bûne (bi kufikê ketine), gazek berhem dikin ko gihîştina fêkiyê [[mûz]]<nowiki/>ê leztir dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Di sala 1934ê de biyologê înglîzî Richard Gane da nîşankirin ko di [[Sêv|sêvê]] de etîlen tê berhemkirin. Ango beyî ko hokarên derveyî yên wekî birîndarbûna riwekê an jî tûşbûna bi karokan, sêv di çerxa jiyana xwe ya asayî de etîlen berhem dikirin. Di sala 1935ê de William Crocker û hevkarên wî Alfred Hitchcock û Percy Zimmerman pêşniyar kirin ko etîlen yek ji hormonek riwekan e.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Lêbelê, piştî ku kromatografiya gazê di lêkolînên etîlenê de di sala 1959ê de hat bikaranîn, girîngiya etîlenê ji nû ve hat keşîfkirin û erkê wê yê di rêkxistina geşebûna riwekan hat pêjîrandin.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> == Pêkhate û taybetmendî == Di riwekên kulîlkdar de, piraniya endamên riwekê dikarin etîlen berhem bikin. Şaneyên kevn (pîrbûyî) û fêkiyên gihîştî ji şaneyên ciwan zêdetir etîlen berhem dikin. Riwekên tovrût, riwekên sade yên wekî [[serxes]], [[hezaz]] û hin siyanobakterî jî dikarin etîlen berhem bikin.<ref name="Plant Physiology"/> Etîlen awêteya herî sade ya pêkhateya endamî ya ji koma alkenan e ko cotbendên karbon-karbon lixwe digire. Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.Etîlen ji hewayê siviktir e, bi rêbaza kromotografiyê dikare were tesbîtkirin û pîvandin.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen gazek bêreng, agirgir û bi [[Çêja şîrîn|çêj]] û behna şîrîn e, di riwekan de wekî hormon tê berhemkirin lê, di xwezayê de gaza sirûştî û petrol çavkaniyên sirûştî yên etîlenê ne.<ref>Carey, Francis A.. "ethylene". Encyclopedia Britannica, 7 Aug. 2026, [https://www.britannica.com/science/ethylene.] Accessed 11 September 2026.</ref> Di xaneyê de ji [[asîda amînî]] ya metîonîn, bi karlêkên kîmyayî etîlen tê berhemkirin. Etîlen dikare di [[parzûna xaneyê]] de û di nav [[Sîtoplazma|sîtoplazmayê]] de bi hêsanî belav bibe. Di nav xaneyê de etîlen bi wergirên di [[Retîkûlûma endoplazmî|retîkuluma endoplazmî]] ve tê girêdan. Gava wergir ji aliyê etîlênê ve tên çalakkirin, proteîn kînazek bi navê CTR1-ê bêçalak dikin. Ev rewş di dawiyê de hokarên libergirtinê (bi înglîzî: ''transcription factors'') han dike bo libergirtina genên corbicor.<ref name="Biology" /> Di bin stresên hawirdorê yên wekî hişkahî, lehî, sermahî, rûbirûmayîna bi ozonê, an jî birîndarbûnê de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Etîlena stresê di destpêkirina bersîvdayînên bo stresê yên wekî pelweşîn, pîrbûn, başkirina bîrînan û zêdebûna bergiriya nexweşiyan de cih digire.<ref name="Plant Physiology"/> Di riwekên lûleyî de hema di hemû beşên girîng ên wekî pel, qed, reg, kulîlk, fêkî û [[tov]] de etîlen tê berhemkirin. Berhemkirina etîlenê ji aliyê hokarên peresînê û hokarên hawirdorê ve tê rêkxistin. Di dirêjiya jiyana riwekê de di hin qonaxên geşe û peresînê de, wekî mînak, zîldan û şînbûn tovê, gihîştina fêkiyan, weşîna pelan û çilmisîna (hişkbûn) kulîlkan de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Di riwekê de çêkirina etîlênê ji ber hin hokarên derveyî (hawirdor) jî han dibe. Birîndarbûna riwekê, stresên hawirdorê yên wekî zêdebûna şoriya axê, hin madeyên kîmyayî yên wekî oksîn û rêkxistinêrên din, hokarên hawirdorê ne ko bandor li ser çêbûna etîlenê dikin.<ref>Yang SF, Hoffman 1984 Ethylene biosynthesis and its regulation in higher plants. Plant Physiol.volume=35.issue=1 pages=155–89 |doi=10.1146/annurev.pp.35.060184.001103 </ref> Hin cudahiyên etîlenê ji hormonên negazî (bi înglîzî: ''nongaseous'') yên riwekan heye, evana: I. Etîlen li gor hawira avî, di nav parzûna xaneyê ya lîpîda duqatî de hê baştir dihele û bi serbestî di parzûna xaneyê de derbas dibe.<ref name="Plant Physiology" /> II. Ji bo xwe bigihîne xaneyên armanc, pêdiviya etîlenê bi proteînên guhezer ve tune. III. Berevajî hormonên din ên riwekan, etîlen ji bo embarkirina navxaneyî an jî bêçalakkirinê, bi madeyên din ve nayê girêdan. Gava pêdivî pê nema, ji riwekê tê berdan.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> IV. Etîlen dikare were hilweşandin bo karbona dioksîdê an jî bo etîlen oksîdê<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology" /> == Erk == Etîlen, weşîna pel, fêkî û kulîlkan kontrol dike, gihîştina fêkiyan han dike û dirêjbûna qed û regan asteng dike. Zîldana tovê û zalbûna lûtkeyî han dike Li dijî hokarên nexweşiyê, birindarbûnê an jî giyaxuran, bersîvdana bergiriyê dabîn dike.<ref name="McGraw-Hill"/><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Fêkiyên wekî avakado, mûz, firingî, sêv û [[Hejîr|hêjîr]], fêkiyên klîmakterî (bi înglîzî: ''climacteric fruits'') in. Evan fêkiyan hedî bi hêdî digihêjin lê ber bi dawiya qonaxên peresînê de gelek guherînên peresînê bi lez rû didin. Nîşa tên hilweşîn bo şekirên sade, dîwarê xaneyan hildiweşîn û nerm dibin, çêj û bêhna fêkiyê baştir dibe, reng diguhere. Ev hemû guherîn ji aliyê etîlenê ve tên hankirin, di destpêkê de xestiya etîlenê hindik e, loma guherîn hêdî rû didin. Lê di van riwekan de bandorek din a etîlenê jî heye, etîlen bi sîstema paşragihandina erenî (bi înglîzî: ''positive feedback system''), riwekê han dike ko hê zêdetir etîlen çêbike. Xestiya etîlenê di nav demek kurt de pir zêde dibe û gihîştina fêkiyê rû dide. Fêkiyên wekî trî, lîmon, gêlaz û porteqal, fêkiyên neklîmakterî ne.‌<ref name="plant biology">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref><ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref> Di van fêkiyan de etîlen çêkirina xwe han nake, loma di van fêkiyan de asta etîlenê sabît dimîne û berê gihîştinê pir zêde nabe, ji nişka ve guherîn çênabin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> === Bersîvdayîna sêalî bo stresa mekanîkî === Gava tov di bin axê de zîl dide û şitil geşe dibe, şitil axê ber bi jor ve tehn dike ko axê biqelişîne û xwe bigihîne ronahiyê. Dema şitil di nav axê de rastê astengek were, wekî mînak, rastê kevirek were an jî rastê axa hişk û zexm were, şitil zorê dide xwe ko ew astengê tehn bike. Her ko şitil astengê tehn dike, stresa ser şitilê ,çêkirina etîlenê han dike. Bi zêdebûna etîlenê, di riwekê de pêvajoya geşebûnê ya bi navê bersîvdana sêalî dest pê dike û ajê riwekê xwe ji astengê dûr dixe.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di pêvajoya bersîvdayina sêalî de wekî gava yekem, etîlen rê li ber dirêjbûna qed û regê digire. Di gava duyem de hormon reg û qedê han dike ko biwerimînin û stûriya wan zêde bibe. Di gava sêyem de qedê şitilê wisa diteve ko pelen embriyonî û merîstema nazik bi berwarkî geşe bibin. Bi kêmbûna bandora destpêkê ya etîlenê, beşek qedê ditewe, mîna çengelek ber bi jorê axê ve dirêj dibe û axê diqelişîne. Bi vî awayî pel û [[Şaneya merîstemî|merîstem]] ji axê ziyan nagirin û derdikevin derve.<ref name="Biology" /> === Gihîştina fêkiyan === [[Wêne:Fruit ripening of Ziziphus jujuba.jpg|thumb|367x367px|Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, rengê kesk diguhere bo rengên wekî sor, zer an jî binefşî, fêkî nerm dibin û çêja wan şîrîntir dibe.]] Fêkiyên goştî yên xag (fêkiyên negihîştî) bi gelemperî [[Çêja tirş|tirş]], hişk û kesk in û tovê negihîştî lixwe digirin. Ev taybetmendiya fêkiyê, tovê ber gihîştinê, ji giyaxuran diparêze.<ref name="Campbell" /> Piştî gihîştina tovê, fêkî edî bala ajalan dikişîne ko giyaxur fêkiyê bixwin û tovên fêkiyê belavê hawirdorê bikin.Bi gelemperî ji nişkê ve zêdebûna etîlenê, di fêkiyê de kiryarên bo gihîştinê han dike. Dîwarê xaneyan ji aliyê enzîman ve tê hilweşandin, bi vî awayê fêkî nerm dibe. Nîşa û asîd tên guhertin bo şekirên wekî [[fruktoz]] û [[Glukoz|glukozan]], loma çêja fêkiyê şîrîn dibe. Rengê kesk ber bi rengên wekî zer, sor, binefşî diguhere.Ev reng ji dûr ve bala ajalan dikişînin ser fêkiyê. Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, fêkiyên gihîştî jî hê zêdetir etîlen berhem dikin. Ji ber ko etîlen hormonek gazî ye, sînyala gigîştînê ji fêkiyek ber bi fêkiyên din ve belav dibe. === Weşîna pelan === Weşîna pelan ji aliyê du hormonên dijhev, etîlen û oksîn ve tê kontrolkirn. Gava payîz nêzîk dibe, pelên darên pelweşan (bi înglîzî: ''deciduous trees'') jî êdî pîr dibin, xestiya oksînê di pelan de kêm dibe.Di heman demê de xaneyên di tebeqeya qetînê ya binikê bistîka pelê (cihê ko wê pel ji qedê biqete), dest bi berhemkirina etîlenê dikin.<ref name="VILLEE"/> Di pelên ciwan de oksîn hestiyariya xaneyan bo etîlenê kêm dike û rê li ber weşîna pelê digire.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/>Payîzê kinbûna rojê, kêmbûna germahiyê hokarên hawirdorê ne ko karlêkên bo pelweşînê didin destpêkirin.Weşîna pelan ji ber bandora etîlenê rû dide.Guherînên demsala payîzê dibin sedema guherîna hevsengiya oksîn û etîlenê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Etîlen, berhemkirina oksînê dide kêmkirin, guhaztina oksînê hêdî dike û hilweşîna oksînê han dike ko çalakiyên oksînê asteng bike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Pelên kevn (pîr) her diçe hê kêmtir oksîn berhem dikin. Di binika bistîka pelê de (beşa ko bistîk bi qedê ve girêdayîye) hestiyariya xaneyan bo etîlenê zêdetir dibe û xane enzîmên herisê berhem dikin. Enzîm seluloz û pêkhateyên din ên dîwarê xaneyê hildiweşînin.<ref name="Campbell" />Ji ber hilweşîna dîwarê xaneyan, di binikê bistîkê de sistî peyda dibe. Ji ber giraniya pelê û bayê payîzê, pel ji beşa binikê ya bistîkê de diqete û ji riwekê diweşe.<ref name="Biology with Physiology" />Hê ko pel neweşiyaye, li aliyê qedê de derdora beşa ko wê pel biqete de çînek tepedorî ya parezvan tê çêkirin. Ev tebeqe piştî pelweşînê rê li ber hokarên nexweşiyê digire ko nekevin hundirê riwekê.<ref name="Campbell" /> == Pîşesazî == Ji bo fêkî bi awayekî yeksan bigihîjin, di bazirganiyê de etîlen tê bikaranîn. Wekî mînak, [[Bacansork|firingî]] û mûz dema hê kesk in tên berhevkirin û tên şandin bo heremên ko wê werin firotin. Berî ko li firoşgehan werin belavkirin, etîlen direşînin ser fêkiyan û fêkî digihîjin.<ref name="VILLEE"/> Ji ber ko di atmosferê de zû belav dibe, etîlen raste rast di zevî û baxçeyan de nayê bikaranîn. Hin awêteyên wekî etefon (bi înglîzî: ethephon), an jî asîda 2-kloroetîlfosfonî (bi înglîzî:2-chloroethylphosphonic acid) ji bo reşendina etîlenê tên bikaranîn. Ji bo van awêteyan di warê bazirganiyê de çendan nav tên bikaranîn, ethrel ya herî navdar e. Ethrel di nav avê de li ser riwekê tê reşandin, ji aliyê riwekê ve tê mijîn û bi karlêkên kîmyayî etîlen ber dide. Etîlen jî erkê xwe cih tîne.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen ji ber ku gihîştina fêkiyan û pîrbûna kulîlkan lez dike, temenê refê kurt dike. Ev yek bi taybetî di dema barkirin, veguhastin û depokirinê de dibe sedema zirarên mezin ên aborî ji bo kulîlkfiroş û bazaran. Ji bo ku rê li ber vê zerarê were girtin, astengkerên etîlenê (yên wekî ''Aminoethoxyvinylglycine (AVG''), asîda amînoksalî an xwêyên zîvê) tên bikar anîn.<ref>Cassells AC, Gahan PB (2006). Dictionary of plant tissue culture. Haworth Press. p. 77. ISBN .978-1-56022-919-3</ref><ref>Constabel F, Shyluk JP (1994). "1: Initiation, Nutrition, and Maintenance of Plant Cell and Tissue Cultures". Plant Cell and Tissue Culture. Springer. p. 5. ISBN .978-0-7923-2493-5</ref> Rêyek din a bi bandor jî astengkirina têgihîştina etîlenê ye; ji bo vê yekê pêkhateya ''1-methylcyclopropene (1-MCP)'' tê bikar anîn ko hestiyariya fêkî û kulîlkan li hember gaza etîlenê (çi ya ji hundir dertê çi jî ya ji derve) kêm bibe. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] qacijprjjzif4rl856c54d6so1xi9p4 2094770 2094769 2026-09-19T05:58:24Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Dîrok */ 2094770 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ethylene.svg|thumb|Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.]] '''Etîlen''' (bi înglîzî: ''ethylene'' ) fîtohormonek (hormona riwekan) bêreng û di forma gazê de ye ko di peresîn, gihîştin û bersivên bergiriyê yên riwekan de roleke serekî dilîze. == Puxte == Etîlen bi gihîştina fêkiyan, bi çilmisîna kûlîlkan û bi weşîna pelan ve têkildar e. Berevajî hormonên din ên mîna [[oksîn]] an jî [[gîberellîn]], etîlen ji ber ko gaz e, dikare bi hêsanî di navbera [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] de û herwisa di navbera riwekên cîran de belav bibe. Ev taybetmendî rê dide etîlenê ko ew mîna peyamberekî hawirdorê bixebite. Di salên 1800an de dema lembeyên kolanan ên gazê li kolanên bajêran hatin danîn, paşê hat dîtin ko [[Qed|qurmê]] darên nêzîkê lembeyan, li gor darên din hê pirtir stûr, badayî û tewiyayî ne û dar pelên xwe ji darên din zûtir diweşînin. Paşê hat famkirin ko ji lembeyan ber bi hewayê ve belevbûna etîlênê, bibû sedema van guherînên daran.<ref name="OpenStax, Biology"/> [[Reg]], [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]], [[Kulîlk|kulîlkên]] gihîştî, [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî, [[Pel|pelên]] kevn (gihîştî) û girêyên qedê etîlen berhem dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref><ref name="OpenStax, Biology" /> Bandora herî naskirî ya hormona etîlenê, hankirina gihîştina fêkiyan e. Di riwekan de guherîna nîşa û asîdan bo şekiran, bi hankirina etîlenê rû dide û çêja fêkiyê şîrîntir dibe.  Hin kes fêkiyên xag (negihîştî), wekî mînak avakadoyên xag, di kîsikek kaxizî de vedişêrin da ko gihîştina fêkiyan zûtir rû bide. Di kîsikê de gaza (etîlen) ji aliyê fêkiya yekem a gihîştî ve tê berdan, gihîştina fêkiyên mayî leztir dike. Herwisa etîlen weşîna pel û rijîna fêkiyan, çilmisîn û ketina kulîlkan, şînbûna hin dexlan û zîldana pîvaz û kartolan jî han dike. Etîlen di warê çandiniyê de bi berfirehî tê bikaranîn. Cotkarên fêkiyên bazirganiyê, bi sepandina gazê, dikarin dema gihîştina fêkiyan bigirin bin kontrola xwe. Baxçevan etîlênê bi fanên hewayê ji serayan dûr dixin ko rê li ber pelweşîna riwekên xemlandinê bigirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Dîrok == Çavdêriyên destpêkê yên derbarê keşîfa etîlenê, ji raporeke George Fahnestock a sala 1858an pêk tê. Di wê raporê de dihat gotin ku tişta ko ji şewata gaza lembeyên ronahiyê yên kolanan derdikeve ziyan dide riwekan. Di sala 1896ê de ji zanîngeha Sen Petersburgê Dimitry Neljubow destnîşan kir ko etîlen pêkhateyek çalak a nav gaza lembeyane ko bandor li ser geşebûna riwekan dike.<ref>Chang C. Q&A: How do plants respond to ethylene and what is its importance? BMC Biol. 2016 Jan 27;14:7. doi: 10.1186/s12915-016-0230-0. PMID: 26819080; PMCID: PMC4730734</ref> Neljubow di berdewamiya xebatên xwe de di, sala 1901ê de da ravekirin ko etîlen geşebûna şitilên polkeya etiyolekirî (şitilên di bêronahiyê de geşe dibin û bê klorofîl in) diguherîne û dibe sedema çêbûna hîpokotîlên kintir û stûrtir. Herwisa şitil ne stûnî lê pêşî bi berwarkî dirêj dibin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>Eva yekem bandora biyolojîkî ya etîlenê ya li ser riwekan bû ko hatibû ragihandin. Ev bandora etîlenê paşê wekî “bersivdayina sêalî (bi înglîzî: triple response) ya şitilên bêronahîmayî (bi înglîzî:''etiolated'') li hember etîlenê” hat naskirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Di sala 1913yê de Crocker û hevkarên wî, bersîva sêaliyê ji bo analîzkirina etîlenê wekî rêbazek biyolojîkî ya hesas destnîşankirin. Di sala 1910ê de kîmyazanê brîtanî Herbert H. Cousins bo cara yekem diyar kir ko riwek bi karlêkên kîmyayî etîlen berhem dikin. Wî bi xebatên xwe diyar kir ko porteqelên tûşê [[karok]] bûne (bi kufikê ketine), gazek berhem dikin ko gihîştina fêkiyê [[mûz]]<nowiki/>ê leztir dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Di sala 1934ê de biyologê înglîzî Richard Gane da nîşankirin ko di [[Sêv|sêvê]] de etîlen tê berhemkirin. Ango beyî ko hokarên derveyî yên wekî birîndarbûna riwekê an jî tûşbûna bi karokan, sêv di çerxa jiyana xwe ya asayî de etîlen berhem dikirin. Di sala 1935ê de William Crocker û hevkarên wî Alfred Hitchcock û Percy Zimmerman pêşniyar kirin ko etîlen yek ji hormonek riwekan e.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Lêbelê, piştî ku kromatografiya gazê di lêkolînên etîlenê de di sala 1959ê de hat bikaranîn, girîngiya etîlenê ji nû ve hat keşîfkirin û erkê wê yê di rêkxistina geşebûna riwekan hat pêjîrandin.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> == Pêkhate û taybetmendî == Di riwekên kulîlkdar de, piraniya endamên riwekê dikarin etîlen berhem bikin. Şaneyên kevn (pîrbûyî) û fêkiyên gihîştî ji şaneyên ciwan zêdetir etîlen berhem dikin. Riwekên tovrût, riwekên sade yên wekî [[serxes]], [[hezaz]] û hin siyanobakterî jî dikarin etîlen berhem bikin.<ref name="Plant Physiology"/> Etîlen awêteya herî sade ya pêkhateya endamî ya ji koma alkenan e ko cotbendên karbon-karbon lixwe digire. Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.Etîlen ji hewayê siviktir e, bi rêbaza kromotografiyê dikare were tesbîtkirin û pîvandin.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen gazek bêreng, agirgir û bi [[Çêja şîrîn|çêj]] û behna şîrîn e, di riwekan de wekî hormon tê berhemkirin lê, di xwezayê de gaza sirûştî û petrol çavkaniyên sirûştî yên etîlenê ne.<ref>Carey, Francis A.. "ethylene". Encyclopedia Britannica, 7 Aug. 2026, [https://www.britannica.com/science/ethylene.] Accessed 11 September 2026.</ref> Di xaneyê de ji [[asîda amînî]] ya metîonîn, bi karlêkên kîmyayî etîlen tê berhemkirin. Etîlen dikare di [[parzûna xaneyê]] de û di nav [[Sîtoplazma|sîtoplazmayê]] de bi hêsanî belav bibe. Di nav xaneyê de etîlen bi wergirên di [[Retîkûlûma endoplazmî|retîkuluma endoplazmî]] ve tê girêdan. Gava wergir ji aliyê etîlênê ve tên çalakkirin, proteîn kînazek bi navê CTR1-ê bêçalak dikin. Ev rewş di dawiyê de hokarên libergirtinê (bi înglîzî: ''transcription factors'') han dike bo libergirtina genên corbicor.<ref name="Biology" /> Di bin stresên hawirdorê yên wekî hişkahî, lehî, sermahî, rûbirûmayîna bi ozonê, an jî birîndarbûnê de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Etîlena stresê di destpêkirina bersîvdayînên bo stresê yên wekî pelweşîn, pîrbûn, başkirina bîrînan û zêdebûna bergiriya nexweşiyan de cih digire.<ref name="Plant Physiology"/> Di riwekên lûleyî de hema di hemû beşên girîng ên wekî pel, qed, reg, kulîlk, fêkî û [[tov]] de etîlen tê berhemkirin. Berhemkirina etîlenê ji aliyê hokarên peresînê û hokarên hawirdorê ve tê rêkxistin. Di dirêjiya jiyana riwekê de di hin qonaxên geşe û peresînê de, wekî mînak, zîldan û şînbûn tovê, gihîştina fêkiyan, weşîna pelan û çilmisîna (hişkbûn) kulîlkan de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Di riwekê de çêkirina etîlênê ji ber hin hokarên derveyî (hawirdor) jî han dibe. Birîndarbûna riwekê, stresên hawirdorê yên wekî zêdebûna şoriya axê, hin madeyên kîmyayî yên wekî oksîn û rêkxistinêrên din, hokarên hawirdorê ne ko bandor li ser çêbûna etîlenê dikin.<ref>Yang SF, Hoffman 1984 Ethylene biosynthesis and its regulation in higher plants. Plant Physiol.volume=35.issue=1 pages=155–89 |doi=10.1146/annurev.pp.35.060184.001103 </ref> Hin cudahiyên etîlenê ji hormonên negazî (bi înglîzî: ''nongaseous'') yên riwekan heye, evana: I. Etîlen li gor hawira avî, di nav parzûna xaneyê ya lîpîda duqatî de hê baştir dihele û bi serbestî di parzûna xaneyê de derbas dibe.<ref name="Plant Physiology" /> II. Ji bo xwe bigihîne xaneyên armanc, pêdiviya etîlenê bi proteînên guhezer ve tune. III. Berevajî hormonên din ên riwekan, etîlen ji bo embarkirina navxaneyî an jî bêçalakkirinê, bi madeyên din ve nayê girêdan. Gava pêdivî pê nema, ji riwekê tê berdan.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> IV. Etîlen dikare were hilweşandin bo karbona dioksîdê an jî bo etîlen oksîdê<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology" /> == Erk == Etîlen, weşîna pel, fêkî û kulîlkan kontrol dike, gihîştina fêkiyan han dike û dirêjbûna qed û regan asteng dike. Zîldana tovê û zalbûna lûtkeyî han dike Li dijî hokarên nexweşiyê, birindarbûnê an jî giyaxuran, bersîvdana bergiriyê dabîn dike.<ref name="McGraw-Hill"/><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Fêkiyên wekî avakado, mûz, firingî, sêv û [[Hejîr|hêjîr]], fêkiyên klîmakterî (bi înglîzî: ''climacteric fruits'') in. Evan fêkiyan hedî bi hêdî digihêjin lê ber bi dawiya qonaxên peresînê de gelek guherînên peresînê bi lez rû didin. Nîşa tên hilweşîn bo şekirên sade, dîwarê xaneyan hildiweşîn û nerm dibin, çêj û bêhna fêkiyê baştir dibe, reng diguhere. Ev hemû guherîn ji aliyê etîlenê ve tên hankirin, di destpêkê de xestiya etîlenê hindik e, loma guherîn hêdî rû didin. Lê di van riwekan de bandorek din a etîlenê jî heye, etîlen bi sîstema paşragihandina erenî (bi înglîzî: ''positive feedback system''), riwekê han dike ko hê zêdetir etîlen çêbike. Xestiya etîlenê di nav demek kurt de pir zêde dibe û gihîştina fêkiyê rû dide. Fêkiyên wekî trî, lîmon, gêlaz û porteqal, fêkiyên neklîmakterî ne.‌<ref name="plant biology">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref><ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref> Di van fêkiyan de etîlen çêkirina xwe han nake, loma di van fêkiyan de asta etîlenê sabît dimîne û berê gihîştinê pir zêde nabe, ji nişka ve guherîn çênabin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> === Bersîvdayîna sêalî bo stresa mekanîkî === Gava tov di bin axê de zîl dide û şitil geşe dibe, şitil axê ber bi jor ve tehn dike ko axê biqelişîne û xwe bigihîne ronahiyê. Dema şitil di nav axê de rastê astengek were, wekî mînak, rastê kevirek were an jî rastê axa hişk û zexm were, şitil zorê dide xwe ko ew astengê tehn bike. Her ko şitil astengê tehn dike, stresa ser şitilê ,çêkirina etîlenê han dike. Bi zêdebûna etîlenê, di riwekê de pêvajoya geşebûnê ya bi navê bersîvdana sêalî dest pê dike û ajê riwekê xwe ji astengê dûr dixe.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di pêvajoya bersîvdayina sêalî de wekî gava yekem, etîlen rê li ber dirêjbûna qed û regê digire. Di gava duyem de hormon reg û qedê han dike ko biwerimînin û stûriya wan zêde bibe. Di gava sêyem de qedê şitilê wisa diteve ko pelen embriyonî û merîstema nazik bi berwarkî geşe bibin. Bi kêmbûna bandora destpêkê ya etîlenê, beşek qedê ditewe, mîna çengelek ber bi jorê axê ve dirêj dibe û axê diqelişîne. Bi vî awayî pel û [[Şaneya merîstemî|merîstem]] ji axê ziyan nagirin û derdikevin derve.<ref name="Biology" /> === Gihîştina fêkiyan === [[Wêne:Fruit ripening of Ziziphus jujuba.jpg|thumb|367x367px|Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, rengê kesk diguhere bo rengên wekî sor, zer an jî binefşî, fêkî nerm dibin û çêja wan şîrîntir dibe.]] Fêkiyên goştî yên xag (fêkiyên negihîştî) bi gelemperî [[Çêja tirş|tirş]], hişk û kesk in û tovê negihîştî lixwe digirin. Ev taybetmendiya fêkiyê, tovê ber gihîştinê, ji giyaxuran diparêze.<ref name="Campbell" /> Piştî gihîştina tovê, fêkî edî bala ajalan dikişîne ko giyaxur fêkiyê bixwin û tovên fêkiyê belavê hawirdorê bikin.Bi gelemperî ji nişkê ve zêdebûna etîlenê, di fêkiyê de kiryarên bo gihîştinê han dike. Dîwarê xaneyan ji aliyê enzîman ve tê hilweşandin, bi vî awayê fêkî nerm dibe. Nîşa û asîd tên guhertin bo şekirên wekî [[fruktoz]] û [[Glukoz|glukozan]], loma çêja fêkiyê şîrîn dibe. Rengê kesk ber bi rengên wekî zer, sor, binefşî diguhere.Ev reng ji dûr ve bala ajalan dikişînin ser fêkiyê. Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, fêkiyên gihîştî jî hê zêdetir etîlen berhem dikin. Ji ber ko etîlen hormonek gazî ye, sînyala gigîştînê ji fêkiyek ber bi fêkiyên din ve belav dibe. === Weşîna pelan === Weşîna pelan ji aliyê du hormonên dijhev, etîlen û oksîn ve tê kontrolkirn. Gava payîz nêzîk dibe, pelên darên pelweşan (bi înglîzî: ''deciduous trees'') jî êdî pîr dibin, xestiya oksînê di pelan de kêm dibe.Di heman demê de xaneyên di tebeqeya qetînê ya binikê bistîka pelê (cihê ko wê pel ji qedê biqete), dest bi berhemkirina etîlenê dikin.<ref name="VILLEE"/> Di pelên ciwan de oksîn hestiyariya xaneyan bo etîlenê kêm dike û rê li ber weşîna pelê digire.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/>Payîzê kinbûna rojê, kêmbûna germahiyê hokarên hawirdorê ne ko karlêkên bo pelweşînê didin destpêkirin.Weşîna pelan ji ber bandora etîlenê rû dide.Guherînên demsala payîzê dibin sedema guherîna hevsengiya oksîn û etîlenê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Etîlen, berhemkirina oksînê dide kêmkirin, guhaztina oksînê hêdî dike û hilweşîna oksînê han dike ko çalakiyên oksînê asteng bike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Pelên kevn (pîr) her diçe hê kêmtir oksîn berhem dikin. Di binika bistîka pelê de (beşa ko bistîk bi qedê ve girêdayîye) hestiyariya xaneyan bo etîlenê zêdetir dibe û xane enzîmên herisê berhem dikin. Enzîm seluloz û pêkhateyên din ên dîwarê xaneyê hildiweşînin.<ref name="Campbell" />Ji ber hilweşîna dîwarê xaneyan, di binikê bistîkê de sistî peyda dibe. Ji ber giraniya pelê û bayê payîzê, pel ji beşa binikê ya bistîkê de diqete û ji riwekê diweşe.<ref name="Biology with Physiology" />Hê ko pel neweşiyaye, li aliyê qedê de derdora beşa ko wê pel biqete de çînek tepedorî ya parezvan tê çêkirin. Ev tebeqe piştî pelweşînê rê li ber hokarên nexweşiyê digire ko nekevin hundirê riwekê.<ref name="Campbell" /> == Pîşesazî == Ji bo fêkî bi awayekî yeksan bigihîjin, di bazirganiyê de etîlen tê bikaranîn. Wekî mînak, [[Bacansork|firingî]] û mûz dema hê kesk in tên berhevkirin û tên şandin bo heremên ko wê werin firotin. Berî ko li firoşgehan werin belavkirin, etîlen direşînin ser fêkiyan û fêkî digihîjin.<ref name="VILLEE"/> Ji ber ko di atmosferê de zû belav dibe, etîlen raste rast di zevî û baxçeyan de nayê bikaranîn. Hin awêteyên wekî etefon (bi înglîzî: ethephon), an jî asîda 2-kloroetîlfosfonî (bi înglîzî:2-chloroethylphosphonic acid) ji bo reşendina etîlenê tên bikaranîn. Ji bo van awêteyan di warê bazirganiyê de çendan nav tên bikaranîn, ethrel ya herî navdar e. Ethrel di nav avê de li ser riwekê tê reşandin, ji aliyê riwekê ve tê mijîn û bi karlêkên kîmyayî etîlen ber dide. Etîlen jî erkê xwe cih tîne.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen ji ber ku gihîştina fêkiyan û pîrbûna kulîlkan lez dike, temenê refê kurt dike. Ev yek bi taybetî di dema barkirin, veguhastin û depokirinê de dibe sedema zirarên mezin ên aborî ji bo kulîlkfiroş û bazaran. Ji bo ku rê li ber vê zerarê were girtin, astengkerên etîlenê (yên wekî ''Aminoethoxyvinylglycine (AVG''), asîda amînoksalî an xwêyên zîvê) tên bikar anîn.<ref>Cassells AC, Gahan PB (2006). Dictionary of plant tissue culture. Haworth Press. p. 77. ISBN .978-1-56022-919-3</ref><ref>Constabel F, Shyluk JP (1994). "1: Initiation, Nutrition, and Maintenance of Plant Cell and Tissue Cultures". Plant Cell and Tissue Culture. Springer. p. 5. ISBN .978-0-7923-2493-5</ref> Rêyek din a bi bandor jî astengkirina têgihîştina etîlenê ye; ji bo vê yekê pêkhateya ''1-methylcyclopropene (1-MCP)'' tê bikar anîn ko hestiyariya fêkî û kulîlkan li hember gaza etîlenê (çi ya ji hundir dertê çi jî ya ji derve) kêm bibe. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] 7bp7a66ydoogzju7ybdwx9fy47n1kr0 2094771 2094770 2026-09-19T05:59:33Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Dîrok */ 2094771 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ethylene.svg|thumb|Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.]] '''Etîlen''' (bi înglîzî: ''ethylene'' ) fîtohormonek (hormona riwekan) bêreng û di forma gazê de ye ko di peresîn, gihîştin û bersivên bergiriyê yên riwekan de roleke serekî dilîze. == Puxte == Etîlen bi gihîştina fêkiyan, bi çilmisîna kûlîlkan û bi weşîna pelan ve têkildar e. Berevajî hormonên din ên mîna [[oksîn]] an jî [[gîberellîn]], etîlen ji ber ko gaz e, dikare bi hêsanî di navbera [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] de û herwisa di navbera riwekên cîran de belav bibe. Ev taybetmendî rê dide etîlenê ko ew mîna peyamberekî hawirdorê bixebite. Di salên 1800an de dema lembeyên kolanan ên gazê li kolanên bajêran hatin danîn, paşê hat dîtin ko [[Qed|qurmê]] darên nêzîkê lembeyan, li gor darên din hê pirtir stûr, badayî û tewiyayî ne û dar pelên xwe ji darên din zûtir diweşînin. Paşê hat famkirin ko ji lembeyan ber bi hewayê ve belevbûna etîlênê, bibû sedema van guherînên daran.<ref name="OpenStax, Biology"/> [[Reg]], [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]], [[Kulîlk|kulîlkên]] gihîştî, [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî, [[Pel|pelên]] kevn (gihîştî) û girêyên qedê etîlen berhem dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref><ref name="OpenStax, Biology" /> Bandora herî naskirî ya hormona etîlenê, hankirina gihîştina fêkiyan e. Di riwekan de guherîna nîşa û asîdan bo şekiran, bi hankirina etîlenê rû dide û çêja fêkiyê şîrîntir dibe.  Hin kes fêkiyên xag (negihîştî), wekî mînak avakadoyên xag, di kîsikek kaxizî de vedişêrin da ko gihîştina fêkiyan zûtir rû bide. Di kîsikê de gaza (etîlen) ji aliyê fêkiya yekem a gihîştî ve tê berdan, gihîştina fêkiyên mayî leztir dike. Herwisa etîlen weşîna pel û rijîna fêkiyan, çilmisîn û ketina kulîlkan, şînbûna hin dexlan û zîldana pîvaz û kartolan jî han dike. Etîlen di warê çandiniyê de bi berfirehî tê bikaranîn. Cotkarên fêkiyên bazirganiyê, bi sepandina gazê, dikarin dema gihîştina fêkiyan bigirin bin kontrola xwe. Baxçevan etîlênê bi fanên hewayê ji serayan dûr dixin ko rê li ber pelweşîna riwekên xemlandinê bigirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Dîrok == Çavdêriyên destpêkê yên derbarê keşîfa etîlenê, ji raporeke George Fahnestock a sala 1858an pêk tê. Di wê raporê de dihat gotin ku tişta ko ji şewata gaza lembeyên ronahiyê yên kolanan derdikeve ziyan dide riwekan. Di sala 1896ê de ji zanîngeha Sen Petersburgê Dimitry Neljubow destnîşan kir ko etîlen pêkhateyek çalak a nav gaza lembeyane ko bandor li ser geşebûna riwekan dike.<ref>Chang C. Q&A: How do plants respond to ethylene and what is its importance? BMC Biol. 2016 Jan 27;14:7. doi: 10.1186/s12915-016-0230-0. PMID: 26819080; PMCID: PMC4730734</ref> Neljubow di berdewamiya xebatên xwe de, di sala 1901ê de da ravekirin ko etîlen geşebûna şitilên polkeya etiyolekirî (şitilên di bêronahiyê de geşe dibin û bê klorofîl in) diguherîne û dibe sedema çêbûna hîpokotîlên kintir û stûrtir. Herwisa şitil ne stûnî lê pêşî bi berwarkî dirêj dibin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>Eva yekem bandora biyolojîkî ya etîlenê ya li ser riwekan bû ko hatibû ragihandin. Ev bandora etîlenê paşê wekî “'''bersivdayina sêalî''' (bi înglîzî: ''triple response'') ya şitilên bêronahîmayî (bi înglîzî:''etiolated'') li hember etîlenê” hat naskirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Di sala 1913yê de Crocker û hevkarên wî, bersîva sêaliyê ji bo analîzkirina etîlenê wekî rêbazek biyolojîkî ya hesas destnîşankirin. Di sala 1910ê de kîmyazanê brîtanî Herbert H. Cousins bo cara yekem diyar kir ko riwek bi karlêkên kîmyayî etîlen berhem dikin. Wî bi xebatên xwe diyar kir ko porteqelên tûşê [[karok]] bûne (bi kufikê ketine), gazek berhem dikin ko gihîştina fêkiyê [[mûz]]<nowiki/>ê leztir dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Di sala 1934ê de biyologê înglîzî Richard Gane da nîşankirin ko di [[Sêv|sêvê]] de etîlen tê berhemkirin. Ango beyî ko hokarên derveyî yên wekî birîndarbûna riwekê an jî tûşbûna bi karokan, sêv di çerxa jiyana xwe ya asayî de etîlen berhem dikirin. Di sala 1935ê de William Crocker û hevkarên wî Alfred Hitchcock û Percy Zimmerman pêşniyar kirin ko etîlen yek ji hormonek riwekan e.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Lêbelê, piştî ku kromatografiya gazê di lêkolînên etîlenê de di sala 1959ê de hat bikaranîn, girîngiya etîlenê ji nû ve hat keşîfkirin û erkê wê yê di rêkxistina geşebûna riwekan hat pêjîrandin.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> == Pêkhate û taybetmendî == Di riwekên kulîlkdar de, piraniya endamên riwekê dikarin etîlen berhem bikin. Şaneyên kevn (pîrbûyî) û fêkiyên gihîştî ji şaneyên ciwan zêdetir etîlen berhem dikin. Riwekên tovrût, riwekên sade yên wekî [[serxes]], [[hezaz]] û hin siyanobakterî jî dikarin etîlen berhem bikin.<ref name="Plant Physiology"/> Etîlen awêteya herî sade ya pêkhateya endamî ya ji koma alkenan e ko cotbendên karbon-karbon lixwe digire. Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.Etîlen ji hewayê siviktir e, bi rêbaza kromotografiyê dikare were tesbîtkirin û pîvandin.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen gazek bêreng, agirgir û bi [[Çêja şîrîn|çêj]] û behna şîrîn e, di riwekan de wekî hormon tê berhemkirin lê, di xwezayê de gaza sirûştî û petrol çavkaniyên sirûştî yên etîlenê ne.<ref>Carey, Francis A.. "ethylene". Encyclopedia Britannica, 7 Aug. 2026, [https://www.britannica.com/science/ethylene.] Accessed 11 September 2026.</ref> Di xaneyê de ji [[asîda amînî]] ya metîonîn, bi karlêkên kîmyayî etîlen tê berhemkirin. Etîlen dikare di [[parzûna xaneyê]] de û di nav [[Sîtoplazma|sîtoplazmayê]] de bi hêsanî belav bibe. Di nav xaneyê de etîlen bi wergirên di [[Retîkûlûma endoplazmî|retîkuluma endoplazmî]] ve tê girêdan. Gava wergir ji aliyê etîlênê ve tên çalakkirin, proteîn kînazek bi navê CTR1-ê bêçalak dikin. Ev rewş di dawiyê de hokarên libergirtinê (bi înglîzî: ''transcription factors'') han dike bo libergirtina genên corbicor.<ref name="Biology" /> Di bin stresên hawirdorê yên wekî hişkahî, lehî, sermahî, rûbirûmayîna bi ozonê, an jî birîndarbûnê de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Etîlena stresê di destpêkirina bersîvdayînên bo stresê yên wekî pelweşîn, pîrbûn, başkirina bîrînan û zêdebûna bergiriya nexweşiyan de cih digire.<ref name="Plant Physiology"/> Di riwekên lûleyî de hema di hemû beşên girîng ên wekî pel, qed, reg, kulîlk, fêkî û [[tov]] de etîlen tê berhemkirin. Berhemkirina etîlenê ji aliyê hokarên peresînê û hokarên hawirdorê ve tê rêkxistin. Di dirêjiya jiyana riwekê de di hin qonaxên geşe û peresînê de, wekî mînak, zîldan û şînbûn tovê, gihîştina fêkiyan, weşîna pelan û çilmisîna (hişkbûn) kulîlkan de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Di riwekê de çêkirina etîlênê ji ber hin hokarên derveyî (hawirdor) jî han dibe. Birîndarbûna riwekê, stresên hawirdorê yên wekî zêdebûna şoriya axê, hin madeyên kîmyayî yên wekî oksîn û rêkxistinêrên din, hokarên hawirdorê ne ko bandor li ser çêbûna etîlenê dikin.<ref>Yang SF, Hoffman 1984 Ethylene biosynthesis and its regulation in higher plants. Plant Physiol.volume=35.issue=1 pages=155–89 |doi=10.1146/annurev.pp.35.060184.001103 </ref> Hin cudahiyên etîlenê ji hormonên negazî (bi înglîzî: ''nongaseous'') yên riwekan heye, evana: I. Etîlen li gor hawira avî, di nav parzûna xaneyê ya lîpîda duqatî de hê baştir dihele û bi serbestî di parzûna xaneyê de derbas dibe.<ref name="Plant Physiology" /> II. Ji bo xwe bigihîne xaneyên armanc, pêdiviya etîlenê bi proteînên guhezer ve tune. III. Berevajî hormonên din ên riwekan, etîlen ji bo embarkirina navxaneyî an jî bêçalakkirinê, bi madeyên din ve nayê girêdan. Gava pêdivî pê nema, ji riwekê tê berdan.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> IV. Etîlen dikare were hilweşandin bo karbona dioksîdê an jî bo etîlen oksîdê<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology" /> == Erk == Etîlen, weşîna pel, fêkî û kulîlkan kontrol dike, gihîştina fêkiyan han dike û dirêjbûna qed û regan asteng dike. Zîldana tovê û zalbûna lûtkeyî han dike Li dijî hokarên nexweşiyê, birindarbûnê an jî giyaxuran, bersîvdana bergiriyê dabîn dike.<ref name="McGraw-Hill"/><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Fêkiyên wekî avakado, mûz, firingî, sêv û [[Hejîr|hêjîr]], fêkiyên klîmakterî (bi înglîzî: ''climacteric fruits'') in. Evan fêkiyan hedî bi hêdî digihêjin lê ber bi dawiya qonaxên peresînê de gelek guherînên peresînê bi lez rû didin. Nîşa tên hilweşîn bo şekirên sade, dîwarê xaneyan hildiweşîn û nerm dibin, çêj û bêhna fêkiyê baştir dibe, reng diguhere. Ev hemû guherîn ji aliyê etîlenê ve tên hankirin, di destpêkê de xestiya etîlenê hindik e, loma guherîn hêdî rû didin. Lê di van riwekan de bandorek din a etîlenê jî heye, etîlen bi sîstema paşragihandina erenî (bi înglîzî: ''positive feedback system''), riwekê han dike ko hê zêdetir etîlen çêbike. Xestiya etîlenê di nav demek kurt de pir zêde dibe û gihîştina fêkiyê rû dide. Fêkiyên wekî trî, lîmon, gêlaz û porteqal, fêkiyên neklîmakterî ne.‌<ref name="plant biology">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref><ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref> Di van fêkiyan de etîlen çêkirina xwe han nake, loma di van fêkiyan de asta etîlenê sabît dimîne û berê gihîştinê pir zêde nabe, ji nişka ve guherîn çênabin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> === Bersîvdayîna sêalî bo stresa mekanîkî === Gava tov di bin axê de zîl dide û şitil geşe dibe, şitil axê ber bi jor ve tehn dike ko axê biqelişîne û xwe bigihîne ronahiyê. Dema şitil di nav axê de rastê astengek were, wekî mînak, rastê kevirek were an jî rastê axa hişk û zexm were, şitil zorê dide xwe ko ew astengê tehn bike. Her ko şitil astengê tehn dike, stresa ser şitilê ,çêkirina etîlenê han dike. Bi zêdebûna etîlenê, di riwekê de pêvajoya geşebûnê ya bi navê bersîvdana sêalî dest pê dike û ajê riwekê xwe ji astengê dûr dixe.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di pêvajoya bersîvdayina sêalî de wekî gava yekem, etîlen rê li ber dirêjbûna qed û regê digire. Di gava duyem de hormon reg û qedê han dike ko biwerimînin û stûriya wan zêde bibe. Di gava sêyem de qedê şitilê wisa diteve ko pelen embriyonî û merîstema nazik bi berwarkî geşe bibin. Bi kêmbûna bandora destpêkê ya etîlenê, beşek qedê ditewe, mîna çengelek ber bi jorê axê ve dirêj dibe û axê diqelişîne. Bi vî awayî pel û [[Şaneya merîstemî|merîstem]] ji axê ziyan nagirin û derdikevin derve.<ref name="Biology" /> === Gihîştina fêkiyan === [[Wêne:Fruit ripening of Ziziphus jujuba.jpg|thumb|367x367px|Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, rengê kesk diguhere bo rengên wekî sor, zer an jî binefşî, fêkî nerm dibin û çêja wan şîrîntir dibe.]] Fêkiyên goştî yên xag (fêkiyên negihîştî) bi gelemperî [[Çêja tirş|tirş]], hişk û kesk in û tovê negihîştî lixwe digirin. Ev taybetmendiya fêkiyê, tovê ber gihîştinê, ji giyaxuran diparêze.<ref name="Campbell" /> Piştî gihîştina tovê, fêkî edî bala ajalan dikişîne ko giyaxur fêkiyê bixwin û tovên fêkiyê belavê hawirdorê bikin.Bi gelemperî ji nişkê ve zêdebûna etîlenê, di fêkiyê de kiryarên bo gihîştinê han dike. Dîwarê xaneyan ji aliyê enzîman ve tê hilweşandin, bi vî awayê fêkî nerm dibe. Nîşa û asîd tên guhertin bo şekirên wekî [[fruktoz]] û [[Glukoz|glukozan]], loma çêja fêkiyê şîrîn dibe. Rengê kesk ber bi rengên wekî zer, sor, binefşî diguhere.Ev reng ji dûr ve bala ajalan dikişînin ser fêkiyê. Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, fêkiyên gihîştî jî hê zêdetir etîlen berhem dikin. Ji ber ko etîlen hormonek gazî ye, sînyala gigîştînê ji fêkiyek ber bi fêkiyên din ve belav dibe. === Weşîna pelan === Weşîna pelan ji aliyê du hormonên dijhev, etîlen û oksîn ve tê kontrolkirn. Gava payîz nêzîk dibe, pelên darên pelweşan (bi înglîzî: ''deciduous trees'') jî êdî pîr dibin, xestiya oksînê di pelan de kêm dibe.Di heman demê de xaneyên di tebeqeya qetînê ya binikê bistîka pelê (cihê ko wê pel ji qedê biqete), dest bi berhemkirina etîlenê dikin.<ref name="VILLEE"/> Di pelên ciwan de oksîn hestiyariya xaneyan bo etîlenê kêm dike û rê li ber weşîna pelê digire.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/>Payîzê kinbûna rojê, kêmbûna germahiyê hokarên hawirdorê ne ko karlêkên bo pelweşînê didin destpêkirin.Weşîna pelan ji ber bandora etîlenê rû dide.Guherînên demsala payîzê dibin sedema guherîna hevsengiya oksîn û etîlenê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Etîlen, berhemkirina oksînê dide kêmkirin, guhaztina oksînê hêdî dike û hilweşîna oksînê han dike ko çalakiyên oksînê asteng bike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Pelên kevn (pîr) her diçe hê kêmtir oksîn berhem dikin. Di binika bistîka pelê de (beşa ko bistîk bi qedê ve girêdayîye) hestiyariya xaneyan bo etîlenê zêdetir dibe û xane enzîmên herisê berhem dikin. Enzîm seluloz û pêkhateyên din ên dîwarê xaneyê hildiweşînin.<ref name="Campbell" />Ji ber hilweşîna dîwarê xaneyan, di binikê bistîkê de sistî peyda dibe. Ji ber giraniya pelê û bayê payîzê, pel ji beşa binikê ya bistîkê de diqete û ji riwekê diweşe.<ref name="Biology with Physiology" />Hê ko pel neweşiyaye, li aliyê qedê de derdora beşa ko wê pel biqete de çînek tepedorî ya parezvan tê çêkirin. Ev tebeqe piştî pelweşînê rê li ber hokarên nexweşiyê digire ko nekevin hundirê riwekê.<ref name="Campbell" /> == Pîşesazî == Ji bo fêkî bi awayekî yeksan bigihîjin, di bazirganiyê de etîlen tê bikaranîn. Wekî mînak, [[Bacansork|firingî]] û mûz dema hê kesk in tên berhevkirin û tên şandin bo heremên ko wê werin firotin. Berî ko li firoşgehan werin belavkirin, etîlen direşînin ser fêkiyan û fêkî digihîjin.<ref name="VILLEE"/> Ji ber ko di atmosferê de zû belav dibe, etîlen raste rast di zevî û baxçeyan de nayê bikaranîn. Hin awêteyên wekî etefon (bi înglîzî: ethephon), an jî asîda 2-kloroetîlfosfonî (bi înglîzî:2-chloroethylphosphonic acid) ji bo reşendina etîlenê tên bikaranîn. Ji bo van awêteyan di warê bazirganiyê de çendan nav tên bikaranîn, ethrel ya herî navdar e. Ethrel di nav avê de li ser riwekê tê reşandin, ji aliyê riwekê ve tê mijîn û bi karlêkên kîmyayî etîlen ber dide. Etîlen jî erkê xwe cih tîne.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen ji ber ku gihîştina fêkiyan û pîrbûna kulîlkan lez dike, temenê refê kurt dike. Ev yek bi taybetî di dema barkirin, veguhastin û depokirinê de dibe sedema zirarên mezin ên aborî ji bo kulîlkfiroş û bazaran. Ji bo ku rê li ber vê zerarê were girtin, astengkerên etîlenê (yên wekî ''Aminoethoxyvinylglycine (AVG''), asîda amînoksalî an xwêyên zîvê) tên bikar anîn.<ref>Cassells AC, Gahan PB (2006). Dictionary of plant tissue culture. Haworth Press. p. 77. ISBN .978-1-56022-919-3</ref><ref>Constabel F, Shyluk JP (1994). "1: Initiation, Nutrition, and Maintenance of Plant Cell and Tissue Cultures". Plant Cell and Tissue Culture. Springer. p. 5. ISBN .978-0-7923-2493-5</ref> Rêyek din a bi bandor jî astengkirina têgihîştina etîlenê ye; ji bo vê yekê pêkhateya ''1-methylcyclopropene (1-MCP)'' tê bikar anîn ko hestiyariya fêkî û kulîlkan li hember gaza etîlenê (çi ya ji hundir dertê çi jî ya ji derve) kêm bibe. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] aodh0ygpgwqsnxh95p6f9a1ezif52x2 2094772 2094771 2026-09-19T06:07:58Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Dîrok */ 2094772 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ethylene.svg|thumb|Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.]] '''Etîlen''' (bi înglîzî: ''ethylene'' ) fîtohormonek (hormona riwekan) bêreng û di forma gazê de ye ko di peresîn, gihîştin û bersivên bergiriyê yên riwekan de roleke serekî dilîze. == Puxte == Etîlen bi gihîştina fêkiyan, bi çilmisîna kûlîlkan û bi weşîna pelan ve têkildar e. Berevajî hormonên din ên mîna [[oksîn]] an jî [[gîberellîn]], etîlen ji ber ko gaz e, dikare bi hêsanî di navbera [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] de û herwisa di navbera riwekên cîran de belav bibe. Ev taybetmendî rê dide etîlenê ko ew mîna peyamberekî hawirdorê bixebite. Di salên 1800an de dema lembeyên kolanan ên gazê li kolanên bajêran hatin danîn, paşê hat dîtin ko [[Qed|qurmê]] darên nêzîkê lembeyan, li gor darên din hê pirtir stûr, badayî û tewiyayî ne û dar pelên xwe ji darên din zûtir diweşînin. Paşê hat famkirin ko ji lembeyan ber bi hewayê ve belevbûna etîlênê, bibû sedema van guherînên daran.<ref name="OpenStax, Biology"/> [[Reg]], [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]], [[Kulîlk|kulîlkên]] gihîştî, [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî, [[Pel|pelên]] kevn (gihîştî) û girêyên qedê etîlen berhem dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref><ref name="OpenStax, Biology" /> Bandora herî naskirî ya hormona etîlenê, hankirina gihîştina fêkiyan e. Di riwekan de guherîna nîşa û asîdan bo şekiran, bi hankirina etîlenê rû dide û çêja fêkiyê şîrîntir dibe.  Hin kes fêkiyên xag (negihîştî), wekî mînak avakadoyên xag, di kîsikek kaxizî de vedişêrin da ko gihîştina fêkiyan zûtir rû bide. Di kîsikê de gaza (etîlen) ji aliyê fêkiya yekem a gihîştî ve tê berdan, gihîştina fêkiyên mayî leztir dike. Herwisa etîlen weşîna pel û rijîna fêkiyan, çilmisîn û ketina kulîlkan, şînbûna hin dexlan û zîldana pîvaz û kartolan jî han dike. Etîlen di warê çandiniyê de bi berfirehî tê bikaranîn. Cotkarên fêkiyên bazirganiyê, bi sepandina gazê, dikarin dema gihîştina fêkiyan bigirin bin kontrola xwe. Baxçevan etîlênê bi fanên hewayê ji serayan dûr dixin ko rê li ber pelweşîna riwekên xemlandinê bigirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Dîrok == Çavdêriyên destpêkê yên derbarê keşîfa etîlenê, ji raporeke George Fahnestock a sala 1858an pêk tê. Di wê raporê de dihat gotin ku tişta ko ji şewata gaza lembeyên ronahiyê yên kolanan derdikeve ziyan dide riwekan. Di sala 1896ê de ji zanîngeha Sen Petersburgê Dimitry Neljubow destnîşan kir ko etîlen pêkhateyek çalak a nav gaza lembeyane ko bandor li ser geşebûna riwekan dike.<ref>Chang C. Q&A: How do plants respond to ethylene and what is its importance? BMC Biol. 2016 Jan 27;14:7. doi: 10.1186/s12915-016-0230-0. PMID: 26819080; PMCID: PMC4730734</ref> Neljubow di berdewamiya xebatên xwe de, di sala 1901ê de da ravekirin ko etîlen geşebûna şitilên polkeya etiyolekirî (şitilên di bêronahiyê de geşe dibin û bê klorofîl in) diguherîne û dibe sedema çêbûna hîpokotîlên kintir û stûrtir. Herwisa şitil ne stûnî lê pêşî bi berwarkî dirêj dibin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>Eva yekem bandora biyolojîkî ya etîlenê ya li ser riwekan bû ko hatibû ragihandin. Ev bandora etîlenê paşê wekî “'''bersivdayina sêalî''' (bi înglîzî: ''triple response'') ya şitilên bêronahîmayî (bi înglîzî:''etiolated'') li hember etîlenê” hat naskirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Di sala 1913yê de Crocker û hevkarên wî, bersîva sêaliyê ji bo analîzkirina etîlenê wekî rêbazek biyolojîkî ya hesas destnîşankirin. Di sala 1910ê de kîmyazanê brîtanî Herbert H. Cousins bo cara yekem diyar kir ko riwek bi karlêkên kîmyayî etîlen berhem dikin. Wî bi xebatên xwe diyar kir ko porteqelên tûşê [[karok]] bûne (bi kufikê ketine), gazek berhem dikin ko gihîştina fêkiyê [[mûz]]<nowiki/>ê leztir dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Di sala 1934ê de biyologê înglîzî Richard Gane da nîşankirin ko di [[Sêv|sêvê]] de etîlen tê berhemkirin. Ango beyî ko hokarên derveyî yên wekî birîndarbûna riwekê an jî tûşbûna bi karokan, sêv di çerxa jiyana xwe ya asayî de etîlen berhem dikirin. Di sala 1935ê de William Crocker û hevkarên wî Alfred Hitchcock û Percy Zimmerman pêşniyar kirin ko etîlen yek ji hormonek riwekan e.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Lêbelê, piştî ku kromatografiya gazê di lêkolînên etîlenê de di sala 1959ê de hat bikaranîn, girîngiya etîlenê ji nû ve hat keşîfkirin û erkê wê yê di rêkxistina geşebûna riwekan, hat pêjîrandin.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> == Pêkhate û taybetmendî == Di riwekên kulîlkdar de, piraniya endamên riwekê dikarin etîlen berhem bikin. Şaneyên kevn (pîrbûyî) û fêkiyên gihîştî ji şaneyên ciwan zêdetir etîlen berhem dikin. Riwekên tovrût, riwekên sade yên wekî [[serxes]], [[hezaz]] û hin siyanobakterî jî dikarin etîlen berhem bikin.<ref name="Plant Physiology"/> Etîlen awêteya herî sade ya pêkhateya endamî ya ji koma alkenan e ko cotbendên karbon-karbon lixwe digire. Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.Etîlen ji hewayê siviktir e, bi rêbaza kromotografiyê dikare were tesbîtkirin û pîvandin.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen gazek bêreng, agirgir û bi [[Çêja şîrîn|çêj]] û behna şîrîn e, di riwekan de wekî hormon tê berhemkirin lê, di xwezayê de gaza sirûştî û petrol çavkaniyên sirûştî yên etîlenê ne.<ref>Carey, Francis A.. "ethylene". Encyclopedia Britannica, 7 Aug. 2026, [https://www.britannica.com/science/ethylene.] Accessed 11 September 2026.</ref> Di xaneyê de ji [[asîda amînî]] ya metîonîn, bi karlêkên kîmyayî etîlen tê berhemkirin. Etîlen dikare di [[parzûna xaneyê]] de û di nav [[Sîtoplazma|sîtoplazmayê]] de bi hêsanî belav bibe. Di nav xaneyê de etîlen bi wergirên di [[Retîkûlûma endoplazmî|retîkuluma endoplazmî]] ve tê girêdan. Gava wergir ji aliyê etîlênê ve tên çalakkirin, proteîn kînazek bi navê CTR1-ê bêçalak dikin. Ev rewş di dawiyê de hokarên libergirtinê (bi înglîzî: ''transcription factors'') han dike bo libergirtina genên corbicor.<ref name="Biology" /> Di bin stresên hawirdorê yên wekî hişkahî, lehî, sermahî, rûbirûmayîna bi ozonê, an jî birîndarbûnê de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Etîlena stresê di destpêkirina bersîvdayînên bo stresê yên wekî pelweşîn, pîrbûn, başkirina bîrînan û zêdebûna bergiriya nexweşiyan de cih digire.<ref name="Plant Physiology"/> Di riwekên lûleyî de hema di hemû beşên girîng ên wekî pel, qed, reg, kulîlk, fêkî û [[tov]] de etîlen tê berhemkirin. Berhemkirina etîlenê ji aliyê hokarên peresînê û hokarên hawirdorê ve tê rêkxistin. Di dirêjiya jiyana riwekê de di hin qonaxên geşe û peresînê de, wekî mînak, zîldan û şînbûna tovê, gihîştina fêkiyan, weşîna pelan û çilmisîna (hişkbûn) kulîlkan de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Di riwekê de çêkirina etîlênê ji ber hin hokarên derveyî (hawirdor) jî han dibe. Birîndarbûna riwekê, stresên hawirdorê yên wekî zêdebûna şoriya axê, hin madeyên kîmyayî yên wekî oksîn û rêkxistinêrên din, hokarên hawirdorê ne ko bandor li ser çêbûna etîlenê dikin.<ref>Yang SF, Hoffman 1984 Ethylene biosynthesis and its regulation in higher plants. Plant Physiol.volume=35.issue=1 pages=155–89 |doi=10.1146/annurev.pp.35.060184.001103 </ref> Hin cudahiyên etîlenê ji hormonên negazî (bi înglîzî: ''nongaseous'') yên riwekan heye, evana: I. Etîlen li gor hawira avî, di nav parzûna xaneyê ya lîpîda duqatî de hê baştir dihele û bi serbestî di parzûna xaneyê de derbas dibe.<ref name="Plant Physiology" /> II. Ji bo xwe bigihîne xaneyên armanc, pêdiviya etîlenê bi proteînên guhezer ve tune. III. Berevajî hormonên din ên riwekan, etîlen ji bo embarkirina navxaneyî an jî bêçalakkirinê, bi madeyên din ve nayê girêdan. Gava pêdivî pê nema, ji riwekê tê berdan.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> IV. Etîlen dikare were hilweşandin bo karbona dioksîdê an jî bo etîlen oksîdê<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology" /> == Erk == Etîlen, weşîna pel, fêkî û kulîlkan kontrol dike, gihîştina fêkiyan han dike û dirêjbûna qed û regan asteng dike. Zîldana tovê û zalbûna lûtkeyî han dike Li dijî hokarên nexweşiyê, birindarbûnê an jî giyaxuran, bersîvdana bergiriyê dabîn dike.<ref name="McGraw-Hill"/><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Fêkiyên wekî avakado, mûz, firingî, sêv û [[Hejîr|hêjîr]], fêkiyên klîmakterî (bi înglîzî: ''climacteric fruits'') in. Evan fêkiyan hedî bi hêdî digihêjin lê ber bi dawiya qonaxên peresînê de gelek guherînên peresînê bi lez rû didin. Nîşa tên hilweşîn bo şekirên sade, dîwarê xaneyan hildiweşîn û nerm dibin, çêj û bêhna fêkiyê baştir dibe, reng diguhere. Ev hemû guherîn ji aliyê etîlenê ve tên hankirin, di destpêkê de xestiya etîlenê hindik e, loma guherîn hêdî rû didin. Lê di van riwekan de bandorek din a etîlenê jî heye, etîlen bi sîstema paşragihandina erenî (bi înglîzî: ''positive feedback system''), riwekê han dike ko hê zêdetir etîlen çêbike. Xestiya etîlenê di nav demek kurt de pir zêde dibe û gihîştina fêkiyê rû dide. Fêkiyên wekî trî, lîmon, gêlaz û porteqal, fêkiyên neklîmakterî ne.‌<ref name="plant biology">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref><ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref> Di van fêkiyan de etîlen çêkirina xwe han nake, loma di van fêkiyan de asta etîlenê sabît dimîne û berê gihîştinê pir zêde nabe, ji nişka ve guherîn çênabin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> === Bersîvdayîna sêalî bo stresa mekanîkî === Gava tov di bin axê de zîl dide û şitil geşe dibe, şitil axê ber bi jor ve tehn dide ko axê biqelişîne û xwe bigihîne ronahiyê. Dema şitil di nav axê de rastê astengek were, wekî mînak, rastê kevirek were an jî rastê axa hişk û zexm were, şitil zorê dide xwe ko ew astengê tehn bike. Her ko şitil astengê tehn dike, stresa ser şitilê, çêkirina etîlenê han dike. Bi zêdebûna etîlenê, di riwekê de pêvajoya geşebûnê ya bi navê bersîvdana sêalî dest pê dike û ajê riwekê xwe ji astengê dûr dixe.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di pêvajoya bersîvdayina sêalî de wekî gava yekem, etîlen rê li ber dirêjbûna qed û regê digire. Di gava duyem de hormon reg û qedê han dike ko biwerimînin û stûriya wan zêde bibe. Di gava sêyem de qedê şitilê wisa diteve ko pelen embriyonî û merîstema nazik bi berwarkî geşe bibin. Bi kêmbûna bandora destpêkê ya etîlenê, beşek qedê ditewe, mîna çengelek ber bi jorê axê ve dirêj dibe û axê diqelişîne. Bi vî awayî pel û [[Şaneya merîstemî|merîstem]] ji axê ziyan nagirin û derdikevin derve.<ref name="Biology" /> === Gihîştina fêkiyan === [[Wêne:Fruit ripening of Ziziphus jujuba.jpg|thumb|367x367px|Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, rengê kesk diguhere bo rengên wekî sor, zer an jî binefşî, fêkî nerm dibin û çêja wan şîrîntir dibe.]] Fêkiyên goştî yên xag (fêkiyên negihîştî) bi gelemperî [[Çêja tirş|tirş]], hişk û kesk in û tovê negihîştî lixwe digirin. Ev taybetmendiya fêkiyê, tovê ber gihîştinê, ji giyaxuran diparêze.<ref name="Campbell" /> Piştî gihîştina tovê, fêkî edî bala ajalan dikişîne ko giyaxur fêkiyê bixwin û tovên fêkiyê belavê hawirdorê bikin.Bi gelemperî ji nişkê ve zêdebûna etîlenê, di fêkiyê de kiryarên bo gihîştinê han dike. Dîwarê xaneyan ji aliyê enzîman ve tê hilweşandin, bi vî awayê fêkî nerm dibe. Nîşa û asîd tên guhertin bo şekirên wekî [[fruktoz]] û [[Glukoz|glukozan]], loma çêja fêkiyê şîrîn dibe. Rengê kesk ber bi rengên wekî zer, sor, binefşî diguhere.Ev reng ji dûr ve bala ajalan dikişînin ser fêkiyê. Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, fêkiyên gihîştî jî hê zêdetir etîlen berhem dikin. Ji ber ko etîlen hormonek gazî ye, sînyala gigîştînê ji fêkiyek ber bi fêkiyên din ve belav dibe. === Weşîna pelan === Weşîna pelan ji aliyê du hormonên dijhev, etîlen û oksîn ve tê kontrolkirn. Gava payîz nêzîk dibe, pelên darên pelweşan (bi înglîzî: ''deciduous trees'') jî êdî pîr dibin, xestiya oksînê di pelan de kêm dibe.Di heman demê de xaneyên di tebeqeya qetînê ya binikê bistîka pelê (cihê ko wê pel ji qedê biqete), dest bi berhemkirina etîlenê dikin.<ref name="VILLEE"/> Di pelên ciwan de oksîn hestiyariya xaneyan bo etîlenê kêm dike û rê li ber weşîna pelê digire.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/>Payîzê kinbûna rojê, kêmbûna germahiyê hokarên hawirdorê ne ko karlêkên bo pelweşînê didin destpêkirin.Weşîna pelan ji ber bandora etîlenê rû dide.Guherînên demsala payîzê dibin sedema guherîna hevsengiya oksîn û etîlenê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Etîlen, berhemkirina oksînê dide kêmkirin, guhaztina oksînê hêdî dike û hilweşîna oksînê han dike ko çalakiyên oksînê asteng bike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Pelên kevn (pîr) her diçe hê kêmtir oksîn berhem dikin. Di binika bistîka pelê de (beşa ko bistîk bi qedê ve girêdayîye) hestiyariya xaneyan bo etîlenê zêdetir dibe û xane enzîmên herisê berhem dikin. Enzîm seluloz û pêkhateyên din ên dîwarê xaneyê hildiweşînin.<ref name="Campbell" />Ji ber hilweşîna dîwarê xaneyan, di binikê bistîkê de sistî peyda dibe. Ji ber giraniya pelê û bayê payîzê, pel ji beşa binikê ya bistîkê de diqete û ji riwekê diweşe.<ref name="Biology with Physiology" />Hê ko pel neweşiyaye, li aliyê qedê de derdora beşa ko wê pel biqete de çînek tepedorî ya parezvan tê çêkirin. Ev tebeqe piştî pelweşînê rê li ber hokarên nexweşiyê digire ko nekevin hundirê riwekê.<ref name="Campbell" /> == Pîşesazî == Ji bo fêkî bi awayekî yeksan bigihîjin, di bazirganiyê de etîlen tê bikaranîn. Wekî mînak, [[Bacansork|firingî]] û mûz dema hê kesk in tên berhevkirin û tên şandin bo heremên ko wê werin firotin. Berî ko li firoşgehan werin belavkirin, etîlen direşînin ser fêkiyan û fêkî digihîjin.<ref name="VILLEE"/> Ji ber ko di atmosferê de zû belav dibe, etîlen raste rast di zevî û baxçeyan de nayê bikaranîn. Hin awêteyên wekî etefon (bi înglîzî: ethephon), an jî asîda 2-kloroetîlfosfonî (bi înglîzî:2-chloroethylphosphonic acid) ji bo reşendina etîlenê tên bikaranîn. Ji bo van awêteyan di warê bazirganiyê de çendan nav tên bikaranîn, ethrel ya herî navdar e. Ethrel di nav avê de li ser riwekê tê reşandin, ji aliyê riwekê ve tê mijîn û bi karlêkên kîmyayî etîlen ber dide. Etîlen jî erkê xwe cih tîne.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen ji ber ku gihîştina fêkiyan û pîrbûna kulîlkan lez dike, temenê refê kurt dike. Ev yek bi taybetî di dema barkirin, veguhastin û depokirinê de dibe sedema zirarên mezin ên aborî ji bo kulîlkfiroş û bazaran. Ji bo ku rê li ber vê zerarê were girtin, astengkerên etîlenê (yên wekî ''Aminoethoxyvinylglycine (AVG''), asîda amînoksalî an xwêyên zîvê) tên bikar anîn.<ref>Cassells AC, Gahan PB (2006). Dictionary of plant tissue culture. Haworth Press. p. 77. ISBN .978-1-56022-919-3</ref><ref>Constabel F, Shyluk JP (1994). "1: Initiation, Nutrition, and Maintenance of Plant Cell and Tissue Cultures". Plant Cell and Tissue Culture. Springer. p. 5. ISBN .978-0-7923-2493-5</ref> Rêyek din a bi bandor jî astengkirina têgihîştina etîlenê ye; ji bo vê yekê pêkhateya ''1-methylcyclopropene (1-MCP)'' tê bikar anîn ko hestiyariya fêkî û kulîlkan li hember gaza etîlenê (çi ya ji hundir dertê çi jî ya ji derve) kêm bibe. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] 1o687ztl0q9ii5aybchlrymteg781jz 2094773 2094772 2026-09-19T06:09:28Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Bersîvdayîna sêalî bo stresa mekanîkî */ 2094773 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ethylene.svg|thumb|Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.]] '''Etîlen''' (bi înglîzî: ''ethylene'' ) fîtohormonek (hormona riwekan) bêreng û di forma gazê de ye ko di peresîn, gihîştin û bersivên bergiriyê yên riwekan de roleke serekî dilîze. == Puxte == Etîlen bi gihîştina fêkiyan, bi çilmisîna kûlîlkan û bi weşîna pelan ve têkildar e. Berevajî hormonên din ên mîna [[oksîn]] an jî [[gîberellîn]], etîlen ji ber ko gaz e, dikare bi hêsanî di navbera [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] de û herwisa di navbera riwekên cîran de belav bibe. Ev taybetmendî rê dide etîlenê ko ew mîna peyamberekî hawirdorê bixebite. Di salên 1800an de dema lembeyên kolanan ên gazê li kolanên bajêran hatin danîn, paşê hat dîtin ko [[Qed|qurmê]] darên nêzîkê lembeyan, li gor darên din hê pirtir stûr, badayî û tewiyayî ne û dar pelên xwe ji darên din zûtir diweşînin. Paşê hat famkirin ko ji lembeyan ber bi hewayê ve belevbûna etîlênê, bibû sedema van guherînên daran.<ref name="OpenStax, Biology"/> [[Reg]], [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]], [[Kulîlk|kulîlkên]] gihîştî, [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî, [[Pel|pelên]] kevn (gihîştî) û girêyên qedê etîlen berhem dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref><ref name="OpenStax, Biology" /> Bandora herî naskirî ya hormona etîlenê, hankirina gihîştina fêkiyan e. Di riwekan de guherîna nîşa û asîdan bo şekiran, bi hankirina etîlenê rû dide û çêja fêkiyê şîrîntir dibe.  Hin kes fêkiyên xag (negihîştî), wekî mînak avakadoyên xag, di kîsikek kaxizî de vedişêrin da ko gihîştina fêkiyan zûtir rû bide. Di kîsikê de gaza (etîlen) ji aliyê fêkiya yekem a gihîştî ve tê berdan, gihîştina fêkiyên mayî leztir dike. Herwisa etîlen weşîna pel û rijîna fêkiyan, çilmisîn û ketina kulîlkan, şînbûna hin dexlan û zîldana pîvaz û kartolan jî han dike. Etîlen di warê çandiniyê de bi berfirehî tê bikaranîn. Cotkarên fêkiyên bazirganiyê, bi sepandina gazê, dikarin dema gihîştina fêkiyan bigirin bin kontrola xwe. Baxçevan etîlênê bi fanên hewayê ji serayan dûr dixin ko rê li ber pelweşîna riwekên xemlandinê bigirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Dîrok == Çavdêriyên destpêkê yên derbarê keşîfa etîlenê, ji raporeke George Fahnestock a sala 1858an pêk tê. Di wê raporê de dihat gotin ku tişta ko ji şewata gaza lembeyên ronahiyê yên kolanan derdikeve ziyan dide riwekan. Di sala 1896ê de ji zanîngeha Sen Petersburgê Dimitry Neljubow destnîşan kir ko etîlen pêkhateyek çalak a nav gaza lembeyane ko bandor li ser geşebûna riwekan dike.<ref>Chang C. Q&A: How do plants respond to ethylene and what is its importance? BMC Biol. 2016 Jan 27;14:7. doi: 10.1186/s12915-016-0230-0. PMID: 26819080; PMCID: PMC4730734</ref> Neljubow di berdewamiya xebatên xwe de, di sala 1901ê de da ravekirin ko etîlen geşebûna şitilên polkeya etiyolekirî (şitilên di bêronahiyê de geşe dibin û bê klorofîl in) diguherîne û dibe sedema çêbûna hîpokotîlên kintir û stûrtir. Herwisa şitil ne stûnî lê pêşî bi berwarkî dirêj dibin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>Eva yekem bandora biyolojîkî ya etîlenê ya li ser riwekan bû ko hatibû ragihandin. Ev bandora etîlenê paşê wekî “'''bersivdayina sêalî''' (bi înglîzî: ''triple response'') ya şitilên bêronahîmayî (bi înglîzî:''etiolated'') li hember etîlenê” hat naskirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Di sala 1913yê de Crocker û hevkarên wî, bersîva sêaliyê ji bo analîzkirina etîlenê wekî rêbazek biyolojîkî ya hesas destnîşankirin. Di sala 1910ê de kîmyazanê brîtanî Herbert H. Cousins bo cara yekem diyar kir ko riwek bi karlêkên kîmyayî etîlen berhem dikin. Wî bi xebatên xwe diyar kir ko porteqelên tûşê [[karok]] bûne (bi kufikê ketine), gazek berhem dikin ko gihîştina fêkiyê [[mûz]]<nowiki/>ê leztir dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Di sala 1934ê de biyologê înglîzî Richard Gane da nîşankirin ko di [[Sêv|sêvê]] de etîlen tê berhemkirin. Ango beyî ko hokarên derveyî yên wekî birîndarbûna riwekê an jî tûşbûna bi karokan, sêv di çerxa jiyana xwe ya asayî de etîlen berhem dikirin. Di sala 1935ê de William Crocker û hevkarên wî Alfred Hitchcock û Percy Zimmerman pêşniyar kirin ko etîlen yek ji hormonek riwekan e.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Lêbelê, piştî ku kromatografiya gazê di lêkolînên etîlenê de di sala 1959ê de hat bikaranîn, girîngiya etîlenê ji nû ve hat keşîfkirin û erkê wê yê di rêkxistina geşebûna riwekan, hat pêjîrandin.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> == Pêkhate û taybetmendî == Di riwekên kulîlkdar de, piraniya endamên riwekê dikarin etîlen berhem bikin. Şaneyên kevn (pîrbûyî) û fêkiyên gihîştî ji şaneyên ciwan zêdetir etîlen berhem dikin. Riwekên tovrût, riwekên sade yên wekî [[serxes]], [[hezaz]] û hin siyanobakterî jî dikarin etîlen berhem bikin.<ref name="Plant Physiology"/> Etîlen awêteya herî sade ya pêkhateya endamî ya ji koma alkenan e ko cotbendên karbon-karbon lixwe digire. Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.Etîlen ji hewayê siviktir e, bi rêbaza kromotografiyê dikare were tesbîtkirin û pîvandin.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen gazek bêreng, agirgir û bi [[Çêja şîrîn|çêj]] û behna şîrîn e, di riwekan de wekî hormon tê berhemkirin lê, di xwezayê de gaza sirûştî û petrol çavkaniyên sirûştî yên etîlenê ne.<ref>Carey, Francis A.. "ethylene". Encyclopedia Britannica, 7 Aug. 2026, [https://www.britannica.com/science/ethylene.] Accessed 11 September 2026.</ref> Di xaneyê de ji [[asîda amînî]] ya metîonîn, bi karlêkên kîmyayî etîlen tê berhemkirin. Etîlen dikare di [[parzûna xaneyê]] de û di nav [[Sîtoplazma|sîtoplazmayê]] de bi hêsanî belav bibe. Di nav xaneyê de etîlen bi wergirên di [[Retîkûlûma endoplazmî|retîkuluma endoplazmî]] ve tê girêdan. Gava wergir ji aliyê etîlênê ve tên çalakkirin, proteîn kînazek bi navê CTR1-ê bêçalak dikin. Ev rewş di dawiyê de hokarên libergirtinê (bi înglîzî: ''transcription factors'') han dike bo libergirtina genên corbicor.<ref name="Biology" /> Di bin stresên hawirdorê yên wekî hişkahî, lehî, sermahî, rûbirûmayîna bi ozonê, an jî birîndarbûnê de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Etîlena stresê di destpêkirina bersîvdayînên bo stresê yên wekî pelweşîn, pîrbûn, başkirina bîrînan û zêdebûna bergiriya nexweşiyan de cih digire.<ref name="Plant Physiology"/> Di riwekên lûleyî de hema di hemû beşên girîng ên wekî pel, qed, reg, kulîlk, fêkî û [[tov]] de etîlen tê berhemkirin. Berhemkirina etîlenê ji aliyê hokarên peresînê û hokarên hawirdorê ve tê rêkxistin. Di dirêjiya jiyana riwekê de di hin qonaxên geşe û peresînê de, wekî mînak, zîldan û şînbûna tovê, gihîştina fêkiyan, weşîna pelan û çilmisîna (hişkbûn) kulîlkan de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Di riwekê de çêkirina etîlênê ji ber hin hokarên derveyî (hawirdor) jî han dibe. Birîndarbûna riwekê, stresên hawirdorê yên wekî zêdebûna şoriya axê, hin madeyên kîmyayî yên wekî oksîn û rêkxistinêrên din, hokarên hawirdorê ne ko bandor li ser çêbûna etîlenê dikin.<ref>Yang SF, Hoffman 1984 Ethylene biosynthesis and its regulation in higher plants. Plant Physiol.volume=35.issue=1 pages=155–89 |doi=10.1146/annurev.pp.35.060184.001103 </ref> Hin cudahiyên etîlenê ji hormonên negazî (bi înglîzî: ''nongaseous'') yên riwekan heye, evana: I. Etîlen li gor hawira avî, di nav parzûna xaneyê ya lîpîda duqatî de hê baştir dihele û bi serbestî di parzûna xaneyê de derbas dibe.<ref name="Plant Physiology" /> II. Ji bo xwe bigihîne xaneyên armanc, pêdiviya etîlenê bi proteînên guhezer ve tune. III. Berevajî hormonên din ên riwekan, etîlen ji bo embarkirina navxaneyî an jî bêçalakkirinê, bi madeyên din ve nayê girêdan. Gava pêdivî pê nema, ji riwekê tê berdan.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> IV. Etîlen dikare were hilweşandin bo karbona dioksîdê an jî bo etîlen oksîdê<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology" /> == Erk == Etîlen, weşîna pel, fêkî û kulîlkan kontrol dike, gihîştina fêkiyan han dike û dirêjbûna qed û regan asteng dike. Zîldana tovê û zalbûna lûtkeyî han dike Li dijî hokarên nexweşiyê, birindarbûnê an jî giyaxuran, bersîvdana bergiriyê dabîn dike.<ref name="McGraw-Hill"/><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Fêkiyên wekî avakado, mûz, firingî, sêv û [[Hejîr|hêjîr]], fêkiyên klîmakterî (bi înglîzî: ''climacteric fruits'') in. Evan fêkiyan hedî bi hêdî digihêjin lê ber bi dawiya qonaxên peresînê de gelek guherînên peresînê bi lez rû didin. Nîşa tên hilweşîn bo şekirên sade, dîwarê xaneyan hildiweşîn û nerm dibin, çêj û bêhna fêkiyê baştir dibe, reng diguhere. Ev hemû guherîn ji aliyê etîlenê ve tên hankirin, di destpêkê de xestiya etîlenê hindik e, loma guherîn hêdî rû didin. Lê di van riwekan de bandorek din a etîlenê jî heye, etîlen bi sîstema paşragihandina erenî (bi înglîzî: ''positive feedback system''), riwekê han dike ko hê zêdetir etîlen çêbike. Xestiya etîlenê di nav demek kurt de pir zêde dibe û gihîştina fêkiyê rû dide. Fêkiyên wekî trî, lîmon, gêlaz û porteqal, fêkiyên neklîmakterî ne.‌<ref name="plant biology">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref><ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref> Di van fêkiyan de etîlen çêkirina xwe han nake, loma di van fêkiyan de asta etîlenê sabît dimîne û berê gihîştinê pir zêde nabe, ji nişka ve guherîn çênabin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> === Bersîvdayîna sêalî bo stresa mekanîkî === Gava tov di bin axê de zîl dide û şitil geşe dibe, şitil axê ber bi jor ve tehn dide ko axê biqelişîne û xwe bigihîne ronahiyê. Dema şitil di nav axê de rastê astengek were, wekî mînak, rastê kevirek were an jî rastê axa hişk û zexm were, şitil zorê dide xwe ko ew astengê tehn bike. Her ko şitil astengê tehn dike, stresa ser şitilê, çêkirina etîlenê han dike. Bi zêdebûna etîlenê, di riwekê de pêvajoya geşebûnê ya bi navê bersîvdana sêalî dest pê dike û ajê riwekê xwe ji astengê dûr dixe.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di pêvajoya bersîvdayina sêalî de wekî gava yekem, etîlen rê li ber dirêjbûna qed û regê digire. Di gava duyem de hormon reg û qedê han dike ko biwerimin û stûriya wan zêde bibe. Di gava sêyem de qedê şitilê wisa diteve ko pelen embriyonî û merîstema nazik bi berwarkî geşe bibin. Bi kêmbûna bandora destpêkê ya etîlenê, beşek qedê ditewe, mîna çengelek ber bi jorê axê ve dirêj dibe û axê diqelişîne. Bi vî awayî pel û [[Şaneya merîstemî|merîstem]] ji axê ziyan nagirin û derdikevin derve.<ref name="Biology" /> === Gihîştina fêkiyan === [[Wêne:Fruit ripening of Ziziphus jujuba.jpg|thumb|367x367px|Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, rengê kesk diguhere bo rengên wekî sor, zer an jî binefşî, fêkî nerm dibin û çêja wan şîrîntir dibe.]] Fêkiyên goştî yên xag (fêkiyên negihîştî) bi gelemperî [[Çêja tirş|tirş]], hişk û kesk in û tovê negihîştî lixwe digirin. Ev taybetmendiya fêkiyê, tovê ber gihîştinê, ji giyaxuran diparêze.<ref name="Campbell" /> Piştî gihîştina tovê, fêkî edî bala ajalan dikişîne ko giyaxur fêkiyê bixwin û tovên fêkiyê belavê hawirdorê bikin.Bi gelemperî ji nişkê ve zêdebûna etîlenê, di fêkiyê de kiryarên bo gihîştinê han dike. Dîwarê xaneyan ji aliyê enzîman ve tê hilweşandin, bi vî awayê fêkî nerm dibe. Nîşa û asîd tên guhertin bo şekirên wekî [[fruktoz]] û [[Glukoz|glukozan]], loma çêja fêkiyê şîrîn dibe. Rengê kesk ber bi rengên wekî zer, sor, binefşî diguhere.Ev reng ji dûr ve bala ajalan dikişînin ser fêkiyê. Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, fêkiyên gihîştî jî hê zêdetir etîlen berhem dikin. Ji ber ko etîlen hormonek gazî ye, sînyala gigîştînê ji fêkiyek ber bi fêkiyên din ve belav dibe. === Weşîna pelan === Weşîna pelan ji aliyê du hormonên dijhev, etîlen û oksîn ve tê kontrolkirn. Gava payîz nêzîk dibe, pelên darên pelweşan (bi înglîzî: ''deciduous trees'') jî êdî pîr dibin, xestiya oksînê di pelan de kêm dibe.Di heman demê de xaneyên di tebeqeya qetînê ya binikê bistîka pelê (cihê ko wê pel ji qedê biqete), dest bi berhemkirina etîlenê dikin.<ref name="VILLEE"/> Di pelên ciwan de oksîn hestiyariya xaneyan bo etîlenê kêm dike û rê li ber weşîna pelê digire.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/>Payîzê kinbûna rojê, kêmbûna germahiyê hokarên hawirdorê ne ko karlêkên bo pelweşînê didin destpêkirin.Weşîna pelan ji ber bandora etîlenê rû dide.Guherînên demsala payîzê dibin sedema guherîna hevsengiya oksîn û etîlenê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Etîlen, berhemkirina oksînê dide kêmkirin, guhaztina oksînê hêdî dike û hilweşîna oksînê han dike ko çalakiyên oksînê asteng bike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Pelên kevn (pîr) her diçe hê kêmtir oksîn berhem dikin. Di binika bistîka pelê de (beşa ko bistîk bi qedê ve girêdayîye) hestiyariya xaneyan bo etîlenê zêdetir dibe û xane enzîmên herisê berhem dikin. Enzîm seluloz û pêkhateyên din ên dîwarê xaneyê hildiweşînin.<ref name="Campbell" />Ji ber hilweşîna dîwarê xaneyan, di binikê bistîkê de sistî peyda dibe. Ji ber giraniya pelê û bayê payîzê, pel ji beşa binikê ya bistîkê de diqete û ji riwekê diweşe.<ref name="Biology with Physiology" />Hê ko pel neweşiyaye, li aliyê qedê de derdora beşa ko wê pel biqete de çînek tepedorî ya parezvan tê çêkirin. Ev tebeqe piştî pelweşînê rê li ber hokarên nexweşiyê digire ko nekevin hundirê riwekê.<ref name="Campbell" /> == Pîşesazî == Ji bo fêkî bi awayekî yeksan bigihîjin, di bazirganiyê de etîlen tê bikaranîn. Wekî mînak, [[Bacansork|firingî]] û mûz dema hê kesk in tên berhevkirin û tên şandin bo heremên ko wê werin firotin. Berî ko li firoşgehan werin belavkirin, etîlen direşînin ser fêkiyan û fêkî digihîjin.<ref name="VILLEE"/> Ji ber ko di atmosferê de zû belav dibe, etîlen raste rast di zevî û baxçeyan de nayê bikaranîn. Hin awêteyên wekî etefon (bi înglîzî: ethephon), an jî asîda 2-kloroetîlfosfonî (bi înglîzî:2-chloroethylphosphonic acid) ji bo reşendina etîlenê tên bikaranîn. Ji bo van awêteyan di warê bazirganiyê de çendan nav tên bikaranîn, ethrel ya herî navdar e. Ethrel di nav avê de li ser riwekê tê reşandin, ji aliyê riwekê ve tê mijîn û bi karlêkên kîmyayî etîlen ber dide. Etîlen jî erkê xwe cih tîne.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen ji ber ku gihîştina fêkiyan û pîrbûna kulîlkan lez dike, temenê refê kurt dike. Ev yek bi taybetî di dema barkirin, veguhastin û depokirinê de dibe sedema zirarên mezin ên aborî ji bo kulîlkfiroş û bazaran. Ji bo ku rê li ber vê zerarê were girtin, astengkerên etîlenê (yên wekî ''Aminoethoxyvinylglycine (AVG''), asîda amînoksalî an xwêyên zîvê) tên bikar anîn.<ref>Cassells AC, Gahan PB (2006). Dictionary of plant tissue culture. Haworth Press. p. 77. ISBN .978-1-56022-919-3</ref><ref>Constabel F, Shyluk JP (1994). "1: Initiation, Nutrition, and Maintenance of Plant Cell and Tissue Cultures". Plant Cell and Tissue Culture. Springer. p. 5. ISBN .978-0-7923-2493-5</ref> Rêyek din a bi bandor jî astengkirina têgihîştina etîlenê ye; ji bo vê yekê pêkhateya ''1-methylcyclopropene (1-MCP)'' tê bikar anîn ko hestiyariya fêkî û kulîlkan li hember gaza etîlenê (çi ya ji hundir dertê çi jî ya ji derve) kêm bibe. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] b414275lv79j01zt7q3x1cbc8kpuli0 2094774 2094773 2026-09-19T06:11:16Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Bersîvdayîna sêalî bo stresa mekanîkî */ 2094774 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ethylene.svg|thumb|Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.]] '''Etîlen''' (bi înglîzî: ''ethylene'' ) fîtohormonek (hormona riwekan) bêreng û di forma gazê de ye ko di peresîn, gihîştin û bersivên bergiriyê yên riwekan de roleke serekî dilîze. == Puxte == Etîlen bi gihîştina fêkiyan, bi çilmisîna kûlîlkan û bi weşîna pelan ve têkildar e. Berevajî hormonên din ên mîna [[oksîn]] an jî [[gîberellîn]], etîlen ji ber ko gaz e, dikare bi hêsanî di navbera [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] de û herwisa di navbera riwekên cîran de belav bibe. Ev taybetmendî rê dide etîlenê ko ew mîna peyamberekî hawirdorê bixebite. Di salên 1800an de dema lembeyên kolanan ên gazê li kolanên bajêran hatin danîn, paşê hat dîtin ko [[Qed|qurmê]] darên nêzîkê lembeyan, li gor darên din hê pirtir stûr, badayî û tewiyayî ne û dar pelên xwe ji darên din zûtir diweşînin. Paşê hat famkirin ko ji lembeyan ber bi hewayê ve belevbûna etîlênê, bibû sedema van guherînên daran.<ref name="OpenStax, Biology"/> [[Reg]], [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]], [[Kulîlk|kulîlkên]] gihîştî, [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî, [[Pel|pelên]] kevn (gihîştî) û girêyên qedê etîlen berhem dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref><ref name="OpenStax, Biology" /> Bandora herî naskirî ya hormona etîlenê, hankirina gihîştina fêkiyan e. Di riwekan de guherîna nîşa û asîdan bo şekiran, bi hankirina etîlenê rû dide û çêja fêkiyê şîrîntir dibe.  Hin kes fêkiyên xag (negihîştî), wekî mînak avakadoyên xag, di kîsikek kaxizî de vedişêrin da ko gihîştina fêkiyan zûtir rû bide. Di kîsikê de gaza (etîlen) ji aliyê fêkiya yekem a gihîştî ve tê berdan, gihîştina fêkiyên mayî leztir dike. Herwisa etîlen weşîna pel û rijîna fêkiyan, çilmisîn û ketina kulîlkan, şînbûna hin dexlan û zîldana pîvaz û kartolan jî han dike. Etîlen di warê çandiniyê de bi berfirehî tê bikaranîn. Cotkarên fêkiyên bazirganiyê, bi sepandina gazê, dikarin dema gihîştina fêkiyan bigirin bin kontrola xwe. Baxçevan etîlênê bi fanên hewayê ji serayan dûr dixin ko rê li ber pelweşîna riwekên xemlandinê bigirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Dîrok == Çavdêriyên destpêkê yên derbarê keşîfa etîlenê, ji raporeke George Fahnestock a sala 1858an pêk tê. Di wê raporê de dihat gotin ku tişta ko ji şewata gaza lembeyên ronahiyê yên kolanan derdikeve ziyan dide riwekan. Di sala 1896ê de ji zanîngeha Sen Petersburgê Dimitry Neljubow destnîşan kir ko etîlen pêkhateyek çalak a nav gaza lembeyane ko bandor li ser geşebûna riwekan dike.<ref>Chang C. Q&A: How do plants respond to ethylene and what is its importance? BMC Biol. 2016 Jan 27;14:7. doi: 10.1186/s12915-016-0230-0. PMID: 26819080; PMCID: PMC4730734</ref> Neljubow di berdewamiya xebatên xwe de, di sala 1901ê de da ravekirin ko etîlen geşebûna şitilên polkeya etiyolekirî (şitilên di bêronahiyê de geşe dibin û bê klorofîl in) diguherîne û dibe sedema çêbûna hîpokotîlên kintir û stûrtir. Herwisa şitil ne stûnî lê pêşî bi berwarkî dirêj dibin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>Eva yekem bandora biyolojîkî ya etîlenê ya li ser riwekan bû ko hatibû ragihandin. Ev bandora etîlenê paşê wekî “'''bersivdayina sêalî''' (bi înglîzî: ''triple response'') ya şitilên bêronahîmayî (bi înglîzî:''etiolated'') li hember etîlenê” hat naskirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Di sala 1913yê de Crocker û hevkarên wî, bersîva sêaliyê ji bo analîzkirina etîlenê wekî rêbazek biyolojîkî ya hesas destnîşankirin. Di sala 1910ê de kîmyazanê brîtanî Herbert H. Cousins bo cara yekem diyar kir ko riwek bi karlêkên kîmyayî etîlen berhem dikin. Wî bi xebatên xwe diyar kir ko porteqelên tûşê [[karok]] bûne (bi kufikê ketine), gazek berhem dikin ko gihîştina fêkiyê [[mûz]]<nowiki/>ê leztir dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Di sala 1934ê de biyologê înglîzî Richard Gane da nîşankirin ko di [[Sêv|sêvê]] de etîlen tê berhemkirin. Ango beyî ko hokarên derveyî yên wekî birîndarbûna riwekê an jî tûşbûna bi karokan, sêv di çerxa jiyana xwe ya asayî de etîlen berhem dikirin. Di sala 1935ê de William Crocker û hevkarên wî Alfred Hitchcock û Percy Zimmerman pêşniyar kirin ko etîlen yek ji hormonek riwekan e.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Lêbelê, piştî ku kromatografiya gazê di lêkolînên etîlenê de di sala 1959ê de hat bikaranîn, girîngiya etîlenê ji nû ve hat keşîfkirin û erkê wê yê di rêkxistina geşebûna riwekan, hat pêjîrandin.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> == Pêkhate û taybetmendî == Di riwekên kulîlkdar de, piraniya endamên riwekê dikarin etîlen berhem bikin. Şaneyên kevn (pîrbûyî) û fêkiyên gihîştî ji şaneyên ciwan zêdetir etîlen berhem dikin. Riwekên tovrût, riwekên sade yên wekî [[serxes]], [[hezaz]] û hin siyanobakterî jî dikarin etîlen berhem bikin.<ref name="Plant Physiology"/> Etîlen awêteya herî sade ya pêkhateya endamî ya ji koma alkenan e ko cotbendên karbon-karbon lixwe digire. Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.Etîlen ji hewayê siviktir e, bi rêbaza kromotografiyê dikare were tesbîtkirin û pîvandin.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen gazek bêreng, agirgir û bi [[Çêja şîrîn|çêj]] û behna şîrîn e, di riwekan de wekî hormon tê berhemkirin lê, di xwezayê de gaza sirûştî û petrol çavkaniyên sirûştî yên etîlenê ne.<ref>Carey, Francis A.. "ethylene". Encyclopedia Britannica, 7 Aug. 2026, [https://www.britannica.com/science/ethylene.] Accessed 11 September 2026.</ref> Di xaneyê de ji [[asîda amînî]] ya metîonîn, bi karlêkên kîmyayî etîlen tê berhemkirin. Etîlen dikare di [[parzûna xaneyê]] de û di nav [[Sîtoplazma|sîtoplazmayê]] de bi hêsanî belav bibe. Di nav xaneyê de etîlen bi wergirên di [[Retîkûlûma endoplazmî|retîkuluma endoplazmî]] ve tê girêdan. Gava wergir ji aliyê etîlênê ve tên çalakkirin, proteîn kînazek bi navê CTR1-ê bêçalak dikin. Ev rewş di dawiyê de hokarên libergirtinê (bi înglîzî: ''transcription factors'') han dike bo libergirtina genên corbicor.<ref name="Biology" /> Di bin stresên hawirdorê yên wekî hişkahî, lehî, sermahî, rûbirûmayîna bi ozonê, an jî birîndarbûnê de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Etîlena stresê di destpêkirina bersîvdayînên bo stresê yên wekî pelweşîn, pîrbûn, başkirina bîrînan û zêdebûna bergiriya nexweşiyan de cih digire.<ref name="Plant Physiology"/> Di riwekên lûleyî de hema di hemû beşên girîng ên wekî pel, qed, reg, kulîlk, fêkî û [[tov]] de etîlen tê berhemkirin. Berhemkirina etîlenê ji aliyê hokarên peresînê û hokarên hawirdorê ve tê rêkxistin. Di dirêjiya jiyana riwekê de di hin qonaxên geşe û peresînê de, wekî mînak, zîldan û şînbûna tovê, gihîştina fêkiyan, weşîna pelan û çilmisîna (hişkbûn) kulîlkan de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Di riwekê de çêkirina etîlênê ji ber hin hokarên derveyî (hawirdor) jî han dibe. Birîndarbûna riwekê, stresên hawirdorê yên wekî zêdebûna şoriya axê, hin madeyên kîmyayî yên wekî oksîn û rêkxistinêrên din, hokarên hawirdorê ne ko bandor li ser çêbûna etîlenê dikin.<ref>Yang SF, Hoffman 1984 Ethylene biosynthesis and its regulation in higher plants. Plant Physiol.volume=35.issue=1 pages=155–89 |doi=10.1146/annurev.pp.35.060184.001103 </ref> Hin cudahiyên etîlenê ji hormonên negazî (bi înglîzî: ''nongaseous'') yên riwekan heye, evana: I. Etîlen li gor hawira avî, di nav parzûna xaneyê ya lîpîda duqatî de hê baştir dihele û bi serbestî di parzûna xaneyê de derbas dibe.<ref name="Plant Physiology" /> II. Ji bo xwe bigihîne xaneyên armanc, pêdiviya etîlenê bi proteînên guhezer ve tune. III. Berevajî hormonên din ên riwekan, etîlen ji bo embarkirina navxaneyî an jî bêçalakkirinê, bi madeyên din ve nayê girêdan. Gava pêdivî pê nema, ji riwekê tê berdan.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> IV. Etîlen dikare were hilweşandin bo karbona dioksîdê an jî bo etîlen oksîdê<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology" /> == Erk == Etîlen, weşîna pel, fêkî û kulîlkan kontrol dike, gihîştina fêkiyan han dike û dirêjbûna qed û regan asteng dike. Zîldana tovê û zalbûna lûtkeyî han dike Li dijî hokarên nexweşiyê, birindarbûnê an jî giyaxuran, bersîvdana bergiriyê dabîn dike.<ref name="McGraw-Hill"/><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Fêkiyên wekî avakado, mûz, firingî, sêv û [[Hejîr|hêjîr]], fêkiyên klîmakterî (bi înglîzî: ''climacteric fruits'') in. Evan fêkiyan hedî bi hêdî digihêjin lê ber bi dawiya qonaxên peresînê de gelek guherînên peresînê bi lez rû didin. Nîşa tên hilweşîn bo şekirên sade, dîwarê xaneyan hildiweşîn û nerm dibin, çêj û bêhna fêkiyê baştir dibe, reng diguhere. Ev hemû guherîn ji aliyê etîlenê ve tên hankirin, di destpêkê de xestiya etîlenê hindik e, loma guherîn hêdî rû didin. Lê di van riwekan de bandorek din a etîlenê jî heye, etîlen bi sîstema paşragihandina erenî (bi înglîzî: ''positive feedback system''), riwekê han dike ko hê zêdetir etîlen çêbike. Xestiya etîlenê di nav demek kurt de pir zêde dibe û gihîştina fêkiyê rû dide. Fêkiyên wekî trî, lîmon, gêlaz û porteqal, fêkiyên neklîmakterî ne.‌<ref name="plant biology">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref><ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref> Di van fêkiyan de etîlen çêkirina xwe han nake, loma di van fêkiyan de asta etîlenê sabît dimîne û berê gihîştinê pir zêde nabe, ji nişka ve guherîn çênabin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> === Bersîvdayîna sêalî bo stresa mekanîkî === Gava tov di bin axê de zîl dide û şitil geşe dibe, şitil axê ber bi jor ve tehn dide ko axê biqelişîne û xwe bigihîne ronahiyê. Dema şitil di nav axê de rastê astengek were, wekî mînak, rastê kevirek were an jî rastê axa hişk û zexm were, şitil zorê dide xwe ko ew astengê tehn bike. Her ko şitil astengê tehn dike, stresa ser şitilê, çêkirina etîlenê han dike. Bi zêdebûna etîlenê, di riwekê de pêvajoya geşebûnê ya bi navê bersîvdana sêalî dest pê dike û ajê riwekê xwe ji astengê dûr dixe.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di pêvajoya bersîvdayina sêalî de wekî gava yekem, etîlen rê li ber dirêjbûna qed û regê digire. Di gava duyem de hormon reg û qedê han dike ko biwerimin û stûriya wan zêde bibe. Di gava sêyem de qedê şitilê wisa diteve ko pelen embriyonî û merîstema nazik bi berwarkî geşe bibin. Bi kêmbûna bandora destpêkê ya etîlenê, beşek qedê ditewe, mîna çengelek ber bi jorê axê ve dirêj dibe û axê diqelişîne. Bi vî awayî pel û [[Şaneya merîstemî|merîstem]] ji axê ziyan nagirin û derdikevin derve.<ref name="Biology" /> === Gihîştina fêkiyan === [[Wêne:Fruit ripening of Ziziphus jujuba.jpg|thumb|367x367px|Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, rengê kesk diguhere bo rengên wekî sor, zer an jî binefşî, fêkî nerm dibin û çêja wan şîrîntir dibe.]] Fêkiyên goştî yên xag (fêkiyên negihîştî) bi gelemperî [[Çêja tirş|tirş]], hişk û kesk in û tovê negihîştî lixwe digirin. Ev taybetmendiya fêkiyê, tovê ber gihîştinê, ji giyaxuran diparêze.<ref name="Campbell" /> Piştî gihîştina tovê, fêkî edî bala ajalan dikişîne ko giyaxur fêkiyê bixwin û tovên fêkiyê belavê hawirdorê bikin.Bi gelemperî ji nişkê ve zêdebûna etîlenê, di fêkiyê de kiryarên bo gihîştinê han dike. Dîwarê xaneyan ji aliyê enzîman ve tê hilweşandin, bi vî awayê fêkî nerm dibe. Nîşa û asîd tên guhertin bo şekirên wekî [[fruktoz]] û [[Glukoz|glukozan]], loma çêja fêkiyê şîrîn dibe. Rengê kesk ber bi rengên wekî zer, sor, binefşî diguhere.Ev reng ji dûr ve bala ajalan dikişînin ser fêkiyê. Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, fêkiyên gihîştî jî hê zêdetir etîlen berhem dikin. Ji ber ko etîlen hormonek gazî ye, sînyala gihîştînê ji fêkiyek ber bi fêkiyên din ve belav dibe. === Weşîna pelan === Weşîna pelan ji aliyê du hormonên dijhev, etîlen û oksîn ve tê kontrolkirn. Gava payîz nêzîk dibe, pelên darên pelweşan (bi înglîzî: ''deciduous trees'') jî êdî pîr dibin, xestiya oksînê di pelan de kêm dibe.Di heman demê de xaneyên di tebeqeya qetînê ya binikê bistîka pelê (cihê ko wê pel ji qedê biqete), dest bi berhemkirina etîlenê dikin.<ref name="VILLEE"/> Di pelên ciwan de oksîn hestiyariya xaneyan bo etîlenê kêm dike û rê li ber weşîna pelê digire.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/>Payîzê kinbûna rojê, kêmbûna germahiyê hokarên hawirdorê ne ko karlêkên bo pelweşînê didin destpêkirin.Weşîna pelan ji ber bandora etîlenê rû dide.Guherînên demsala payîzê dibin sedema guherîna hevsengiya oksîn û etîlenê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Etîlen, berhemkirina oksînê dide kêmkirin, guhaztina oksînê hêdî dike û hilweşîna oksînê han dike ko çalakiyên oksînê asteng bike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Pelên kevn (pîr) her diçe hê kêmtir oksîn berhem dikin. Di binika bistîka pelê de (beşa ko bistîk bi qedê ve girêdayîye) hestiyariya xaneyan bo etîlenê zêdetir dibe û xane enzîmên herisê berhem dikin. Enzîm seluloz û pêkhateyên din ên dîwarê xaneyê hildiweşînin.<ref name="Campbell" />Ji ber hilweşîna dîwarê xaneyan, di binikê bistîkê de sistî peyda dibe. Ji ber giraniya pelê û bayê payîzê, pel ji beşa binikê ya bistîkê de diqete û ji riwekê diweşe.<ref name="Biology with Physiology" />Hê ko pel neweşiyaye, li aliyê qedê de derdora beşa ko wê pel biqete de çînek tepedorî ya parezvan tê çêkirin. Ev tebeqe piştî pelweşînê rê li ber hokarên nexweşiyê digire ko nekevin hundirê riwekê.<ref name="Campbell" /> == Pîşesazî == Ji bo fêkî bi awayekî yeksan bigihîjin, di bazirganiyê de etîlen tê bikaranîn. Wekî mînak, [[Bacansork|firingî]] û mûz dema hê kesk in tên berhevkirin û tên şandin bo heremên ko wê werin firotin. Berî ko li firoşgehan werin belavkirin, etîlen direşînin ser fêkiyan û fêkî digihîjin.<ref name="VILLEE"/> Ji ber ko di atmosferê de zû belav dibe, etîlen raste rast di zevî û baxçeyan de nayê bikaranîn. Hin awêteyên wekî etefon (bi înglîzî: ethephon), an jî asîda 2-kloroetîlfosfonî (bi înglîzî:2-chloroethylphosphonic acid) ji bo reşendina etîlenê tên bikaranîn. Ji bo van awêteyan di warê bazirganiyê de çendan nav tên bikaranîn, ethrel ya herî navdar e. Ethrel di nav avê de li ser riwekê tê reşandin, ji aliyê riwekê ve tê mijîn û bi karlêkên kîmyayî etîlen ber dide. Etîlen jî erkê xwe cih tîne.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen ji ber ku gihîştina fêkiyan û pîrbûna kulîlkan lez dike, temenê refê kurt dike. Ev yek bi taybetî di dema barkirin, veguhastin û depokirinê de dibe sedema zirarên mezin ên aborî ji bo kulîlkfiroş û bazaran. Ji bo ku rê li ber vê zerarê were girtin, astengkerên etîlenê (yên wekî ''Aminoethoxyvinylglycine (AVG''), asîda amînoksalî an xwêyên zîvê) tên bikar anîn.<ref>Cassells AC, Gahan PB (2006). Dictionary of plant tissue culture. Haworth Press. p. 77. ISBN .978-1-56022-919-3</ref><ref>Constabel F, Shyluk JP (1994). "1: Initiation, Nutrition, and Maintenance of Plant Cell and Tissue Cultures". Plant Cell and Tissue Culture. Springer. p. 5. ISBN .978-0-7923-2493-5</ref> Rêyek din a bi bandor jî astengkirina têgihîştina etîlenê ye; ji bo vê yekê pêkhateya ''1-methylcyclopropene (1-MCP)'' tê bikar anîn ko hestiyariya fêkî û kulîlkan li hember gaza etîlenê (çi ya ji hundir dertê çi jî ya ji derve) kêm bibe. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] 0dxjcbd5tg2ctkjz118qjfsxwk7hc3z 2094775 2094774 2026-09-19T06:18:07Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Weşîna pelan */ 2094775 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ethylene.svg|thumb|Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.]] '''Etîlen''' (bi înglîzî: ''ethylene'' ) fîtohormonek (hormona riwekan) bêreng û di forma gazê de ye ko di peresîn, gihîştin û bersivên bergiriyê yên riwekan de roleke serekî dilîze. == Puxte == Etîlen bi gihîştina fêkiyan, bi çilmisîna kûlîlkan û bi weşîna pelan ve têkildar e. Berevajî hormonên din ên mîna [[oksîn]] an jî [[gîberellîn]], etîlen ji ber ko gaz e, dikare bi hêsanî di navbera [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] de û herwisa di navbera riwekên cîran de belav bibe. Ev taybetmendî rê dide etîlenê ko ew mîna peyamberekî hawirdorê bixebite. Di salên 1800an de dema lembeyên kolanan ên gazê li kolanên bajêran hatin danîn, paşê hat dîtin ko [[Qed|qurmê]] darên nêzîkê lembeyan, li gor darên din hê pirtir stûr, badayî û tewiyayî ne û dar pelên xwe ji darên din zûtir diweşînin. Paşê hat famkirin ko ji lembeyan ber bi hewayê ve belevbûna etîlênê, bibû sedema van guherînên daran.<ref name="OpenStax, Biology"/> [[Reg]], [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]], [[Kulîlk|kulîlkên]] gihîştî, [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî, [[Pel|pelên]] kevn (gihîştî) û girêyên qedê etîlen berhem dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref><ref name="OpenStax, Biology" /> Bandora herî naskirî ya hormona etîlenê, hankirina gihîştina fêkiyan e. Di riwekan de guherîna nîşa û asîdan bo şekiran, bi hankirina etîlenê rû dide û çêja fêkiyê şîrîntir dibe.  Hin kes fêkiyên xag (negihîştî), wekî mînak avakadoyên xag, di kîsikek kaxizî de vedişêrin da ko gihîştina fêkiyan zûtir rû bide. Di kîsikê de gaza (etîlen) ji aliyê fêkiya yekem a gihîştî ve tê berdan, gihîştina fêkiyên mayî leztir dike. Herwisa etîlen weşîna pel û rijîna fêkiyan, çilmisîn û ketina kulîlkan, şînbûna hin dexlan û zîldana pîvaz û kartolan jî han dike. Etîlen di warê çandiniyê de bi berfirehî tê bikaranîn. Cotkarên fêkiyên bazirganiyê, bi sepandina gazê, dikarin dema gihîştina fêkiyan bigirin bin kontrola xwe. Baxçevan etîlênê bi fanên hewayê ji serayan dûr dixin ko rê li ber pelweşîna riwekên xemlandinê bigirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Dîrok == Çavdêriyên destpêkê yên derbarê keşîfa etîlenê, ji raporeke George Fahnestock a sala 1858an pêk tê. Di wê raporê de dihat gotin ku tişta ko ji şewata gaza lembeyên ronahiyê yên kolanan derdikeve ziyan dide riwekan. Di sala 1896ê de ji zanîngeha Sen Petersburgê Dimitry Neljubow destnîşan kir ko etîlen pêkhateyek çalak a nav gaza lembeyane ko bandor li ser geşebûna riwekan dike.<ref>Chang C. Q&A: How do plants respond to ethylene and what is its importance? BMC Biol. 2016 Jan 27;14:7. doi: 10.1186/s12915-016-0230-0. PMID: 26819080; PMCID: PMC4730734</ref> Neljubow di berdewamiya xebatên xwe de, di sala 1901ê de da ravekirin ko etîlen geşebûna şitilên polkeya etiyolekirî (şitilên di bêronahiyê de geşe dibin û bê klorofîl in) diguherîne û dibe sedema çêbûna hîpokotîlên kintir û stûrtir. Herwisa şitil ne stûnî lê pêşî bi berwarkî dirêj dibin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>Eva yekem bandora biyolojîkî ya etîlenê ya li ser riwekan bû ko hatibû ragihandin. Ev bandora etîlenê paşê wekî “'''bersivdayina sêalî''' (bi înglîzî: ''triple response'') ya şitilên bêronahîmayî (bi înglîzî:''etiolated'') li hember etîlenê” hat naskirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Di sala 1913yê de Crocker û hevkarên wî, bersîva sêaliyê ji bo analîzkirina etîlenê wekî rêbazek biyolojîkî ya hesas destnîşankirin. Di sala 1910ê de kîmyazanê brîtanî Herbert H. Cousins bo cara yekem diyar kir ko riwek bi karlêkên kîmyayî etîlen berhem dikin. Wî bi xebatên xwe diyar kir ko porteqelên tûşê [[karok]] bûne (bi kufikê ketine), gazek berhem dikin ko gihîştina fêkiyê [[mûz]]<nowiki/>ê leztir dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Di sala 1934ê de biyologê înglîzî Richard Gane da nîşankirin ko di [[Sêv|sêvê]] de etîlen tê berhemkirin. Ango beyî ko hokarên derveyî yên wekî birîndarbûna riwekê an jî tûşbûna bi karokan, sêv di çerxa jiyana xwe ya asayî de etîlen berhem dikirin. Di sala 1935ê de William Crocker û hevkarên wî Alfred Hitchcock û Percy Zimmerman pêşniyar kirin ko etîlen yek ji hormonek riwekan e.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Lêbelê, piştî ku kromatografiya gazê di lêkolînên etîlenê de di sala 1959ê de hat bikaranîn, girîngiya etîlenê ji nû ve hat keşîfkirin û erkê wê yê di rêkxistina geşebûna riwekan, hat pêjîrandin.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> == Pêkhate û taybetmendî == Di riwekên kulîlkdar de, piraniya endamên riwekê dikarin etîlen berhem bikin. Şaneyên kevn (pîrbûyî) û fêkiyên gihîştî ji şaneyên ciwan zêdetir etîlen berhem dikin. Riwekên tovrût, riwekên sade yên wekî [[serxes]], [[hezaz]] û hin siyanobakterî jî dikarin etîlen berhem bikin.<ref name="Plant Physiology"/> Etîlen awêteya herî sade ya pêkhateya endamî ya ji koma alkenan e ko cotbendên karbon-karbon lixwe digire. Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.Etîlen ji hewayê siviktir e, bi rêbaza kromotografiyê dikare were tesbîtkirin û pîvandin.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen gazek bêreng, agirgir û bi [[Çêja şîrîn|çêj]] û behna şîrîn e, di riwekan de wekî hormon tê berhemkirin lê, di xwezayê de gaza sirûştî û petrol çavkaniyên sirûştî yên etîlenê ne.<ref>Carey, Francis A.. "ethylene". Encyclopedia Britannica, 7 Aug. 2026, [https://www.britannica.com/science/ethylene.] Accessed 11 September 2026.</ref> Di xaneyê de ji [[asîda amînî]] ya metîonîn, bi karlêkên kîmyayî etîlen tê berhemkirin. Etîlen dikare di [[parzûna xaneyê]] de û di nav [[Sîtoplazma|sîtoplazmayê]] de bi hêsanî belav bibe. Di nav xaneyê de etîlen bi wergirên di [[Retîkûlûma endoplazmî|retîkuluma endoplazmî]] ve tê girêdan. Gava wergir ji aliyê etîlênê ve tên çalakkirin, proteîn kînazek bi navê CTR1-ê bêçalak dikin. Ev rewş di dawiyê de hokarên libergirtinê (bi înglîzî: ''transcription factors'') han dike bo libergirtina genên corbicor.<ref name="Biology" /> Di bin stresên hawirdorê yên wekî hişkahî, lehî, sermahî, rûbirûmayîna bi ozonê, an jî birîndarbûnê de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Etîlena stresê di destpêkirina bersîvdayînên bo stresê yên wekî pelweşîn, pîrbûn, başkirina bîrînan û zêdebûna bergiriya nexweşiyan de cih digire.<ref name="Plant Physiology"/> Di riwekên lûleyî de hema di hemû beşên girîng ên wekî pel, qed, reg, kulîlk, fêkî û [[tov]] de etîlen tê berhemkirin. Berhemkirina etîlenê ji aliyê hokarên peresînê û hokarên hawirdorê ve tê rêkxistin. Di dirêjiya jiyana riwekê de di hin qonaxên geşe û peresînê de, wekî mînak, zîldan û şînbûna tovê, gihîştina fêkiyan, weşîna pelan û çilmisîna (hişkbûn) kulîlkan de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Di riwekê de çêkirina etîlênê ji ber hin hokarên derveyî (hawirdor) jî han dibe. Birîndarbûna riwekê, stresên hawirdorê yên wekî zêdebûna şoriya axê, hin madeyên kîmyayî yên wekî oksîn û rêkxistinêrên din, hokarên hawirdorê ne ko bandor li ser çêbûna etîlenê dikin.<ref>Yang SF, Hoffman 1984 Ethylene biosynthesis and its regulation in higher plants. Plant Physiol.volume=35.issue=1 pages=155–89 |doi=10.1146/annurev.pp.35.060184.001103 </ref> Hin cudahiyên etîlenê ji hormonên negazî (bi înglîzî: ''nongaseous'') yên riwekan heye, evana: I. Etîlen li gor hawira avî, di nav parzûna xaneyê ya lîpîda duqatî de hê baştir dihele û bi serbestî di parzûna xaneyê de derbas dibe.<ref name="Plant Physiology" /> II. Ji bo xwe bigihîne xaneyên armanc, pêdiviya etîlenê bi proteînên guhezer ve tune. III. Berevajî hormonên din ên riwekan, etîlen ji bo embarkirina navxaneyî an jî bêçalakkirinê, bi madeyên din ve nayê girêdan. Gava pêdivî pê nema, ji riwekê tê berdan.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> IV. Etîlen dikare were hilweşandin bo karbona dioksîdê an jî bo etîlen oksîdê<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology" /> == Erk == Etîlen, weşîna pel, fêkî û kulîlkan kontrol dike, gihîştina fêkiyan han dike û dirêjbûna qed û regan asteng dike. Zîldana tovê û zalbûna lûtkeyî han dike Li dijî hokarên nexweşiyê, birindarbûnê an jî giyaxuran, bersîvdana bergiriyê dabîn dike.<ref name="McGraw-Hill"/><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Fêkiyên wekî avakado, mûz, firingî, sêv û [[Hejîr|hêjîr]], fêkiyên klîmakterî (bi înglîzî: ''climacteric fruits'') in. Evan fêkiyan hedî bi hêdî digihêjin lê ber bi dawiya qonaxên peresînê de gelek guherînên peresînê bi lez rû didin. Nîşa tên hilweşîn bo şekirên sade, dîwarê xaneyan hildiweşîn û nerm dibin, çêj û bêhna fêkiyê baştir dibe, reng diguhere. Ev hemû guherîn ji aliyê etîlenê ve tên hankirin, di destpêkê de xestiya etîlenê hindik e, loma guherîn hêdî rû didin. Lê di van riwekan de bandorek din a etîlenê jî heye, etîlen bi sîstema paşragihandina erenî (bi înglîzî: ''positive feedback system''), riwekê han dike ko hê zêdetir etîlen çêbike. Xestiya etîlenê di nav demek kurt de pir zêde dibe û gihîştina fêkiyê rû dide. Fêkiyên wekî trî, lîmon, gêlaz û porteqal, fêkiyên neklîmakterî ne.‌<ref name="plant biology">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref><ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref> Di van fêkiyan de etîlen çêkirina xwe han nake, loma di van fêkiyan de asta etîlenê sabît dimîne û berê gihîştinê pir zêde nabe, ji nişka ve guherîn çênabin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> === Bersîvdayîna sêalî bo stresa mekanîkî === Gava tov di bin axê de zîl dide û şitil geşe dibe, şitil axê ber bi jor ve tehn dide ko axê biqelişîne û xwe bigihîne ronahiyê. Dema şitil di nav axê de rastê astengek were, wekî mînak, rastê kevirek were an jî rastê axa hişk û zexm were, şitil zorê dide xwe ko ew astengê tehn bike. Her ko şitil astengê tehn dike, stresa ser şitilê, çêkirina etîlenê han dike. Bi zêdebûna etîlenê, di riwekê de pêvajoya geşebûnê ya bi navê bersîvdana sêalî dest pê dike û ajê riwekê xwe ji astengê dûr dixe.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di pêvajoya bersîvdayina sêalî de wekî gava yekem, etîlen rê li ber dirêjbûna qed û regê digire. Di gava duyem de hormon reg û qedê han dike ko biwerimin û stûriya wan zêde bibe. Di gava sêyem de qedê şitilê wisa diteve ko pelen embriyonî û merîstema nazik bi berwarkî geşe bibin. Bi kêmbûna bandora destpêkê ya etîlenê, beşek qedê ditewe, mîna çengelek ber bi jorê axê ve dirêj dibe û axê diqelişîne. Bi vî awayî pel û [[Şaneya merîstemî|merîstem]] ji axê ziyan nagirin û derdikevin derve.<ref name="Biology" /> === Gihîştina fêkiyan === [[Wêne:Fruit ripening of Ziziphus jujuba.jpg|thumb|367x367px|Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, rengê kesk diguhere bo rengên wekî sor, zer an jî binefşî, fêkî nerm dibin û çêja wan şîrîntir dibe.]] Fêkiyên goştî yên xag (fêkiyên negihîştî) bi gelemperî [[Çêja tirş|tirş]], hişk û kesk in û tovê negihîştî lixwe digirin. Ev taybetmendiya fêkiyê, tovê ber gihîştinê, ji giyaxuran diparêze.<ref name="Campbell" /> Piştî gihîştina tovê, fêkî edî bala ajalan dikişîne ko giyaxur fêkiyê bixwin û tovên fêkiyê belavê hawirdorê bikin.Bi gelemperî ji nişkê ve zêdebûna etîlenê, di fêkiyê de kiryarên bo gihîştinê han dike. Dîwarê xaneyan ji aliyê enzîman ve tê hilweşandin, bi vî awayê fêkî nerm dibe. Nîşa û asîd tên guhertin bo şekirên wekî [[fruktoz]] û [[Glukoz|glukozan]], loma çêja fêkiyê şîrîn dibe. Rengê kesk ber bi rengên wekî zer, sor, binefşî diguhere.Ev reng ji dûr ve bala ajalan dikişînin ser fêkiyê. Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, fêkiyên gihîştî jî hê zêdetir etîlen berhem dikin. Ji ber ko etîlen hormonek gazî ye, sînyala gihîştînê ji fêkiyek ber bi fêkiyên din ve belav dibe. === Weşîna pelan === Weşîna pelan ji aliyê du hormonên dijhev, etîlen û oksîn ve tê kontrolkirn. Gava payîz nêzîk dibe, pelên darên pelweşan (bi înglîzî: ''deciduous trees'') jî êdî pîr dibin, xestiya oksînê di pelan de kêm dibe.Di heman demê de xaneyên di tebeqeya qetînê ya binikê bistîka pelê (cihê ko wê pel ji qedê biqete), dest bi berhemkirina etîlenê dikin.<ref name="VILLEE"/> Di pelên ciwan de oksîn hestiyariya xaneyan bo etîlenê kêm dike û rê li ber weşîna pelê digire.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/>Payîzê kinbûna rojê û kêmbûna germahiyê, hokarên hawirdorê ne ko karlêkên bo pelweşînê didin destpêkirin.Weşîna pelan ji ber bandora etîlenê rû dide.Guherînên demsala payîzê dibin sedema guherîna hevsengiya oksîn û etîlenê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Etîlen, berhemkirina oksînê dide kêmkirin, guhaztina oksînê hêdî dike û hilweşîna oksînê han dike ko çalakiyên oksînê asteng bike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Pelên kevn (pîr) her diçe hê kêmtir oksîn berhem dikin. Di binika bistîka pelê de (beşa ko bistîk bi qedê ve girêdayîye) hestiyariya xaneyan bo etîlenê zêdetir dibe û xane enzîmên herisê berhem dikin. Enzîm seluloz û pêkhateyên din ên dîwarê xaneyê hildiweşînin.<ref name="Campbell" />Ji ber hilweşîna dîwarê xaneyan, di binikê bistîkê de sistî peyda dibe. Ji ber giraniya pelê û bayê payîzê, pel ji beşa binikê ya bistîkê de diqete û ji riwekê diweşe.<ref name="Biology with Physiology" />Hê ko pel neweşiyaye, li aliyê qedê de derdora beşa ko wê pel biqete de çînek tepedorî ya parezvan tê çêkirin. Ev tebeqe piştî pelweşînê rê li ber hokarên nexweşiyê digire ko nekevin hundirê riwekê.<ref name="Campbell" /> == Pîşesazî == Ji bo fêkî bi awayekî yeksan bigihîjin, di bazirganiyê de etîlen tê bikaranîn. Wekî mînak, [[Bacansork|firingî]] û mûz dema hê kesk in tên berhevkirin û tên şandin bo heremên ko wê werin firotin. Berî ko li firoşgehan werin belavkirin, etîlen direşînin ser fêkiyan û fêkî digihîjin.<ref name="VILLEE"/> Ji ber ko di atmosferê de zû belav dibe, etîlen raste rast di zevî û baxçeyan de nayê bikaranîn. Hin awêteyên wekî etefon (bi înglîzî: ethephon), an jî asîda 2-kloroetîlfosfonî (bi înglîzî:2-chloroethylphosphonic acid) ji bo reşendina etîlenê tên bikaranîn. Ji bo van awêteyan di warê bazirganiyê de çendan nav tên bikaranîn, ethrel ya herî navdar e. Ethrel di nav avê de li ser riwekê tê reşandin, ji aliyê riwekê ve tê mijîn û bi karlêkên kîmyayî etîlen ber dide. Etîlen jî erkê xwe cih tîne.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen ji ber ku gihîştina fêkiyan û pîrbûna kulîlkan lez dike, temenê refê kurt dike. Ev yek bi taybetî di dema barkirin, veguhastin û depokirinê de dibe sedema zirarên mezin ên aborî ji bo kulîlkfiroş û bazaran. Ji bo ku rê li ber vê zerarê were girtin, astengkerên etîlenê (yên wekî ''Aminoethoxyvinylglycine (AVG''), asîda amînoksalî an xwêyên zîvê) tên bikar anîn.<ref>Cassells AC, Gahan PB (2006). Dictionary of plant tissue culture. Haworth Press. p. 77. ISBN .978-1-56022-919-3</ref><ref>Constabel F, Shyluk JP (1994). "1: Initiation, Nutrition, and Maintenance of Plant Cell and Tissue Cultures". Plant Cell and Tissue Culture. Springer. p. 5. ISBN .978-0-7923-2493-5</ref> Rêyek din a bi bandor jî astengkirina têgihîştina etîlenê ye; ji bo vê yekê pêkhateya ''1-methylcyclopropene (1-MCP)'' tê bikar anîn ko hestiyariya fêkî û kulîlkan li hember gaza etîlenê (çi ya ji hundir dertê çi jî ya ji derve) kêm bibe. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] myeoj9ephu2fs2w58xfqrd2t25itwyg 2094786 2094775 2026-09-19T08:49:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2094786 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ethylene.svg|thumb|Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.]] '''Etîlen''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''ethylene'') fîtohormonek (hormona riwekan) bêreng û di forma gazê de ye ko di peresîn, gihîştin û bersivên bergiriyê yên riwekan de roleke serekî dilîze. == Puxte == Etîlen bi gihîştina fêkiyan, bi çilmisîna kûlîlkan û bi weşîna pelan ve têkildar e. Berevajî hormonên din ên mîna [[oksîn]] an jî [[gîberellîn]], etîlen ji ber ko gaz e, dikare bi hêsanî di navbera [[xane]] û [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] de û herwisa di navbera riwekên cîran de belav bibe. Ev taybetmendî rê dide etîlenê ko ew mîna peyamberekî hawirdorê bixebite. Di salên 1800an de dema lembeyên kolanan ên gazê li kolanên bajêran hatin danîn, paşê hat dîtin ko [[Qed|qurmê]] darên nêzîkê lembeyan, li gor darên din hê pirtir stûr, badayî û tewiyayî ne û dar pelên xwe ji darên din zûtir diweşînin. Paşê hat famkirin ko ji lembeyan ber bi hewayê ve belevbûna etîlênê, bibû sedema van guherînên daran.<ref name="OpenStax, Biology"/> [[Reg]], [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]], [[Kulîlk|kulîlkên]] gihîştî, [[Fêkî (pêkhateya riwekê)|fêkiyên]] gihîştî, [[Pel|pelên]] kevn (gihîştî) û girêyên qedê etîlen berhem dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref><ref name="OpenStax, Biology" /> Bandora herî naskirî ya hormona etîlenê, hankirina gihîştina fêkiyan e. Di riwekan de guherîna nîşa û asîdan bo şekiran, bi hankirina etîlenê rû dide û çêja fêkiyê şîrîntir dibe.  Hin kes fêkiyên xag (negihîştî), wekî mînak avakadoyên xag, di kîsikek kaxizî de vedişêrin da ko gihîştina fêkiyan zûtir rû bide. Di kîsikê de gaza (etîlen) ji aliyê fêkiya yekem a gihîştî ve tê berdan, gihîştina fêkiyên mayî leztir dike. Herwisa etîlen weşîna pel û rijîna fêkiyan, çilmisîn û ketina kulîlkan, şînbûna hin dexlan û zîldana pîvaz û kartolan jî han dike. Etîlen di warê çandiniyê de bi berfirehî tê bikaranîn. Cotkarên fêkiyên bazirganiyê, bi sepandina gazê, dikarin dema gihîştina fêkiyan bigirin bin kontrola xwe. Baxçevan etîlênê bi fanên hewayê ji serayan dûr dixin ko rê li ber pelweşîna riwekên xemlandinê bigirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Dîrok == Çavdêriyên destpêkê yên derbarê keşîfa etîlenê, ji raporeke George Fahnestock a sala 1858an pêk tê. Di wê raporê de dihat gotin ku tişta ko ji şewata gaza lembeyên ronahiyê yên kolanan derdikeve ziyan dide riwekan. Di sala 1896ê de ji zanîngeha Sen Petersburgê Dimitry Neljubow destnîşan kir ko etîlen pêkhateyek çalak a nav gaza lembeyane ko bandor li ser geşebûna riwekan dike.<ref>Chang C. Q&A: How do plants respond to ethylene and what is its importance? BMC Biol. 2016 Jan 27;14:7. doi: 10.1186/s12915-016-0230-0. PMID: 26819080; PMCID: PMC4730734</ref> Neljubow di berdewamiya xebatên xwe de, di sala 1901ê de da ravekirin ko etîlen geşebûna şitilên polkeya etiyolekirî (şitilên di bêronahiyê de geşe dibin û bê klorofîl in) diguherîne û dibe sedema çêbûna hîpokotîlên kintir û stûrtir. Herwisa şitil ne stûnî lê pêşî bi berwarkî dirêj dibin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>Eva yekem bandora biyolojîkî ya etîlenê ya li ser riwekan bû ko hatibû ragihandin. Ev bandora etîlenê paşê wekî “'''bersivdayina sêalî''' (bi înglîzî: ''triple response'') ya şitilên bêronahîmayî (bi înglîzî:''etiolated'') li hember etîlenê” hat naskirin.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> Di sala 1913yê de Crocker û hevkarên wî, bersîva sêaliyê ji bo analîzkirina etîlenê wekî rêbazek biyolojîkî ya hesas destnîşankirin. Di sala 1910ê de kîmyazanê brîtanî Herbert H. Cousins bo cara yekem diyar kir ko riwek bi karlêkên kîmyayî etîlen berhem dikin. Wî bi xebatên xwe diyar kir ko porteqelên tûşê [[karok]] bûne (bi kufikê ketine), gazek berhem dikin ko gihîştina fêkiyê [[mûz]]<nowiki/>ê leztir dike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Di sala 1934ê de biyologê înglîzî Richard Gane da nîşankirin ko di [[Sêv|sêvê]] de etîlen tê berhemkirin. Ango beyî ko hokarên derveyî yên wekî birîndarbûna riwekê an jî tûşbûna bi karokan, sêv di çerxa jiyana xwe ya asayî de etîlen berhem dikirin. Di sala 1935ê de William Crocker û hevkarên wî Alfred Hitchcock û Percy Zimmerman pêşniyar kirin ko etîlen yek ji hormonek riwekan e.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Lêbelê, piştî ku kromatografiya gazê di lêkolînên etîlenê de di sala 1959ê de hat bikaranîn, girîngiya etîlenê ji nû ve hat keşîfkirin û erkê wê yê di rêkxistina geşebûna riwekan, hat pêjîrandin.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.</ref> == Pêkhate û taybetmendî == Di riwekên kulîlkdar de, piraniya endamên riwekê dikarin etîlen berhem bikin. Şaneyên kevn (pîrbûyî) û fêkiyên gihîştî ji şaneyên ciwan zêdetir etîlen berhem dikin. Riwekên tovrût, riwekên sade yên wekî [[serxes]], [[hezaz]] û hin siyanobakterî jî dikarin etîlen berhem bikin.<ref name="Plant Physiology"/> Etîlen awêteya herî sade ya pêkhateya endamî ya ji koma alkenan e ko cotbendên karbon-karbon lixwe digire. Molekula etîlenê ji du karbon û çar hîdrojenan pêk tê.Etîlen ji hewayê siviktir e, bi rêbaza kromotografiyê dikare were tesbîtkirin û pîvandin.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen gazek bêreng, agirgir û bi [[Çêja şîrîn|çêj]] û behna şîrîn e, di riwekan de wekî hormon tê berhemkirin lê, di xwezayê de gaza sirûştî û petrol çavkaniyên sirûştî yên etîlenê ne.<ref>Carey, Francis A.. "ethylene". Encyclopedia Britannica, 7 Aug. 2026, [https://www.britannica.com/science/ethylene.] Accessed 11 September 2026.</ref> Di xaneyê de ji [[asîda amînî]] ya metîonîn, bi karlêkên kîmyayî etîlen tê berhemkirin. Etîlen dikare di [[parzûna xaneyê]] de û di nav [[Sîtoplazma|sîtoplazmayê]] de bi hêsanî belav bibe. Di nav xaneyê de etîlen bi wergirên di [[Retîkûlûma endoplazmî|retîkuluma endoplazmî]] ve tê girêdan. Gava wergir ji aliyê etîlênê ve tên çalakkirin, proteîn kînazek bi navê CTR1-ê bêçalak dikin. Ev rewş di dawiyê de hokarên libergirtinê (bi înglîzî: ''transcription factors'') han dike bo libergirtina genên corbicor.<ref name="Biology" /> Di bin stresên hawirdorê yên wekî hişkahî, lehî, sermahî, rûbirûmayîna bi ozonê, an jî birîndarbûnê de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Etîlena stresê di destpêkirina bersîvdayînên bo stresê yên wekî pelweşîn, pîrbûn, başkirina bîrînan û zêdebûna bergiriya nexweşiyan de cih digire.<ref name="Plant Physiology"/> Di riwekên lûleyî de hema di hemû beşên girîng ên wekî pel, qed, reg, kulîlk, fêkî û [[tov]] de etîlen tê berhemkirin. Berhemkirina etîlenê ji aliyê hokarên peresînê û hokarên hawirdorê ve tê rêkxistin. Di dirêjiya jiyana riwekê de di hin qonaxên geşe û peresînê de, wekî mînak, zîldan û şînbûna tovê, gihîştina fêkiyan, weşîna pelan û çilmisîna (hişkbûn) kulîlkan de berhemkirina etîlenê zêde dibe. Di riwekê de çêkirina etîlênê ji ber hin hokarên derveyî (hawirdor) jî han dibe. Birîndarbûna riwekê, stresên hawirdorê yên wekî zêdebûna şoriya axê, hin madeyên kîmyayî yên wekî oksîn û rêkxistinêrên din, hokarên hawirdorê ne ko bandor li ser çêbûna etîlenê dikin.<ref>Yang SF, Hoffman 1984 Ethylene biosynthesis and its regulation in higher plants. Plant Physiol.volume=35.issue=1 pages=155–89 |doi=10.1146/annurev.pp.35.060184.001103 </ref> Hin cudahiyên etîlenê ji hormonên negazî (bi înglîzî: ''nongaseous'') yên riwekan heye, evana: I. Etîlen li gor hawira avî, di nav parzûna xaneyê ya lîpîda duqatî de hê baştir dihele û bi serbestî di parzûna xaneyê de derbas dibe.<ref name="Plant Physiology" /> II. Ji bo xwe bigihîne xaneyên armanc, pêdiviya etîlenê bi proteînên guhezer ve tune. III. Berevajî hormonên din ên riwekan, etîlen ji bo embarkirina navxaneyî an jî bêçalakkirinê, bi madeyên din ve nayê girêdan. Gava pêdivî pê nema, ji riwekê tê berdan.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" /> IV. Etîlen dikare were hilweşandin bo karbona dioksîdê an jî bo etîlen oksîdê<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology" /> == Erk == Etîlen, weşîna pel, fêkî û kulîlkan kontrol dike, gihîştina fêkiyan han dike û dirêjbûna qed û regan asteng dike. Zîldana tovê û zalbûna lûtkeyî han dike Li dijî hokarên nexweşiyê, birindarbûnê an jî giyaxuran, bersîvdana bergiriyê dabîn dike.<ref name="McGraw-Hill"/><ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Fêkiyên wekî avakado, mûz, firingî, sêv û [[Hejîr|hêjîr]], fêkiyên klîmakterî (bi înglîzî: ''climacteric fruits'') in. Evan fêkiyan hedî bi hêdî digihêjin lê ber bi dawiya qonaxên peresînê de gelek guherînên peresînê bi lez rû didin. Nîşa tên hilweşîn bo şekirên sade, dîwarê xaneyan hildiweşîn û nerm dibin, çêj û bêhna fêkiyê baştir dibe, reng diguhere. Ev hemû guherîn ji aliyê etîlenê ve tên hankirin, di destpêkê de xestiya etîlenê hindik e, loma guherîn hêdî rû didin. Lê di van riwekan de bandorek din a etîlenê jî heye, etîlen bi sîstema paşragihandina erenî (bi înglîzî: ''positive feedback system''), riwekê han dike ko hê zêdetir etîlen çêbike. Xestiya etîlenê di nav demek kurt de pir zêde dibe û gihîştina fêkiyê rû dide. Fêkiyên wekî trî, lîmon, gêlaz û porteqal, fêkiyên neklîmakterî ne.‌<ref name="plant biology">TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.</ref><ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref> Di van fêkiyan de etîlen çêkirina xwe han nake, loma di van fêkiyan de asta etîlenê sabît dimîne û berê gihîştinê pir zêde nabe, ji nişka ve guherîn çênabin.‌<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref> === Bersîvdayîna sêalî bo stresa mekanîkî === Gava tov di bin axê de zîl dide û şitil geşe dibe, şitil axê ber bi jor ve tehn dide ko axê biqelişîne û xwe bigihîne ronahiyê. Dema şitil di nav axê de rastê astengek were, wekî mînak, rastê kevirek were an jî rastê axa hişk û zexm were, şitil zorê dide xwe ko ew astengê tehn bike. Her ko şitil astengê tehn dike, stresa ser şitilê, çêkirina etîlenê han dike. Bi zêdebûna etîlenê, di riwekê de pêvajoya geşebûnê ya bi navê bersîvdana sêalî dest pê dike û ajê riwekê xwe ji astengê dûr dixe.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di pêvajoya bersîvdayina sêalî de wekî gava yekem, etîlen rê li ber dirêjbûna qed û regê digire. Di gava duyem de hormon reg û qedê han dike ko biwerimin û stûriya wan zêde bibe. Di gava sêyem de qedê şitilê wisa diteve ko pelen embriyonî û merîstema nazik bi berwarkî geşe bibin. Bi kêmbûna bandora destpêkê ya etîlenê, beşek qedê ditewe, mîna çengelek ber bi jorê axê ve dirêj dibe û axê diqelişîne. Bi vî awayî pel û [[Şaneya merîstemî|merîstem]] ji axê ziyan nagirin û derdikevin derve.<ref name="Biology" /> === Gihîştina fêkiyan === [[Wêne:Fruit ripening of Ziziphus jujuba.jpg|thumb|367x367px|Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, rengê kesk diguhere bo rengên wekî sor, zer an jî binefşî, fêkî nerm dibin û çêja wan şîrîntir dibe.]] Fêkiyên goştî yên xag (fêkiyên negihîştî) bi gelemperî [[Çêja tirş|tirş]], hişk û kesk in û tovê negihîştî lixwe digirin. Ev taybetmendiya fêkiyê, tovê ber gihîştinê, ji giyaxuran diparêze.<ref name="Campbell" /> Piştî gihîştina tovê, fêkî edî bala ajalan dikişîne ko giyaxur fêkiyê bixwin û tovên fêkiyê belavê hawirdorê bikin.Bi gelemperî ji nişkê ve zêdebûna etîlenê, di fêkiyê de kiryarên bo gihîştinê han dike. Dîwarê xaneyan ji aliyê enzîman ve tê hilweşandin, bi vî awayê fêkî nerm dibe. Nîşa û asîd tên guhertin bo şekirên wekî [[fruktoz]] û [[Glukoz|glukozan]], loma çêja fêkiyê şîrîn dibe. Rengê kesk ber bi rengên wekî zer, sor, binefşî diguhere.Ev reng ji dûr ve bala ajalan dikişînin ser fêkiyê. Di pêvajoya gihîştinê de etîlen gihîştina fêkiyan han dike, fêkiyên gihîştî jî hê zêdetir etîlen berhem dikin. Ji ber ko etîlen hormonek gazî ye, sînyala gihîştînê ji fêkiyek ber bi fêkiyên din ve belav dibe. === Weşîna pelan === Weşîna pelan ji aliyê du hormonên dijhev, etîlen û oksîn ve tê kontrolkirn. Gava payîz nêzîk dibe, pelên darên pelweşan (bi înglîzî: ''deciduous trees'') jî êdî pîr dibin, xestiya oksînê di pelan de kêm dibe.Di heman demê de xaneyên di tebeqeya qetînê ya binikê bistîka pelê (cihê ko wê pel ji qedê biqete), dest bi berhemkirina etîlenê dikin.<ref name="VILLEE"/> Di pelên ciwan de oksîn hestiyariya xaneyan bo etîlenê kêm dike û rê li ber weşîna pelê digire.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/>Payîzê kinbûna rojê û kêmbûna germahiyê, hokarên hawirdorê ne ko karlêkên bo pelweşînê didin destpêkirin.Weşîna pelan ji ber bandora etîlenê rû dide.Guherînên demsala payîzê dibin sedema guherîna hevsengiya oksîn û etîlenê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Etîlen, berhemkirina oksînê dide kêmkirin, guhaztina oksînê hêdî dike û hilweşîna oksînê han dike ko çalakiyên oksînê asteng bike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism" />Pelên kevn (pîr) her diçe hê kêmtir oksîn berhem dikin. Di binika bistîka pelê de (beşa ko bistîk bi qedê ve girêdayîye) hestiyariya xaneyan bo etîlenê zêdetir dibe û xane enzîmên herisê berhem dikin. Enzîm seluloz û pêkhateyên din ên dîwarê xaneyê hildiweşînin.<ref name="Campbell" />Ji ber hilweşîna dîwarê xaneyan, di binikê bistîkê de sistî peyda dibe. Ji ber giraniya pelê û bayê payîzê, pel ji beşa binikê ya bistîkê de diqete û ji riwekê diweşe.<ref name="Biology with Physiology" />Hê ko pel neweşiyaye, li aliyê qedê de derdora beşa ko wê pel biqete de çînek tepedorî ya parezvan tê çêkirin. Ev tebeqe piştî pelweşînê rê li ber hokarên nexweşiyê digire ko nekevin hundirê riwekê.<ref name="Campbell" /> == Pîşesazî == Ji bo fêkî bi awayekî yeksan bigihîjin, di bazirganiyê de etîlen tê bikaranîn. Wekî mînak, [[Bacansork|firingî]] û mûz dema hê kesk in tên berhevkirin û tên şandin bo heremên ko wê werin firotin. Berî ko li firoşgehan werin belavkirin, etîlen direşînin ser fêkiyan û fêkî digihîjin.<ref name="VILLEE"/> Ji ber ko di atmosferê de zû belav dibe, etîlen raste rast di zevî û baxçeyan de nayê bikaranîn. Hin awêteyên wekî etefon (bi înglîzî: ethephon), an jî asîda 2-kloroetîlfosfonî (bi înglîzî:2-chloroethylphosphonic acid) ji bo reşendina etîlenê tên bikaranîn. Ji bo van awêteyan di warê bazirganiyê de çendan nav tên bikaranîn, ethrel ya herî navdar e. Ethrel di nav avê de li ser riwekê tê reşandin, ji aliyê riwekê ve tê mijîn û bi karlêkên kîmyayî etîlen ber dide. Etîlen jî erkê xwe cih tîne.<ref name="Plant Physiology" /> Etîlen ji ber ku gihîştina fêkiyan û pîrbûna kulîlkan lez dike, temenê refê kurt dike. Ev yek bi taybetî di dema barkirin, veguhastin û depokirinê de dibe sedema zirarên mezin ên aborî ji bo kulîlkfiroş û bazaran. Ji bo ku rê li ber vê zerarê were girtin, astengkerên etîlenê (yên wekî ''Aminoethoxyvinylglycine (AVG''), asîda amînoksalî an xwêyên zîvê) tên bikar anîn.<ref>Cassells AC, Gahan PB (2006). Dictionary of plant tissue culture. Haworth Press. p. 77. ISBN .978-1-56022-919-3</ref><ref>Constabel F, Shyluk JP (1994). "1: Initiation, Nutrition, and Maintenance of Plant Cell and Tissue Cultures". Plant Cell and Tissue Culture. Springer. p. 5. ISBN .978-0-7923-2493-5</ref> Rêyek din a bi bandor jî astengkirina têgihîştina etîlenê ye; ji bo vê yekê pêkhateya ''1-methylcyclopropene (1-MCP)'' tê bikar anîn ko hestiyariya fêkî û kulîlkan li hember gaza etîlenê (çi ya ji hundir dertê çi jî ya ji derve) kêm bibe. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Hormon]] [[Kategorî:Hormonên riwekan]] [[Kategorî:Riwek]] djih2b2on8p1gb8cs53nkwxtt1w9tob 14 330003 2094779 2026-09-19T07:03:36Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2094779 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2094780 2094779 2026-09-19T07:07:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2094780 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Kategorî:Anglîkan|Nivîskarên]] rp4fb17pk4swz3etq23giyzumovwhph 2094783 2094780 2026-09-19T07:31:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2094783 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Kategorî:Anglîkan|Nivîskarên]] [[Kategorî:Nivîskarên protestan]] 8hdthz1du9fbsw2wz16exkuun1g8q2e 2094785 2094783 2026-09-19T07:34:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2094785 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Kategorî:Anglîkan|Nivîskarên]] [[Kategorî:Nivîskarên protestan|Anglîkan]] fuc7al6zdtnusznq6de85b86g7oukn1 14 330004 2094781 2026-09-19T07:08:34Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2094781 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2094782 2094781 2026-09-19T07:10:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2094782 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Anglîkanîzm]] 14lc8p1pp8wyc3cvqtpq2b9uczt147o 14 330005 2094784 2026-09-19T07:32:07Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2094784 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1