Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 4991 2095154 1896154 2026-09-21T09:17:15Z MikaelF 935 2095154 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Eznîva Reşîd | bilêvkirin = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = 1922?/1926? | cihê_jidayikbûnê = | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | roja_mirinê = 2000 | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | cisn = | abîde = | esil = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtîya Sovyetan]], [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê|Komara Sovyet a Ermenistanê]] | perwerde = | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | karder = | rêxistin = | ajans = | sedema_navdarbûnê = | xebat = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | sermiyana_net = | bejn = | televîzyon = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | meqam = | dewr = | berê = | paşê = | partî = | tevger = | dijber = | endamên_desteyê = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | rewşa_hiqûqî = | hevjîn = [[Xelîlê Çaçan]] | partner = | zarok = | dê_û_bav = | dê = | bav = | xizm = | malbat = | xelat = | malper = | şanenav = | sernavê_şanenavê = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | embed = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | cihê aramiyê = | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> }} '''Eznîva Reşîd''' (jdb. 1922?/1926? - m. 2000) ji sala 1955an (ji destpêkê) hetanî sala 1982an spîkera [[Radyoya Êrîvanê|radyoya kurdî]] li [[Êrîvan]]ê bû. Eznîva Reşîd bi [[Xelîlê Çaçan]] re zewicî bû.<ref>[[Rohat Alakom]] (2020). "Nivîseke balkêş.", Xwebûn, 16:2020, r. 8.</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == [http://www.ezdixan.com/content/view/22/2/ Gotara ser Eznîva Reşîd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050904014233/http://ezdixan.com/content/view/22/2/ |date=2005-09-04 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Êzîdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1955]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kurdên Ermenistanê]] [[Kategorî:Mirin 2000]] [[Kategorî:Spîkerên kurd]] so608eq4stvcaqu9haqdmkzm25r9uf4 2095155 2095154 2026-09-21T09:17:46Z MikaelF 935 2095155 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Eznîva Reşîd | bilêvkirin = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = 1922?/1926? | cihê_jidayikbûnê = | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | roja_mirinê = 2000 | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | cisn = | abîde = | esil = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtîya Sovyetan]], [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê|Komara Sovyet a Ermenistanê]] | perwerde = | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | karder = | rêxistin = | ajans = | sedema_navdarbûnê = | xebat = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | sermiyana_net = | bejn = | televîzyon = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | meqam = | dewr = | berê = | paşê = | partî = | tevger = | dijber = | endamên_desteyê = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | rewşa_hiqûqî = | hevjîn = [[Xelîlê Çaçan]] | partner = | zarok = | dê_û_bav = | dê = | bav = | xizm = | malbat = | xelat = | malper = | şanenav = | sernavê_şanenavê = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | embed = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | cihê aramiyê = | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> }} '''Eznîva Reşîd''' (jdb. 1922?/1926? - m. 2000) ji sala 1955an (ji destpêkê) hetanî sala 1982an spîkera [[Radyoya Êrîvanê|radyoya kurdî]] li [[Êrîvan]]ê bû. Eznîva Reşîd bi [[Xelîlê Çaçan]] re zewicî bû.<ref>[[Rohat Alakom]] (2020). "Nivîseke balkêş.", Xwebûn, 16:2020, r. 8.</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == [http://www.ezdixan.com/content/view/22/2/ Gotara ser Eznîva Reşîd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050904014233/http://ezdixan.com/content/view/22/2/ |date=2005-09-04 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Êzîdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1955]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kurdên Ermenistanê]] [[Kategorî:Mirin 2000]] [[Kategorî:Spîkerên kurd]] 4vyrcp5oal1kt5294gv7m3cvsqkt74q 2095156 2095155 2026-09-21T09:18:44Z MikaelF 935 2095156 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Eznîva Reşîd | bilêvkirin = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = 1922?/1926? | cihê_jidayikbûnê = | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | roja_mirinê = 2000 | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | cisn = | abîde = | esil = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtîya Sovyetan]], [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê|Komara Sovyet a Ermenistanê]] | perwerde = | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | karder = | rêxistin = | ajans = | sedema_navdarbûnê = | xebat = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | sermiyana_net = | bejn = | televîzyon = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | meqam = | dewr = | berê = | paşê = | partî = | tevger = | dijber = | endamên_desteyê = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | rewşa_hiqûqî = | hevjîn = [[Xelîlê Çaçan]] | partner = | zarok = | dê_û_bav = | dê = | bav = | xizm = | malbat = | xelat = | malper = | şanenav = | sernavê_şanenavê = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | embed = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | cihê aramiyê = | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> }} '''Eznîva Reşîd''' (jdb. 1922?/1926? - m. 2000) ji sala 1955an (ji destpêkê) hetanî sala 1982an [[spîker]]a [[Radyoya Êrîvanê|radyoya kurdî]] li [[Êrîvan]]ê bû. Eznîva Reşîd bi [[Xelîlê Çaçan]] re zewicî bû.<ref>[[Rohat Alakom]] (2020). "Nivîseke balkêş.", Xwebûn, 16:2020, r. 8.</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == [http://www.ezdixan.com/content/view/22/2/ Gotara ser Eznîva Reşîd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050904014233/http://ezdixan.com/content/view/22/2/ |date=2005-09-04 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Êzîdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1955]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kurdên Ermenistanê]] [[Kategorî:Mirin 2000]] [[Kategorî:Spîkerên kurd]] c2rtednukraz46lqpmvfa2lvdt12raq 0 9046 2095133 1962722 2026-09-20T20:33:39Z MikaelF 935 2095133 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Xelîl Xemgîn | wêne = Xelîl Xemgîn.jpg | sernavê_wêne = Xelîl Xemgîn | paşbingeh = solo_singer | cihê_jidayikbûnê = [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]] | cure = [[Muzîka folklorîk]] | pîşe = Hunermend }} '''Xelîl Xemgîn''' (jdb. 1957 li Çeqela Jêrîn, navçeya [[Şiya]], [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) hunermendekî [[kurd]] e û yek ji endamên [[koma Berxwedan]] e. == Jînenîgarî == Xelîl Xemgîn li bajarê [[Efrîn]] a [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji dayîk bûye. Ji ber ku apê wî Mehmût ji dengê Xelîl Xemgîn hez dikir, wî fêrê gotina muzikê kiriye. Di heman demê demê de bavê Xelîl Xemgîn jî bi [[Muzîk|muzikê]] re eleqedar dibe ji bo Xelîl Xemgîn dibe derfetek ku ew jî fêrê gotina stranan û mizîkê bibe.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.xn--krtler-3ya.com/xelil-xemgin-kimdir-nerelidir.html |sernav=Xelîl Xemgîn kî ye, Ji ku ye? |malper=Kürtler.com |tarîx=2020-05-16 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr-TR |paşnav=}}</ref> Xelîl Xemgîn bi guhdarkirina [[muzîka kurdî]] ya [[radyoya Êrîvanê]] mezin dibe û di heman demê de di bin bandora dengbêjên kurd ên navdar ên wek [[Hesenê Cizrawî|Hesen Cizrawî]], [[Meryem Xan|Meryemxan]], [[Mihemed Şêxo]], T. Taha û [[Kawîs Axa]] de dimîne.<ref name=":0" /> Xelîl Xemgîn di sala 1978an de dest bi kariyera xwe ya muzîk a profesyonel kiriye û di sala 1985an de bi hinek hunermendên kurd re koma muzîkê ya [[Koma Berxwedan]] damezrandiye.<ref name=":0" /> Hunermend di sala 2009an [[xelata Navenda Hunerê ya Mamlê]] wergirtiye û di axavtina xwe yê di dema merasîma xelatê de diyar kiriye ku ew vê xelatê “ji bo hemî şehîdên [[Kurdistan]]ê û bi taybetî ji bo şehîdên Efrînê” werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/423813/slug |sernav=Xelîl Xemgîn hêjayî Xelata Hunerê ya Mamlê hat dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-04-09 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Dîskografî == === Albûm === * ''Siwaro'' (2007) * ''Zend'' (2004) * ''Sason'' * ''Nav Şirîna Min'' * ''Name'' (1996) * ''Bagok'' (1988) * ''Ey Sehid'' (1992) * ''Delale Edule'' * ''Ax'' (2008) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-kurd-şitil}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Efrînê]] [[Kategorî:Mêr]] ar7jnvkrh8ry6xmc01jxj3cebpgslb0 2095134 2095133 2026-09-20T20:40:41Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095134 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Xelîl Xemgîn | wêne = Xelîl Xemgîn.jpg | sernavê_wêne = Xelîl Xemgîn | paşbingeh = solo_singer | roja_jidayikbûnê = 1957 | cihê_jidayikbûnê = [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]] | cure = [[Muzîka folklorîk]] | pîşe = Hunermend }} '''Xelîl Xemgîn''' (jdb. 1957 li Çeqela Jêrîn, navçeya [[Şiya]], [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) hunermendekî [[kurd]] e û yek ji endamên [[koma Berxwedan]] e. == Jînenîgarî == Xelîl Xemgîn li bajarê [[Efrîn]] a [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji dayîk bûye. Ji ber ku apê wî Mehmût ji dengê Xelîl Xemgîn hez dikir, wî fêrê gotina muzikê kiriye. Di heman demê demê de bavê Xelîl Xemgîn jî bi [[Muzîk|muzikê]] re eleqedar dibe ji bo Xelîl Xemgîn dibe derfetek ku ew jî fêrê gotina stranan û mizîkê bibe.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.xn--krtler-3ya.com/xelil-xemgin-kimdir-nerelidir.html |sernav=Xelîl Xemgîn kî ye, Ji ku ye? |malper=Kürtler.com |tarîx=2020-05-16 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr-TR |paşnav=}}</ref> Xelîl Xemgîn bi guhdarkirina [[muzîka kurdî]] ya [[radyoya Êrîvanê]] mezin dibe û di heman demê de di bin bandora dengbêjên kurd ên navdar ên wek [[Hesenê Cizrawî|Hesen Cizrawî]], [[Meryem Xan|Meryemxan]], [[Mihemed Şêxo]], T. Taha û [[Kawîs Axa]] de dimîne.<ref name=":0" /> Xelîl Xemgîn di sala 1978an de dest bi kariyera xwe ya muzîk a profesyonel kiriye û di sala 1985an de bi hinek hunermendên kurd re koma muzîkê ya [[Koma Berxwedan]] damezrandiye.<ref name=":0" /> Hunermend di sala 2009an [[xelata Navenda Hunerê ya Mamlê]] wergirtiye û di axavtina xwe yê di dema merasîma xelatê de diyar kiriye ku ew vê xelatê “ji bo hemî şehîdên [[Kurdistan]]ê û bi taybetî ji bo şehîdên Efrînê” werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/423813/slug |sernav=Xelîl Xemgîn hêjayî Xelata Hunerê ya Mamlê hat dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-04-09 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Dîskografî == === Albûm === * ''Siwaro'' (2007) * ''Zend'' (2004) * ''Sason'' * ''Nav Şirîna Min'' * ''Name'' (1996) * ''Bagok'' (1988) * ''Ey Sehid'' (1992) * ''Delale Edule'' * ''Ax'' (2008) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-kurd-şitil}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Efrînê]] [[Kategorî:Mêr]] qlx5w9tkhfhmx4p8uwykrz87uureoh2 2095135 2095134 2026-09-20T20:41:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095135 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Xelîl Xemgîn | wêne = Xelîl Xemgîn.jpg | sernavê_wêne = Xelîl Xemgîn | paşbingeh = solo_singer | roja_jidayikbûnê = 1957 | cihê_jidayikbûnê = [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]] | cure = [[Muzîka folklorîk]] | pîşe = Hunermend }} '''Xelîl Xemgîn''' (jdb. 1957 li [[Çeqela Jêrîn]], navçeya [[Şiya]], [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) hunermendekî [[kurd]] e û yek ji endamên [[koma Berxwedan]] e. == Jînenîgarî == Xelîl Xemgîn li bajarê [[Efrîn]] a [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji dayîk bûye. Ji ber ku apê wî Mehmût ji dengê Xelîl Xemgîn hez dikir, wî fêrê gotina muzikê kiriye. Di heman demê demê de bavê Xelîl Xemgîn jî bi [[Muzîk|muzikê]] re eleqedar dibe ji bo Xelîl Xemgîn dibe derfetek ku ew jî fêrê gotina stranan û mizîkê bibe.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.xn--krtler-3ya.com/xelil-xemgin-kimdir-nerelidir.html |sernav=Xelîl Xemgîn kî ye, Ji ku ye? |malper=Kürtler.com |tarîx=2020-05-16 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr-TR |paşnav=}}</ref> Xelîl Xemgîn bi guhdarkirina [[muzîka kurdî]] ya [[radyoya Êrîvanê]] mezin dibe û di heman demê de di bin bandora dengbêjên kurd ên navdar ên wek [[Hesenê Cizrawî|Hesen Cizrawî]], [[Meryem Xan|Meryemxan]], [[Mihemed Şêxo]], T. Taha û [[Kawîs Axa]] de dimîne.<ref name=":0" /> Xelîl Xemgîn di sala 1978an de dest bi kariyera xwe ya muzîk a profesyonel kiriye û di sala 1985an de bi hinek hunermendên kurd re koma muzîkê ya [[Koma Berxwedan]] damezrandiye.<ref name=":0" /> Hunermend di sala 2009an [[xelata Navenda Hunerê ya Mamlê]] wergirtiye û di axavtina xwe yê di dema merasîma xelatê de diyar kiriye ku ew vê xelatê “ji bo hemî şehîdên [[Kurdistan]]ê û bi taybetî ji bo şehîdên Efrînê” werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/423813/slug |sernav=Xelîl Xemgîn hêjayî Xelata Hunerê ya Mamlê hat dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-04-09 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Dîskografî == === Albûm === * ''Siwaro'' (2007) * ''Zend'' (2004) * ''Sason'' * ''Nav Şirîna Min'' * ''Name'' (1996) * ''Bagok'' (1988) * ''Ey Sehid'' (1992) * ''Delale Edule'' * ''Ax'' (2008) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-kurd-şitil}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Efrînê]] [[Kategorî:Mêr]] 1hrgyboxhznztugksawfu82bcn1rafj 2095139 2095135 2026-09-20T20:44:48Z MikaelF 935 /* Albûm */ 2095139 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Xelîl Xemgîn | wêne = Xelîl Xemgîn.jpg | sernavê_wêne = Xelîl Xemgîn | paşbingeh = solo_singer | roja_jidayikbûnê = 1957 | cihê_jidayikbûnê = [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]] | cure = [[Muzîka folklorîk]] | pîşe = Hunermend }} '''Xelîl Xemgîn''' (jdb. 1957 li [[Çeqela Jêrîn]], navçeya [[Şiya]], [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) hunermendekî [[kurd]] e û yek ji endamên [[koma Berxwedan]] e. == Jînenîgarî == Xelîl Xemgîn li bajarê [[Efrîn]] a [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji dayîk bûye. Ji ber ku apê wî Mehmût ji dengê Xelîl Xemgîn hez dikir, wî fêrê gotina muzikê kiriye. Di heman demê demê de bavê Xelîl Xemgîn jî bi [[Muzîk|muzikê]] re eleqedar dibe ji bo Xelîl Xemgîn dibe derfetek ku ew jî fêrê gotina stranan û mizîkê bibe.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.xn--krtler-3ya.com/xelil-xemgin-kimdir-nerelidir.html |sernav=Xelîl Xemgîn kî ye, Ji ku ye? |malper=Kürtler.com |tarîx=2020-05-16 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr-TR |paşnav=}}</ref> Xelîl Xemgîn bi guhdarkirina [[muzîka kurdî]] ya [[radyoya Êrîvanê]] mezin dibe û di heman demê de di bin bandora dengbêjên kurd ên navdar ên wek [[Hesenê Cizrawî|Hesen Cizrawî]], [[Meryem Xan|Meryemxan]], [[Mihemed Şêxo]], T. Taha û [[Kawîs Axa]] de dimîne.<ref name=":0" /> Xelîl Xemgîn di sala 1978an de dest bi kariyera xwe ya muzîk a profesyonel kiriye û di sala 1985an de bi hinek hunermendên kurd re koma muzîkê ya [[Koma Berxwedan]] damezrandiye.<ref name=":0" /> Hunermend di sala 2009an [[xelata Navenda Hunerê ya Mamlê]] wergirtiye û di axavtina xwe yê di dema merasîma xelatê de diyar kiriye ku ew vê xelatê “ji bo hemî şehîdên [[Kurdistan]]ê û bi taybetî ji bo şehîdên Efrînê” werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/423813/slug |sernav=Xelîl Xemgîn hêjayî Xelata Hunerê ya Mamlê hat dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-04-09 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Dîskografî == == Dîskografî == === Albûm === * ''Bagok'' (1988) * ''Ey Sehid'' (1992) * ''Name'' (1996) * ''Zend'' (2004) * ''Siwaro'' (2007) * ''Ax'' (2008) * ''Sason'' * ''Nav Şirîna Min'' * ''Delale Edule'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-kurd-şitil}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Efrînê]] [[Kategorî:Mêr]] gfmlga5z7l871z985bhljpk4b5m3umh 2095140 2095139 2026-09-20T20:50:19Z MikaelF 935 2095140 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Xelîl Xemgîn | wêne = Xelîl Xemgîn.jpg | sernavê_wêne = Xelîl Xemgîn | paşbingeh = solo_singer | roja_jidayikbûnê = 1957 | cihê_jidayikbûnê = [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]] | cure = [[Muzîka folklorîk]] | pîşe = Hunermend }} '''Xelîl Xemgîn''' (jdb. 1957 li [[Çeqela Jêrîn]], navçeya [[Şiya]], [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]])<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2021). "Hezkirin û bêrîkirina Efrînê min li ser nigan dihêle. Tiştek şûna dengbêjên me nagire.", Xwebûn, 67:2021, r. 4.</ref> hunermendekî [[kurd]] e û yek ji endamên [[koma Berxwedan]] e. == Jînenîgarî == Xelîl Xemgîn li bajarê [[Efrîn]] a [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji dayîk bûye. Ji ber ku apê wî Mehmût ji dengê Xelîl Xemgîn hez dikir, wî fêrê gotina muzikê kiriye. Di heman demê demê de bavê Xelîl Xemgîn jî bi [[Muzîk|muzikê]] re eleqedar dibe ji bo Xelîl Xemgîn dibe derfetek ku ew jî fêrê gotina stranan û mizîkê bibe.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.xn--krtler-3ya.com/xelil-xemgin-kimdir-nerelidir.html |sernav=Xelîl Xemgîn kî ye, Ji ku ye? |malper=Kürtler.com |tarîx=2020-05-16 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr-TR |paşnav=}}</ref> Xelîl Xemgîn bi guhdarkirina [[muzîka kurdî]] ya [[radyoya Êrîvanê]] mezin dibe û di heman demê de di bin bandora dengbêjên kurd ên navdar ên wek [[Hesenê Cizrawî|Hesen Cizrawî]], [[Meryem Xan|Meryemxan]], [[Mihemed Şêxo]], T. Taha û [[Kawîs Axa]] de dimîne.<ref name=":0" /> Xelîl Xemgîn di sala 1978an de dest bi kariyera xwe ya muzîk a profesyonel kiriye û di sala 1985an de bi hinek hunermendên kurd re koma muzîkê ya [[Koma Berxwedan]] damezrandiye.<ref name=":0" /> Hunermend di sala 2009an [[xelata Navenda Hunerê ya Mamlê]] wergirtiye û di axavtina xwe yê di dema merasîma xelatê de diyar kiriye ku ew vê xelatê “ji bo hemî şehîdên [[Kurdistan]]ê û bi taybetî ji bo şehîdên Efrînê” werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/423813/slug |sernav=Xelîl Xemgîn hêjayî Xelata Hunerê ya Mamlê hat dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-04-09 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Dîskografî == == Dîskografî == === Albûm === * ''Bagok'' (1988) * ''Ey Sehid'' (1992) * ''Name'' (1996) * ''Zend'' (2004) * ''Siwaro'' (2007) * ''Ax'' (2008) * ''Sason'' * ''Nav Şirîna Min'' * ''Delale Edule'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-kurd-şitil}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Efrînê]] [[Kategorî:Mêr]] bmn0vrjb1oekxvtxejt9786atviv6ng 2095141 2095140 2026-09-20T20:52:14Z MikaelF 935 2095141 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Xelîl Xemgîn | wêne = Xelîl Xemgîn.jpg | sernavê_wêne = Xelîl Xemgîn | paşbingeh = solo_singer | roja_jidayikbûnê = 1957 | cihê_jidayikbûnê = [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]] | cure = [[Muzîka folklorîk]] | pîşe = Hunermend }} '''Xelîl Xemgîn''' (jdb. 1957 li [[Çeqela Jêrîn]], navçeya [[Şiya]], [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]])<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2021). "Hezkirin û bêrîkirina Efrînê min li ser nigan dihêle. Tiştek şûna dengbêjên me nagire.", Xwebûn, 67:2021, r. 4.</ref> hunermendekî [[kurd]] e û yek ji endamên [[koma Berxwedan]] e. == Jînenîgarî == Xelîl Xemgîn li gundê Çeqela Jêrîn a [[Efrîn]]ê ya [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji dayîk bûye. Ji ber ku apê wî Mehmût ji dengê Xelîl Xemgîn hez dikir, wî fêrê gotina muzikê kiriye. Di heman demê demê de bavê Xelîl Xemgîn jî bi [[Muzîk|muzikê]] re eleqedar dibe ji bo Xelîl Xemgîn dibe derfetek ku ew jî fêrê gotina stranan û mizîkê bibe.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.xn--krtler-3ya.com/xelil-xemgin-kimdir-nerelidir.html |sernav=Xelîl Xemgîn kî ye, Ji ku ye? |malper=Kürtler.com |tarîx=2020-05-16 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr-TR |paşnav=}}</ref> Xelîl Xemgîn bi guhdarkirina [[muzîka kurdî]] ya [[radyoya Êrîvanê]] mezin dibe û di heman demê de di bin bandora dengbêjên kurd ên navdar ên wek [[Hesenê Cizrawî|Hesen Cizrawî]], [[Meryem Xan|Meryemxan]], [[Mihemed Şêxo]], T. Taha û [[Kawîs Axa]] de dimîne.<ref name=":0" /> Xelîl Xemgîn di sala 1978an de dest bi kariyera xwe ya muzîk a profesyonel kiriye û di sala 1985an de bi hinek hunermendên kurd re koma muzîkê ya [[Koma Berxwedan]] damezrandiye.<ref name=":0" /> Hunermend di sala 2009an [[xelata Navenda Hunerê ya Mamlê]] wergirtiye û di axavtina xwe yê di dema merasîma xelatê de diyar kiriye ku ew vê xelatê “ji bo hemî şehîdên [[Kurdistan]]ê û bi taybetî ji bo şehîdên Efrînê” werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/423813/slug |sernav=Xelîl Xemgîn hêjayî Xelata Hunerê ya Mamlê hat dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-04-09 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Dîskografî == == Dîskografî == === Albûm === * ''Bagok'' (1988) * ''Ey Sehid'' (1992) * ''Name'' (1996) * ''Zend'' (2004) * ''Siwaro'' (2007) * ''Ax'' (2008) * ''Sason'' * ''Nav Şirîna Min'' * ''Delale Edule'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-kurd-şitil}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Efrînê]] [[Kategorî:Mêr]] o6lczsc7q2egp1pdwf6mb4fc1euem49 2095147 2095141 2026-09-20T21:34:42Z Kurê Acemî 105128 /* Dîskografî */ 2095147 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Xelîl Xemgîn | wêne = Xelîl Xemgîn.jpg | sernavê_wêne = Xelîl Xemgîn | paşbingeh = solo_singer | roja_jidayikbûnê = 1957 | cihê_jidayikbûnê = [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]] | cure = [[Muzîka folklorîk]] | pîşe = Hunermend }} '''Xelîl Xemgîn''' (jdb. 1957 li [[Çeqela Jêrîn]], navçeya [[Şiya]], [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]])<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2021). "Hezkirin û bêrîkirina Efrînê min li ser nigan dihêle. Tiştek şûna dengbêjên me nagire.", Xwebûn, 67:2021, r. 4.</ref> hunermendekî [[kurd]] e û yek ji endamên [[koma Berxwedan]] e. == Jînenîgarî == Xelîl Xemgîn li gundê Çeqela Jêrîn a [[Efrîn]]ê ya [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji dayîk bûye. Ji ber ku apê wî Mehmût ji dengê Xelîl Xemgîn hez dikir, wî fêrê gotina muzikê kiriye. Di heman demê demê de bavê Xelîl Xemgîn jî bi [[Muzîk|muzikê]] re eleqedar dibe ji bo Xelîl Xemgîn dibe derfetek ku ew jî fêrê gotina stranan û mizîkê bibe.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.xn--krtler-3ya.com/xelil-xemgin-kimdir-nerelidir.html |sernav=Xelîl Xemgîn kî ye, Ji ku ye? |malper=Kürtler.com |tarîx=2020-05-16 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr-TR |paşnav=}}</ref> Xelîl Xemgîn bi guhdarkirina [[muzîka kurdî]] ya [[radyoya Êrîvanê]] mezin dibe û di heman demê de di bin bandora dengbêjên kurd ên navdar ên wek [[Hesenê Cizrawî|Hesen Cizrawî]], [[Meryem Xan|Meryemxan]], [[Mihemed Şêxo]], T. Taha û [[Kawîs Axa]] de dimîne.<ref name=":0" /> Xelîl Xemgîn di sala 1978an de dest bi kariyera xwe ya muzîk a profesyonel kiriye û di sala 1985an de bi hinek hunermendên kurd re koma muzîkê ya [[Koma Berxwedan]] damezrandiye.<ref name=":0" /> Hunermend di sala 2009an [[xelata Navenda Hunerê ya Mamlê]] wergirtiye û di axavtina xwe yê di dema merasîma xelatê de diyar kiriye ku ew vê xelatê “ji bo hemî şehîdên [[Kurdistan]]ê û bi taybetî ji bo şehîdên Efrînê” werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/423813/slug |sernav=Xelîl Xemgîn hêjayî Xelata Hunerê ya Mamlê hat dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-04-09 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Dîskografî == === Albûm === * ''Bagok'' (1988) * ''Ey Sehid'' (1992) * ''Name'' (1996) * ''Zend'' (2004) * ''Siwaro'' (2007) * ''Ax'' (2008) * ''Sason'' * ''Nav Şirîna Min'' * ''Delale Edule'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-kurd-şitil}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Efrînê]] [[Kategorî:Mêr]] ad1yq38j1u3onuwgf8nrc80rhs38cyt 2095148 2095147 2026-09-20T21:35:03Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2095148 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Xelîl Xemgîn | wêne = Xelîl Xemgîn.jpg | sernavê_wêne = Xelîl Xemgîn | paşbingeh = solo_singer | roja_jidayikbûnê = 1957 | cihê_jidayikbûnê = [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]] | cure = [[Muzîka folklorîk]] | pîşe = Hunermend }} '''Xelîl Xemgîn''' (jdb. 1957 li [[Çeqela Jêrîn]], navçeya [[Şiya]], [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]])<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2021). "Hezkirin û bêrîkirina Efrînê min li ser nigan dihêle. Tiştek şûna dengbêjên me nagire.", Xwebûn, 67:2021, r. 4.</ref> hunermendekî [[kurd]] e û yek ji endamên [[koma Berxwedan]] e. == Jînenîgarî == Xelîl Xemgîn li gundê Çeqela Jêrîn a [[Efrîn]]ê ya [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji dayîk bûye. Ji ber ku apê wî Mehmût ji dengê Xelîl Xemgîn hez dikir, wî fêrê gotina muzikê kiriye. Di heman demê demê de bavê Xelîl Xemgîn jî bi [[Muzîk|muzikê]] re eleqedar dibe ji bo Xelîl Xemgîn dibe derfetek ku ew jî fêrê gotina stranan û mizîkê bibe.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.xn--krtler-3ya.com/xelil-xemgin-kimdir-nerelidir.html |sernav=Xelîl Xemgîn kî ye, Ji ku ye? |malper=Kürtler.com |tarîx=2020-05-16 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr-TR |paşnav=}}</ref> Xelîl Xemgîn bi guhdarkirina [[muzîka kurdî]] ya [[radyoya Êrîvanê]] mezin dibe û di heman demê de di bin bandora dengbêjên kurd ên navdar ên wek [[Hesenê Cizrawî|Hesen Cizrawî]], [[Meryem Xan|Meryemxan]], [[Mihemed Şêxo]], T. Taha û [[Kawîs Axa]] de dimîne.<ref name=":0" /> Xelîl Xemgîn di sala 1978an de dest bi kariyera xwe ya muzîk a profesyonel kiriye û di sala 1985an de bi hinek hunermendên kurd re koma muzîkê ya [[Koma Berxwedan]] damezrandiye.<ref name=":0" /> Hunermend di sala 2009an [[xelata Navenda Hunerê ya Mamlê]] wergirtiye û di axavtina xwe yê di dema merasîma xelatê de diyar kiriye ku ew vê xelatê “ji bo hemî şehîdên [[Kurdistan]]ê û bi taybetî ji bo şehîdên Efrînê” werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/423813/slug |sernav=Xelîl Xemgîn hêjayî Xelata Hunerê ya Mamlê hat dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-04-09 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Dîskografî == === Albûm === * ''Bagok'' (1988) * ''Ey Sehid'' (1992) * ''Name'' (1996) * ''Zend'' (2004) * ''Siwaro'' (2007) * ''Ax'' (2008) * ''Sason'' * ''Nav Şirîna Min'' * ''Delale Edule'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Efrînê]] [[Kategorî:Mêr]] b2p2elwyi7w5funhiv2tyocv9cmb3ur 0 9540 2095160 1699143 2026-09-21T09:54:14Z MikaelF 935 2095160 wikitext text/x-wiki '''Reşîdê Baso''' (jdb. 1 tebax 1926 li gundê [[Keleşbeg]] ser herêma [[Tahlîn]]ê ([[Ermenistan]] - m. 12 nîsan 2006 li [[Osnabrück]]ê ([[Almanya]])) di nava malbateke êzdî de ji dayika xwe bûye.<ref>[[Segvan Şingalî]] (2020). "Stranbêjekî ku kêm tê nasîn: Reşîdê Baso.", Xwebûn, 16:2020, r. 11.</ref> Dengbêj ku him evîndarên ziman û hunera kurdî bûn, him jî ji bo xatirê doza Kurdistanê ji erdê bav û kalên xwe yê Serhedê reviyabûn nava kurdên Ermenistanê. Reşîdê Baso di 2006an de di hevpeyvînekê de ligel [[Derwêşê Serhedî]] dibêje ku "pêşiyên me ji [[Dûtax]]a Agiriyê hatine [[Qers]]ê ji wê derê re jî ji ber zilm û zora Roma Reş a li ser gelên êzidî û ermen derbasî alî Sovyetê bûne.<ref>[[Segvan Şingalî]] (2020). "Stranbêjekî ku kêm tê nasîn: Reşîdê Baso.", Xwebûn, 16:2020, r. 11.</ref> Di salên 60an de û pê de hate [[Radyoya Êrîvanê]] û dengê xwe li serê [[çiyayê Agirî]] derbasî welatê bav û kalan kir. Li wira Reşîdê Baso li rex dengbêjên mîna [[Şeroyê Biro]], [[Karapêtê Xaço]], [[Efoyê Esed]], [[Dawûdê Xelo]], [[Memoyê Silo]], [[Egîdê Têcir]] û [[Ordînê Dengbêj]] xeml û rewşa civata dengbêjên kurd gehandî bûn astekî herî bilind. Di radyoyê de ew tev bibûn niwênerên nasnameya muzîka kurdî ya resen. Kilamên ku wan digotin dîrokeke şifahî û nenivîsandî bû. Dîroka ramyarî, civakî û hunerî di peyvên stranên wan da zadeganiyaa kurda radixistin ber çavan. Ferqa Reşîdê Baso bi hinek dengbêjên din re ew bû ku wî piraniya stranên ku gotine bi xwe afirandine. Hinek ji stranên wî jî hunermendên din strîne. Stranên mîna ''Felekê'', ''Peyawo'', ''Delal ha delal'' û gelek ên din hunermendên mîna Şemdîn û Dilovanê kurê wî di berhemên xwe de gotine. == Mirin == Baso di 12ê nîsana 2006an de li [[Osnabrück]] a [[Almanya]]yê wefat kir. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Radyoya Êrîvanê]] ppszek9wwwgrca91wikvijqh85sh9fy 0 14444 2095081 2094863 2026-09-20T13:45:28Z MikaelF 935 2095081 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Paper sheet.jpg|thumb|Kaxezek]] '''Kaxez''', anku '''kaẍez''', [[bûjen]]ek e ku bi pirranî ji [[dar]] û [[hevîrê kaxezan]] tê çêkirin. Dibe [[rûpel]]ên tenik û di dawiyê de mirov li serê dikare binivîse yan çap bike.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=196}} {{Çk}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Paper}} {{Wîkîferheng-biçûk|kaxez}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên çînî]] [[Kategorî:Kaxez| ]] h3ljmnti7nb8p26kh18y6uc6y48xy0p 2095082 2095081 2026-09-20T13:46:07Z MikaelF 935 2095082 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Paper sheet.jpg|thumb|Kaxezek]] '''Kaxez''', anku '''kaẍez''', [[bûjen]]ek e ku bi pirranî ji [[dar]] û [[hevîrê kaxezan]] tê çêkirin. Dibe [[rûpel]]ên tenik û di dawiyê de mirov li serê dikare binivîse yan çap bike.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=196}}</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Paper}} {{Wîkîferheng-biçûk|kaxez}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên çînî]] [[Kategorî:Kaxez| ]] 8qus67zsl4lzh0cinkg8sbhxzd9bppy 2095084 2095082 2026-09-20T13:47:37Z MikaelF 935 2095084 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Paper sheet.jpg|thumb|Kaxezek]] '''Kaxez''', anku '''kaẍez''', [[bûjen]]ek e ku bi pirranî ji [[dar]] û [[hevîrê kaxezan]] tê çêkirin. Dibe [[rûpel]]ên tenik û di dawiyê de mirov li serê dikare binivîse yan çap bike.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=196}}</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Paper}} {{Wîkîferheng-biçûk|kaxez}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên çînî]] [[Kategorî:Kaxez| ]] 6rj23v7mt8cblodfp0ssjaykf1hye35 2095086 2095084 2026-09-20T13:52:46Z MikaelF 935 2095086 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Paper sheet.jpg|thumb|Kaxezek]] '''Kaxez''', anku '''kaẍez''', [[bûjen]]ek e ku bi pirranî ji [[lîf]]ên [[seluloz]]ê yên daran tê çêkirin. Dibe [[rûpel]]ên tenik û di dawiyê de mirov li serê dikare binivîse yan çap bike.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=196}}</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Paper}} {{Wîkîferheng-biçûk|kaxez}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên çînî]] [[Kategorî:Kaxez| ]] mgula5amfutst2yd7pf2w8ht8hi96fe 2095090 2095086 2026-09-20T14:00:49Z MikaelF 935 2095090 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Various products made from paper.JPG | sernavê_wêne = Berhemên cuda ji kaxezê çêkirî }} [[Wêne:Paper sheet.jpg|thumb|Kaxezek]] '''Kaxez''', anku '''kaẍez''', [[bûjen]]eke ku ji [[lîf]]ên [[seluloz]]ê yên daran tê çêkirin. Bi piranî dibe [[rûpel]]ên tenik ên ku mirov li serê dikare binivîse yan kitêban çap bike.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=196}}</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Paper}} {{Wîkîferheng-biçûk|kaxez}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên çînî]] [[Kategorî:Kaxez| ]] 0ko6e7kngjptz4vkpmbzokglj2vjwek 2095096 2095090 2026-09-20T14:06:51Z MikaelF 935 2095096 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Various products made from paper.JPG | sernavê_wêne = Berhemên cuda ji kaxezê çêkirî }} [[Wêne:Paper sheet.jpg|thumb|Kaxezek]] '''Kaxez''', anku '''kaẍez''', [[rûpel]]eke tenik e ku ji [[lîf]]ên [[seluloz]]ê tê çêkirin û mirov li serê dikare binivîse yan kitêban çap bike.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=196}}</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Paper}} {{Wîkîferheng-biçûk|kaxez}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên çînî]] [[Kategorî:Kaxez| ]] tayrxkawlyp0jlzjz8oyj3s4jns5ly0 2095100 2095096 2026-09-20T14:15:44Z MikaelF 935 2095100 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Various products made from paper.JPG | sernavê_wêne = Berhemên cuda ji kaxezê çêkirî (pirtûk, [[kaxeza tiwaletê]], [[kartona kornfleksê]], [[kartona hêkan]] û hwd. }} [[Wêne:Paper sheet.jpg|thumb|Kaxezek]] '''Kaxez''', anku '''kaẍez''', [[rûpel]]eke tenik e ku ji [[lîf]]ên [[seluloz]]ê tê çêkirin û mirov li serê dikare binivîse yan kitêban çap bike.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=196}}</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Paper}} {{Wîkîferheng-biçûk|kaxez}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên çînî]] [[Kategorî:Kaxez| ]] 38jigx3jqtgvcssrb7b9od5h5spex3x 2095101 2095100 2026-09-20T14:17:57Z MikaelF 935 2095101 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Various products made from paper.JPG | sernavê_wêne = Berhemên cuda ji kaxezê çêkirî (pirtûk, [[kaxeza tiwaletê]], [[kartona kornfleksê]], [[kartona hêkan]] û hwd. }} [[Wêne:Paper sheet.jpg|thumb|Pelekî kaxezê]] '''Kaxez''', anku '''kaẍez''', [[pel]]ekî tenik e ku ji [[lîf]]ên [[seluloz]]ê tê çêkirin û mirov li serê dikare binivîse, kitêban çap bike yan wek [[embalaj]]ê bi kar bîne.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=196}}</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Paper}} {{Wîkîferheng-biçûk|kaxez}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên çînî]] [[Kategorî:Kaxez| ]] hdcqi91kb2ng0rh9k2eg90734fe91cg 2095102 2095101 2026-09-20T14:20:58Z MikaelF 935 2095102 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Various products made from paper.JPG | sernavê_wêne = Berhemên cuda ji kaxezê çêkirî (pirtûk, [[kaxeza tiwaletê]], [[kartona kornfleksê]], [[kartona hêkan]] û hwd. }} '''Kaxez''', anku '''kaẍez''', [[pel]]ekî tenik e ku ji [[lîf]]ên [[seluloz]]ê tê çêkirin û mirov li serê dikare binivîse, kitêban çap bike yan wek [[embalaj]]ê bi kar bîne.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=196}}</ref> == Galeriya wêneyan == Paper sheet.jpg|Pelekî kaxezê {{Çk}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Paper}} {{Wîkîferheng-biçûk|kaxez}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên çînî]] [[Kategorî:Kaxez| ]] 7m9rpb9mj938xnshv3hkn5b1gedw3tq 2095104 2095102 2026-09-20T14:21:38Z MikaelF 935 /* Galeriya wêneyan */ 2095104 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Various products made from paper.JPG | sernavê_wêne = Berhemên cuda ji kaxezê çêkirî (pirtûk, [[kaxeza tiwaletê]], [[kartona kornfleksê]], [[kartona hêkan]] û hwd. }} '''Kaxez''', anku '''kaẍez''', [[pel]]ekî tenik e ku ji [[lîf]]ên [[seluloz]]ê tê çêkirin û mirov li serê dikare binivîse, kitêban çap bike yan wek [[embalaj]]ê bi kar bîne.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=196}}</ref> == Galeriya wêneyan == <gallery> Paper sheet.jpg|Pelekî kaxezê </gallery> {{Çk}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Paper}} {{Wîkîferheng-biçûk|kaxez}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên çînî]] [[Kategorî:Kaxez| ]] leygs6n2uj4hibxlo558blnz30xvm0g 2095105 2095104 2026-09-20T14:23:54Z MikaelF 935 /* Galeriya wêneyan */ 2095105 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Various products made from paper.JPG | sernavê_wêne = Berhemên cuda ji kaxezê çêkirî (pirtûk, [[kaxeza tiwaletê]], [[kartona kornfleksê]], [[kartona hêkan]] û hwd. }} '''Kaxez''', anku '''kaẍez''', [[pel]]ekî tenik e ku ji [[lîf]]ên [[seluloz]]ê tê çêkirin û mirov li serê dikare binivîse, kitêban çap bike yan wek [[embalaj]]ê bi kar bîne.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=196}}</ref> == Galeriya wêneyan == <gallery> Paper sheet.jpg|Pelekî kaxezê Mäntän paperitehdas 1.JPG|Fabrîkaya çêkirina kaxezê li Fînlendayê </gallery> {{Çk}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Paper}} {{Wîkîferheng-biçûk|kaxez}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên çînî]] [[Kategorî:Kaxez| ]] t9hjp98brmz1b453xt8arv1utugvmxg 2095108 2095105 2026-09-20T14:31:49Z MikaelF 935 /* Galeriya wêneyan */ 2095108 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Various products made from paper.JPG | sernavê_wêne = Berhemên cuda ji kaxezê çêkirî (pirtûk, [[kaxeza tiwaletê]], [[kartona kornfleksê]], [[kartona hêkan]] û hwd. }} '''Kaxez''', anku '''kaẍez''', [[pel]]ekî tenik e ku ji [[lîf]]ên [[seluloz]]ê tê çêkirin û mirov li serê dikare binivîse, kitêban çap bike yan wek [[embalaj]]ê bi kar bîne.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=196}}</ref> == Galeriya wêneyan == <gallery> Paper sheet.jpg|Pelekî kaxezê Mäntän paperitehdas 1.JPG|Fabrîkaya çêkirina kaxezê li [[Mänttä-Vilppula]]yê (Fînlenda) </gallery> {{Çk}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Paper}} {{Wîkîferheng-biçûk|kaxez}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên çînî]] [[Kategorî:Kaxez| ]] 5ko98n4xq1i0zdsghspa889a3zu3lyw 2095115 2095108 2026-09-20T14:45:13Z MikaelF 935 /* Galeriya wêneyan */ 2095115 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Various products made from paper.JPG | sernavê_wêne = Berhemên cuda ji kaxezê çêkirî (pirtûk, [[kaxeza tiwaletê]], [[kartona kornfleksê]], [[kartona hêkan]] û hwd. }} '''Kaxez''', anku '''kaẍez''', [[pel]]ekî tenik e ku ji [[lîf]]ên [[seluloz]]ê tê çêkirin û mirov li serê dikare binivîse, kitêban çap bike yan wek [[embalaj]]ê bi kar bîne.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=196}}</ref> == Galeriya wêneyan == <gallery> Paper sheet.jpg|Pelekî kaxezê Mäntän paperitehdas 1.JPG|Fabrîkaya çêkirina kaxezê li [[Mänttä-Vilppula]]yê (Fînlenda) Fabriano e la carta.jpg|Kaxeza bidestçêkirî li Îtalyayê </gallery> {{Çk}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Paper}} {{Wîkîferheng-biçûk|kaxez}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên çînî]] [[Kategorî:Kaxez| ]] 11l7xsupa1t8rrnponryi28phssc83k 2095116 2095115 2026-09-20T14:49:05Z MikaelF 935 2095116 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Various products made from paper.JPG | sernavê_wêne = Berhemên cuda ji kaxezê çêkirî (pirtûk, [[kaxeza tiwaletê]], [[kartona kornfleksê]], [[kartona hêkan]] û hwd. }} '''Kaxez''', anku '''kaẍez''', [[pel]]ekî tenik e ku ji [[lîf]]ên [[seluloz]]ê tê çêkirin û mirov li serê dikare binivîse, kitêban çap bike yan wek pakêt û [[embalaj]]ê bi kar bîne.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=196}}</ref> == Galeriya wêneyan == <gallery> Paper sheet.jpg|Pelekî kaxezê Mäntän paperitehdas 1.JPG|Fabrîkaya çêkirina kaxezê li [[Mänttä-Vilppula]]yê (Fînlenda) Fabriano e la carta.jpg|Kaxeza bidestçêkirî li Îtalyayê </gallery> {{Çk}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Paper}} {{Wîkîferheng-biçûk|kaxez}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên çînî]] [[Kategorî:Kaxez| ]] qgvypyxjzhnfaqg0vls4vvykklx3n94 0 15124 2095152 2024521 2026-09-21T09:05:10Z MikaelF 935 2095152 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Curnik''', an jî '''Cirnik''' ({{bi-tr|Köprübaşı}}) gundekî ser navçeya [[Qoser]]a [[Mêrdîn]]ê ye. == Kesayetên naskirî == * [[Mîkaîl Bilbil]], nivîskar<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). "Tevgereke xurt ji bo bidestxistina mafên zimanî lazim e. Ji karên ziman re komxebat pêwîst e.", Xwebûn, 16:2020, r. 4.</ref> {{Çk}} {{Bajar û gundên Qoserê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|37|01|40|N|40|25|44|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Gundên Qoserê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Mêrdînê]] qz9c70799jqqkvwsw6s5wzayel23hk1 0 32878 2095169 1776940 2026-09-21T10:44:41Z MikaelF 935 2095169 wikitext text/x-wiki '''Emînê Hemdûnî''' ([[1948]], li [[Hemdûna]], [[Misirc]], [[Sêrt]]) dengbêjekî navdare. Sala 1948 î da li gundê Hemdûnayê ku gundekî [[êzîdî]] ser Misirca Sêrtêye hat dinyayê. Navê wî bi [[tirkî]] [[Emin Yavşan]] e. Sala 1968î da Misirc terk kir û li [[bajar]]ên [[Xetay]], [[Îzmîr]], [[Edene]] heta sala [[1980]]î hemaltî kir. Paşê heta [[1985]]î li [[Stenbol]]ê cih bu. 1985î da çu [[Almanya|Elmanyayê]]. Emînê Hemdûnî [[dengbêj]]ekî girînge û dengbêjî ji bavê xwe hîn buye. Piranî di bin tesîra dengbêjin [[Xerzan]]ê, [[Teyîbo]] û [[Salihê Qubînê]] da maye.Ew, yek ji dengbêjên ku [[kilam]]ên “[[Ehmedê îskan]]”, “[[Fatê]]”, “[[Koçero]]” herî xweş dibêjeye. Vê gavê li Almanyayê dijî. {{Çk}} * [{{tr}} http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html Jiyana dengbêjan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080930013831/http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html |date=2008-09-30 }} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]] rkbui8djrcs4zb2mz7msdmqua3uqnhd 2095176 2095169 2026-09-21T11:09:29Z MikaelF 935 2095176 wikitext text/x-wiki '''Emînê Hemdûnî''' ([[1948]], li [[Hemdûna]], [[Misirc]], [[Sêrt]]) dengbêjekî navdare. Sala 1948 î da li gundê Hemdûnayê ku gundekî [[êzîdî]] ser Misirca Sêrtêye hat dinyayê. Navê wî bi [[tirkî]] [[Emin Yavşan]] e. Sala 1968î da Misirc terk kir û li [[bajar]]ên [[Xetay]], [[Îzmîr]], [[Edene]] heta sala [[1980]]î hemaltî kir. Paşê heta [[1985]]î li [[Stenbol]]ê cih bu. 1985î da çu [[Almanya|Elmanyayê]]. Emînê Hemdûnî [[dengbêj]]ekî girînge û dengbêjî ji bavê xwe hîn buye. Piranî di bin tesîra dengbêjin [[Xerzan]]ê, [[Teyîbo]] û [[Salihê Qubînê]] da maye.Ew, yek ji dengbêjên ku [[kilam]]ên “[[Ehmedê îskan]]”, “[[Fatê]]”, “[[Koçero]]” herî xweş dibêjeye. Vê gavê li Almanyayê dijî. {{Çk}} * {{tr}} http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html Jiyana dengbêjan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080930013831/http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html |date=2008-09-30 }} {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]] a6mxts0jrco9u0nazvvp68u5nc7gll0 0 35678 2095158 1845977 2026-09-21T09:32:50Z MikaelF 935 2095158 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Dêra Surp Sarkis Amed 2 2010.JPG | sernavê_wêne = Dêra Surp Sarkîs a Amedê, 2010. }} '''Dêra Sarkîs Sûrp''' dêreke li hundira [[Sûra Amedê]] ye.<ref>[[Aryan Med]] (2020). "Li ber çavan hildiweşe.", Xwebûn, 16:2020, r. 11.</ref> Ev dêra ku nêzîkî [[Deriyê Mêrdînê]] ye, ya [[ermenî|ermeniyên]] [[katolîk]] e. Wisa tê bawerkirin ku dêr di sedsala 16'an de hatiye çêkirin. Malzemeyê bingehîn ê vê dêrê kevirên reş ê [[bazalt]] e. Ev dêr bi stûnên xwe yên du tebeqeyî û çar rêz kemberên xwe, ji pênc nefan pêk hatiye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Koord|37|54|26.60|N|40|13|57.34|E|type:landmark|display=title|name=Dêra Surp Sarkîs}} {{Bajarê Amedê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dêrên ermeniyan]] [[Kategorî:Dêrên Amedê]] awivsbj6sbp7n6gbdy5kkridfmyc8yh 2095159 2095158 2026-09-21T09:51:38Z Kurê Acemî 105128 2095159 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Dêra Surp Sarkis Amed 2 2010.JPG | sernavê_wêne = Dêra Surp Sarkîs a Amedê, 2010. }} '''Dêra Sarkîs Sûrp''' dêreke li hundira [[Sûra Amedê]] ye.<ref>[[Aryan Med]] (2020). "Li ber çavan hildiweşe.", Xwebûn, 16:2020, r. 11.</ref> Ev dêra ku nêzîkî [[Deriyê Mêrdînê]] ye, ya [[ermenî|ermeniyên]] [[katolîk]] e. Wisa tê bawerkirin ku dêr di sedsala 16an de hatiye çêkirin. Malzemeyê bingehîn ê vê dêrê kevirên reş ê [[bazalt]] e. Ev dêr bi stûnên xwe yên du tebeqeyî û çar rêz kemberên xwe, ji pênc nefan pêk hatiye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Koord|37|54|26.60|N|40|13|57.34|E|type:landmark|display=title|name=Dêra Surp Sarkîs}} {{Bajarê Amedê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dêrên ermeniyan]] [[Kategorî:Dêrên Amedê]] 1fai7seoi17v4thgm3y8y0z0u07czu3 0 39446 2095136 2088591 2026-09-20T20:42:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095136 wikitext text/x-wiki '''Çeqela Jêrîn''', gundekî girêdayî [[Efrîn]]a [[rojavaya Kurdistanê]] ye. Hunermend û stranbêjê kurd [[Xelîl Xemgîn]] li wî gundî hatiye dinyayê. {{Bajar û gundên Efrînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Efrînê]] ptc4v74iohouxjbbdkcshual9oxooqs 2095137 2095136 2026-09-20T20:42:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095137 wikitext text/x-wiki '''Çeqela Jêrîn''', gundekî girêdayî [[Efrîn]]a [[rojavaya Kurdistanê]] ye. Hunermend û stranbêjê kurd [[Xelîl Xemgîn]] li wî gundî hatiye dinyayê. == Çavkanî == {{Bajar û gundên Efrînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Efrînê]] 6xnw91x8p21g7c3a64prlbecqzq14p0 2095138 2095137 2026-09-20T20:43:12Z Kurê Acemî 105128 2095138 wikitext text/x-wiki '''Çeqela Jêrîn''', gundekî girêdayî [[Efrîn]]a [[rojavaya Kurdistanê]] ye. Hunermend û stranbêjê kurd [[Xelîl Xemgîn]] li wî gundî hatiye dinyayê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Efrînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Efrînê]] 9h82z5gt32le6l0lq6m0lg0t98ldodq 0 44097 2095083 1982231 2026-09-20T13:47:35Z Penaber49 39672 /* */ 2095083 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye ku ji dever û welatên wekê Awistralasya, Melanezya, Mîkronezya û Polînezyayê pêk hatiye. Her çiqas Okyanûsa di warê sosyopolîtîkî de wekê parzemîneke were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Li Okyanûsyayê 7.500î zêdetir girav hene û rûerda herêmê bi qasê 1,3 milyon km² rûber vegirtiye. Ji ber ku herêm ji devereke berfireh ê deryayî pêk hatiye, herêm bi qada deryayî û bejahî bi qasê 70 milyon km² rûber vegirtiye. Li herêmê bi qasê 2.100 giravên deryayî cihwarbûyî hene û li seranserê herêmê bi qasê 14,9 milyon mirov dijîn. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 8z22es084rnd5k92ucx08jm5ojcrve6 2095085 2095083 2026-09-20T13:49:41Z Penaber49 39672 /* */ 2095085 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye ku ji dever û welatên wekê Awistralasya, Melanezya, Mîkronezya û Polînezyayê pêk hatiye. Her çiqas Okyanûsa di warê sosyopolîtîkî de wekê parzemîneke were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Li Okyanûsyayê 7.500î zêdetir girav hene û herêmê bi qasê 1,3 milyon km² ji rûbereke bejahî pêk tê. Ji ber ku herêm ji devereke berfireh ê deryayî pêk hatiye, herêm bi qada deryayî û bejahî bi qasê 70 milyon km² rûber vegirtiye. Li herêmê bi qasê 2.100 giravên deryayî cihwarbûyî hene û li seranserê herêmê bi qasê 14,9 milyon mirov dijîn. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] e03ixjow6t324f8b0hzfwxnfaizzgcm 2095087 2095085 2026-09-20T13:53:00Z Penaber49 39672 /* */ 2095087 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye ku ji dever û welatên wekê Awistralasya, Melanezya, Mîkronezya û Polînezyayê pêk hatiye. Her çiqas Okyanûsa di warê sosyopolîtîkî de wekê parzemîneke were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Li Okyanûsyayê 7.500î zêdetir girav hene û herêmê bi qasê 1,3 milyon km² ji rûbereke bejahî pêk tê. Ji ber ku herêm ji devereke berfireh ê deryayî pêk hatiye, herêm bi qada deryayî û bejahî bi qasê 70 milyon km² rûber vegirtiye. Li herêmê bi qasê 2.100 giravên cihwarbûyî hene û li seranserê herêmê bi qasê 14,9 milyon kes dijîn. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] krv7jf8z475xnejqcwrq5j6a83l82dg 2095092 2095087 2026-09-20T14:02:03Z Penaber49 39672 /* */ 2095092 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye ku ji dever û welatên wekê Awistralasya, Melanezya, Mîkronezya û Polînezyayê pêk hatiye. Her çiqas Okyanûsa di warê sosyopolîtîkî de wekê parzemîneke were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 1l6owe5uug4kb8vq0j5hxohs7yh5rsl 2095093 2095092 2026-09-20T14:03:37Z Penaber49 39672 /* */ 2095093 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye ku ji dever û welatên wekê Awistralasya, Melanezya, Mîkronezya û Polînezyayê pêk hatiye. Her çiqas Okyanûsa di warê sosyopolîtîkî de wekê parzemîneke were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 8q71t92oprmf5zw0unjb9p00v0h5mvo 2095095 2095093 2026-09-20T14:05:41Z Penaber49 39672 /* */ 2095095 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye ku ji dever û welatên wekê Awistralasya, Melanezya, Mîkronezya û Polînezyayê pêk hatiye. Her çiqas Okyanûsa di warê sosyopolîtîkî de wekê parzemîneke were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe. Okyanusya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, Polîneziya Fransî, Hawaii, Kaledonyaya Nû û Zelanda Nû ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê Kirîbatî, Papua Gîneya Nû, Tûvalû, Vanûatû û Gîneya Nû ya Rojava pêk hatiye. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] sqn0cuklwq6dghzbpoj22m9391bke7x 2095097 2095095 2026-09-20T14:08:33Z Penaber49 39672 /* */ 2095097 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye ku ji dever û welatên wekê Awistralasya, Melanezya, Mîkronezya û Polînezyayê pêk hatiye. Her çiqas Okyanûsa di warê sosyopolîtîkî de wekê parzemîneke were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe. Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, Polîneziya Fransî, Hawaii, Kaledonyaya Nû û Zelanda Nû ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê Kirîbatî, Papua Gîneya Nû, Tûvalû, Vanûatû û Gîneya Nû ya Rojava pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê Sîdneyê ye. Çiyayên Puncak Jayaya li Endonezyayê, bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] ld1p3xr9c6mgmpjvtylqiadff9ba2qv 2095099 2095097 2026-09-20T14:15:07Z Penaber49 39672 /* */ 2095099 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye ku ji dever û welatên wekê Awistralasya, Melanezya, Mîkronezya û Polînezyayê pêk hatiye. Her çiqas Okyanûsa di warê sosyopolîtîkî de wekê parzemîneke were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe. Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, Polîneziya Fransî, Hawaii, Kaledonyaya Nû û Zelandaya Nû ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê Kirîbatî, Papua Gîneya Nû, Tûvalû, Vanûatû û Gîneya Nû ya Rojava pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê Sîdneyê ye. Çiyayên Puncak Jayaya li Endonezyayê, bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye. Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê. Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên Tanîmbarê, hinek ji Giravên Karolîn û gihiştine rojavayê Gîneya Nû. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû Giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çû Tahîtîyê û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] mljd2pz0em9fgmjf4xtrdpkulhekl36 2095103 2095099 2026-09-20T14:21:20Z Penaber49 39672 /* */ 2095103 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye ku ji dever û welatên wekê Awistralasya, Melanezya, Mîkronezya û Polînezyayê pêk hatiye. Her çiqas Okyanûsa di warê sosyopolîtîkî de wekê parzemîneke were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe. Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, Polîneziya Fransî, Hawaii, Kaledonyaya Nû û Zelandaya Nû ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê Kirîbatî, Papua Gîneya Nû, Tûvalû, Vanûatû û Gîneya Nû ya Rojava pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê Sîdneyê ye. Çiyayên Puncak Jayaya li Endonezyayê, bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye. Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê. Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên Tanîmbarê, hinek ji Giravên Karolîn û gihiştine rojavayê Gîneya Nû. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû Giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye Tahîtîyê û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye. Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di Şerên Cîhanê yên Yekem û Duyem de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê aborijîniyên Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin. Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 3dqe6gk7n8688kgg5dka4o9h1o065ua 2095106 2095103 2026-09-20T14:26:34Z Penaber49 39672 /* */ 2095106 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe. Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, Polîneziya Fransî, Hawaii, Kaledonyaya Nû û Zelandaya Nû ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê Kirîbatî, Papua Gîneya Nû, Tûvalû, Vanûatû û Gîneya Nû ya Rojava pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê Sîdneyê ye. Çiyayên Puncak Jayaya li Endonezyayê, bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye. Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê. Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên Tanîmbarê, hinek ji Giravên Karolîn û gihiştine rojavayê Gîneya Nû. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû Giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye Tahîtîyê û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye. Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di Şerên Cîhanê yên Yekem û Duyem de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê aborijîniyên Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin. Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] hgux6n2pb5q2e2aluns5rsasvmxtld8 2095107 2095106 2026-09-20T14:31:25Z Penaber49 39672 /* */ 2095107 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê. Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên Tanîmbarê, hinek ji Giravên Karolîn û gihiştine rojavayê Gîneya Nû. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû Giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye Tahîtîyê û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye. Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di Şerên Cîhanê yên Yekem û Duyem de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê aborijîniyên Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin. Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] m1pvhtcgrey7q8bmxoerp8ixqg2dl80 2095109 2095107 2026-09-20T14:32:04Z Penaber49 39672 2095109 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê. Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên Tanîmbarê, hinek ji Giravên Karolîn û gihiştine rojavayê Gîneya Nû. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû Giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye Tahîtîyê û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye. Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di Şerên Cîhanê yên Yekem û Duyem de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê aborijîniyên Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin. Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] i78vnczcnrkz34zsoi58obk9dpcfqtl 2095110 2095109 2026-09-20T14:35:48Z Penaber49 39672 /* */ 2095110 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên Tanîmbarê, hinek ji Giravên Karolîn û gihiştine rojavayê Gîneya Nû. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû Giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye Tahîtîyê û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê aborijîniyên Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] io5j8qek0to19pn7swle4mxf5xxffrd 2095111 2095110 2026-09-20T14:39:02Z Penaber49 39672 /* */ 2095111 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên Tanîmbarê, hinek ji Giravên Karolîn û gihiştine rojavayê Gîneya Nû. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû Giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye Tahîtîyê û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê aborijîniyên Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 1rb7qwa94no0jrw1qq75ni1ae2vqvjh 2095112 2095111 2026-09-20T14:39:31Z Penaber49 39672 2095112 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên Tanîmbarê, hinek ji Giravên Karolîn û gihiştine rojavayê Gîneya Nû. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû Giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye Tahîtîyê û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê aborijîniyên Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] fue5py9n1rsoxy5e03dfxwmn5hlb6vj 2095113 2095112 2026-09-20T14:41:27Z Penaber49 39672 /* */ 2095113 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] t97zo4ezzfqskb8pduyuz6yx3rch125 2095114 2095113 2026-09-20T14:42:10Z Penaber49 39672 /* Etîmolojî */ 2095114 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 1jr07skb1ipui5iyzrtkzq89uzjs31e 2095121 2095114 2026-09-20T17:15:45Z Penaber49 39672 2095121 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] njqtqx5kaix6ed9wr5q6yqf4cu54i1w 2095123 2095121 2026-09-20T18:17:39Z Penaber49 39672 2095123 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be. Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin. Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 0ks5eqaa2853ibwg1rhbn1t847je9lk 2095124 2095123 2026-09-20T18:18:16Z Penaber49 39672 2095124 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be. Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin. Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin. ==== Melanezya ==== == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] n8u5qzvof2khb5ssqk3kiqq2fz20sl4 2095125 2095124 2026-09-20T18:19:37Z Penaber49 39672 /* Awistralya */ 2095125 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be. Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin. Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin. ==== Melanezya ==== == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] cplweomhblgaqooq3hni0jn61dewced 2095126 2095125 2026-09-20T18:24:33Z Penaber49 39672 2095126 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be. Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin. Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin. ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] f6e6rdxvwj2elp8721luuykyhuhupbn 2095127 2095126 2026-09-20T18:37:06Z Penaber49 39672 2095127 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be. Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin. Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin. ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne. Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne – bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] jybl2e742v8ldwv27mne5azqhpdz3a5 2095128 2095127 2026-09-20T18:38:42Z Penaber49 39672 2095128 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be. Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin. Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin. ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne. Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne – bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de. ==== Mîkronezya ==== == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] pef8whfus4pxw94q8a53itd5dsfcy8c 2095129 2095128 2026-09-20T18:39:52Z Penaber49 39672 2095129 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be. Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin. Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin. ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne. Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de. ==== Mîkronezya ==== == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] f68rthv35u3vhtcs2jd672z2r5xef33 0 53884 2095142 1772305 2026-09-20T21:04:40Z MikaelF 935 2095142 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} [[Wêne:Antigone_And_The_Body_Of_Polynices_-_Project_Gutenberg_eText_14994.png|thumb|Antîgonî û termê Polînîkes]] '''''Antîgonî''''' navê wergera [[Tahirxan Giravî]] ya trajediya [[Sofoklês]] e ku di 2020an de ji nav çapên [[weşanên Avesta]] ve hate der.<ref>[[Bêrîvan Kayi]] (2021). "Di berheman de sadebûn û zelalbûn pêwîst e. Antîgonî mînaka jinên kurd ên wêrek e.", Xwebûn, 63:2021, r. 4.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nadirkitap.com/ant-gon-kurdish-sofokl-s-kitap21398086.html |sernav=ANTÎGONÎ - KURDISH }}</ref>. Berhema Sofoklês [[Antîgonê]] ({{bi-grc|Ἀντιγόνη|Antigóne}}) di sala 441ê b.z. de yan jî berî wê hatiye nivîsandin. Sêyemîn şanoya [[Sê Şanoyên Tebesê]] ye lêbelê ewilî ew hatî nivîsîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url= |sernav=The Three Theban Plays |paşnav=Fagles |pêşnav=Robert |weşanger=Penguin |sal=1986 |isbn= |cih=New York |rûpel=35 |doi= |id= |lînka-nivîskar= }}</ref>. == Karakter == * Keçên Odîpos: Antîgonî û Îşmene * Keyê Tebes: Kreon * Pêxemberê kor: Tayrîsîas == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sparknotes.com/drama/antigone/context.html SparkNotes (bi îngilîzî)] * [http://classics.mit.edu/Sophocles/antigone.html The Internet Classics Archive (bi Îngilîzî)] {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] [[Kategorî:Şano]] 5dnxcu2nrgo4cq6xjex3ee3d47cx2ph 2095143 2095142 2026-09-20T21:06:12Z MikaelF 935 2095143 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} [[Wêne:Antigone_And_The_Body_Of_Polynices_-_Project_Gutenberg_eText_14994.png|thumb|Antîgonî û termê Polînîkes]] '''''Antîgonî''''' navê wergera [[Tahirxan Giravî]] ya trajediya [[Sofoklês]] e ku di 2020an de ji nav çapên [[weşanên Avesta]] ve hate der.<ref>[[Bêrîvan Kayi]] (2021). "Di berheman de sadebûn û zelalbûn pêwîst e. Antîgonî mînaka jinên kurd ên wêrek e.", Xwebûn, 63:2021, r. 4.</ref> Berhema Sofoklês [[Antîgonê]] ({{bi-grc|Ἀντιγόνη|Antigóne}}) di sala 441ê b.z. de yan jî berî wê hatiye nivîsandin. Sêyemîn şanoya [[Sê Şanoyên Tebesê]] ye lêbelê ewilî ew hatî nivîsîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url= |sernav=The Three Theban Plays |paşnav=Fagles |pêşnav=Robert |weşanger=Penguin |sal=1986 |isbn= |cih=New York |rûpel=35 |doi= |id= |lînka-nivîskar= }}</ref>. == Karakter == * Keçên Odîpos: Antîgonî û Îşmene * Keyê Tebes: Kreon * Pêxemberê kor: Tayrîsîas == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sparknotes.com/drama/antigone/context.html SparkNotes (bi îngilîzî)] * [http://classics.mit.edu/Sophocles/antigone.html The Internet Classics Archive (bi Îngilîzî)] {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] [[Kategorî:Şano]] b6d2ezq8xapf1embphtxmrbkzw1otge 2095144 2095143 2026-09-20T21:16:00Z MikaelF 935 /* Karakter */ 2095144 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} [[Wêne:Antigone_And_The_Body_Of_Polynices_-_Project_Gutenberg_eText_14994.png|thumb|Antîgonî û termê Polînîkes]] '''''Antîgonî''''' navê wergera [[Tahirxan Giravî]] ya trajediya [[Sofoklês]] e ku di 2020an de ji nav çapên [[weşanên Avesta]] ve hate der.<ref>[[Bêrîvan Kayi]] (2021). "Di berheman de sadebûn û zelalbûn pêwîst e. Antîgonî mînaka jinên kurd ên wêrek e.", Xwebûn, 63:2021, r. 4.</ref> Berhema Sofoklês [[Antîgonê]] ({{bi-grc|Ἀντιγόνη|Antigóne}}) di sala 441ê b.z. de yan jî berî wê hatiye nivîsandin. Sêyemîn şanoya [[Sê Şanoyên Tebesê]] ye lêbelê ewilî ew hatî nivîsîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url= |sernav=The Three Theban Plays |paşnav=Fagles |pêşnav=Robert |weşanger=Penguin |sal=1986 |isbn= |cih=New York |rûpel=35 |doi= |id= |lînka-nivîskar= }}</ref>. == Karakter == * Keçên Odîpos: Antîgonî û Îşmene (Keçên [[Oidîpûs]]: [[Antîgonê]] û [[Îsmênê]]) * Keyê Tebes: Kreon (Keyê Tebayê: [[Kreon]]) * Pêxemberê kor: Tayrîsîas (Pêxemberê kor: [[Tîresîas]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sparknotes.com/drama/antigone/context.html SparkNotes (bi îngilîzî)] * [http://classics.mit.edu/Sophocles/antigone.html The Internet Classics Archive (bi Îngilîzî)] {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] [[Kategorî:Şano]] gvvgw02xp0bl13ui74yiy8pywzb5rpz 2095145 2095144 2026-09-20T21:17:23Z MikaelF 935 2095145 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} [[Wêne:Antigone_And_The_Body_Of_Polynices_-_Project_Gutenberg_eText_14994.png|thumb|Antîgonî û termê Polînîkes]] '''''Antîgonî''''' navê wergera [[Tahirxan Giravî]] ya trajediya [[Sofoklês]] e ku di 2020an de ji nav çapên [[weşanên Avesta]] ve hate der.<ref>[[Bêrîvan Kayi]] (2021). "Di berheman de sadebûn û zelalbûn pêwîst e. Antîgonî mînaka jinên kurd ên wêrek e.", Xwebûn, 63:2021, r. 4.</ref> Berhema Sofoklês [[Antîgonê]] ({{bi-grc|Ἀντιγόνη|Antigóne}}) di sala 441ê b.z. de yan jî berî wê hatiye nivîsandin. Sêyemîn şanoya [[Sê Şanoyên Têbayê]] ye lêbelê ewilî ew hatî nivîsîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url= |sernav=The Three Theban Plays |paşnav=Fagles |pêşnav=Robert |weşanger=Penguin |sal=1986 |isbn= |cih=New York |rûpel=35 |doi= |id= |lînka-nivîskar= }}</ref>. == Karakter == * Keçên Odîpos: Antîgonî û Îşmene (Keçên [[Oidîpûs]]: [[Antîgonê]] û [[Îsmênê]]) * Keyê Tebes: Kreon (Keyê Tebayê: [[Kreon]]) * Pêxemberê kor: Tayrîsîas (Pêxemberê kor: [[Tîresîas]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sparknotes.com/drama/antigone/context.html SparkNotes (bi îngilîzî)] * [http://classics.mit.edu/Sophocles/antigone.html The Internet Classics Archive (bi Îngilîzî)] {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] [[Kategorî:Şano]] p4r2wdyqtp59bjkwotwprl03t4rnro0 2095146 2095145 2026-09-20T21:30:45Z Kurê Acemî 105128 2095146 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} [[Wêne:Antigone_And_The_Body_Of_Polynices_-_Project_Gutenberg_eText_14994.png|thumb|Antîgonî û termê Polînîkes]] '''''Antîgonî''''' navê wergera [[Tahirxan Giravî]] ya trajediya [[Sofoklês]] e ku di 2020ê de ji nav çapên [[weşanên Avesta]] ve hate der.<ref>[[Bêrîvan Kayi]] (2021). "Di berheman de sadebûn û zelalbûn pêwîst e. Antîgonî mînaka jinên kurd ên wêrek e.", Xwebûn, 63:2021, r. 4.</ref> Berhema Sofoklês [[Antîgonê]] ({{bi-grc|Ἀντιγόνη|Antigóne}}) di sala 441ê {{Bz}} de yan jî berî wê hatiye nivîsandin. Sêyemîn şanoya [[Sê Şanoyên Têbayê]] ye lêbelê ewilî ew hatî nivîsîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url= |sernav=The Three Theban Plays |paşnav=Fagles |pêşnav=Robert |weşanger=Penguin |sal=1986 |isbn= |cih=New York |rûpel=35 |doi= |id= |lînka-nivîskar= }}</ref> == Karakter == * Keçên Odîpos: Antîgonî û Îşmene (Keçên [[Oidîpûs]]: [[Antîgonê]] û [[Îsmênê]]) * Keyê Tebes: Kreon (Keyê Tebayê: [[Kreon]]) * Pêxemberê kor: Tayrîsîas (Pêxemberê kor: [[Tîresîas]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sparknotes.com/drama/antigone/context.html SparkNotes (bi îngilîzî)] * [http://classics.mit.edu/Sophocles/antigone.html The Internet Classics Archive (bi Îngilîzî)] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûk]] [[Kategorî:Şano]] dqj6d60rck4v757oqq6bzmcj55p98t4 2095163 2095146 2026-09-21T10:16:53Z MikaelF 935 OK? 2095163 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Antîgonê (Sofoklês) heye. Ev gotar ne hewce ye.}} {{Sernavê îtalîk}} [[Wêne:Antigone_And_The_Body_Of_Polynices_-_Project_Gutenberg_eText_14994.png|thumb|Antîgonî û termê Polînîkes]] '''''Antîgonî''''' navê wergera [[Tahirxan Giravî]] ya trajediya [[Sofoklês]] e ku di 2020ê de ji nav çapên [[weşanên Avesta]] ve hate der.<ref>[[Bêrîvan Kayi]] (2021). "Di berheman de sadebûn û zelalbûn pêwîst e. Antîgonî mînaka jinên kurd ên wêrek e.", Xwebûn, 63:2021, r. 4.</ref> Berhema Sofoklês [[Antîgonê]] ({{bi-grc|Ἀντιγόνη|Antigóne}}) di sala 441ê {{Bz}} de yan jî berî wê hatiye nivîsandin. Sêyemîn şanoya [[Sê Şanoyên Têbayê]] ye lêbelê ewilî ew hatî nivîsîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url= |sernav=The Three Theban Plays |paşnav=Fagles |pêşnav=Robert |weşanger=Penguin |sal=1986 |isbn= |cih=New York |rûpel=35 |doi= |id= |lînka-nivîskar= }}</ref> == Karakter == * Keçên Odîpos: Antîgonî û Îşmene (Keçên [[Oidîpûs]]: [[Antîgonê]] û [[Îsmênê]]) * Keyê Tebes: Kreon (Keyê Tebayê: [[Kreon]]) * Pêxemberê kor: Tayrîsîas (Pêxemberê kor: [[Tîresîas]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sparknotes.com/drama/antigone/context.html SparkNotes (bi îngilîzî)] * [http://classics.mit.edu/Sophocles/antigone.html The Internet Classics Archive (bi Îngilîzî)] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûk]] [[Kategorî:Şano]] fefrxfyqfy3wwmzjkloaluc43bcciig 1 54857 2095151 1396113 2026-09-21T08:54:53Z Avestaboy 34898 /* Antîgonî an Antîgonê ? */ Bersiv 2095151 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} Çima ne Antîgonê?--<font face="Impact">[[Bikarhêner:George Animal|<span style="color:#FF0000">George</span>]]<big>^{[[Bikarhêner_nîqaş:George Animal|<span style="color:#0000FF">Animal</span>]]}</big></font>. 18:19, 22 kewçêr 2012 (UTC) :Di yewnanî de wisa tê xwendin (''Αντιγόνη'' yewnanîya nû ye, mi di http://translate.google.com/#el/en/Αντιγόνη de jî da xwendin tiştek wisa dibêje). bi îngilizî jî mîna ''entiginî'' tê xwendin. dîsa jî bi kurdî niza kîjan baş e. --[[Bikarhêner:Yekinty]] :Silav Yekinty :gelek spas bo agahdarkirinê, ez ji latînî û elmanî [eː] nas dikim.Varyanta te jî rast e.Mirov dikare hemû varyantayan li vir binivîsîne.Tu çi dibêjî?.silavên germ--<font face="Impact">[[Bikarhêner:George Animal|<span style="color:#FF0000">George</span>]]<big>^{[[Bikarhêner_nîqaş:George Animal|<span style="color:#0000FF">Animal</span>]]}</big></font>. 20:44, 22 kewçêr 2012 (UTC) ::dem baş. Ne zimanzanim, lê wekî ku ez zanim, wexta peyvek yan jî navek ji zimankî derbasî yekî din dibe pirr carî mîna berê namîne. Herkes li gorî şîveyê xwe wê asîmîle dike. Dema ez Antigon'''î''' dixwînim tenê a yê pêşê û î yê dawiyê dişidînim ku bi min pirr bi kurdî nemîna ye. di şûna i de î bê nivîsandin baş xuya dike, (an'''tî'''gon'''î''') . lê tu bêjî a dawiyê ''ê'' be ya ''î'', bawer kî bêqerarim. --[[Bikarhêner:Yekinty|Yekinty]]. 22:05, 22 kewçêr 2012 (UTC) :::Dema we xwesh be. Bi ya min bila Antîgone be... Heger ez ne çewt bim, Antîgonî/Entîgonî weke bilêvkirina îngilîzî ye. Xebatxwesh --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:38, 23 kewçêr 2012 (UTC) == Antîgonî an Antîgonê ? == Silav {{r|MikaelF|Ghybu|Guherto|Balyozxane|Gomada|Bikarhêner}} {{r|Jiju|Mohajeer|Penaber49|KelêÛxelfetî|Biyolojiyabikurdi|Ferrus}} {{r|GPinkerton|Pispor|Bibliophile|Rewiye tine|Ahmetbeg}} Ez ne zimannas im. Lê bi helwesta min Antîgonê ji ji Antîgonî çê tire . Mesela em [[Persefonê]] , [[Hekabê]] , [[Selênê]] hwd . dinivîsin. Tîpa e di dawiyê de dibe ê û ne î . Erê ew berhema klasîk ji aliyê Tahirxan Giravî hatiye bi Kurdî wergerandin. Lêbelê, gelek nivîskar guh nadin rastnivîsek hevgirtî. Wek mînak Tahirxan Giravî navê [[Sofoklês]] wek Sofoklîs nivîsiye. Wergerê kurd [[Kawa Nemir]] di wergera xwe ya " Hamlet Mîrzayê Denmarkê " de [[Danîmarka]] wek Denmark dinivîse. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:07, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Gotar li ser pirtûkekê ye. Yan navê orîjînal an jî navê wergerê divê were bikaranîn. Ger wergereke din tinebe, ne hewceyî guhartinê ye. Divê wekî Antîgonî bimîne. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:14, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] armanc? Mijar li vir ne karekterê. Wergera pirtûkekê ye. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:15, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] . li gorî min, ev mijar ne hêjayî gotarekê ye. :::[[Antîgonî (pirtûk)]] wergera berhema [[Antîgonê (Sofoklês)]] ye . Li ser wergerên pirtûkan gotar nayên nivîsandin. Niha gotar wisa xuya dike ku [[Tahirxan Giravî]] nivîskar an jî danerê berhemê ye. Lê ne wisa ye. Daner [[Sofoklês]] e. Lewma li gorî min '''yekkirina''' her du gotaran çêtir e. Di beşa wergerê de em dikarin bibêjin ku Tahirxan Giravî di wergera xwe de navê [[Antîgonê (Sofoklês)|Antîgonê]] wekî '''Antîgonî''' dinivîse. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:54, 21 îlon 2026 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Ew ema berhemeke klasîk e û ne yek e nûjen . Mesela pirtûka Les Misérables bi Kurdî bi sernavê [[Mirovên hejar (roman)|Mirovên hejar]] hatiye wergerandin. Ew ne problem e . Ema Tahirxan Giravî bi wergera xwe ya berhema klasîkî ve rastnivîsa Kurdî paşguh kiriye . Û ev pirsgirêk e. Lê em dikarin binivîsin ku pirtûk bi vê sernavê hatiye wergerandin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:25, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Heta ku wergereke nû çêbe, em mecbûr in li siya vê xeletiyê herin, mixabin. Înşela demeke zû de çêbe --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:31, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}}Ez hêvî dikim ku rastnivîsîna rast dê di çapek paşîn de were bikar anîn. Lê carinan pirtûkên bi sernavên cuda têne wergerandin.Mesela, min gotarek li ser pirtûka Le Comte de Monte-Cristo nivîsî. Wergera yekem bi sernavê " [[Mîrê Monte Krîsto (pirtûk)|Mîrê Monte Krîsto]] " bû, paşê weşanxaneyeke din bi sernavê Kontê Monte Kristo roman wergerand, paşê min sernavê nû li kêleka sernavê yekem nivîsand. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:48, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Erê dema ji yekî zêdetir werger hebe, mirov dikare yekî hilbijêre. Destxweş. Lê birêz @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]î rûpel xira kir. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:54, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) lfj7l6fj68rze0vrh7qun97zarxftv9 2095161 2095151 2026-09-21T10:02:35Z MikaelF 935 /* Antîgonî an Antîgonê ? */ Bersiv 2095161 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} Çima ne Antîgonê?--<font face="Impact">[[Bikarhêner:George Animal|<span style="color:#FF0000">George</span>]]<big>^{[[Bikarhêner_nîqaş:George Animal|<span style="color:#0000FF">Animal</span>]]}</big></font>. 18:19, 22 kewçêr 2012 (UTC) :Di yewnanî de wisa tê xwendin (''Αντιγόνη'' yewnanîya nû ye, mi di http://translate.google.com/#el/en/Αντιγόνη de jî da xwendin tiştek wisa dibêje). bi îngilizî jî mîna ''entiginî'' tê xwendin. dîsa jî bi kurdî niza kîjan baş e. --[[Bikarhêner:Yekinty]] :Silav Yekinty :gelek spas bo agahdarkirinê, ez ji latînî û elmanî [eː] nas dikim.Varyanta te jî rast e.Mirov dikare hemû varyantayan li vir binivîsîne.Tu çi dibêjî?.silavên germ--<font face="Impact">[[Bikarhêner:George Animal|<span style="color:#FF0000">George</span>]]<big>^{[[Bikarhêner_nîqaş:George Animal|<span style="color:#0000FF">Animal</span>]]}</big></font>. 20:44, 22 kewçêr 2012 (UTC) ::dem baş. Ne zimanzanim, lê wekî ku ez zanim, wexta peyvek yan jî navek ji zimankî derbasî yekî din dibe pirr carî mîna berê namîne. Herkes li gorî şîveyê xwe wê asîmîle dike. Dema ez Antigon'''î''' dixwînim tenê a yê pêşê û î yê dawiyê dişidînim ku bi min pirr bi kurdî nemîna ye. di şûna i de î bê nivîsandin baş xuya dike, (an'''tî'''gon'''î''') . lê tu bêjî a dawiyê ''ê'' be ya ''î'', bawer kî bêqerarim. --[[Bikarhêner:Yekinty|Yekinty]]. 22:05, 22 kewçêr 2012 (UTC) :::Dema we xwesh be. Bi ya min bila Antîgone be... Heger ez ne çewt bim, Antîgonî/Entîgonî weke bilêvkirina îngilîzî ye. Xebatxwesh --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:38, 23 kewçêr 2012 (UTC) == Antîgonî an Antîgonê ? == Silav {{r|MikaelF|Ghybu|Guherto|Balyozxane|Gomada|Bikarhêner}} {{r|Jiju|Mohajeer|Penaber49|KelêÛxelfetî|Biyolojiyabikurdi|Ferrus}} {{r|GPinkerton|Pispor|Bibliophile|Rewiye tine|Ahmetbeg}} Ez ne zimannas im. Lê bi helwesta min Antîgonê ji ji Antîgonî çê tire . Mesela em [[Persefonê]] , [[Hekabê]] , [[Selênê]] hwd . dinivîsin. Tîpa e di dawiyê de dibe ê û ne î . Erê ew berhema klasîk ji aliyê Tahirxan Giravî hatiye bi Kurdî wergerandin. Lêbelê, gelek nivîskar guh nadin rastnivîsek hevgirtî. Wek mînak Tahirxan Giravî navê [[Sofoklês]] wek Sofoklîs nivîsiye. Wergerê kurd [[Kawa Nemir]] di wergera xwe ya " Hamlet Mîrzayê Denmarkê " de [[Danîmarka]] wek Denmark dinivîse. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:07, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Gotar li ser pirtûkekê ye. Yan navê orîjînal an jî navê wergerê divê were bikaranîn. Ger wergereke din tinebe, ne hewceyî guhartinê ye. Divê wekî Antîgonî bimîne. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:14, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] armanc? Mijar li vir ne karekterê. Wergera pirtûkekê ye. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:15, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] . li gorî min, ev mijar ne hêjayî gotarekê ye. :::[[Antîgonî (pirtûk)]] wergera berhema [[Antîgonê (Sofoklês)]] ye . Li ser wergerên pirtûkan gotar nayên nivîsandin. Niha gotar wisa xuya dike ku [[Tahirxan Giravî]] nivîskar an jî danerê berhemê ye. Lê ne wisa ye. Daner [[Sofoklês]] e. Lewma li gorî min '''yekkirina''' her du gotaran çêtir e. Di beşa wergerê de em dikarin bibêjin ku Tahirxan Giravî di wergera xwe de navê [[Antîgonê (Sofoklês)|Antîgonê]] wekî '''Antîgonî''' dinivîse. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:54, 21 îlon 2026 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Ew ema berhemeke klasîk e û ne yek e nûjen . Mesela pirtûka Les Misérables bi Kurdî bi sernavê [[Mirovên hejar (roman)|Mirovên hejar]] hatiye wergerandin. Ew ne problem e . Ema Tahirxan Giravî bi wergera xwe ya berhema klasîkî ve rastnivîsa Kurdî paşguh kiriye . Û ev pirsgirêk e. Lê em dikarin binivîsin ku pirtûk bi vê sernavê hatiye wergerandin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:25, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Heta ku wergereke nû çêbe, em mecbûr in li siya vê xeletiyê herin, mixabin. Înşela demeke zû de çêbe --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:31, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}}Ez hêvî dikim ku rastnivîsîna rast dê di çapek paşîn de were bikar anîn. Lê carinan pirtûkên bi sernavên cuda têne wergerandin.Mesela, min gotarek li ser pirtûka Le Comte de Monte-Cristo nivîsî. Wergera yekem bi sernavê " [[Mîrê Monte Krîsto (pirtûk)|Mîrê Monte Krîsto]] " bû, paşê weşanxaneyeke din bi sernavê Kontê Monte Kristo roman wergerand, paşê min sernavê nû li kêleka sernavê yekem nivîsand. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:48, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Erê dema ji yekî zêdetir werger hebe, mirov dikare yekî hilbijêre. Destxweş. Lê birêz @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]î rûpel xira kir. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:54, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ev gotar https://ku.wikipedia.org/wiki/Antîgonê_(Sofoklês) jî heye. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 21 îlon 2026 (UTC) pr5i0r546eed36h079iefbxek96r8g4 2095162 2095161 2026-09-21T10:11:50Z MikaelF 935 /* Antîgonî an Antîgonê ? */ Bersiv 2095162 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} Çima ne Antîgonê?--<font face="Impact">[[Bikarhêner:George Animal|<span style="color:#FF0000">George</span>]]<big>^{[[Bikarhêner_nîqaş:George Animal|<span style="color:#0000FF">Animal</span>]]}</big></font>. 18:19, 22 kewçêr 2012 (UTC) :Di yewnanî de wisa tê xwendin (''Αντιγόνη'' yewnanîya nû ye, mi di http://translate.google.com/#el/en/Αντιγόνη de jî da xwendin tiştek wisa dibêje). bi îngilizî jî mîna ''entiginî'' tê xwendin. dîsa jî bi kurdî niza kîjan baş e. --[[Bikarhêner:Yekinty]] :Silav Yekinty :gelek spas bo agahdarkirinê, ez ji latînî û elmanî [eː] nas dikim.Varyanta te jî rast e.Mirov dikare hemû varyantayan li vir binivîsîne.Tu çi dibêjî?.silavên germ--<font face="Impact">[[Bikarhêner:George Animal|<span style="color:#FF0000">George</span>]]<big>^{[[Bikarhêner_nîqaş:George Animal|<span style="color:#0000FF">Animal</span>]]}</big></font>. 20:44, 22 kewçêr 2012 (UTC) ::dem baş. Ne zimanzanim, lê wekî ku ez zanim, wexta peyvek yan jî navek ji zimankî derbasî yekî din dibe pirr carî mîna berê namîne. Herkes li gorî şîveyê xwe wê asîmîle dike. Dema ez Antigon'''î''' dixwînim tenê a yê pêşê û î yê dawiyê dişidînim ku bi min pirr bi kurdî nemîna ye. di şûna i de î bê nivîsandin baş xuya dike, (an'''tî'''gon'''î''') . lê tu bêjî a dawiyê ''ê'' be ya ''î'', bawer kî bêqerarim. --[[Bikarhêner:Yekinty|Yekinty]]. 22:05, 22 kewçêr 2012 (UTC) :::Dema we xwesh be. Bi ya min bila Antîgone be... Heger ez ne çewt bim, Antîgonî/Entîgonî weke bilêvkirina îngilîzî ye. Xebatxwesh --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:38, 23 kewçêr 2012 (UTC) == Antîgonî an Antîgonê ? == Silav {{r|MikaelF|Ghybu|Guherto|Balyozxane|Gomada|Bikarhêner}} {{r|Jiju|Mohajeer|Penaber49|KelêÛxelfetî|Biyolojiyabikurdi|Ferrus}} {{r|GPinkerton|Pispor|Bibliophile|Rewiye tine|Ahmetbeg}} Ez ne zimannas im. Lê bi helwesta min Antîgonê ji ji Antîgonî çê tire . Mesela em [[Persefonê]] , [[Hekabê]] , [[Selênê]] hwd . dinivîsin. Tîpa e di dawiyê de dibe ê û ne î . Erê ew berhema klasîk ji aliyê Tahirxan Giravî hatiye bi Kurdî wergerandin. Lêbelê, gelek nivîskar guh nadin rastnivîsek hevgirtî. Wek mînak Tahirxan Giravî navê [[Sofoklês]] wek Sofoklîs nivîsiye. Wergerê kurd [[Kawa Nemir]] di wergera xwe ya " Hamlet Mîrzayê Denmarkê " de [[Danîmarka]] wek Denmark dinivîse. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:07, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Gotar li ser pirtûkekê ye. Yan navê orîjînal an jî navê wergerê divê were bikaranîn. Ger wergereke din tinebe, ne hewceyî guhartinê ye. Divê wekî Antîgonî bimîne. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:14, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] armanc? Mijar li vir ne karekterê. Wergera pirtûkekê ye. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:15, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] . li gorî min, ev mijar ne hêjayî gotarekê ye. :::[[Antîgonî (pirtûk)]] wergera berhema [[Antîgonê (Sofoklês)]] ye . Li ser wergerên pirtûkan gotar nayên nivîsandin. Niha gotar wisa xuya dike ku [[Tahirxan Giravî]] nivîskar an jî danerê berhemê ye. Lê ne wisa ye. Daner [[Sofoklês]] e. Lewma li gorî min '''yekkirina''' her du gotaran çêtir e. Di beşa wergerê de em dikarin bibêjin ku Tahirxan Giravî di wergera xwe de navê [[Antîgonê (Sofoklês)|Antîgonê]] wekî '''Antîgonî''' dinivîse. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:54, 21 îlon 2026 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Ew ema berhemeke klasîk e û ne yek e nûjen . Mesela pirtûka Les Misérables bi Kurdî bi sernavê [[Mirovên hejar (roman)|Mirovên hejar]] hatiye wergerandin. Ew ne problem e . Ema Tahirxan Giravî bi wergera xwe ya berhema klasîkî ve rastnivîsa Kurdî paşguh kiriye . Û ev pirsgirêk e. Lê em dikarin binivîsin ku pirtûk bi vê sernavê hatiye wergerandin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:25, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Heta ku wergereke nû çêbe, em mecbûr in li siya vê xeletiyê herin, mixabin. Înşela demeke zû de çêbe --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:31, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}}Ez hêvî dikim ku rastnivîsîna rast dê di çapek paşîn de were bikar anîn. Lê carinan pirtûkên bi sernavên cuda têne wergerandin.Mesela, min gotarek li ser pirtûka Le Comte de Monte-Cristo nivîsî. Wergera yekem bi sernavê " [[Mîrê Monte Krîsto (pirtûk)|Mîrê Monte Krîsto]] " bû, paşê weşanxaneyeke din bi sernavê Kontê Monte Kristo roman wergerand, paşê min sernavê nû li kêleka sernavê yekem nivîsand. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:48, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Erê dema ji yekî zêdetir werger hebe, mirov dikare yekî hilbijêre. Destxweş. Lê birêz @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]î rûpel xira kir. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:54, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ev gotar https://ku.wikipedia.org/wiki/Antîgonê_(Sofoklês) jî heye. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 21 îlon 2026 (UTC) ::Dibe ku gotara ha bi navê Antîgonî (pirtûk) ne hewce be. Mixabin birêz Tahirxan Giravî wergera xwe ji çapa inglîzî kiriye, ne ji zimanê orijînal. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:11, 21 îlon 2026 (UTC) o6hs05cahs6x546qdvryzvovcp7v0ro 2095164 2095162 2026-09-21T10:31:59Z Avestaboy 34898 /* Antîgonî an Antîgonê ? */ Bersiv 2095164 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} Çima ne Antîgonê?--<font face="Impact">[[Bikarhêner:George Animal|<span style="color:#FF0000">George</span>]]<big>^{[[Bikarhêner_nîqaş:George Animal|<span style="color:#0000FF">Animal</span>]]}</big></font>. 18:19, 22 kewçêr 2012 (UTC) :Di yewnanî de wisa tê xwendin (''Αντιγόνη'' yewnanîya nû ye, mi di http://translate.google.com/#el/en/Αντιγόνη de jî da xwendin tiştek wisa dibêje). bi îngilizî jî mîna ''entiginî'' tê xwendin. dîsa jî bi kurdî niza kîjan baş e. --[[Bikarhêner:Yekinty]] :Silav Yekinty :gelek spas bo agahdarkirinê, ez ji latînî û elmanî [eː] nas dikim.Varyanta te jî rast e.Mirov dikare hemû varyantayan li vir binivîsîne.Tu çi dibêjî?.silavên germ--<font face="Impact">[[Bikarhêner:George Animal|<span style="color:#FF0000">George</span>]]<big>^{[[Bikarhêner_nîqaş:George Animal|<span style="color:#0000FF">Animal</span>]]}</big></font>. 20:44, 22 kewçêr 2012 (UTC) ::dem baş. Ne zimanzanim, lê wekî ku ez zanim, wexta peyvek yan jî navek ji zimankî derbasî yekî din dibe pirr carî mîna berê namîne. Herkes li gorî şîveyê xwe wê asîmîle dike. Dema ez Antigon'''î''' dixwînim tenê a yê pêşê û î yê dawiyê dişidînim ku bi min pirr bi kurdî nemîna ye. di şûna i de î bê nivîsandin baş xuya dike, (an'''tî'''gon'''î''') . lê tu bêjî a dawiyê ''ê'' be ya ''î'', bawer kî bêqerarim. --[[Bikarhêner:Yekinty|Yekinty]]. 22:05, 22 kewçêr 2012 (UTC) :::Dema we xwesh be. Bi ya min bila Antîgone be... Heger ez ne çewt bim, Antîgonî/Entîgonî weke bilêvkirina îngilîzî ye. Xebatxwesh --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:38, 23 kewçêr 2012 (UTC) == Antîgonî an Antîgonê ? == Silav {{r|MikaelF|Ghybu|Guherto|Balyozxane|Gomada|Bikarhêner}} {{r|Jiju|Mohajeer|Penaber49|KelêÛxelfetî|Biyolojiyabikurdi|Ferrus}} {{r|GPinkerton|Pispor|Bibliophile|Rewiye tine|Ahmetbeg}} Ez ne zimannas im. Lê bi helwesta min Antîgonê ji ji Antîgonî çê tire . Mesela em [[Persefonê]] , [[Hekabê]] , [[Selênê]] hwd . dinivîsin. Tîpa e di dawiyê de dibe ê û ne î . Erê ew berhema klasîk ji aliyê Tahirxan Giravî hatiye bi Kurdî wergerandin. Lêbelê, gelek nivîskar guh nadin rastnivîsek hevgirtî. Wek mînak Tahirxan Giravî navê [[Sofoklês]] wek Sofoklîs nivîsiye. Wergerê kurd [[Kawa Nemir]] di wergera xwe ya " Hamlet Mîrzayê Denmarkê " de [[Danîmarka]] wek Denmark dinivîse. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:07, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Gotar li ser pirtûkekê ye. Yan navê orîjînal an jî navê wergerê divê were bikaranîn. Ger wergereke din tinebe, ne hewceyî guhartinê ye. Divê wekî Antîgonî bimîne. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:14, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] armanc? Mijar li vir ne karekterê. Wergera pirtûkekê ye. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:15, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] . li gorî min, ev mijar ne hêjayî gotarekê ye. :::[[Antîgonî (pirtûk)]] wergera berhema [[Antîgonê (Sofoklês)]] ye . Li ser wergerên pirtûkan gotar nayên nivîsandin. Niha gotar wisa xuya dike ku [[Tahirxan Giravî]] nivîskar an jî danerê berhemê ye. Lê ne wisa ye. Daner [[Sofoklês]] e. Lewma li gorî min '''yekkirina''' her du gotaran çêtir e. Di beşa wergerê de em dikarin bibêjin ku Tahirxan Giravî di wergera xwe de navê [[Antîgonê (Sofoklês)|Antîgonê]] wekî '''Antîgonî''' dinivîse. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:54, 21 îlon 2026 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Ew ema berhemeke klasîk e û ne yek e nûjen . Mesela pirtûka Les Misérables bi Kurdî bi sernavê [[Mirovên hejar (roman)|Mirovên hejar]] hatiye wergerandin. Ew ne problem e . Ema Tahirxan Giravî bi wergera xwe ya berhema klasîkî ve rastnivîsa Kurdî paşguh kiriye . Û ev pirsgirêk e. Lê em dikarin binivîsin ku pirtûk bi vê sernavê hatiye wergerandin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:25, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Heta ku wergereke nû çêbe, em mecbûr in li siya vê xeletiyê herin, mixabin. Înşela demeke zû de çêbe --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:31, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}}Ez hêvî dikim ku rastnivîsîna rast dê di çapek paşîn de were bikar anîn. Lê carinan pirtûkên bi sernavên cuda têne wergerandin.Mesela, min gotarek li ser pirtûka Le Comte de Monte-Cristo nivîsî. Wergera yekem bi sernavê " [[Mîrê Monte Krîsto (pirtûk)|Mîrê Monte Krîsto]] " bû, paşê weşanxaneyeke din bi sernavê Kontê Monte Kristo roman wergerand, paşê min sernavê nû li kêleka sernavê yekem nivîsand. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:48, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Erê dema ji yekî zêdetir werger hebe, mirov dikare yekî hilbijêre. Destxweş. Lê birêz @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]î rûpel xira kir. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:54, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ev gotar https://ku.wikipedia.org/wiki/Antîgonê_(Sofoklês) jî heye. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 21 îlon 2026 (UTC) ::Dibe ku gotara ha bi navê Antîgonî (pirtûk) ne hewce be. Mixabin birêz Tahirxan Giravî wergera xwe ji çapa inglîzî kiriye, ne ji zimanê orijînal. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:11, 21 îlon 2026 (UTC) :::Mesela @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Mîrê Monte Krîsto]] û '''Kontê Montê Krîsto''' jî herdu wergerên romana ''Le Comte de Monte-Cristo'' ne .Dîsa jî tenê gotarek heye. Gelo em niha tenê ji ber şaşiyeke wergerê ji bo heman berhemê du gotarên cuda vekin? Tiştekî wisa nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:31, 21 îlon 2026 (UTC) i29xq8wf92tmvkbktv69xxagkehrzrc 2095165 2095164 2026-09-21T10:35:58Z MikaelF 935 /* Antîgonî an Antîgonê ? */ Bersiv 2095165 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} Çima ne Antîgonê?--<font face="Impact">[[Bikarhêner:George Animal|<span style="color:#FF0000">George</span>]]<big>^{[[Bikarhêner_nîqaş:George Animal|<span style="color:#0000FF">Animal</span>]]}</big></font>. 18:19, 22 kewçêr 2012 (UTC) :Di yewnanî de wisa tê xwendin (''Αντιγόνη'' yewnanîya nû ye, mi di http://translate.google.com/#el/en/Αντιγόνη de jî da xwendin tiştek wisa dibêje). bi îngilizî jî mîna ''entiginî'' tê xwendin. dîsa jî bi kurdî niza kîjan baş e. --[[Bikarhêner:Yekinty]] :Silav Yekinty :gelek spas bo agahdarkirinê, ez ji latînî û elmanî [eː] nas dikim.Varyanta te jî rast e.Mirov dikare hemû varyantayan li vir binivîsîne.Tu çi dibêjî?.silavên germ--<font face="Impact">[[Bikarhêner:George Animal|<span style="color:#FF0000">George</span>]]<big>^{[[Bikarhêner_nîqaş:George Animal|<span style="color:#0000FF">Animal</span>]]}</big></font>. 20:44, 22 kewçêr 2012 (UTC) ::dem baş. Ne zimanzanim, lê wekî ku ez zanim, wexta peyvek yan jî navek ji zimankî derbasî yekî din dibe pirr carî mîna berê namîne. Herkes li gorî şîveyê xwe wê asîmîle dike. Dema ez Antigon'''î''' dixwînim tenê a yê pêşê û î yê dawiyê dişidînim ku bi min pirr bi kurdî nemîna ye. di şûna i de î bê nivîsandin baş xuya dike, (an'''tî'''gon'''î''') . lê tu bêjî a dawiyê ''ê'' be ya ''î'', bawer kî bêqerarim. --[[Bikarhêner:Yekinty|Yekinty]]. 22:05, 22 kewçêr 2012 (UTC) :::Dema we xwesh be. Bi ya min bila Antîgone be... Heger ez ne çewt bim, Antîgonî/Entîgonî weke bilêvkirina îngilîzî ye. Xebatxwesh --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:38, 23 kewçêr 2012 (UTC) == Antîgonî an Antîgonê ? == Silav {{r|MikaelF|Ghybu|Guherto|Balyozxane|Gomada|Bikarhêner}} {{r|Jiju|Mohajeer|Penaber49|KelêÛxelfetî|Biyolojiyabikurdi|Ferrus}} {{r|GPinkerton|Pispor|Bibliophile|Rewiye tine|Ahmetbeg}} Ez ne zimannas im. Lê bi helwesta min Antîgonê ji ji Antîgonî çê tire . Mesela em [[Persefonê]] , [[Hekabê]] , [[Selênê]] hwd . dinivîsin. Tîpa e di dawiyê de dibe ê û ne î . Erê ew berhema klasîk ji aliyê Tahirxan Giravî hatiye bi Kurdî wergerandin. Lêbelê, gelek nivîskar guh nadin rastnivîsek hevgirtî. Wek mînak Tahirxan Giravî navê [[Sofoklês]] wek Sofoklîs nivîsiye. Wergerê kurd [[Kawa Nemir]] di wergera xwe ya " Hamlet Mîrzayê Denmarkê " de [[Danîmarka]] wek Denmark dinivîse. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:07, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Gotar li ser pirtûkekê ye. Yan navê orîjînal an jî navê wergerê divê were bikaranîn. Ger wergereke din tinebe, ne hewceyî guhartinê ye. Divê wekî Antîgonî bimîne. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:14, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] armanc? Mijar li vir ne karekterê. Wergera pirtûkekê ye. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:15, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] . li gorî min, ev mijar ne hêjayî gotarekê ye. :::[[Antîgonî (pirtûk)]] wergera berhema [[Antîgonê (Sofoklês)]] ye . Li ser wergerên pirtûkan gotar nayên nivîsandin. Niha gotar wisa xuya dike ku [[Tahirxan Giravî]] nivîskar an jî danerê berhemê ye. Lê ne wisa ye. Daner [[Sofoklês]] e. Lewma li gorî min '''yekkirina''' her du gotaran çêtir e. Di beşa wergerê de em dikarin bibêjin ku Tahirxan Giravî di wergera xwe de navê [[Antîgonê (Sofoklês)|Antîgonê]] wekî '''Antîgonî''' dinivîse. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:54, 21 îlon 2026 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Ew ema berhemeke klasîk e û ne yek e nûjen . Mesela pirtûka Les Misérables bi Kurdî bi sernavê [[Mirovên hejar (roman)|Mirovên hejar]] hatiye wergerandin. Ew ne problem e . Ema Tahirxan Giravî bi wergera xwe ya berhema klasîkî ve rastnivîsa Kurdî paşguh kiriye . Û ev pirsgirêk e. Lê em dikarin binivîsin ku pirtûk bi vê sernavê hatiye wergerandin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:25, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Heta ku wergereke nû çêbe, em mecbûr in li siya vê xeletiyê herin, mixabin. Înşela demeke zû de çêbe --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:31, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}}Ez hêvî dikim ku rastnivîsîna rast dê di çapek paşîn de were bikar anîn. Lê carinan pirtûkên bi sernavên cuda têne wergerandin.Mesela, min gotarek li ser pirtûka Le Comte de Monte-Cristo nivîsî. Wergera yekem bi sernavê " [[Mîrê Monte Krîsto (pirtûk)|Mîrê Monte Krîsto]] " bû, paşê weşanxaneyeke din bi sernavê Kontê Monte Kristo roman wergerand, paşê min sernavê nû li kêleka sernavê yekem nivîsand. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:48, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Erê dema ji yekî zêdetir werger hebe, mirov dikare yekî hilbijêre. Destxweş. Lê birêz @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]î rûpel xira kir. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:54, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ev gotar https://ku.wikipedia.org/wiki/Antîgonê_(Sofoklês) jî heye. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:02, 21 îlon 2026 (UTC) ::Dibe ku gotara ha bi navê Antîgonî (pirtûk) ne hewce be. Mixabin birêz Tahirxan Giravî wergera xwe ji çapa inglîzî kiriye, ne ji zimanê orijînal. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:11, 21 îlon 2026 (UTC) :::Mesela @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Mîrê Monte Krîsto]] û '''Kontê Montê Krîsto''' jî herdu wergerên romana ''Le Comte de Monte-Cristo'' ne .Dîsa jî tenê gotarek heye. Gelo em niha tenê ji ber şaşiyeke wergerê ji bo heman berhemê du gotarên cuda vekin? Tiştekî wisa nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:31, 21 îlon 2026 (UTC) ::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], baş e, gelek spas! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:35, 21 îlon 2026 (UTC) gvi97hjmd1tzu8hoa6txak98x5kxyo1 0 64696 2095117 1801015 2026-09-20T14:58:38Z MikaelF 935 2095117 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Mentiq''' (ji erebî: منطق, ''mantiq''), '''jenk'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}}, '''vac''', '''lojîk''' (bi [[fransî]]: ''logique'') bikarînan û lêkolîna li ser [[hizirîn]]a dirist e. Xwandin û lêkolîna mentiqî di [[felsefe]]yê, [[matematîk]]ê û [[zanistên kompûterê]] de gellek berçav e. Mentiq di [[şehrewarî|şehrewariyên]] kevin ên mîna [[Çîn]]ê, [[Îran]]ê, [[Hindistan]]ê û [[Yewnan]]ê de berbelav bû. Li [[Rojava]]yê kesê ko mentiq damezirand [[Aristoteles]] bû ko mentiq kir pişkeka bingehîn a felsefeyê. Di [[Çaxên Navîn]] de, mentiq her wesa digel [[rewanbêjî]] û [[rêziman]]ê para sêyê ji dersên destpêkî bû. [[Lîsteya zanyarên misilman|fîlozofên misilman]] yên mîna [[Farabî]] û [[Îbn Sîna]] gellek arîkariya pêşêxistina mentiqê kir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2026}} {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Felsefe-şitil}} [[Kategorî:Dîroka felsefeyê]] [[Kategorî:Dîroka ronakbîrî]] [[Kategorî:Felsefe]] [[Kategorî:Hizirîna rexnegir]] [[Kategorî:Mantiq| ]] [[Kategorî:Mantiqa felsefî]] [[Kategorî:Raman]] [[Kategorî:Zanistên formal]] 34jhoslnn53cqc684o9glocvgldbmgi 2095118 2095117 2026-09-20T15:00:15Z MikaelF 935 2095118 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Mentiq''' (ji erebî: منطق, ''mantiq''), '''jenk'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}}, '''vac''', '''lojîk''' (bi [[fransî]]: ''logique'') bikarînan û lêkolîna li ser [[hizirîn]]a dirist e. Xwandin û lêkolîna mentiqî di [[felsefe]]yê, [[matematîk]]ê û [[zanistên kompûterê]] de gellek berçav e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2026}} Mentiq di [[şehrewarî|şehrewariyên]] kevin ên mîna [[Çîn]]ê, [[Îran]]ê, [[Hindistan]]ê û [[Yewnan]]ê de berbelav bû. Li [[Rojava]]yê kesê ko mentiq damezirand [[Aristoteles]] bû ko mentiq kir pişkeka bingehîn a felsefeyê. Di [[Çaxên Navîn]] de, mentiq her wesa digel [[rewanbêjî]] û [[rêziman]]ê para sêyê ji dersên destpêkî bû. [[Lîsteya zanyarên misilman|fîlozofên misilman]] yên mîna [[Farabî]] û [[Îbn Sîna]] gellek arîkariya pêşêxistina mentiqê kir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2026}} {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Felsefe-şitil}} [[Kategorî:Dîroka felsefeyê]] [[Kategorî:Dîroka ronakbîrî]] [[Kategorî:Felsefe]] [[Kategorî:Hizirîna rexnegir]] [[Kategorî:Mantiq| ]] [[Kategorî:Mantiqa felsefî]] [[Kategorî:Raman]] [[Kategorî:Zanistên formal]] id9vto1c0f9yuzq5414f2j635y2xbze 2095119 2095118 2026-09-20T15:58:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095119 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Mentiq''' (ji erebî: منطق, ''mantiq''), '''jenk'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}}, '''vac''', '''lojîk''' (bi [[fransî]]: ''logique'') bikarînan û lêkolîna li ser [[hizirîn]]a dirist e. Xwandin û lêkolîna mentiqî di [[felsefe]]yê, [[matematîk]]ê û [[Kompûternasî|zanistên kompûterê]] de gellek berçav e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2026}} Mentiq di [[şehrewarî|şehrewariyên]] kevin ên mîna [[Çîn]]ê, [[Îran]]ê, [[Hindistan]]ê û [[Yewnan]]ê de berbelav bû. Li [[Rojava]]yê kesê ko mentiq damezirand [[Aristoteles]] bû ko mentiq kir pişkeka bingehîn a felsefeyê. Di [[Çaxên Navîn]] de, mentiq her wesa digel [[rewanbêjî]] û [[rêziman]]ê para sêyê ji dersên destpêkî bû. [[Lîsteya zanyarên misilman|fîlozofên misilman]] yên mîna [[Farabî]] û [[Îbn Sîna]] gellek arîkariya pêşêxistina mentiqê kir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2026}} {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Felsefe-şitil}} [[Kategorî:Dîroka felsefeyê]] [[Kategorî:Dîroka ronakbîrî]] [[Kategorî:Felsefe]] [[Kategorî:Hizirîna rexnegir]] [[Kategorî:Mantiq| ]] [[Kategorî:Mantiqa felsefî]] [[Kategorî:Raman]] [[Kategorî:Zanistên formal]] 7guvm9kvneatkc5wslah8fpt0b6ss6u 2095120 2095119 2026-09-20T16:58:13Z Avestaboy 34898 2095120 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Mentiq''' (ji erebî: منطق, ''mantiq''), '''jenk'''<ref>{{Cite book |sernav=Ferhenga Mezin a Kurdî - Tirkî Büyük Kürtçe - Türkçe Sözlük |paşnav=Farqînî |pêşnav=Zana |weşanger=[[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] |sal=2005 |rr=891 |isbn=975-6282-18-5 |çap=2 |cih=Stenbol |ziman=ku}}</ref>, '''vac''', '''lojîk''' (bi [[fransî]]: ''logique'') bikarînan û lêkolîna li ser [[hizirîn]]a dirist e. Xwandin û lêkolîna mentiqî di [[felsefe]]yê, [[matematîk]]ê û [[Kompûternasî|zanistên kompûterê]] de gellek berçav e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2026}} Mentiq di [[şehrewarî|şehrewariyên]] kevin ên mîna [[Çîn]]ê, [[Îran]]ê, [[Hindistan]]ê û [[Yewnan]]ê de berbelav bû. Li [[Rojava]]yê kesê ko mentiq damezirand [[Aristoteles]] bû ko mentiq kir pişkeka bingehîn a felsefeyê. Di [[Çaxên Navîn]] de, mentiq her wesa digel [[rewanbêjî]] û [[rêziman]]ê para sêyê ji dersên destpêkî bû. [[Lîsteya zanyarên misilman|fîlozofên misilman]] yên mîna [[Farabî]] û [[Îbn Sîna]] gellek arîkariya pêşêxistina mentiqê kir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2026}} {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Felsefe-şitil}} [[Kategorî:Dîroka felsefeyê]] [[Kategorî:Dîroka ronakbîrî]] [[Kategorî:Felsefe]] [[Kategorî:Hizirîna rexnegir]] [[Kategorî:Mantiq| ]] [[Kategorî:Mantiqa felsefî]] [[Kategorî:Raman]] [[Kategorî:Zanistên formal]] qf49pnh2xp5rn3lo07d8qo09wxd0xuf 2095122 2095120 2026-09-20T17:56:36Z MikaelF 935 2095122 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Mentiq''' (ji erebî: منطق, ''mantiq''), '''mantiq''', '''mantik'''<ref>{{Farqînî, 2004|r=1177|jêgirtin=mantiq ''bnr'' mantik; mantik ''m'' 1. mantık 2. mantık ''fel'' }}</ref>, '''jenk'''<ref>{{Cite book |sernav=Ferhenga Mezin a Kurdî - Tirkî Büyük Kürtçe - Türkçe Sözlük |paşnav=Farqînî |pêşnav=Zana |weşanger=[[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] |sal=2005 |rr=891 |isbn=975-6282-18-5 |çap=2 |cih=Stenbol |ziman=ku}}</ref>, '''vac''', '''lojîk''' (bi [[fransî]]: ''logique'') bikarînan û lêkolîna li ser [[hizirîn]]a dirist e. Xwandin û lêkolîna mentiqî di [[felsefe]]yê, [[matematîk]]ê û [[Kompûternasî|zanistên kompûterê]] de gellek berçav e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2026}} Mentiq di [[şehrewarî|şehrewariyên]] kevin ên mîna [[Çîn]]ê, [[Îran]]ê, [[Hindistan]]ê û [[Yewnan]]ê de berbelav bû. Li [[Rojava]]yê kesê ko mentiq damezirand [[Aristoteles]] bû ko mentiq kir pişkeka bingehîn a felsefeyê. Di [[Çaxên Navîn]] de, mentiq her wesa digel [[rewanbêjî]] û [[rêziman]]ê para sêyê ji dersên destpêkî bû. [[Lîsteya zanyarên misilman|fîlozofên misilman]] yên mîna [[Farabî]] û [[Îbn Sîna]] gellek arîkariya pêşêxistina mentiqê kir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2026}} {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Felsefe-şitil}} [[Kategorî:Dîroka felsefeyê]] [[Kategorî:Dîroka ronakbîrî]] [[Kategorî:Felsefe]] [[Kategorî:Hizirîna rexnegir]] [[Kategorî:Mantiq| ]] [[Kategorî:Mantiqa felsefî]] [[Kategorî:Raman]] [[Kategorî:Zanistên formal]] mf79m2k1y20hwwcrtxlw1g7a4u7eufx 2095130 2095122 2026-09-20T20:00:43Z MikaelF 935 2095130 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Mentiq''' (ji erebî: منطق, ''mantiq''), '''mantiq'''<ref>[[Abdulsamit Yîgît]] (2016). Ferhenga felsefeyê. Berlîn, r. 63.</ref> '''mantik'''<ref>{{Farqînî, 2004|r=1177|jêgirtin=mantiq ''bnr'' mantik; mantik ''m'' 1. mantık 2. mantık ''fel'' }}</ref>, '''jenk'''<ref>{{Cite book |sernav=Ferhenga Mezin a Kurdî - Tirkî Büyük Kürtçe - Türkçe Sözlük |paşnav=Farqînî |pêşnav=Zana |weşanger=[[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] |sal=2005 |rr=891 |isbn=975-6282-18-5 |çap=2 |cih=Stenbol |ziman=ku}}</ref>, '''vac''', '''lojîk''' (bi [[fransî]]: ''logique'') bikarînan û lêkolîna li ser [[hizirîn]]a dirist e. Xwandin û lêkolîna mentiqî di [[felsefe]]yê, [[matematîk]]ê û [[Kompûternasî|zanistên kompûterê]] de gellek berçav e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2026}} Mentiq di [[şehrewarî|şehrewariyên]] kevin ên mîna [[Çîn]]ê, [[Îran]]ê, [[Hindistan]]ê û [[Yewnan]]ê de berbelav bû. Li [[Rojava]]yê kesê ko mentiq damezirand [[Aristoteles]] bû ko mentiq kir pişkeka bingehîn a felsefeyê. Di [[Çaxên Navîn]] de, mentiq her wesa digel [[rewanbêjî]] û [[rêziman]]ê para sêyê ji dersên destpêkî bû. [[Lîsteya zanyarên misilman|fîlozofên misilman]] yên mîna [[Farabî]] û [[Îbn Sîna]] gellek arîkariya pêşêxistina mentiqê kir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2026}} {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Felsefe-şitil}} [[Kategorî:Dîroka felsefeyê]] [[Kategorî:Dîroka ronakbîrî]] [[Kategorî:Felsefe]] [[Kategorî:Hizirîna rexnegir]] [[Kategorî:Mantiq| ]] [[Kategorî:Mantiqa felsefî]] [[Kategorî:Raman]] [[Kategorî:Zanistên formal]] 35kjncjkr391halxw5ta7daw4i9zmna 2095131 2095130 2026-09-20T20:05:31Z MikaelF 935 2095131 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Mentiq'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Stokholm: Nûdem|sal=1998 |rûpel=755}}</ref> (ji erebî: منطق, ''mantiq''), '''mantiq'''<ref>[[Abdulsamit Yîgît]] (2016). Ferhenga felsefeyê. Berlîn, r. 63.</ref> '''mantik'''<ref>{{Farqînî, 2004|r=1177|jêgirtin=mantiq ''bnr'' mantik; mantik ''m'' 1. mantık 2. mantık ''fel'' }}</ref>, '''jenk'''<ref>{{Cite book |sernav=Ferhenga Mezin a Kurdî - Tirkî Büyük Kürtçe - Türkçe Sözlük |paşnav=Farqînî |pêşnav=Zana |weşanger=[[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] |sal=2005 |rr=891 |isbn=975-6282-18-5 |çap=2 |cih=Stenbol |ziman=ku}}</ref>, '''vac''', '''lojîk''' (bi [[fransî]]: ''logique'') bikarînan û lêkolîna li ser [[hizirîn]]a dirist e. Xwandin û lêkolîna mentiqî di [[felsefe]]yê, [[matematîk]]ê û [[Kompûternasî|zanistên kompûterê]] de gellek berçav e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2026}} Mentiq di [[şehrewarî|şehrewariyên]] kevin ên mîna [[Çîn]]ê, [[Îran]]ê, [[Hindistan]]ê û [[Yewnan]]ê de berbelav bû. Li [[Rojava]]yê kesê ko mentiq damezirand [[Aristoteles]] bû ko mentiq kir pişkeka bingehîn a felsefeyê. Di [[Çaxên Navîn]] de, mentiq her wesa digel [[rewanbêjî]] û [[rêziman]]ê para sêyê ji dersên destpêkî bû. [[Lîsteya zanyarên misilman|fîlozofên misilman]] yên mîna [[Farabî]] û [[Îbn Sîna]] gellek arîkariya pêşêxistina mentiqê kir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2026}} {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Felsefe-şitil}} [[Kategorî:Dîroka felsefeyê]] [[Kategorî:Dîroka ronakbîrî]] [[Kategorî:Felsefe]] [[Kategorî:Hizirîna rexnegir]] [[Kategorî:Mantiq| ]] [[Kategorî:Mantiqa felsefî]] [[Kategorî:Raman]] [[Kategorî:Zanistên formal]] pg5oy2qtgpdpy9e6wjglpxkrejqw1p2 2095132 2095131 2026-09-20T20:09:27Z MikaelF 935 2095132 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Mentiq'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Stokholm: Nûdem|sal=1998 |rûpel=755}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Kurmancî (kovar)|Kurmancî: Rojameya taybetî ya Enstîtuya kurdî ya Parîsê li ser pirsên zaravê kurmancî]]|paşnav=|pêşnav= |weşanger=Parîs: Enstîtuya kurdî ya Parîsê|sal=1987 |rûpel=92}}</ref> (ji erebî: منطق, ''mantiq''), '''mantiq'''<ref>[[Abdulsamit Yîgît]] (2016). Ferhenga felsefeyê. Berlîn, r. 63.</ref> '''mantik'''<ref>{{Farqînî, 2004|r=1177|jêgirtin=mantiq ''bnr'' mantik; mantik ''m'' 1. mantık 2. mantık ''fel'' }}</ref>, '''jenk'''<ref>{{Cite book |sernav=Ferhenga Mezin a Kurdî - Tirkî Büyük Kürtçe - Türkçe Sözlük |paşnav=Farqînî |pêşnav=Zana |weşanger=[[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] |sal=2005 |rr=891 |isbn=975-6282-18-5 |çap=2 |cih=Stenbol |ziman=ku}}</ref>, '''vac''', '''lojîk''' (bi [[fransî]]: ''logique'') bikarînan û lêkolîna li ser [[hizirîn]]a dirist e. Xwandin û lêkolîna mentiqî di [[felsefe]]yê, [[matematîk]]ê û [[Kompûternasî|zanistên kompûterê]] de gellek berçav e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2026}} Mentiq di [[şehrewarî|şehrewariyên]] kevin ên mîna [[Çîn]]ê, [[Îran]]ê, [[Hindistan]]ê û [[Yewnan]]ê de berbelav bû. Li [[Rojava]]yê kesê ko mentiq damezirand [[Aristoteles]] bû ko mentiq kir pişkeka bingehîn a felsefeyê. Di [[Çaxên Navîn]] de, mentiq her wesa digel [[rewanbêjî]] û [[rêziman]]ê para sêyê ji dersên destpêkî bû. [[Lîsteya zanyarên misilman|fîlozofên misilman]] yên mîna [[Farabî]] û [[Îbn Sîna]] gellek arîkariya pêşêxistina mentiqê kir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2026}} {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Felsefe-şitil}} [[Kategorî:Dîroka felsefeyê]] [[Kategorî:Dîroka ronakbîrî]] [[Kategorî:Felsefe]] [[Kategorî:Hizirîna rexnegir]] [[Kategorî:Mantiq| ]] [[Kategorî:Mantiqa felsefî]] [[Kategorî:Raman]] [[Kategorî:Zanistên formal]] ijsgf1cwza8uuc7lmpr9h78lei5mhuu 0 64869 2095071 1878348 2026-09-20T13:14:25Z MikaelF 935 2095071 wikitext text/x-wiki {{Kêm}} {{Agahîdank rêxistinên leşkerî | nav = Yekîneyên Parastina Jinê | navê rastî = | navê rastî ziman = Kurdî | wêne = YPJ Flag.svg | wêne mezinî = 250px | wêne binnivîs = | sernûçe = | çalak = 2012 – niha | îdeolojî = | girêdayîbûn = | kom = | avaker = | damezrêner = | serokê damezrêner = | sernav rêber = | rêber = | serok = | rêberê leşkerî = | rêberê siyasî = | sernav rêber1 = | navê rêber1 = | sernav rêber2 = | navê rêber2 = | berdevk = | axaftvan = | sergeh = | herêm = [[Kantona Cizîrê ya Rojavaya Kurdistanê]] <br> [[Kantona Kobaniyê ya Rojavaya Kurdistanê]] <br> [[Kantona Efrînê ya Rojavaya Kurdistanê]] | mezinahî = 10.000 – 20.000 | perçeyek ji = | pêşrew = | derizandin = | bihevkelanî = | pêşî = | bi eslî wek = | navê pêşî = | berê = | navê berê = | paşê = | bûye = | navê paşê = | bihevkelyan = | derizandin ser = | domdar = | hevpeyman = | dijber = | şer = *Şerê Serê Kaniyê *Şerê Helebê *Şerê Kobanê *Şerê Cezaa *Şerê Efrînê | rêxistin = | malper = {{URL|ypjrojava.com}} | terxankirin wek komekî terorî ji aliyê = | nasnameya etîketa sembol = | nasnameya sembol = | nasnameya etîketa sembol2 = | nasnameya sembol2 = | nasnameya etîketa sembol3 = | nasnameya sembol3 = | nasnameya etîketa sembol4 = | nasnameya sembol4 = }} '''Yekîneyên Parastina Jinê''' bi kurtasî '''YPJ''', [[Rêxistina parastinê|rêxistinek parastinê]] ye ku bi temamî ji [[jin]]an pêk tê. YPJ beşek ji [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] e, ku yek ji hêzên çekdar ên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Başer |pêşnav=Çağlayan |tarîx=2022-05-27 |sernav=Women Insurgents, Rebel Organization Structure, and Sustaining the Rebellion: The Case of the Kurdistan Workers’ Party |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2022.2097889 |kovar=Security Studies |ziman=en |cild=31 |hejmar=3 |rr=381–416 |doi=10.1080/09636412.2022.2097889 |issn=0963-6412 }}</ref> Şervanên YPJê bi giranî jinên [[kurd]] pêk tê û ji gelek [[netewe]]yên curbicur [[şervan]]ên jin di nav rêxistina YPJê de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newpol.org/issue_post/commune-rojava/ |sernav=A Commune in Rojava? |tarîx=2016-01-31 |malper=New Politics |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-07-04 }}</ref> Yekîneyên Parastina Jinê (YPJ) di dema [[Şerê navxweyî yê Sûriyê|şerê navxweyî yê Suriyê]] li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=0ilBjgEACAAJ |sernav=A Road Unforeseen: Women Fight the Islamic State |paşnav=Tax |pêşnav=Meredith |tarîx=2016 |weşanger=Bellevue Literary Press |isbn=978-1-942658-10-8 |ziman=en }}</ref> == Dîrok == Jin ji destpêka sala [[2011]]ê û vir ve tevlî şerê berxwedana kurdên Sûriyê bûne. Ew beşek ji [[YXG]] bûn, ku paşê di [[2012]]ê de navê xwe wek [[Yekîneyên Parastina Gel|YPG]] guherî. YPJ di 4ê [[nîsan]]a [[2013]]ê de weke rêxistinek tenê ji bo jinan bi tabûra yekemîn a li [[Cindirêsê]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://jankalan.wordpress.com/2013/03/03/formation-the-first-battalion-of-womens-protection-units-in-western-kurdistan/ |sernav=Formation the first battalion of women’s protection units in western Kurdistan |malper=JAN KALAN |tarîx=2013-03-03 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=tr-TR |paşnav=jankalan }}</ref> hate avakirin û piştre xebatên xwe ber bi [[Kantona Kobaniyê|kantonên Kobanê]] û [[Kantona Cizîrê|Cizîrê]] ve berfireh kir. Hemû şervanên jin ên ku berê di nava yekîneyên mixalif ên YPGê de cih digirtin, bi awayekî xweser bûn endamên YPJê. Di destpêkê de li her sê [[kanton]]ên Rojava tenê [[tabûr]]ek YPJê hebû, lê li her taxê tabûrek bi lez hat avakirin û rêxistin berfirehtir bû. Ji sala [[2014]]ê heta [[Çiriya paşîn|mijdara]] [[2016]]ê YPJê di navbera 7 hezar û 20 hezarî de endam jimartin. Di [[tebax]]a [[2017]]ê de hat ragihandin ku rêxistin 24 hezar endamên wê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/women/life/meet-female-soldiers-syria-iraq-fighting-gender-equality-much/ |sernav=Meet the female soldiers in Syria and Iraq fighting for gender equality as much as freedom {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2024-12-01 |roja-arşîvê=2022-01-12 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220112050107/https://www.telegraph.co.uk/women/life/meet-female-soldiers-syria-iraq-fighting-gender-equality-much/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî şikestina [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]], ev hejmar kêm bûye, û li gorî hevpeyvîna ku Fermandarê Giştî Newroz Ehmed ji [[rojname]]ya [[The Guardian]] re kiriye, niha 5000 e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Flock |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2021-07-19 |sernav=‘Now I’ve a purpose’: why more Kurdish women are choosing to fight |url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/jul/19/came-to-fight-stayed-for-the-freedom-why-more-kurdish-women-are-taking-up-arms |roja-gihiştinê=2024-12-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di şerê navxweyî yê Sûriyê de, YPJ û YPG li bakurê Sûriyê li dijî çeteyên curbicur şer kirin, di nav de Dewleta Îslamî li Iraq û Şamê (DAIŞ). YPJê beşdarî parastina Kobanî di dema Dorpêkirina Kobanî de jî bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tank |pêşnav=Pinar |tarîx=2017-10-17 |sernav=Kurdish Women in Rojava: From Resistance to Reconstruction |url=https://brill.com/view/journals/wdi/57/3-4/article-p404_7.xml |kovar=Die Welt des Islams |ziman=en |cild=57 |hejmar=3-4 |rr=404–428 |doi=10.1163/15700607-05734p07 |issn=1570-0607 }}</ref>, ku di adara 2014ê dest pê kiribû. Gelek ajansên ragihandinê yên [[Zimanê kurdî|kurdî]] radigihînin ku "Di şer de hêzên YPJê gelek girîng bûn". Di dorpêçkirina Kobanî de, berî ku YPJ alîkarî ji hêzên [[rojava]]yî werbigire, neçar mabû ku êrîşên DAIŞê tenê bi çekên sivik rawestîne: Wan kalaşnîkovên rûsî yên kevnar ên ji bazara reş, bombeyên destçêkirî, û tankên ku ji wesayîtên înşaetê û pîkapên li hev kom kirin" bikar anîn. Ta ku di [[Çiriya pêşîn|cotmeha]] 2014ê de Amerîka dest bi kordînasyona êrîşên esmanî bi şervanên YPJ-YPGê yên li ser erdê bike. Her wiha YPG, YPJ û [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKK]] di tebaxa 2014ê de tevlî operasyoneke leşkerî ya li [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şengalê]] bûn, û bi qasî 10,000 [[êzdî]] ji [[Komkujiya êzdiyan|qirkirina di destê DAIŞê]] de rizgar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/world/mena/kurds-press-sinjar-operation-in-north-iraq-1.1429595 |sernav=Kurds press Sinjar operation in north Iraq |malper=gulfnews.com |tarîx=2014-12-20 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.marieclaire.com/culture/news/a6643/these-are-the-women-battling-isis/ |sernav=These Remarkable Women Are Fighting ISIS. It's Time You Know Who They Are |malper=Marie Claire Magazine |tarîx=2014-10-01 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Elizabeth Griffin published in }}</ref> DIAŞê piştî ku [[Pêşmerge]] ji herêmê derketibûn, piraniya deverên derdora Çiyayê Şengalê xistibû bin kontrola xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/isis-threat-kurdish-forces-rescue-10000-yazidis-sinjar-mountains-606510 |sernav=ISIS Threat: Kurdish Forces Rescue 10,000 Yazidis from Sinjar Mountains |malper=www.ibtimes.co.in |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=Varghese |pêşnav=Johnlee }}</ref> Ji ber ku DAIŞ êzdiyan wekî "civaka bêbawer" dibîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/isis-threat-25000-children-starving-sinjar-mountains-photos-606225 |sernav=ISIS Threat: 25,000 Children Starving in Sinjar Mountains [Photos] |malper=www.ibtimes.co.in |tarîx=2014-08-06 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=Varghese |pêşnav=Johnlee }}</ref>, yên ku ji berê ve li dora Şengalê dijîn, gelê êzdî neçar mabû ku birevin çiyayan. Vê yekê bi dehhezarên êzdî, di nav wan de jin, [[zarok]] û extiyar, bê [[xwarin]], [[stargeh]] û [[alîkarî]] hiştin. Yên ku hîna li bajêr bûn, yan ji aliyê DAIŞê ve hatin qetilkirin yan jî wek [[Xulamtî|xulam]] hatin revandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Report on the Protection of Civilians in Armed Conflict in Iraq: 6 July – 10 September 2014. UN Assistance Mission for Iraq (UNAMI) and the Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR). Retrieved 4 April 2015. }}</ref> Li gel alîkariya êrîşên asmanî yên amerîkî, herêmeke ewle ya bi dirêjahiya 30 kîlometreyan (19 mi) ji bo penaberên êzîdî hate avakirin, da ku ji destê DAIŞê birevin. Paşê penaber derbasî Bakurê Sûriyê bûn û piraniya wan piştre çûn herêmên ewletir ên [[Başûrê Kurdistanê|Kurdistana Iraqê]]. [[Wêne:YPJ Fighters.jpg|thumb|250x250px|Şervanên YPJê bi ala rêxistinê li pişt xwe, sal 2015]] Îro YPJê di çarçoveya Hêzên Sûriyeya Demokratîk (QSD) de li kêleka YPGê têkoşîna xwe didomîne. YPJ di şerên wek êrîşa HSDê de li dijî baregehên sereke yên DAIŞê li [[Tebqa]] û [[Reqa|Reqqayê]] beşdar bû, û wek hêza sereke<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gardner |pêşnav=David |tarîx=2017-04-04 |sernav=Chaos will reign when Isis loses Raqqa |url=https://www.ft.com/content/f66687d0-190c-11e7-9c35-0dd2cb31823a |roja-gihiştinê=2024-12-01 |xebat=Financial Times }}</ref> (ligel YPG) ji bo Amerîka xizmet dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/the-commander-clara-4-stages-achieved-their-aims/ |sernav=The commander Clara: 4 stages achieved their aims {{!}} ANHA |malper=web.archive.org |tarîx=2017-10-09 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |roja-arşîvê=2017-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171009205836/http://en.hawarnews.com/the-commander-clara-4-stages-achieved-their-aims/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema [[Operasyona Çiqlê Zeytûnê]] de, êrîşa [[Tirkiye|dewleta Tirk]] a li dijî [[Kantona Efrînê]], yekîneyên YPJê dîsa bi giranî tevlî şer bûn. Taktîkên [[şerê gerîlayî]] yek ji wan taktîkan bû ku li dijî Tirkiye û hevalbendên wê yên Sûriyeyê hatin bikaranîn. Çeteyên terorîst ên Sûriyeyê ji şervanên YPGê ditirsin û ew şermezar dikin. Gelek îslamîstên cîhadî bawer dikin ku ger ji aliyê şervaneke jin ve bên kuştin ew ê rasterast biçin dojehê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diepresse.com/3893702/kaempferinnen-der-ypj-die-is-terroristen-haben-angst-vor-uns-frauen |sernav=Kämpferinnen der YPJ: "Die IS-Terroristen haben Angst vor uns... |malper=Die Presse |tarîx=2014-10-18 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=de |paşnav=Schneider |pêşnav=18 10 2014 um 18:21 von Wieland }}</ref> Lewma di êrîşa 2019ê ya Tirkiyeyê ya li ser Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê de çeteyên [[Artêşa Azad a Sûrîyê|Artêşa Azad a Sûriyê]] ku Tirkiye piştgiriya wan dike, termê şervaneke YPJê ya ku li bejahiya nêzîkî Kobanî hatibû kuştin, pêl û perçe kiribûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-11-03 |sernav=Syria conflict: The 'war crimes' caught in brutal phone footage |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50250330 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en-GB }}</ref> Amblema YPJê stêrka sor a li ser zemîne [[kesk]] e, bi rengê zer jî li derdora stêrkê herfên rêxistinê hatine nivîsandin. == Îdeolojî == [[Wêne:YPJ - Rojava.jpg|thumb|375x375px|Endamek YPJê, sal 2014]] Îdeolojiya YPJê li ser esasê azadiya jinê û xweparastinê ye. YPJ beşeke ji tevgera rizgariya kurd e ku îlhama xwe ji rêberê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) [[Abdullah Öcalan]] girtiye. Ew ji bo mafên wekhev ên jinan di civakeke [[baviksalarî]] de têdikoşin. Ew ne tenê daxwaza wekheviya zayendî dikin, di heman demê de di pêkhateyên civakî û siyasî de guhertineke radîkal jî dixwazin. YPJê [[Azadî (felsefe)|azadiya]] jinê weke mifteya rizgariya tevahiya gelan dibîne û tekez dike, ku zilma li ser jinê bi zextên komên din ên [[Civaknasî|civakî]] ve girêdayî ye. Îdeolojiya wan neteweperestiya kevneşopî red dike û li şûna wê civakek li ser bingeha [[demokrasî]], [[ekolojî]] û [[femînîzm]]ê pêş dixe. Ew ne tenê li dijî DAIŞê, di heman demê de li dijî her şêwe [[Zordestî|zordestiya]] baviksalarî jî şer dikin. Di nava YPJê de jin hem di warê [[Leşker (leşkerî)|leşkerî]] û hem jî di warê [[Siyaset|siyasî]] de xwedî mafên wekhev in. Armanca bingehîn a YPJê ew e ku jin li jiyana xwe xwedî derkeve, ev jî bi xweparastin û berpirsyariya civakê pêk tê. Şervan [[kapîtalîzm]]a rojavayî red dikin û ji bo civakek azad û xweser a xwe dispêre hevkarî û hevgirtina civakê diparêzin. Di pratîkê de ev tê wateya avakirina [[meclîsên jinan]] ku biryarên siyasî yên girîng didin. YPJ bersivek e li dijî zilma ku bi sedan salan e li ser jinên li herêmê û cîhanê tê meşandin. Ji bo YPJê berxwedana çekdarî tenê navgînek e ji bo guhertina civakî. Ew xwe wekî beşek tevgerek femînîzma gerdûnî dibînin û balê dikişînin ser girîngiya [[femînîzma înterseksional]], ku li ser cûrbecûr zordariyê radiweste. Berxwedana YPJê ne tenê bi serkeftinên leşkerî, bi [[felsefe]]ya [[wekhevî]] û [[Dadmendî|dadmendiya]] civakî jî bala navneteweyî kişand ser xwe. Şervanên YPJê xwe weke şervanên ku ji bo siberoja civakek azad û wekhev têdikoşin dibînin. Fermo armanca YPJê, digel rêxistinên din ên kurd, avakirina Suriyeke demokratîk û civateke azad e. == Rexistinkirin == <1>[[YPJ]] xwe weke fermandariya giştî û fermandariyên jêrîn bi rexistin dike li gorî vê yekê, bîryargeha giştî li ser 3 navendan tê bi rexistin kirin. Navenda yekemîn bîryargeha Cizîrê ya duyemîn bîryargeha Kobanê û ya sêyemîn bîryargeha Efrînê. <2>Merciya bîryaran ya herî jor(karar merci) konferansa [[YPJ]] ye. Di rewşên awarte de meclîsa leşkerî [[kom]] dibe. Xebata YPJ ya salekî dinirxîne û pilansaziya salê derdixinê. <3>Meclîsa Leşkerî ya [[YPJ]] ji 31 kesan pêk tê, 6 mehan carekî civîna xwe ya asayî çêdike û ji hemû xebatên YPJ berpirsiyare. <4>Her herêm di nav xwe de rêveberiya xwe ya leşkerî derdixe. <5>Meclîsa leşkerî ya [[YPJ]] hemû xebatan dişopîne û sazîbûna xwe pektînê, tayîn û terfî dike. <6>Meclîsa herêmî ya [[YPJ]] karê xwe bi bîryargehêre dimeşîne, hemû bîryargeh bi bîryargeha navendî ve girêdayî û karûbarê xwe bi rêve dibe. Li gorî mezinbûna navçeyan ji hejmarek pêwîst a endamên YPJ pektê. 3 mehan carekî civînên xwe li dardixe û bîryarên bîyargeha herêmî bi cih tînê. <7>YPJ ji 3 beşên esasî pektê. Ev beş jî ev in: a-Hêzên pispor b-Yekîneyên berxwedanê c-Hêzên herêmî <8>[[YPJ]] li gorî sistema navendîtiya demokratîk rapor, emir û talîmatê kar dike. Pêşniyarên fermandariya jêrîn yên paye (tayîn) û diyarkirinê (terfî) bi êrêkirina fermandariya [[YPJ]]'ê pêktê. <9>Tayîn û diyarkirin (erk-terfi) her şervanekî [[YPJ]] li gorî ferman û rayê tê kirin. Di bin agahdariya fermandariyê de bi rêkûpêkkirina hêzê li gorî qadan tê çêkirin. <10>Fermandariya YPJ ji 3, an jî 5 kesan pêktê. == Endamtiya YPJê == •Her endameka YPJ di heman demê de endama YPG ye û rêziknameya YPG dipejirîne. •Endamên YPJê di çarcoveya dildarî û parastina berjewendiyên netewî yên gel û jina kurd li ser bingeha welatparêziyê bi awayekî exlaqî û polîtîk ji bo avakirin û parastina civakek demokratîk û azad tevlî dibe. === Endamtî === Her hemwelatiyek jin a Suriye ku 18 saliya xwe temam kiribe (lê belê ji ber kevneşopiyên civakî ku hîna li ser jinê berdawam dike û di temenek biçûk de tê zevicandin divê ew keçên ciwan bigire nava xwe û biparêze) û pîvanên endamên YPJ û YPG pejiran dibe û piştî serlêdana cihê pêwistî û îtîna perwerdeya leşkerî û bîrdozî her wiha piştî sond dayînê dikare bibe endama YPJ. === Derketina ji endamtiyê === Di reziknameya YPG de pîvanên derketina ji endamtiyê YPJ jî, ji bo xwe esas digire. Kesên ku pirsgirêkên xwe yên tenduristî heye û nêrzîkbûnên ku zanista cinsî û heskirina wê qazanç neke, bi zanabûn têkiliyên ji derveyî exlaqê civakê di nava me de ferz dike, jiyana leşkeri û disiplînê bi zanabûn xerab dike tevî ku perwerde û nêzîkbûnên qazançkirinê hene, lê belê yên ku di paşverûtî de israr dike ji nava YPJ tê derxistin. Li gorî vê yekê bi êrêkirina bîryargeha navendî ya YPJ ji endamtî tê derxistin. === Sonda endamtiya YPJ === Di bingeha paradigmaya civaka demokratîk,ekolojîk û azadiya zayendî de ji bo Suriyeke demokratîk û Kurdistaneke azad li ser vê esasê, ezê civaka exlaqî û polîtîk bi parêzim bê ku cudahiya ol, ziman, netew, mezheb, zayend û partiyan bikim li dijî hemû êrişên derve û hundir parastina rewa esas bigirim, di felsefeya azadiya jin de, ezê xwe avabikim, li ser bingeha rêziknameya YPJ bê ku li peyî berjewendiyên takekesî bigerim ezê bi cesaret, disiplîn û bi bîryar tevlî bibim. Li hemberî her cure zehmetiyan bi îrade û hêzekê mezin serkeftinê esas bigirim. Di vê çarcoveyê de li ser hemû nirxên xwe yên netewî xeta azadiya jin, li hemberî şehîdên Kurdistanê, gelên Kurdistanê û hemû hevalên xwe yên têkoşînê sond dixwum, sond dixwum, sond dixwum. == Peywir û wezîfeyên endamên YPJê == 1. Di rêziknameya YPGê de beşa erkên endamên YPG ku hatiye diyarkirin pêktîne. 2. Li hemberî her cureyên êrişên ku li ser jinê pêşdikevin û li hemberî paşverûtiyan jin têkoşînê bi zanistiya xwe ya parastina rewa pêşdixe û di her astê de têkoşîn dide. 3. Di jiyanê de xwedî seknek azadîxwaz bi regez, dilnizm, kedkar, parvekirin, samîmî û durustiyê, hemû xweşikbûna di dilê xwe de dicivîne ji bo hevalên xwe dibe cavkaniya hêvî, moral û kêyfxweşî ye. 4. Di xeta azadiya jinê de hêzên parastina jin a pispor pêşdixîne û taxtîkên demê bi awayekî xuluxkar diafîrine û hevparbûnê esas digire.Li hemberi zêhniyeta zilam a serdest têkoşîna zayendî dike. 5. Bi hêz li erk û berpirsiyariyên xwe xwedî derdikeve û pîlanên YPJ û YPG derbasî jiyanê dike. == Rêkxistinkirina YPJ == –[[YPJ]] hêza pêşeng a [[YPG]] ye. –Di nava hêza [[YPG]] de jin bi rêxistinkirina xwe bi awayekî xweser çedike. –Di nava [[YPG]] de kota [[cins]] herî kêm ji %40 xwe bi rêxistin dike. –YPJ hêza parastina hemû jinên Rojavayê Kurdistan û Suriyê ye. –Hêzên [[YPJ]] li hemberî hemû destavêtina li ser jin û civakê (cinsi, fizîkî, çandî û exlaqî) mafê xwe yê parastinê pêktîne. –Tayîn û terfî ji aliyê fermandariya YPJê ve tê pêkanîn. == Fermandariya Akademiyê == –Di bunya hemû bîryargehan de akademiyên parastinê yên jin weke akademiyên Şehîd Şîlan bi nav dibin. –Fermandariya akademiyan girêdayî bîryargehên YPJ bi rêya şaxên jêrîn xwe bi rêxistin dike. –Di perwerdeyan de bi rêya bernameyên bîrdozî û leşkerî avakirina hişmendiya demokratîk ekolojîk û azadiya zayendî, netewî, jiyana azad û zanistiya zayendî, qazançkirina tarz û pîvanan esas tê girtin. –Di akademiyan de di xeta parastina rewa de bi perwerdeyên taxtîk, teknîk û bîrdozî leşkerîbûnê pêktîne. –Akademiyên parastinê yên Şehîd Şîlan, bi perwerdeyên bingehîn hem namzetên YPJ perwerde dike hem ji bo hêzên YPJ pispor bibin dewreyên pisporiyê vedike. Di heman demê de ji bo pêşwazîkirina pêdiviyên fermandaran dewreyan vedike. –Akademiyên paratinê yên Şehîd Şîlan wekî fermandariya akademiyên leşkerî ji jor heta jêr li gorî pêdiviyan xwe bi rêxistin dike û şaxên xwe vedike. –Di bin banê akademiyan de ji bo endamên YPJ bigehin asta pisporbûnê dewreyên pisporbên û branşbûnê (Çekên giran, Sabotaj, Suîkast, lêdana nêz û hwd.) têne vekirin. == Sîstema YPJ'ê == Di rêxistinkirina YPJê de sîstema li ser 3 lingan tê avakirin esas e. Li gorî vê yekê 1.Sîstema YPJê ji tîm,taxim, yekîne, tabur û bîryargeh tê avakirin. 2.Tîmek ji 3 an jî 5 kesan tê avakirin. 3.Taximek ji 2 tîman tê avakirin. 4.Yekîneyek ji 2 taximan tê avakirin. 5.Tabur ji 2 yekîneyan tê avakirin. == Yekîneyên YPJ'ê == Xalên di rêziknameya YPG de, yên ji bo yekîneyên pispor, yekîneyên berxwedanê, hêzên herêmî hatiye diyar kirin dipejirîne. Li gora vê yekê: Di çarcoveya paradîgmaya civaka demokratîk, ekolojîk û azadiya zayendî de bi armanca rakirina hemû cureyên êrişên li ser jin û civakê yekîneyên profesiyonel tên avakirin. Ev yekîne jî ji yekîneyên pispor yên YPJ pêk tê. Ji kesên ku 24 saetan tevlî xebatên YPJ dibin di perwerdeyên bîrdozî û leşkerî re derbas dibin û di stratejiya parastina rewa de pisporbûne pêktên. === Taybetmendiyên Endamên Profesiyonel === a. Welatparêz û civakparêz e b. Xwedî hişmendî, bi cesaret û çalak e c. Afîriner, fedakar, kedkar û bi înîsiyatîf e ç. Di warê taxtîk û teknîka leşkerî de têgehiştî ye d. Ji cinsê xwe hesdike û diparêz e e. Xwedî disiplîna cewheriye û xwe perwerde dike ê. Ji ber ku bi hişmendiya demokratîk, ekolojîk, azadîxwaziya zayendî tevdigere, zayendîperestiya civakî red dike. f. Ji rexne û rexnedayinê re vekiriye û guherîn û veguherinê esas digire. === Yekîneyên Berxwedanê === 1. Ji kadroyên YPJ, eyalet û qadan tên avakirin. Her kadroyek girêdayî xwe yek an jî du yekîneyan avadike. Ji bo li dijî dagirkirina dijminan derbikeve, yekîneyên berxwedanê xwe gelekî baş amade dikin. 2. Yên di van yekîneyan de cih digirin gelekî bi baldarî têne hilbijartin bi her awayî kesên bi bawer in. 3. Her kadroyek YPJ yekîneya xwe di perwerdeya taybet re derbas dikin. 4. Di yekîneyan de veşartîbûn esas tê girtin. Endamên yekîneyan hevudu nas nakin. 5. Endamên van yekîneyan xwedî disiplîn û tarzê xebatê ne. 6. Di her şert û mercan de qabîliyeta xwe ya şerkirinê diparezin. === Yekîneyên Herêmî === 1. Yekîneyên herêmî kesên welatparêz û girêdayî axa xwe ne. 2. Yekîneyên herêmî kesên ku girêdayî mala xwe ne. Û jiyana wan ya şaqsî heye ku nikarin 24 saetan di nava xebatê de cihê xwe bigirin, lê belê berbirsiyartîyên xwe yên welatparêzî û parastina herêma xwe pêktînin. 3. Bê ku pêvîstiyên mala xwe îhmal bike tevlî nava xebatên parastinê dibe. 4. Tevlîbûna wê ne li ser esasê berjewendiyên maddî û malbatî ye. == Karên hundirîn == === Pergala ferman û talîmatê === Di xebatê de navendîtiya demokratîk esas e. Pêkanîna navendîtiyê bi ferman û talîmatê çêdibe. Şêwazê pêkanîna aliyê wê yê demokratîk jî bi civîn, danûstandin û bi tevlîbûna hemû endaman a ji bo biryaran û pêşkêşkirina her cureyên pêşniyaran çêdibe. === Pergala Raporê === a. Di derbarê xebatên têne meşandin de ji jêr ber bi jor ve agahdarkirina qedemeyên fermandariyê esas digirin. Endamên yekîneyên YPJ piştî ku fermana jêre hatiyedayîn bi cih anîn, tekmîla encamê didin fermandarê ku talîmat danê. Di nava dema hatiye danîn de her yekîneyek û fermandariyek di derbarê xebatên xwe de tekmîla devkî û nivîskî dide rêveberiya jor. Di nava dema hatiye diyar kirin de civînên xwe çêdikin, tekmîl û raporên xwe amade dikin. Rêxistinên jêrîn yên bi awayekî rêkûpêk tekmîl û raporên xwe amade nekirine wekî ku pêywîra xwe bi cih ne anîne têne hesibandin. b. Mafê her endameki YPJ heye ku fermandariya xwe bişopînê, rexne bike û rêbaza civînan, heger ev rexne derbas neke mafê xwe yê her cure pêşnîyar bike jî heye. c. Her endamek YPJ 6 mehan carekî rapora xwe dinivîsîne. d. Her endameke YPJ dema pêwîst bibîne dikare ji bo rêxistina xwe rapor binivîsîne. === Civîn === a. Her yekîneyên YPJ li gorî pêwîstiyan civînên xwe lidar dixin. b. Rojane tekmîlên tîman têne girtin û 3 rojan carekê encamên van tekmîlan têne nirxandin û parvekirin. c. Yekîneyên YPJ heftê carekî tekmîl û 15 rojan carekî civîna xwe çêdikin. Di heman demê de encêmn civînê weke raporekê pêşkêşî fermandariya jor dikin. ç. Taxim 15 rojan, bolûk jî mehê carekî civînên xwe çêdikin û raporên xwe pêşkêşî jor dikin. e. Her bîryargeh mehê carekî civîên xwe çêdikin û encamên van weke rapor pêşkêşî civîna bîryargeha YPJ a navendî dikin. === Disiplîn === Di xebatên leşkerî de pêdiviya disiplîneke bi hêz derbikeve pêş heye. Disiplîn bi tevahî qaydeyên leşkerî ve girêdayî îradeya azad û avakirina rizgarkirina demokratîk e. Disiplîn xebat, çalakî û yêkîtiya kar bi hêz dike, lewra serkeftinê jî bi xwe re tîne. Meşandina têkoşînê ya bi awayekiî serkeftî ancax bi qebulkirina hemû qaydeyan û disiplîna cewherî gengaze.Di hemû cihan de bi disiplînekê cewherî tevdigere, dibin her şert û mercî de xwe di warê leşkerî û fizikî de xwe perwerde dike. Qaydeyen ku divê li ber çavan bêne girtin û li gorî van tevbigerin. a. Li gorî qaydeyên veşartîbûnê tevdigerin. b. Li dijî hemû êrîşan bê tawîzbûyîn. c. Desturnedayîna zarara li dijî nirxên têkoşînê û gelê me. ç. Parastina nirxên madî yên hatine teslîm kirin û li gorî pêdiviyan bikaranîna wan. d. Bi pergal tevgerîn. Di her şert û mercan de li dijî zehmetiyan derketin û bi înîsiyatîfbûyîn. === Rexne û Rexnedayîn === Ji bo ku endamên rêxistinê ji kemasî û şaşitiyên xwe xelas bibin û nirxên azadiyê û zêhniyeta demokratîk derxîne hole rexne û rexnedayîn girînge. Her endamekê YPJê li dijî her şaşitî û nebesiyan, bi hesta berpirsiyariyê di civînan de rexne û rexnedayînê pêşdixîne. Çeka rexne û rexnedayînê ji bo têkbirin û biçûkxistina kesan nayê bikaranîn berovajî vê yekê weke amûreke nûbûn û pêşvebirinê tê bikaranîn. Endamên YPJ ji rexne û rexnedayînê re vekirî ye. Li hember pergala kapîtalîst xwedî têkoşînek radîkal e û li hember hemû paşverûtiyan şer dike û ji bo rexnedayînê dilnimz e, xwe bi felsefeya azadiyê avadike. === Suc û Ceza === a. Di rêziknameya YPG de madeyên ku derbas dibin YPJ dipejirîne. b. Jina ku îradeya jin esas nagire, xweseriya xwe naparêze, pirsgirêkên di nava jin de bi zilam re parve kirin suc tê hesibandin. == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] * [[Dîroka leşkerî ya kurdan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Artêşên rizgariya neteweyî]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] [[Kategorî:Rêxistinên kurdan]] [[Kategorî:YPG]] sz4withc2y87q4xmzk6tutflw4jrvq4 2095073 2095071 2026-09-20T13:18:17Z MikaelF 935 Bê çavkanî, bi alîkariya çavkaniyan binîvisin, kopî mekin 2095073 wikitext text/x-wiki {{Kêm}} {{Agahîdank rêxistinên leşkerî | nav = Yekîneyên Parastina Jinê | navê rastî = | navê rastî ziman = Kurdî | wêne = YPJ Flag.svg | wêne mezinî = 250px | wêne binnivîs = | sernûçe = | çalak = 2012 – niha | îdeolojî = | girêdayîbûn = | kom = | avaker = | damezrêner = | serokê damezrêner = | sernav rêber = | rêber = | serok = | rêberê leşkerî = | rêberê siyasî = | sernav rêber1 = | navê rêber1 = | sernav rêber2 = | navê rêber2 = | berdevk = | axaftvan = | sergeh = | herêm = [[Kantona Cizîrê ya Rojavaya Kurdistanê]] <br> [[Kantona Kobaniyê ya Rojavaya Kurdistanê]] <br> [[Kantona Efrînê ya Rojavaya Kurdistanê]] | mezinahî = 10.000 – 20.000 | perçeyek ji = | pêşrew = | derizandin = | bihevkelanî = | pêşî = | bi eslî wek = | navê pêşî = | berê = | navê berê = | paşê = | bûye = | navê paşê = | bihevkelyan = | derizandin ser = | domdar = | hevpeyman = | dijber = | şer = *Şerê Serê Kaniyê *Şerê Helebê *Şerê Kobanê *Şerê Cezaa *Şerê Efrînê | rêxistin = | malper = {{URL|ypjrojava.com}} | terxankirin wek komekî terorî ji aliyê = | nasnameya etîketa sembol = | nasnameya sembol = | nasnameya etîketa sembol2 = | nasnameya sembol2 = | nasnameya etîketa sembol3 = | nasnameya sembol3 = | nasnameya etîketa sembol4 = | nasnameya sembol4 = }} '''Yekîneyên Parastina Jinê''' bi kurtasî '''YPJ''', [[Rêxistina parastinê|rêxistinek parastinê]] ye ku bi temamî ji [[jin]]an pêk tê. YPJ beşek ji [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] e, ku yek ji hêzên çekdar ên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Başer |pêşnav=Çağlayan |tarîx=2022-05-27 |sernav=Women Insurgents, Rebel Organization Structure, and Sustaining the Rebellion: The Case of the Kurdistan Workers’ Party |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2022.2097889 |kovar=Security Studies |ziman=en |cild=31 |hejmar=3 |rr=381–416 |doi=10.1080/09636412.2022.2097889 |issn=0963-6412 }}</ref> Şervanên YPJê bi giranî jinên [[kurd]] pêk tê û ji gelek [[netewe]]yên curbicur [[şervan]]ên jin di nav rêxistina YPJê de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newpol.org/issue_post/commune-rojava/ |sernav=A Commune in Rojava? |tarîx=2016-01-31 |malper=New Politics |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-07-04 }}</ref> Yekîneyên Parastina Jinê (YPJ) di dema [[Şerê navxweyî yê Sûriyê|şerê navxweyî yê Suriyê]] li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=0ilBjgEACAAJ |sernav=A Road Unforeseen: Women Fight the Islamic State |paşnav=Tax |pêşnav=Meredith |tarîx=2016 |weşanger=Bellevue Literary Press |isbn=978-1-942658-10-8 |ziman=en }}</ref> == Dîrok == Jin ji destpêka sala [[2011]]ê û vir ve tevlî şerê berxwedana kurdên Sûriyê bûne. Ew beşek ji [[YXG]] bûn, ku paşê di [[2012]]ê de navê xwe wek [[Yekîneyên Parastina Gel|YPG]] guherî. YPJ di 4ê [[nîsan]]a [[2013]]ê de weke rêxistinek tenê ji bo jinan bi tabûra yekemîn a li [[Cindirêsê]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://jankalan.wordpress.com/2013/03/03/formation-the-first-battalion-of-womens-protection-units-in-western-kurdistan/ |sernav=Formation the first battalion of women’s protection units in western Kurdistan |malper=JAN KALAN |tarîx=2013-03-03 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=tr-TR |paşnav=jankalan }}</ref> hate avakirin û piştre xebatên xwe ber bi [[Kantona Kobaniyê|kantonên Kobanê]] û [[Kantona Cizîrê|Cizîrê]] ve berfireh kir. Hemû şervanên jin ên ku berê di nava yekîneyên mixalif ên YPGê de cih digirtin, bi awayekî xweser bûn endamên YPJê. Di destpêkê de li her sê [[kanton]]ên Rojava tenê [[tabûr]]ek YPJê hebû, lê li her taxê tabûrek bi lez hat avakirin û rêxistin berfirehtir bû. Ji sala [[2014]]ê heta [[Çiriya paşîn|mijdara]] [[2016]]ê YPJê di navbera 7 hezar û 20 hezarî de endam jimartin. Di [[tebax]]a [[2017]]ê de hat ragihandin ku rêxistin 24 hezar endamên wê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/women/life/meet-female-soldiers-syria-iraq-fighting-gender-equality-much/ |sernav=Meet the female soldiers in Syria and Iraq fighting for gender equality as much as freedom {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2024-12-01 |roja-arşîvê=2022-01-12 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220112050107/https://www.telegraph.co.uk/women/life/meet-female-soldiers-syria-iraq-fighting-gender-equality-much/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî şikestina [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]], ev hejmar kêm bûye, û li gorî hevpeyvîna ku Fermandarê Giştî Newroz Ehmed ji [[rojname]]ya [[The Guardian]] re kiriye, niha 5000 e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Flock |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2021-07-19 |sernav=‘Now I’ve a purpose’: why more Kurdish women are choosing to fight |url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/jul/19/came-to-fight-stayed-for-the-freedom-why-more-kurdish-women-are-taking-up-arms |roja-gihiştinê=2024-12-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di şerê navxweyî yê Sûriyê de, YPJ û YPG li bakurê Sûriyê li dijî çeteyên curbicur şer kirin, di nav de Dewleta Îslamî li Iraq û Şamê (DAIŞ). YPJê beşdarî parastina Kobanî di dema Dorpêkirina Kobanî de jî bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tank |pêşnav=Pinar |tarîx=2017-10-17 |sernav=Kurdish Women in Rojava: From Resistance to Reconstruction |url=https://brill.com/view/journals/wdi/57/3-4/article-p404_7.xml |kovar=Die Welt des Islams |ziman=en |cild=57 |hejmar=3-4 |rr=404–428 |doi=10.1163/15700607-05734p07 |issn=1570-0607 }}</ref>, ku di adara 2014ê dest pê kiribû. Gelek ajansên ragihandinê yên [[Zimanê kurdî|kurdî]] radigihînin ku "Di şer de hêzên YPJê gelek girîng bûn". Di dorpêçkirina Kobanî de, berî ku YPJ alîkarî ji hêzên [[rojava]]yî werbigire, neçar mabû ku êrîşên DAIŞê tenê bi çekên sivik rawestîne: Wan kalaşnîkovên rûsî yên kevnar ên ji bazara reş, bombeyên destçêkirî, û tankên ku ji wesayîtên înşaetê û pîkapên li hev kom kirin" bikar anîn. Ta ku di [[Çiriya pêşîn|cotmeha]] 2014ê de Amerîka dest bi kordînasyona êrîşên esmanî bi şervanên YPJ-YPGê yên li ser erdê bike. Her wiha YPG, YPJ û [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKK]] di tebaxa 2014ê de tevlî operasyoneke leşkerî ya li [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şengalê]] bûn, û bi qasî 10,000 [[êzdî]] ji [[Komkujiya êzdiyan|qirkirina di destê DAIŞê]] de rizgar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/world/mena/kurds-press-sinjar-operation-in-north-iraq-1.1429595 |sernav=Kurds press Sinjar operation in north Iraq |malper=gulfnews.com |tarîx=2014-12-20 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.marieclaire.com/culture/news/a6643/these-are-the-women-battling-isis/ |sernav=These Remarkable Women Are Fighting ISIS. It's Time You Know Who They Are |malper=Marie Claire Magazine |tarîx=2014-10-01 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Elizabeth Griffin published in }}</ref> DIAŞê piştî ku [[Pêşmerge]] ji herêmê derketibûn, piraniya deverên derdora Çiyayê Şengalê xistibû bin kontrola xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/isis-threat-kurdish-forces-rescue-10000-yazidis-sinjar-mountains-606510 |sernav=ISIS Threat: Kurdish Forces Rescue 10,000 Yazidis from Sinjar Mountains |malper=www.ibtimes.co.in |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=Varghese |pêşnav=Johnlee }}</ref> Ji ber ku DAIŞ êzdiyan wekî "civaka bêbawer" dibîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/isis-threat-25000-children-starving-sinjar-mountains-photos-606225 |sernav=ISIS Threat: 25,000 Children Starving in Sinjar Mountains [Photos] |malper=www.ibtimes.co.in |tarîx=2014-08-06 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=Varghese |pêşnav=Johnlee }}</ref>, yên ku ji berê ve li dora Şengalê dijîn, gelê êzdî neçar mabû ku birevin çiyayan. Vê yekê bi dehhezarên êzdî, di nav wan de jin, [[zarok]] û extiyar, bê [[xwarin]], [[stargeh]] û [[alîkarî]] hiştin. Yên ku hîna li bajêr bûn, yan ji aliyê DAIŞê ve hatin qetilkirin yan jî wek [[Xulamtî|xulam]] hatin revandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Report on the Protection of Civilians in Armed Conflict in Iraq: 6 July – 10 September 2014. UN Assistance Mission for Iraq (UNAMI) and the Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR). Retrieved 4 April 2015. }}</ref> Li gel alîkariya êrîşên asmanî yên amerîkî, herêmeke ewle ya bi dirêjahiya 30 kîlometreyan (19 mi) ji bo penaberên êzîdî hate avakirin, da ku ji destê DAIŞê birevin. Paşê penaber derbasî Bakurê Sûriyê bûn û piraniya wan piştre çûn herêmên ewletir ên [[Başûrê Kurdistanê|Kurdistana Iraqê]]. [[Wêne:YPJ Fighters.jpg|thumb|250x250px|Şervanên YPJê bi ala rêxistinê li pişt xwe, sal 2015]] Îro YPJê di çarçoveya Hêzên Sûriyeya Demokratîk (QSD) de li kêleka YPGê têkoşîna xwe didomîne. YPJ di şerên wek êrîşa HSDê de li dijî baregehên sereke yên DAIŞê li [[Tebqa]] û [[Reqa|Reqqayê]] beşdar bû, û wek hêza sereke<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gardner |pêşnav=David |tarîx=2017-04-04 |sernav=Chaos will reign when Isis loses Raqqa |url=https://www.ft.com/content/f66687d0-190c-11e7-9c35-0dd2cb31823a |roja-gihiştinê=2024-12-01 |xebat=Financial Times }}</ref> (ligel YPG) ji bo Amerîka xizmet dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/the-commander-clara-4-stages-achieved-their-aims/ |sernav=The commander Clara: 4 stages achieved their aims {{!}} ANHA |malper=web.archive.org |tarîx=2017-10-09 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |roja-arşîvê=2017-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171009205836/http://en.hawarnews.com/the-commander-clara-4-stages-achieved-their-aims/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema [[Operasyona Çiqlê Zeytûnê]] de, êrîşa [[Tirkiye|dewleta Tirk]] a li dijî [[Kantona Efrînê]], yekîneyên YPJê dîsa bi giranî tevlî şer bûn. Taktîkên [[şerê gerîlayî]] yek ji wan taktîkan bû ku li dijî Tirkiye û hevalbendên wê yên Sûriyeyê hatin bikaranîn. Çeteyên terorîst ên Sûriyeyê ji şervanên YPGê ditirsin û ew şermezar dikin. Gelek îslamîstên cîhadî bawer dikin ku ger ji aliyê şervaneke jin ve bên kuştin ew ê rasterast biçin dojehê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diepresse.com/3893702/kaempferinnen-der-ypj-die-is-terroristen-haben-angst-vor-uns-frauen |sernav=Kämpferinnen der YPJ: "Die IS-Terroristen haben Angst vor uns... |malper=Die Presse |tarîx=2014-10-18 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=de |paşnav=Schneider |pêşnav=18 10 2014 um 18:21 von Wieland }}</ref> Lewma di êrîşa 2019ê ya Tirkiyeyê ya li ser Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê de çeteyên [[Artêşa Azad a Sûrîyê|Artêşa Azad a Sûriyê]] ku Tirkiye piştgiriya wan dike, termê şervaneke YPJê ya ku li bejahiya nêzîkî Kobanî hatibû kuştin, pêl û perçe kiribûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-11-03 |sernav=Syria conflict: The 'war crimes' caught in brutal phone footage |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50250330 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en-GB }}</ref> Amblema YPJê stêrka sor a li ser zemîne [[kesk]] e, bi rengê zer jî li derdora stêrkê herfên rêxistinê hatine nivîsandin. == Îdeolojî == [[Wêne:YPJ - Rojava.jpg|thumb|375x375px|Endamek YPJê, sal 2014]] Îdeolojiya YPJê li ser esasê azadiya jinê û xweparastinê ye. YPJ beşeke ji tevgera rizgariya kurd e ku îlhama xwe ji rêberê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) [[Abdullah Öcalan]] girtiye. Ew ji bo mafên wekhev ên jinan di civakeke [[baviksalarî]] de têdikoşin. Ew ne tenê daxwaza wekheviya zayendî dikin, di heman demê de di pêkhateyên civakî û siyasî de guhertineke radîkal jî dixwazin. YPJê [[Azadî (felsefe)|azadiya]] jinê weke mifteya rizgariya tevahiya gelan dibîne û tekez dike, ku zilma li ser jinê bi zextên komên din ên [[Civaknasî|civakî]] ve girêdayî ye. Îdeolojiya wan neteweperestiya kevneşopî red dike û li şûna wê civakek li ser bingeha [[demokrasî]], [[ekolojî]] û [[femînîzm]]ê pêş dixe. Ew ne tenê li dijî DAIŞê, di heman demê de li dijî her şêwe [[Zordestî|zordestiya]] baviksalarî jî şer dikin. Di nava YPJê de jin hem di warê [[Leşker (leşkerî)|leşkerî]] û hem jî di warê [[Siyaset|siyasî]] de xwedî mafên wekhev in. Armanca bingehîn a YPJê ew e ku jin li jiyana xwe xwedî derkeve, ev jî bi xweparastin û berpirsyariya civakê pêk tê. Şervan [[kapîtalîzm]]a rojavayî red dikin û ji bo civakek azad û xweser a xwe dispêre hevkarî û hevgirtina civakê diparêzin. Di pratîkê de ev tê wateya avakirina [[meclîsên jinan]] ku biryarên siyasî yên girîng didin. YPJ bersivek e li dijî zilma ku bi sedan salan e li ser jinên li herêmê û cîhanê tê meşandin. Ji bo YPJê berxwedana çekdarî tenê navgînek e ji bo guhertina civakî. Ew xwe wekî beşek tevgerek femînîzma gerdûnî dibînin û balê dikişînin ser girîngiya [[femînîzma înterseksional]], ku li ser cûrbecûr zordariyê radiweste. Berxwedana YPJê ne tenê bi serkeftinên leşkerî, bi [[felsefe]]ya [[wekhevî]] û [[Dadmendî|dadmendiya]] civakî jî bala navneteweyî kişand ser xwe. Şervanên YPJê xwe weke şervanên ku ji bo siberoja civakek azad û wekhev têdikoşin dibînin. Fermo armanca YPJê, digel rêxistinên din ên kurd, avakirina Suriyeke demokratîk û civateke azad e. == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] * [[Dîroka leşkerî ya kurdan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Artêşên rizgariya neteweyî]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] [[Kategorî:Rêxistinên kurdan]] [[Kategorî:YPG]] 4b65nm9xytwjuwefbj9nwjwxdzbho03 2095075 2095073 2026-09-20T13:23:28Z MikaelF 935 /* Îdeolojî */ Çavkanî hewce ne. 2095075 wikitext text/x-wiki {{Kêm}} {{Agahîdank rêxistinên leşkerî | nav = Yekîneyên Parastina Jinê | navê rastî = | navê rastî ziman = Kurdî | wêne = YPJ Flag.svg | wêne mezinî = 250px | wêne binnivîs = | sernûçe = | çalak = 2012 – niha | îdeolojî = | girêdayîbûn = | kom = | avaker = | damezrêner = | serokê damezrêner = | sernav rêber = | rêber = | serok = | rêberê leşkerî = | rêberê siyasî = | sernav rêber1 = | navê rêber1 = | sernav rêber2 = | navê rêber2 = | berdevk = | axaftvan = | sergeh = | herêm = [[Kantona Cizîrê ya Rojavaya Kurdistanê]] <br> [[Kantona Kobaniyê ya Rojavaya Kurdistanê]] <br> [[Kantona Efrînê ya Rojavaya Kurdistanê]] | mezinahî = 10.000 – 20.000 | perçeyek ji = | pêşrew = | derizandin = | bihevkelanî = | pêşî = | bi eslî wek = | navê pêşî = | berê = | navê berê = | paşê = | bûye = | navê paşê = | bihevkelyan = | derizandin ser = | domdar = | hevpeyman = | dijber = | şer = *Şerê Serê Kaniyê *Şerê Helebê *Şerê Kobanê *Şerê Cezaa *Şerê Efrînê | rêxistin = | malper = {{URL|ypjrojava.com}} | terxankirin wek komekî terorî ji aliyê = | nasnameya etîketa sembol = | nasnameya sembol = | nasnameya etîketa sembol2 = | nasnameya sembol2 = | nasnameya etîketa sembol3 = | nasnameya sembol3 = | nasnameya etîketa sembol4 = | nasnameya sembol4 = }} '''Yekîneyên Parastina Jinê''' bi kurtasî '''YPJ''', [[Rêxistina parastinê|rêxistinek parastinê]] ye ku bi temamî ji [[jin]]an pêk tê. YPJ beşek ji [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] e, ku yek ji hêzên çekdar ên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Başer |pêşnav=Çağlayan |tarîx=2022-05-27 |sernav=Women Insurgents, Rebel Organization Structure, and Sustaining the Rebellion: The Case of the Kurdistan Workers’ Party |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2022.2097889 |kovar=Security Studies |ziman=en |cild=31 |hejmar=3 |rr=381–416 |doi=10.1080/09636412.2022.2097889 |issn=0963-6412 }}</ref> Şervanên YPJê bi giranî jinên [[kurd]] pêk tê û ji gelek [[netewe]]yên curbicur [[şervan]]ên jin di nav rêxistina YPJê de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newpol.org/issue_post/commune-rojava/ |sernav=A Commune in Rojava? |tarîx=2016-01-31 |malper=New Politics |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-07-04 }}</ref> Yekîneyên Parastina Jinê (YPJ) di dema [[Şerê navxweyî yê Sûriyê|şerê navxweyî yê Suriyê]] li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=0ilBjgEACAAJ |sernav=A Road Unforeseen: Women Fight the Islamic State |paşnav=Tax |pêşnav=Meredith |tarîx=2016 |weşanger=Bellevue Literary Press |isbn=978-1-942658-10-8 |ziman=en }}</ref> == Dîrok == Jin ji destpêka sala [[2011]]ê û vir ve tevlî şerê berxwedana kurdên Sûriyê bûne. Ew beşek ji [[YXG]] bûn, ku paşê di [[2012]]ê de navê xwe wek [[Yekîneyên Parastina Gel|YPG]] guherî. YPJ di 4ê [[nîsan]]a [[2013]]ê de weke rêxistinek tenê ji bo jinan bi tabûra yekemîn a li [[Cindirêsê]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://jankalan.wordpress.com/2013/03/03/formation-the-first-battalion-of-womens-protection-units-in-western-kurdistan/ |sernav=Formation the first battalion of women’s protection units in western Kurdistan |malper=JAN KALAN |tarîx=2013-03-03 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=tr-TR |paşnav=jankalan }}</ref> hate avakirin û piştre xebatên xwe ber bi [[Kantona Kobaniyê|kantonên Kobanê]] û [[Kantona Cizîrê|Cizîrê]] ve berfireh kir. Hemû şervanên jin ên ku berê di nava yekîneyên mixalif ên YPGê de cih digirtin, bi awayekî xweser bûn endamên YPJê. Di destpêkê de li her sê [[kanton]]ên Rojava tenê [[tabûr]]ek YPJê hebû, lê li her taxê tabûrek bi lez hat avakirin û rêxistin berfirehtir bû. Ji sala [[2014]]ê heta [[Çiriya paşîn|mijdara]] [[2016]]ê YPJê di navbera 7 hezar û 20 hezarî de endam jimartin. Di [[tebax]]a [[2017]]ê de hat ragihandin ku rêxistin 24 hezar endamên wê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/women/life/meet-female-soldiers-syria-iraq-fighting-gender-equality-much/ |sernav=Meet the female soldiers in Syria and Iraq fighting for gender equality as much as freedom {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2024-12-01 |roja-arşîvê=2022-01-12 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220112050107/https://www.telegraph.co.uk/women/life/meet-female-soldiers-syria-iraq-fighting-gender-equality-much/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî şikestina [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]], ev hejmar kêm bûye, û li gorî hevpeyvîna ku Fermandarê Giştî Newroz Ehmed ji [[rojname]]ya [[The Guardian]] re kiriye, niha 5000 e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Flock |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2021-07-19 |sernav=‘Now I’ve a purpose’: why more Kurdish women are choosing to fight |url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/jul/19/came-to-fight-stayed-for-the-freedom-why-more-kurdish-women-are-taking-up-arms |roja-gihiştinê=2024-12-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di şerê navxweyî yê Sûriyê de, YPJ û YPG li bakurê Sûriyê li dijî çeteyên curbicur şer kirin, di nav de Dewleta Îslamî li Iraq û Şamê (DAIŞ). YPJê beşdarî parastina Kobanî di dema Dorpêkirina Kobanî de jî bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tank |pêşnav=Pinar |tarîx=2017-10-17 |sernav=Kurdish Women in Rojava: From Resistance to Reconstruction |url=https://brill.com/view/journals/wdi/57/3-4/article-p404_7.xml |kovar=Die Welt des Islams |ziman=en |cild=57 |hejmar=3-4 |rr=404–428 |doi=10.1163/15700607-05734p07 |issn=1570-0607 }}</ref>, ku di adara 2014ê dest pê kiribû. Gelek ajansên ragihandinê yên [[Zimanê kurdî|kurdî]] radigihînin ku "Di şer de hêzên YPJê gelek girîng bûn". Di dorpêçkirina Kobanî de, berî ku YPJ alîkarî ji hêzên [[rojava]]yî werbigire, neçar mabû ku êrîşên DAIŞê tenê bi çekên sivik rawestîne: Wan kalaşnîkovên rûsî yên kevnar ên ji bazara reş, bombeyên destçêkirî, û tankên ku ji wesayîtên înşaetê û pîkapên li hev kom kirin" bikar anîn. Ta ku di [[Çiriya pêşîn|cotmeha]] 2014ê de Amerîka dest bi kordînasyona êrîşên esmanî bi şervanên YPJ-YPGê yên li ser erdê bike. Her wiha YPG, YPJ û [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKK]] di tebaxa 2014ê de tevlî operasyoneke leşkerî ya li [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şengalê]] bûn, û bi qasî 10,000 [[êzdî]] ji [[Komkujiya êzdiyan|qirkirina di destê DAIŞê]] de rizgar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/world/mena/kurds-press-sinjar-operation-in-north-iraq-1.1429595 |sernav=Kurds press Sinjar operation in north Iraq |malper=gulfnews.com |tarîx=2014-12-20 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.marieclaire.com/culture/news/a6643/these-are-the-women-battling-isis/ |sernav=These Remarkable Women Are Fighting ISIS. It's Time You Know Who They Are |malper=Marie Claire Magazine |tarîx=2014-10-01 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Elizabeth Griffin published in }}</ref> DIAŞê piştî ku [[Pêşmerge]] ji herêmê derketibûn, piraniya deverên derdora Çiyayê Şengalê xistibû bin kontrola xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/isis-threat-kurdish-forces-rescue-10000-yazidis-sinjar-mountains-606510 |sernav=ISIS Threat: Kurdish Forces Rescue 10,000 Yazidis from Sinjar Mountains |malper=www.ibtimes.co.in |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=Varghese |pêşnav=Johnlee }}</ref> Ji ber ku DAIŞ êzdiyan wekî "civaka bêbawer" dibîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/isis-threat-25000-children-starving-sinjar-mountains-photos-606225 |sernav=ISIS Threat: 25,000 Children Starving in Sinjar Mountains [Photos] |malper=www.ibtimes.co.in |tarîx=2014-08-06 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=Varghese |pêşnav=Johnlee }}</ref>, yên ku ji berê ve li dora Şengalê dijîn, gelê êzdî neçar mabû ku birevin çiyayan. Vê yekê bi dehhezarên êzdî, di nav wan de jin, [[zarok]] û extiyar, bê [[xwarin]], [[stargeh]] û [[alîkarî]] hiştin. Yên ku hîna li bajêr bûn, yan ji aliyê DAIŞê ve hatin qetilkirin yan jî wek [[Xulamtî|xulam]] hatin revandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Report on the Protection of Civilians in Armed Conflict in Iraq: 6 July – 10 September 2014. UN Assistance Mission for Iraq (UNAMI) and the Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR). Retrieved 4 April 2015. }}</ref> Li gel alîkariya êrîşên asmanî yên amerîkî, herêmeke ewle ya bi dirêjahiya 30 kîlometreyan (19 mi) ji bo penaberên êzîdî hate avakirin, da ku ji destê DAIŞê birevin. Paşê penaber derbasî Bakurê Sûriyê bûn û piraniya wan piştre çûn herêmên ewletir ên [[Başûrê Kurdistanê|Kurdistana Iraqê]]. [[Wêne:YPJ Fighters.jpg|thumb|250x250px|Şervanên YPJê bi ala rêxistinê li pişt xwe, sal 2015]] Îro YPJê di çarçoveya Hêzên Sûriyeya Demokratîk (QSD) de li kêleka YPGê têkoşîna xwe didomîne. YPJ di şerên wek êrîşa HSDê de li dijî baregehên sereke yên DAIŞê li [[Tebqa]] û [[Reqa|Reqqayê]] beşdar bû, û wek hêza sereke<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gardner |pêşnav=David |tarîx=2017-04-04 |sernav=Chaos will reign when Isis loses Raqqa |url=https://www.ft.com/content/f66687d0-190c-11e7-9c35-0dd2cb31823a |roja-gihiştinê=2024-12-01 |xebat=Financial Times }}</ref> (ligel YPG) ji bo Amerîka xizmet dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/the-commander-clara-4-stages-achieved-their-aims/ |sernav=The commander Clara: 4 stages achieved their aims {{!}} ANHA |malper=web.archive.org |tarîx=2017-10-09 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |roja-arşîvê=2017-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171009205836/http://en.hawarnews.com/the-commander-clara-4-stages-achieved-their-aims/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema [[Operasyona Çiqlê Zeytûnê]] de, êrîşa [[Tirkiye|dewleta Tirk]] a li dijî [[Kantona Efrînê]], yekîneyên YPJê dîsa bi giranî tevlî şer bûn. Taktîkên [[şerê gerîlayî]] yek ji wan taktîkan bû ku li dijî Tirkiye û hevalbendên wê yên Sûriyeyê hatin bikaranîn. Çeteyên terorîst ên Sûriyeyê ji şervanên YPGê ditirsin û ew şermezar dikin. Gelek îslamîstên cîhadî bawer dikin ku ger ji aliyê şervaneke jin ve bên kuştin ew ê rasterast biçin dojehê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diepresse.com/3893702/kaempferinnen-der-ypj-die-is-terroristen-haben-angst-vor-uns-frauen |sernav=Kämpferinnen der YPJ: "Die IS-Terroristen haben Angst vor uns... |malper=Die Presse |tarîx=2014-10-18 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=de |paşnav=Schneider |pêşnav=18 10 2014 um 18:21 von Wieland }}</ref> Lewma di êrîşa 2019ê ya Tirkiyeyê ya li ser Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê de çeteyên [[Artêşa Azad a Sûrîyê|Artêşa Azad a Sûriyê]] ku Tirkiye piştgiriya wan dike, termê şervaneke YPJê ya ku li bejahiya nêzîkî Kobanî hatibû kuştin, pêl û perçe kiribûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-11-03 |sernav=Syria conflict: The 'war crimes' caught in brutal phone footage |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50250330 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en-GB }}</ref> Amblema YPJê stêrka sor a li ser zemîne [[kesk]] e, bi rengê zer jî li derdora stêrkê herfên rêxistinê hatine nivîsandin. == Îdeolojî == [[Wêne:YPJ - Rojava.jpg|thumb|375x375px|Endamek YPJê, sal 2014]] Îdeolojiya YPJê li ser esasê azadiya jinê û xweparastinê ye. YPJ beşeke ji tevgera rizgariya kurd e ku îlhama xwe ji rêberê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) [[Abdullah Öcalan]] girtiye. Ew ji bo mafên wekhev ên jinan di civakeke [[baviksalarî]] de têdikoşin. Ew ne tenê daxwaza [[wekheviya zayendî]] dikin, di heman demê de di pêkhateyên civakî û siyasî de guhertineke radîkal jî dixwazin.{{Çavk}} YPJê [[Azadî (felsefe)|azadiya]] jinê weke mifteya rizgariya tevahiya gelan dibîne û tekez dike, ku zilma li ser jinê bi zextên komên din ên [[Civaknasî|civakî]] ve girêdayî ye. Îdeolojiya wan neteweperestiya kevneşopî red dike û li şûna wê civakek li ser bingeha [[demokrasî]], [[ekolojî]] û [[femînîzm]]ê pêş dixe. Ew ne tenê li dijî DAIŞê, di heman demê de li dijî her şêwe [[Zordestî|zordestiya]] baviksalarî jî şer dikin. Di nava YPJê de jin hem di warê [[Leşker (leşkerî)|leşkerî]] û hem jî di warê [[Siyaset|siyasî]] de xwedî mafên wekhev in.{{Çavk}} Armanca bingehîn a YPJê ew e ku jin li jiyana xwe xwedî derkeve, ev jî bi xweparastin û berpirsyariya civakê pêk tê. Şervan [[kapîtalîzm]]a rojavayî red dikin û ji bo civakek azad û xweser a xwe dispêre hevkarî û hevgirtina civakê diparêzin. Di pratîkê de ev tê wateya avakirina [[meclîsên jinan]] ku biryarên siyasî yên girîng didin. YPJ bersivek e li dijî zilma ku bi sedan salan e li ser jinên li herêmê û cîhanê tê meşandin.{{Çavk}} Ji bo YPJê berxwedana çekdarî tenê navgînek e ji bo guhertina civakî. Ew xwe wekî beşek tevgerek femînîzma gerdûnî dibînin û balê dikişînin ser girîngiya [[femînîzma înterseksiyonal]], ku li ser cûrbecûr zordariyê radiweste. Berxwedana YPJê ne tenê bi serkeftinên leşkerî, bi [[felsefe]]ya [[wekhevî]] û [[Dadmendî|dadmendiya]] civakî jî bala navneteweyî kişand ser xwe. Şervanên YPJê xwe weke şervanên ku ji bo siberoja civakek azad û wekhev têdikoşin dibînin. Fermo armanca YPJê, digel rêxistinên din ên kurd, avakirina Sûriyeke demokratîk û civateke azad e.{{Çavk}} == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] * [[Dîroka leşkerî ya kurdan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Artêşên rizgariya neteweyî]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] [[Kategorî:Rêxistinên kurdan]] [[Kategorî:YPG]] lljyhkyln3p9eaire3qry8eb3pf1h5h 2095076 2095075 2026-09-20T13:25:36Z MikaelF 935 2095076 wikitext text/x-wiki {{Kêm}} {{Agahîdank rêxistinên leşkerî | nav = Yekîneyên Parastina Jinê | navê rastî = | navê rastî ziman = Kurdî | wêne = YPJ Flag.svg | wêne mezinî = 250px | wêne binnivîs = | sernûçe = | çalak = 2012 – niha | îdeolojî = | girêdayîbûn = | kom = | avaker = | damezrêner = | serokê damezrêner = | sernav rêber = | rêber = | serok = | rêberê leşkerî = | rêberê siyasî = | sernav rêber1 = | navê rêber1 = | sernav rêber2 = | navê rêber2 = | berdevk = | axaftvan = | sergeh = | herêm = [[Kantona Cizîrê ya Rojavaya Kurdistanê]] <br> [[Kantona Kobaniyê ya Rojavaya Kurdistanê]] <br> [[Kantona Efrînê ya Rojavaya Kurdistanê]] | mezinahî = 10.000 – 20.000 | perçeyek ji = | pêşrew = | derizandin = | bihevkelanî = | pêşî = | bi eslî wek = | navê pêşî = | berê = | navê berê = | paşê = | bûye = | navê paşê = | bihevkelyan = | derizandin ser = | domdar = | hevpeyman = | dijber = | şer = *Şerê Serê Kaniyê *Şerê Helebê *Şerê Kobanê *Şerê Cezaa *Şerê Efrînê | rêxistin = | malper = {{URL|ypjrojava.com}} | terxankirin wek komekî terorî ji aliyê = | nasnameya etîketa sembol = | nasnameya sembol = | nasnameya etîketa sembol2 = | nasnameya sembol2 = | nasnameya etîketa sembol3 = | nasnameya sembol3 = | nasnameya etîketa sembol4 = | nasnameya sembol4 = }} '''Yekîneyên Parastina Jinê''' bi kurtasî '''YPJ''', [[Rêxistina parastinê|rêxistinek parastinê]] ye ku bi temamî ji [[jin]]an pêk tê. YPJ beşek ji [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] e, ku yek ji hêzên çekdar ên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Başer |pêşnav=Çağlayan |tarîx=2022-05-27 |sernav=Women Insurgents, Rebel Organization Structure, and Sustaining the Rebellion: The Case of the Kurdistan Workers’ Party |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2022.2097889 |kovar=Security Studies |ziman=en |cild=31 |hejmar=3 |rr=381–416 |doi=10.1080/09636412.2022.2097889 |issn=0963-6412 }}</ref> Şervanên YPJê bi giranî jinên [[kurd]] pêk tê û ji gelek [[netewe]]yên curbicur [[şervan]]ên jin di nav rêxistina YPJê de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newpol.org/issue_post/commune-rojava/ |sernav=A Commune in Rojava? |tarîx=2016-01-31 |malper=New Politics |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-07-04 }}</ref> Yekîneyên Parastina Jinê (YPJ) di dema [[Şerê navxweyî yê Sûriyê|şerê navxweyî yê Suriyê]] li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=0ilBjgEACAAJ |sernav=A Road Unforeseen: Women Fight the Islamic State |paşnav=Tax |pêşnav=Meredith |tarîx=2016 |weşanger=Bellevue Literary Press |isbn=978-1-942658-10-8 |ziman=en }}</ref> == Dîrok == Jin ji destpêka sala [[2011]]ê û vir ve tevlî şerê berxwedana kurdên Sûriyê bûne. Ew beşek ji [[YXG]] bûn, ku paşê di [[2012]]ê de navê xwe wek [[Yekîneyên Parastina Gel|YPG]] guherî. YPJ di 4ê [[nîsan]]a [[2013]]ê de weke rêxistinek tenê ji bo jinan bi tabûra yekemîn a li [[Cindirêsê]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://jankalan.wordpress.com/2013/03/03/formation-the-first-battalion-of-womens-protection-units-in-western-kurdistan/ |sernav=Formation the first battalion of women’s protection units in western Kurdistan |malper=JAN KALAN |tarîx=2013-03-03 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=tr-TR |paşnav=jankalan }}</ref> hate avakirin û piştre xebatên xwe ber bi [[Kantona Kobaniyê|kantonên Kobanê]] û [[Kantona Cizîrê|Cizîrê]] ve berfireh kir. Hemû şervanên jin ên ku berê di nava yekîneyên mixalif ên YPGê de cih digirtin, bi awayekî xweser bûn endamên YPJê. Di destpêkê de li her sê [[kanton]]ên Rojava tenê [[tabûr]]ek YPJê hebû, lê li her taxê tabûrek bi lez hat avakirin û rêxistin berfirehtir bû. Ji sala [[2014]]ê heta [[Çiriya paşîn|mijdara]] [[2016]]ê YPJê di navbera 7 hezar û 20 hezarî de endam jimartin. Di [[tebax]]a [[2017]]ê de hat ragihandin ku rêxistin 24 hezar endamên wê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/women/life/meet-female-soldiers-syria-iraq-fighting-gender-equality-much/ |sernav=Meet the female soldiers in Syria and Iraq fighting for gender equality as much as freedom {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2024-12-01 |roja-arşîvê=2022-01-12 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220112050107/https://www.telegraph.co.uk/women/life/meet-female-soldiers-syria-iraq-fighting-gender-equality-much/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî şikestina [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]], ev hejmar kêm bûye, û li gorî hevpeyvîna ku Fermandarê Giştî Newroz Ehmed ji [[rojname]]ya [[The Guardian]] re kiriye, niha 5000 e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Flock |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2021-07-19 |sernav=‘Now I’ve a purpose’: why more Kurdish women are choosing to fight |url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/jul/19/came-to-fight-stayed-for-the-freedom-why-more-kurdish-women-are-taking-up-arms |roja-gihiştinê=2024-12-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di şerê navxweyî yê Sûriyê de, YPJ û YPG li bakurê Sûriyê li dijî çeteyên curbicur şer kirin, di nav de Dewleta Îslamî li Iraq û Şamê (DAIŞ). YPJê beşdarî parastina Kobanî di dema Dorpêkirina Kobanî de jî bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tank |pêşnav=Pinar |tarîx=2017-10-17 |sernav=Kurdish Women in Rojava: From Resistance to Reconstruction |url=https://brill.com/view/journals/wdi/57/3-4/article-p404_7.xml |kovar=Die Welt des Islams |ziman=en |cild=57 |hejmar=3-4 |rr=404–428 |doi=10.1163/15700607-05734p07 |issn=1570-0607 }}</ref>, ku di adara 2014ê dest pê kiribû. Gelek ajansên ragihandinê yên [[Zimanê kurdî|kurdî]] radigihînin ku "Di şer de hêzên YPJê gelek girîng bûn". Di dorpêçkirina Kobanî de, berî ku YPJ alîkarî ji hêzên [[rojava]]yî werbigire, neçar mabû ku êrîşên DAIŞê tenê bi çekên sivik rawestîne: Wan kalaşnîkovên rûsî yên kevnar ên ji bazara reş, bombeyên destçêkirî, û tankên ku ji wesayîtên înşaetê û pîkapên li hev kom kirin" bikar anîn. Ta ku di [[Çiriya pêşîn|cotmeha]] 2014ê de Amerîka dest bi kordînasyona êrîşên esmanî bi şervanên YPJ-YPGê yên li ser erdê bike. Her wiha YPG, YPJ û [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKK]] di tebaxa 2014ê de tevlî operasyoneke leşkerî ya li [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şengalê]] bûn, û bi qasî 10,000 [[êzdî]] ji [[Komkujiya êzdiyan|qirkirina di destê DAIŞê]] de rizgar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/world/mena/kurds-press-sinjar-operation-in-north-iraq-1.1429595 |sernav=Kurds press Sinjar operation in north Iraq |malper=gulfnews.com |tarîx=2014-12-20 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.marieclaire.com/culture/news/a6643/these-are-the-women-battling-isis/ |sernav=These Remarkable Women Are Fighting ISIS. It's Time You Know Who They Are |malper=Marie Claire Magazine |tarîx=2014-10-01 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Elizabeth Griffin published in }}</ref> DIAŞê piştî ku [[Pêşmerge]] ji herêmê derketibûn, piraniya deverên derdora Çiyayê Şengalê xistibû bin kontrola xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/isis-threat-kurdish-forces-rescue-10000-yazidis-sinjar-mountains-606510 |sernav=ISIS Threat: Kurdish Forces Rescue 10,000 Yazidis from Sinjar Mountains |malper=www.ibtimes.co.in |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=Varghese |pêşnav=Johnlee }}</ref> Ji ber ku DAIŞ êzdiyan wekî "civaka bêbawer" dibîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/isis-threat-25000-children-starving-sinjar-mountains-photos-606225 |sernav=ISIS Threat: 25,000 Children Starving in Sinjar Mountains [Photos] |malper=www.ibtimes.co.in |tarîx=2014-08-06 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=Varghese |pêşnav=Johnlee }}</ref>, yên ku ji berê ve li dora Şengalê dijîn, gelê êzdî neçar mabû ku birevin çiyayan. Vê yekê bi dehhezarên êzdî, di nav wan de jin, [[zarok]] û extiyar, bê [[xwarin]], [[stargeh]] û [[alîkarî]] hiştin. Yên ku hîna li bajêr bûn, yan ji aliyê DAIŞê ve hatin qetilkirin yan jî wek [[Xulamtî|xulam]] hatin revandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Report on the Protection of Civilians in Armed Conflict in Iraq: 6 July – 10 September 2014. UN Assistance Mission for Iraq (UNAMI) and the Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR). Retrieved 4 April 2015. }}</ref> Li gel alîkariya êrîşên asmanî yên amerîkî, herêmeke ewle ya bi dirêjahiya 30 kîlometreyan (19 mi) ji bo penaberên êzîdî hate avakirin, da ku ji destê DAIŞê birevin. Paşê penaber derbasî Bakurê Sûriyê bûn û piraniya wan piştre çûn herêmên ewletir ên [[Başûrê Kurdistanê|Kurdistana Iraqê]]. [[Wêne:YPJ Fighters.jpg|thumb||Şervanên YPJê bi ala rêxistinê li pişt xwe, sal 2015]] Îro YPJê di çarçoveya Hêzên Sûriyeya Demokratîk (QSD) de li kêleka YPGê têkoşîna xwe didomîne. YPJ di şerên wek êrîşa HSDê de li dijî baregehên sereke yên DAIŞê li [[Tebqa]] û [[Reqa|Reqqayê]] beşdar bû, û wek hêza sereke<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gardner |pêşnav=David |tarîx=2017-04-04 |sernav=Chaos will reign when Isis loses Raqqa |url=https://www.ft.com/content/f66687d0-190c-11e7-9c35-0dd2cb31823a |roja-gihiştinê=2024-12-01 |xebat=Financial Times }}</ref> (ligel YPG) ji bo Amerîka xizmet dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/the-commander-clara-4-stages-achieved-their-aims/ |sernav=The commander Clara: 4 stages achieved their aims {{!}} ANHA |malper=web.archive.org |tarîx=2017-10-09 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |roja-arşîvê=2017-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171009205836/http://en.hawarnews.com/the-commander-clara-4-stages-achieved-their-aims/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema [[Operasyona Çiqlê Zeytûnê]] de, êrîşa [[Tirkiye|dewleta Tirk]] a li dijî [[Kantona Efrînê]], yekîneyên YPJê dîsa bi giranî tevlî şer bûn. Taktîkên [[şerê gerîlayî]] yek ji wan taktîkan bû ku li dijî Tirkiye û hevalbendên wê yên Sûriyeyê hatin bikaranîn. Çeteyên terorîst ên Sûriyeyê ji şervanên YPGê ditirsin û ew şermezar dikin. Gelek îslamîstên cîhadî bawer dikin ku ger ji aliyê şervaneke jin ve bên kuştin ew ê rasterast biçin dojehê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diepresse.com/3893702/kaempferinnen-der-ypj-die-is-terroristen-haben-angst-vor-uns-frauen |sernav=Kämpferinnen der YPJ: "Die IS-Terroristen haben Angst vor uns... |malper=Die Presse |tarîx=2014-10-18 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=de |paşnav=Schneider |pêşnav=18 10 2014 um 18:21 von Wieland }}</ref> Lewma di êrîşa 2019ê ya Tirkiyeyê ya li ser Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê de çeteyên [[Artêşa Azad a Sûrîyê|Artêşa Azad a Sûriyê]] ku Tirkiye piştgiriya wan dike, termê şervaneke YPJê ya ku li bejahiya nêzîkî Kobanî hatibû kuştin, pêl û perçe kiribûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-11-03 |sernav=Syria conflict: The 'war crimes' caught in brutal phone footage |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50250330 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en-GB }}</ref> Amblema YPJê stêrka sor a li ser zemîne [[kesk]] e, bi rengê zer jî li derdora stêrkê herfên rêxistinê hatine nivîsandin. == Îdeolojî == [[Wêne:YPJ - Rojava.jpg|thumb|Endameke YPJê (2014)]] Îdeolojiya YPJê li ser esasê azadiya jinê û xweparastinê ye. YPJ beşeke ji tevgera rizgariya kurd e ku îlhama xwe ji rêberê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) [[Abdullah Öcalan]] girtiye. Ew ji bo mafên wekhev ên jinan di civakeke [[baviksalarî]] de têdikoşin. Ew ne tenê daxwaza [[wekheviya zayendî]] dikin, di heman demê de di pêkhateyên civakî û siyasî de guhertineke radîkal jî dixwazin.{{Çavk}} YPJê [[Azadî (felsefe)|azadiya]] jinê weke mifteya rizgariya tevahiya gelan dibîne û tekez dike, ku zilma li ser jinê bi zextên komên din ên [[Civaknasî|civakî]] ve girêdayî ye. Îdeolojiya wan neteweperestiya kevneşopî red dike û li şûna wê civakek li ser bingeha [[demokrasî]], [[ekolojî]] û [[femînîzm]]ê pêş dixe. Ew ne tenê li dijî DAIŞê, di heman demê de li dijî her şêwe [[Zordestî|zordestiya]] baviksalarî jî şer dikin. Di nava YPJê de jin hem di warê [[Leşker (leşkerî)|leşkerî]] û hem jî di warê [[Siyaset|siyasî]] de xwedî mafên wekhev in.{{Çavk}} Armanca bingehîn a YPJê ew e ku jin li jiyana xwe xwedî derkeve, ev jî bi xweparastin û berpirsyariya civakê pêk tê. Şervan [[kapîtalîzm]]a rojavayî red dikin û ji bo civakek azad û xweser a xwe dispêre hevkarî û hevgirtina civakê diparêzin. Di pratîkê de ev tê wateya avakirina [[meclîsên jinan]] ku biryarên siyasî yên girîng didin. YPJ bersivek e li dijî zilma ku bi sedan salan e li ser jinên li herêmê û cîhanê tê meşandin.{{Çavk}} Ji bo YPJê berxwedana çekdarî tenê navgînek e ji bo guhertina civakî. Ew xwe wekî beşek tevgerek femînîzma gerdûnî dibînin û balê dikişînin ser girîngiya [[femînîzma înterseksiyonal]], ku li ser cûrbecûr zordariyê radiweste. Berxwedana YPJê ne tenê bi serkeftinên leşkerî, bi [[felsefe]]ya [[wekhevî]] û [[Dadmendî|dadmendiya]] civakî jî bala navneteweyî kişand ser xwe. Şervanên YPJê xwe weke şervanên ku ji bo siberoja civakek azad û wekhev têdikoşin dibînin. Fermo armanca YPJê, digel rêxistinên din ên kurd, avakirina Sûriyeke demokratîk û civateke azad e.{{Çavk}} == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] * [[Dîroka leşkerî ya kurdan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Artêşên rizgariya neteweyî]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] [[Kategorî:Rêxistinên kurdan]] [[Kategorî:YPG]] a0pkrou2u1m54ka6by84dyv4orzqm0o 2095077 2095076 2026-09-20T13:29:09Z MikaelF 935 2095077 wikitext text/x-wiki {{Kêm}} {{Agahîdank rêxistinên leşkerî | nav = Yekîneyên Parastina Jinê | navê rastî = | navê rastî ziman = Kurdî | wêne = YPJ Flag.svg | wêne mezinî = 250px | wêne binnivîs = | sernûçe = | çalak = 2012 – niha | îdeolojî = | girêdayîbûn = | kom = | avaker = | damezrêner = | serokê damezrêner = | sernav rêber = | rêber = | serok = | rêberê leşkerî = | rêberê siyasî = | sernav rêber1 = | navê rêber1 = | sernav rêber2 = | navê rêber2 = | berdevk = | axaftvan = | sergeh = | herêm = [[Kantona Cizîrê ya Rojavaya Kurdistanê]] <br> [[Kantona Kobaniyê ya Rojavaya Kurdistanê]] <br> [[Kantona Efrînê ya Rojavaya Kurdistanê]] | mezinahî = 10.000 – 20.000 | perçeyek ji = | pêşrew = | derizandin = | bihevkelanî = | pêşî = | bi eslî wek = | navê pêşî = | berê = | navê berê = | paşê = | bûye = | navê paşê = | bihevkelyan = | derizandin ser = | domdar = | hevpeyman = | dijber = | şer = *[[Şerê Serê Kaniyê]] *[[Şerê Helebê]] *[[Şerê Kobaniyê]] *[[Şerê Cezaayê]] *[[Şerê Efrînê]] | rêxistin = | malper = {{URL|ypjrojava.com}} | terxankirin wek komekî terorî ji aliyê = | nasnameya etîketa sembol = | nasnameya sembol = | nasnameya etîketa sembol2 = | nasnameya sembol2 = | nasnameya etîketa sembol3 = | nasnameya sembol3 = | nasnameya etîketa sembol4 = | nasnameya sembol4 = }} '''Yekîneyên Parastina Jinê''' bi kurtasî '''YPJ''', [[Rêxistina parastinê|rêxistinek parastinê]] ye ku bi temamî ji [[jin]]an pêk tê. YPJ beşek ji [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] e, ku yek ji hêzên çekdar ên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Başer |pêşnav=Çağlayan |tarîx=2022-05-27 |sernav=Women Insurgents, Rebel Organization Structure, and Sustaining the Rebellion: The Case of the Kurdistan Workers’ Party |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2022.2097889 |kovar=Security Studies |ziman=en |cild=31 |hejmar=3 |rr=381–416 |doi=10.1080/09636412.2022.2097889 |issn=0963-6412 }}</ref> Şervanên YPJê bi giranî jinên [[kurd]] pêk tê û ji gelek [[netewe]]yên curbicur [[şervan]]ên jin di nav rêxistina YPJê de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newpol.org/issue_post/commune-rojava/ |sernav=A Commune in Rojava? |tarîx=2016-01-31 |malper=New Politics |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-07-04 }}</ref> Yekîneyên Parastina Jinê (YPJ) di dema [[Şerê navxweyî yê Sûriyê|şerê navxweyî yê Suriyê]] li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=0ilBjgEACAAJ |sernav=A Road Unforeseen: Women Fight the Islamic State |paşnav=Tax |pêşnav=Meredith |tarîx=2016 |weşanger=Bellevue Literary Press |isbn=978-1-942658-10-8 |ziman=en }}</ref> == Dîrok == Jin ji destpêka sala [[2011]]ê û vir ve tevlî şerê berxwedana kurdên Sûriyê bûne. Ew beşek ji [[YXG]] bûn, ku paşê di [[2012]]ê de navê xwe wek [[Yekîneyên Parastina Gel|YPG]] guherî. YPJ di 4ê [[nîsan]]a [[2013]]ê de weke rêxistinek tenê ji bo jinan bi tabûra yekemîn a li [[Cindirêsê]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://jankalan.wordpress.com/2013/03/03/formation-the-first-battalion-of-womens-protection-units-in-western-kurdistan/ |sernav=Formation the first battalion of women’s protection units in western Kurdistan |malper=JAN KALAN |tarîx=2013-03-03 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=tr-TR |paşnav=jankalan }}</ref> hate avakirin û piştre xebatên xwe ber bi [[Kantona Kobaniyê|kantonên Kobanê]] û [[Kantona Cizîrê|Cizîrê]] ve berfireh kir. Hemû şervanên jin ên ku berê di nava yekîneyên mixalif ên YPGê de cih digirtin, bi awayekî xweser bûn endamên YPJê. Di destpêkê de li her sê [[kanton]]ên Rojava tenê [[tabûr]]ek YPJê hebû, lê li her taxê tabûrek bi lez hat avakirin û rêxistin berfirehtir bû. Ji sala [[2014]]ê heta [[Çiriya paşîn|mijdara]] [[2016]]ê YPJê di navbera 7 hezar û 20 hezarî de endam jimartin. Di [[tebax]]a [[2017]]ê de hat ragihandin ku rêxistin 24 hezar endamên wê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/women/life/meet-female-soldiers-syria-iraq-fighting-gender-equality-much/ |sernav=Meet the female soldiers in Syria and Iraq fighting for gender equality as much as freedom {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2024-12-01 |roja-arşîvê=2022-01-12 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220112050107/https://www.telegraph.co.uk/women/life/meet-female-soldiers-syria-iraq-fighting-gender-equality-much/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî şikestina [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]], ev hejmar kêm bûye, û li gorî hevpeyvîna ku Fermandarê Giştî Newroz Ehmed ji [[rojname]]ya [[The Guardian]] re kiriye, niha 5000 e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Flock |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2021-07-19 |sernav=‘Now I’ve a purpose’: why more Kurdish women are choosing to fight |url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/jul/19/came-to-fight-stayed-for-the-freedom-why-more-kurdish-women-are-taking-up-arms |roja-gihiştinê=2024-12-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di şerê navxweyî yê Sûriyê de, YPJ û YPG li bakurê Sûriyê li dijî çeteyên curbicur şer kirin, di nav de Dewleta Îslamî li Iraq û Şamê (DAIŞ). YPJê beşdarî parastina Kobanî di dema Dorpêkirina Kobanî de jî bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tank |pêşnav=Pinar |tarîx=2017-10-17 |sernav=Kurdish Women in Rojava: From Resistance to Reconstruction |url=https://brill.com/view/journals/wdi/57/3-4/article-p404_7.xml |kovar=Die Welt des Islams |ziman=en |cild=57 |hejmar=3-4 |rr=404–428 |doi=10.1163/15700607-05734p07 |issn=1570-0607 }}</ref>, ku di adara 2014ê dest pê kiribû. Gelek ajansên ragihandinê yên [[Zimanê kurdî|kurdî]] radigihînin ku "Di şer de hêzên YPJê gelek girîng bûn". Di dorpêçkirina Kobanî de, berî ku YPJ alîkarî ji hêzên [[rojava]]yî werbigire, neçar mabû ku êrîşên DAIŞê tenê bi çekên sivik rawestîne: Wan kalaşnîkovên rûsî yên kevnar ên ji bazara reş, bombeyên destçêkirî, û tankên ku ji wesayîtên înşaetê û pîkapên li hev kom kirin" bikar anîn. Ta ku di [[Çiriya pêşîn|cotmeha]] 2014ê de Amerîka dest bi kordînasyona êrîşên esmanî bi şervanên YPJ-YPGê yên li ser erdê bike. Her wiha YPG, YPJ û [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKK]] di tebaxa 2014ê de tevlî operasyoneke leşkerî ya li [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şengalê]] bûn, û bi qasî 10,000 [[êzdî]] ji [[Komkujiya êzdiyan|qirkirina di destê DAIŞê]] de rizgar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/world/mena/kurds-press-sinjar-operation-in-north-iraq-1.1429595 |sernav=Kurds press Sinjar operation in north Iraq |malper=gulfnews.com |tarîx=2014-12-20 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.marieclaire.com/culture/news/a6643/these-are-the-women-battling-isis/ |sernav=These Remarkable Women Are Fighting ISIS. It's Time You Know Who They Are |malper=Marie Claire Magazine |tarîx=2014-10-01 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Elizabeth Griffin published in }}</ref> DIAŞê piştî ku [[Pêşmerge]] ji herêmê derketibûn, piraniya deverên derdora Çiyayê Şengalê xistibû bin kontrola xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/isis-threat-kurdish-forces-rescue-10000-yazidis-sinjar-mountains-606510 |sernav=ISIS Threat: Kurdish Forces Rescue 10,000 Yazidis from Sinjar Mountains |malper=www.ibtimes.co.in |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=Varghese |pêşnav=Johnlee }}</ref> Ji ber ku DAIŞ êzdiyan wekî "civaka bêbawer" dibîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/isis-threat-25000-children-starving-sinjar-mountains-photos-606225 |sernav=ISIS Threat: 25,000 Children Starving in Sinjar Mountains [Photos] |malper=www.ibtimes.co.in |tarîx=2014-08-06 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=Varghese |pêşnav=Johnlee }}</ref>, yên ku ji berê ve li dora Şengalê dijîn, gelê êzdî neçar mabû ku birevin çiyayan. Vê yekê bi dehhezarên êzdî, di nav wan de jin, [[zarok]] û extiyar, bê [[xwarin]], [[stargeh]] û [[alîkarî]] hiştin. Yên ku hîna li bajêr bûn, yan ji aliyê DAIŞê ve hatin qetilkirin yan jî wek [[Xulamtî|xulam]] hatin revandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Report on the Protection of Civilians in Armed Conflict in Iraq: 6 July – 10 September 2014. UN Assistance Mission for Iraq (UNAMI) and the Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR). Retrieved 4 April 2015. }}</ref> Li gel alîkariya êrîşên asmanî yên amerîkî, herêmeke ewle ya bi dirêjahiya 30 kîlometreyan (19 mi) ji bo penaberên êzîdî hate avakirin, da ku ji destê DAIŞê birevin. Paşê penaber derbasî Bakurê Sûriyê bûn û piraniya wan piştre çûn herêmên ewletir ên [[Başûrê Kurdistanê|Kurdistana Iraqê]]. [[Wêne:YPJ Fighters.jpg|thumb||Şervanên YPJê bi ala rêxistinê li pişt xwe, sal 2015]] Îro YPJê di çarçoveya Hêzên Sûriyeya Demokratîk (QSD) de li kêleka YPGê têkoşîna xwe didomîne. YPJ di şerên wek êrîşa HSDê de li dijî baregehên sereke yên DAIŞê li [[Tebqa]] û [[Reqa|Reqqayê]] beşdar bû, û wek hêza sereke<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gardner |pêşnav=David |tarîx=2017-04-04 |sernav=Chaos will reign when Isis loses Raqqa |url=https://www.ft.com/content/f66687d0-190c-11e7-9c35-0dd2cb31823a |roja-gihiştinê=2024-12-01 |xebat=Financial Times }}</ref> (ligel YPG) ji bo Amerîka xizmet dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/the-commander-clara-4-stages-achieved-their-aims/ |sernav=The commander Clara: 4 stages achieved their aims {{!}} ANHA |malper=web.archive.org |tarîx=2017-10-09 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |roja-arşîvê=2017-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171009205836/http://en.hawarnews.com/the-commander-clara-4-stages-achieved-their-aims/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema [[Operasyona Çiqlê Zeytûnê]] de, êrîşa [[Tirkiye|dewleta Tirk]] a li dijî [[Kantona Efrînê]], yekîneyên YPJê dîsa bi giranî tevlî şer bûn. Taktîkên [[şerê gerîlayî]] yek ji wan taktîkan bû ku li dijî Tirkiye û hevalbendên wê yên Sûriyeyê hatin bikaranîn. Çeteyên terorîst ên Sûriyeyê ji şervanên YPGê ditirsin û ew şermezar dikin. Gelek îslamîstên cîhadî bawer dikin ku ger ji aliyê şervaneke jin ve bên kuştin ew ê rasterast biçin dojehê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diepresse.com/3893702/kaempferinnen-der-ypj-die-is-terroristen-haben-angst-vor-uns-frauen |sernav=Kämpferinnen der YPJ: "Die IS-Terroristen haben Angst vor uns... |malper=Die Presse |tarîx=2014-10-18 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=de |paşnav=Schneider |pêşnav=18 10 2014 um 18:21 von Wieland }}</ref> Lewma di êrîşa 2019ê ya Tirkiyeyê ya li ser Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê de çeteyên [[Artêşa Azad a Sûrîyê|Artêşa Azad a Sûriyê]] ku Tirkiye piştgiriya wan dike, termê şervaneke YPJê ya ku li bejahiya nêzîkî Kobanî hatibû kuştin, pêl û perçe kiribûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-11-03 |sernav=Syria conflict: The 'war crimes' caught in brutal phone footage |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50250330 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en-GB }}</ref> Amblema YPJê stêrka sor a li ser zemîne [[kesk]] e, bi rengê zer jî li derdora stêrkê herfên rêxistinê hatine nivîsandin. == Îdeolojî == [[Wêne:YPJ - Rojava.jpg|thumb|Endameke YPJê (2014)]] Îdeolojiya YPJê li ser esasê azadiya jinê û xweparastinê ye. YPJ beşeke ji tevgera rizgariya kurd e ku îlhama xwe ji rêberê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) [[Abdullah Öcalan]] girtiye. Ew ji bo mafên wekhev ên jinan di civakeke [[baviksalarî]] de têdikoşin. Ew ne tenê daxwaza [[wekheviya zayendî]] dikin, di heman demê de di pêkhateyên civakî û siyasî de guhertineke radîkal jî dixwazin.{{Çavk}} YPJê [[Azadî (felsefe)|azadiya]] jinê weke mifteya rizgariya tevahiya gelan dibîne û tekez dike, ku zilma li ser jinê bi zextên komên din ên [[Civaknasî|civakî]] ve girêdayî ye. Îdeolojiya wan neteweperestiya kevneşopî red dike û li şûna wê civakek li ser bingeha [[demokrasî]], [[ekolojî]] û [[femînîzm]]ê pêş dixe. Ew ne tenê li dijî DAIŞê, di heman demê de li dijî her şêwe [[Zordestî|zordestiya]] baviksalarî jî şer dikin. Di nava YPJê de jin hem di warê [[Leşker (leşkerî)|leşkerî]] û hem jî di warê [[Siyaset|siyasî]] de xwedî mafên wekhev in.{{Çavk}} Armanca bingehîn a YPJê ew e ku jin li jiyana xwe xwedî derkeve, ev jî bi xweparastin û berpirsyariya civakê pêk tê. Şervan [[kapîtalîzm]]a rojavayî red dikin û ji bo civakek azad û xweser a xwe dispêre hevkarî û hevgirtina civakê diparêzin. Di pratîkê de ev tê wateya avakirina [[meclîsên jinan]] ku biryarên siyasî yên girîng didin. YPJ bersivek e li dijî zilma ku bi sedan salan e li ser jinên li herêmê û cîhanê tê meşandin.{{Çavk}} Ji bo YPJê berxwedana çekdarî tenê navgînek e ji bo guhertina civakî. Ew xwe wekî beşek tevgerek femînîzma gerdûnî dibînin û balê dikişînin ser girîngiya [[femînîzma înterseksiyonal]], ku li ser cûrbecûr zordariyê radiweste. Berxwedana YPJê ne tenê bi serkeftinên leşkerî, bi [[felsefe]]ya [[wekhevî]] û [[Dadmendî|dadmendiya]] civakî jî bala navneteweyî kişand ser xwe. Şervanên YPJê xwe weke şervanên ku ji bo siberoja civakek azad û wekhev têdikoşin dibînin. Fermo armanca YPJê, digel rêxistinên din ên kurd, avakirina Sûriyeke demokratîk û civateke azad e.{{Çavk}} == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] * [[Dîroka leşkerî ya kurdan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Artêşên rizgariya neteweyî]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] [[Kategorî:Rêxistinên kurdan]] [[Kategorî:YPG]] g6mjcixliy1mo24xwvu5jzu0jcvqam2 2095079 2095077 2026-09-20T13:32:34Z MikaelF 935 2095079 wikitext text/x-wiki {{Kêm}} {{Agahîdank rêxistinên leşkerî | nav = Yekîneyên Parastina Jinê | navê rastî = | navê rastî ziman = Kurdî | wêne = YPJ Flag.svg | wêne mezinî = 250px | wêne binnivîs = | sernûçe = | çalak = 2012 – niha | îdeolojî = | girêdayîbûn = | kom = | avaker = | damezrêner = | serokê damezrêner = | sernav rêber = | rêber = | serok = | rêberê leşkerî = | rêberê siyasî = | sernav rêber1 = | navê rêber1 = | sernav rêber2 = | navê rêber2 = | berdevk = | axaftvan = | sergeh = | herêm = [[Kantona Cizîrê ya Rojavaya Kurdistanê]] <br> [[Kantona Kobaniyê ya Rojavaya Kurdistanê]] <br> [[Kantona Efrînê ya Rojavaya Kurdistanê]] | mezinahî = 10.000 – 20.000 | perçeyek ji = | pêşrew = | derizandin = | bihevkelanî = | pêşî = | bi eslî wek = | navê pêşî = | berê = | navê berê = | paşê = | bûye = | navê paşê = | bihevkelyan = | derizandin ser = | domdar = | hevpeyman = | dijber = | şer = *[[Şerê Serê Kaniyê]] *[[Şerê Helebê]] *[[Şerê Kobaniyê]] *[[Şerê Caze'eyê]] *[[Şerê Efrînê]] | rêxistin = | malper = {{URL|ypjrojava.com}} | terxankirin wek komekî terorî ji aliyê = | nasnameya etîketa sembol = | nasnameya sembol = | nasnameya etîketa sembol2 = | nasnameya sembol2 = | nasnameya etîketa sembol3 = | nasnameya sembol3 = | nasnameya etîketa sembol4 = | nasnameya sembol4 = }} '''Yekîneyên Parastina Jinê''' bi kurtasî '''YPJ''', [[Rêxistina parastinê|rêxistinek parastinê]] ye ku bi temamî ji [[jin]]an pêk tê. YPJ beşek ji [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] e, ku yek ji hêzên çekdar ên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Başer |pêşnav=Çağlayan |tarîx=2022-05-27 |sernav=Women Insurgents, Rebel Organization Structure, and Sustaining the Rebellion: The Case of the Kurdistan Workers’ Party |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2022.2097889 |kovar=Security Studies |ziman=en |cild=31 |hejmar=3 |rr=381–416 |doi=10.1080/09636412.2022.2097889 |issn=0963-6412 }}</ref> Şervanên YPJê bi giranî jinên [[kurd]] pêk tê û ji gelek [[netewe]]yên curbicur [[şervan]]ên jin di nav rêxistina YPJê de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newpol.org/issue_post/commune-rojava/ |sernav=A Commune in Rojava? |tarîx=2016-01-31 |malper=New Politics |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-07-04 }}</ref> Yekîneyên Parastina Jinê (YPJ) di dema [[Şerê navxweyî yê Sûriyê|şerê navxweyî yê Suriyê]] li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=0ilBjgEACAAJ |sernav=A Road Unforeseen: Women Fight the Islamic State |paşnav=Tax |pêşnav=Meredith |tarîx=2016 |weşanger=Bellevue Literary Press |isbn=978-1-942658-10-8 |ziman=en }}</ref> == Dîrok == Jin ji destpêka sala [[2011]]ê û vir ve tevlî şerê berxwedana kurdên Sûriyê bûne. Ew beşek ji [[YXG]] bûn, ku paşê di [[2012]]ê de navê xwe wek [[Yekîneyên Parastina Gel|YPG]] guherî. YPJ di 4ê [[nîsan]]a [[2013]]ê de weke rêxistinek tenê ji bo jinan bi tabûra yekemîn a li [[Cindirêsê]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://jankalan.wordpress.com/2013/03/03/formation-the-first-battalion-of-womens-protection-units-in-western-kurdistan/ |sernav=Formation the first battalion of women’s protection units in western Kurdistan |malper=JAN KALAN |tarîx=2013-03-03 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=tr-TR |paşnav=jankalan }}</ref> hate avakirin û piştre xebatên xwe ber bi [[Kantona Kobaniyê|kantonên Kobanê]] û [[Kantona Cizîrê|Cizîrê]] ve berfireh kir. Hemû şervanên jin ên ku berê di nava yekîneyên mixalif ên YPGê de cih digirtin, bi awayekî xweser bûn endamên YPJê. Di destpêkê de li her sê [[kanton]]ên Rojava tenê [[tabûr]]ek YPJê hebû, lê li her taxê tabûrek bi lez hat avakirin û rêxistin berfirehtir bû. Ji sala [[2014]]ê heta [[Çiriya paşîn|mijdara]] [[2016]]ê YPJê di navbera 7 hezar û 20 hezarî de endam jimartin. Di [[tebax]]a [[2017]]ê de hat ragihandin ku rêxistin 24 hezar endamên wê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/women/life/meet-female-soldiers-syria-iraq-fighting-gender-equality-much/ |sernav=Meet the female soldiers in Syria and Iraq fighting for gender equality as much as freedom {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2024-12-01 |roja-arşîvê=2022-01-12 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220112050107/https://www.telegraph.co.uk/women/life/meet-female-soldiers-syria-iraq-fighting-gender-equality-much/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî şikestina [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]], ev hejmar kêm bûye, û li gorî hevpeyvîna ku Fermandarê Giştî Newroz Ehmed ji [[rojname]]ya [[The Guardian]] re kiriye, niha 5000 e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Flock |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2021-07-19 |sernav=‘Now I’ve a purpose’: why more Kurdish women are choosing to fight |url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/jul/19/came-to-fight-stayed-for-the-freedom-why-more-kurdish-women-are-taking-up-arms |roja-gihiştinê=2024-12-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di şerê navxweyî yê Sûriyê de, YPJ û YPG li bakurê Sûriyê li dijî çeteyên curbicur şer kirin, di nav de Dewleta Îslamî li Iraq û Şamê (DAIŞ). YPJê beşdarî parastina Kobanî di dema Dorpêkirina Kobanî de jî bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tank |pêşnav=Pinar |tarîx=2017-10-17 |sernav=Kurdish Women in Rojava: From Resistance to Reconstruction |url=https://brill.com/view/journals/wdi/57/3-4/article-p404_7.xml |kovar=Die Welt des Islams |ziman=en |cild=57 |hejmar=3-4 |rr=404–428 |doi=10.1163/15700607-05734p07 |issn=1570-0607 }}</ref>, ku di adara 2014ê dest pê kiribû. Gelek ajansên ragihandinê yên [[Zimanê kurdî|kurdî]] radigihînin ku "Di şer de hêzên YPJê gelek girîng bûn". Di dorpêçkirina Kobanî de, berî ku YPJ alîkarî ji hêzên [[rojava]]yî werbigire, neçar mabû ku êrîşên DAIŞê tenê bi çekên sivik rawestîne: Wan kalaşnîkovên rûsî yên kevnar ên ji bazara reş, bombeyên destçêkirî, û tankên ku ji wesayîtên înşaetê û pîkapên li hev kom kirin" bikar anîn. Ta ku di [[Çiriya pêşîn|cotmeha]] 2014ê de Amerîka dest bi kordînasyona êrîşên esmanî bi şervanên YPJ-YPGê yên li ser erdê bike. Her wiha YPG, YPJ û [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKK]] di tebaxa 2014ê de tevlî operasyoneke leşkerî ya li [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şengalê]] bûn, û bi qasî 10,000 [[êzdî]] ji [[Komkujiya êzdiyan|qirkirina di destê DAIŞê]] de rizgar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/world/mena/kurds-press-sinjar-operation-in-north-iraq-1.1429595 |sernav=Kurds press Sinjar operation in north Iraq |malper=gulfnews.com |tarîx=2014-12-20 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.marieclaire.com/culture/news/a6643/these-are-the-women-battling-isis/ |sernav=These Remarkable Women Are Fighting ISIS. It's Time You Know Who They Are |malper=Marie Claire Magazine |tarîx=2014-10-01 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Elizabeth Griffin published in }}</ref> DIAŞê piştî ku [[Pêşmerge]] ji herêmê derketibûn, piraniya deverên derdora Çiyayê Şengalê xistibû bin kontrola xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/isis-threat-kurdish-forces-rescue-10000-yazidis-sinjar-mountains-606510 |sernav=ISIS Threat: Kurdish Forces Rescue 10,000 Yazidis from Sinjar Mountains |malper=www.ibtimes.co.in |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=Varghese |pêşnav=Johnlee }}</ref> Ji ber ku DAIŞ êzdiyan wekî "civaka bêbawer" dibîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/isis-threat-25000-children-starving-sinjar-mountains-photos-606225 |sernav=ISIS Threat: 25,000 Children Starving in Sinjar Mountains [Photos] |malper=www.ibtimes.co.in |tarîx=2014-08-06 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en |paşnav=Varghese |pêşnav=Johnlee }}</ref>, yên ku ji berê ve li dora Şengalê dijîn, gelê êzdî neçar mabû ku birevin çiyayan. Vê yekê bi dehhezarên êzdî, di nav wan de jin, [[zarok]] û extiyar, bê [[xwarin]], [[stargeh]] û [[alîkarî]] hiştin. Yên ku hîna li bajêr bûn, yan ji aliyê DAIŞê ve hatin qetilkirin yan jî wek [[Xulamtî|xulam]] hatin revandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Report on the Protection of Civilians in Armed Conflict in Iraq: 6 July – 10 September 2014. UN Assistance Mission for Iraq (UNAMI) and the Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR). Retrieved 4 April 2015. }}</ref> Li gel alîkariya êrîşên asmanî yên amerîkî, herêmeke ewle ya bi dirêjahiya 30 kîlometreyan (19 mi) ji bo penaberên êzîdî hate avakirin, da ku ji destê DAIŞê birevin. Paşê penaber derbasî Bakurê Sûriyê bûn û piraniya wan piştre çûn herêmên ewletir ên [[Başûrê Kurdistanê|Kurdistana Iraqê]]. [[Wêne:YPJ Fighters.jpg|thumb||Şervanên YPJê bi ala rêxistinê li pişt xwe, sal 2015]] Îro YPJê di çarçoveya Hêzên Sûriyeya Demokratîk (QSD) de li kêleka YPGê têkoşîna xwe didomîne. YPJ di şerên wek êrîşa HSDê de li dijî baregehên sereke yên DAIŞê li [[Tebqa]] û [[Reqa|Reqqayê]] beşdar bû, û wek hêza sereke<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gardner |pêşnav=David |tarîx=2017-04-04 |sernav=Chaos will reign when Isis loses Raqqa |url=https://www.ft.com/content/f66687d0-190c-11e7-9c35-0dd2cb31823a |roja-gihiştinê=2024-12-01 |xebat=Financial Times }}</ref> (ligel YPG) ji bo Amerîka xizmet dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.hawarnews.com/the-commander-clara-4-stages-achieved-their-aims/ |sernav=The commander Clara: 4 stages achieved their aims {{!}} ANHA |malper=web.archive.org |tarîx=2017-10-09 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |roja-arşîvê=2017-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171009205836/http://en.hawarnews.com/the-commander-clara-4-stages-achieved-their-aims/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema [[Operasyona Çiqlê Zeytûnê]] de, êrîşa [[Tirkiye|dewleta Tirk]] a li dijî [[Kantona Efrînê]], yekîneyên YPJê dîsa bi giranî tevlî şer bûn. Taktîkên [[şerê gerîlayî]] yek ji wan taktîkan bû ku li dijî Tirkiye û hevalbendên wê yên Sûriyeyê hatin bikaranîn. Çeteyên terorîst ên Sûriyeyê ji şervanên YPGê ditirsin û ew şermezar dikin. Gelek îslamîstên cîhadî bawer dikin ku ger ji aliyê şervaneke jin ve bên kuştin ew ê rasterast biçin dojehê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diepresse.com/3893702/kaempferinnen-der-ypj-die-is-terroristen-haben-angst-vor-uns-frauen |sernav=Kämpferinnen der YPJ: "Die IS-Terroristen haben Angst vor uns... |malper=Die Presse |tarîx=2014-10-18 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=de |paşnav=Schneider |pêşnav=18 10 2014 um 18:21 von Wieland }}</ref> Lewma di êrîşa 2019ê ya Tirkiyeyê ya li ser Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê de çeteyên [[Artêşa Azad a Sûrîyê|Artêşa Azad a Sûriyê]] ku Tirkiye piştgiriya wan dike, termê şervaneke YPJê ya ku li bejahiya nêzîkî Kobanî hatibû kuştin, pêl û perçe kiribûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-11-03 |sernav=Syria conflict: The 'war crimes' caught in brutal phone footage |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50250330 |roja-gihiştinê=2024-12-01 |ziman=en-GB }}</ref> Amblema YPJê stêrka sor a li ser zemîne [[kesk]] e, bi rengê zer jî li derdora stêrkê herfên rêxistinê hatine nivîsandin. == Îdeolojî == [[Wêne:YPJ - Rojava.jpg|thumb|Endameke YPJê (2014)]] Îdeolojiya YPJê li ser esasê azadiya jinê û xweparastinê ye. YPJ beşeke ji tevgera rizgariya kurd e ku îlhama xwe ji rêberê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) [[Abdullah Öcalan]] girtiye. Ew ji bo mafên wekhev ên jinan di civakeke [[baviksalarî]] de têdikoşin. Ew ne tenê daxwaza [[wekheviya zayendî]] dikin, di heman demê de di pêkhateyên civakî û siyasî de guhertineke radîkal jî dixwazin.{{Çavk}} YPJê [[Azadî (felsefe)|azadiya]] jinê weke mifteya rizgariya tevahiya gelan dibîne û tekez dike, ku zilma li ser jinê bi zextên komên din ên [[Civaknasî|civakî]] ve girêdayî ye. Îdeolojiya wan neteweperestiya kevneşopî red dike û li şûna wê civakek li ser bingeha [[demokrasî]], [[ekolojî]] û [[femînîzm]]ê pêş dixe. Ew ne tenê li dijî DAIŞê, di heman demê de li dijî her şêwe [[Zordestî|zordestiya]] baviksalarî jî şer dikin. Di nava YPJê de jin hem di warê [[Leşker (leşkerî)|leşkerî]] û hem jî di warê [[Siyaset|siyasî]] de xwedî mafên wekhev in.{{Çavk}} Armanca bingehîn a YPJê ew e ku jin li jiyana xwe xwedî derkeve, ev jî bi xweparastin û berpirsyariya civakê pêk tê. Şervan [[kapîtalîzm]]a rojavayî red dikin û ji bo civakek azad û xweser a xwe dispêre hevkarî û hevgirtina civakê diparêzin. Di pratîkê de ev tê wateya avakirina [[meclîsên jinan]] ku biryarên siyasî yên girîng didin. YPJ bersivek e li dijî zilma ku bi sedan salan e li ser jinên li herêmê û cîhanê tê meşandin.{{Çavk}} Ji bo YPJê berxwedana çekdarî tenê navgînek e ji bo guhertina civakî. Ew xwe wekî beşek tevgerek femînîzma gerdûnî dibînin û balê dikişînin ser girîngiya [[femînîzma înterseksiyonal]], ku li ser cûrbecûr zordariyê radiweste. Berxwedana YPJê ne tenê bi serkeftinên leşkerî, bi [[felsefe]]ya [[wekhevî]] û [[Dadmendî|dadmendiya]] civakî jî bala navneteweyî kişand ser xwe. Şervanên YPJê xwe weke şervanên ku ji bo siberoja civakek azad û wekhev têdikoşin dibînin. Fermo armanca YPJê, digel rêxistinên din ên kurd, avakirina Sûriyeke demokratîk û civateke azad e.{{Çavk}} == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] * [[Dîroka leşkerî ya kurdan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Artêşên rizgariya neteweyî]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] [[Kategorî:Rêxistinên kurdan]] [[Kategorî:YPG]] 5xijdkur889f5imgjmssy09dbv5zcoy 0 72423 2095052 1791930 2026-09-20T12:18:09Z MikaelF 935 2095052 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh | nav = Bozanê | statû = Bajar | navê_fermî = عين عيسى | wêneyê_nexşeyê = Ayn Isa nahiyah.svg | etîketa_binebeşê = Welat | navê_binebeşê = {{Flagu|Rojava}} | etîketa_binebeşê1 = Dewlet | navê_binebeşê1 = [[Sûrî]] | sala_nifûsê = 2004 texmînkirin | çavkaniyên_nifûsê = <ref name="census2004">{{Jêder-malper |sernav=2004 Census Data for ''Ayn ssa nahiyah'' |url=http://www.cbssyr.sy/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB11-7-2004.htm |weşanger=Syrian [[Central Bureau of Statistics (Syria)|Central Bureau of Statistics]] |ziman=ar |roja-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2015 |roja-arşîvê=8 kanûna pêşîn 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151208124101/http://www.cbssyr.sy/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB11-7-2004.htm |rewşa-urlyê=mirî }} Also available in English: {{Jêder-malper |sernav=2004 Census Data |url=https://www.humanitarianresponse.info/en/operations/syria/dataset/syrian-arab-republic-other |weşanger=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|UN OCHA]] |roja-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> | gelhe = 6730 | dem1 = [[Demjimêra Rojhilatê Ewropayê|DRE]] | hejmara_utc1 = +2 | dem1_havîn = [[Demjimêra Rojhilatê Ewropayê ya Havîn|DREH]] | hejmara_utc1_havîn = +3 | cureyê_koda_postayê = P-Kod | koda_postayê = C5905 }} '''Bozanê''' ({{bi-ar|عين عيسى}}, ''Ayn Issa'') bajarek û paytexta [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|Rêveberiya Xweser]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] ye. Ku di navbera bajarê sînorê derecebilind a li çeperên [[Girê Spî]] û herêma [[Reqa]] ye. {{Lenger|şerê navxweyî}}Di tîrmeha 2015an de, Bozanê ji aliyê Hêzên Rojavayê Kurdistanê [[Yekîneyên Parastina Gel]] (YPG) ku di dema xwe de [[Operasyona Girê Spî (Gulan–Tîrmeh 2015)|Operasyona Girê Spî]] ve hate rizgarkirin. Çaxê ku ew di demeke destê mîlîtanên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|Dewleta Îslamî]] de bû,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Islamic State 'recaptures north Syria town from Kurds' |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-33413049 |xebat=[[BBC News]] |tarîx=6 tîrmeh 2015 |roja-gihiştinê=21 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> it was reclaimed by the YPG in early July.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Islamic State conflict: Kurds reclaim Ain Issa in Syria |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-33450511 |xebat=[[BBC News]] |tarîx=8 tîrmeh 2015 |roja-gihiştinê=21 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Sûriyê]] [[Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] jmddindsb142g1mvafv2h0jjkw2w2t5 2095053 2095052 2026-09-20T12:21:17Z MikaelF 935 2095053 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh | nav = Bozanê | statû = Bajar | navê_fermî = عين عيسى | wêneyê_nexşeyê = Ayn Isa nahiyah.svg | etîketa_binebeşê = Welat | navê_binebeşê = {{Flagu|Rojava}} | etîketa_binebeşê1 = Dewlet | navê_binebeşê1 = [[Sûrî]] | sala_nifûsê = 2004 texmînkirin | çavkaniyên_nifûsê = <ref name="census2004">{{Jêder-malper |sernav=2004 Census Data for ''Ayn ssa nahiyah'' |url=http://www.cbssyr.sy/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB11-7-2004.htm |weşanger=Syrian [[Central Bureau of Statistics (Syria)|Central Bureau of Statistics]] |ziman=ar |roja-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2015 |roja-arşîvê=8 kanûna pêşîn 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151208124101/http://www.cbssyr.sy/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB11-7-2004.htm |rewşa-urlyê=mirî }} Also available in English: {{Jêder-malper |sernav=2004 Census Data |url=https://www.humanitarianresponse.info/en/operations/syria/dataset/syrian-arab-republic-other |weşanger=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|UN OCHA]] |roja-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> | gelhe = 6730 | dem1 = [[Demjimêra Rojhilatê Ewropayê|DRE]] | hejmara_utc1 = +2 | dem1_havîn = [[Demjimêra Rojhilatê Ewropayê ya Havîn|DREH]] | hejmara_utc1_havîn = +3 | cureyê_koda_postayê = P-Kod | koda_postayê = C5905 }} '''Bozanê''' ({{bi-ar|عين عيسى}}, ''Ayn Issa'') bajar û paytexta [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|Rêveberiya Xweser]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] ye ku di navbera bajarê sînorê derecebilind ê li çeperên [[Girê Spî]] û herêma [[Reqa]] ye. {{Lenger|şerê navxweyî}}Di tîrmeha 2015an de, Bozanê ji aliyê [[Hêzên Rojavayê Kurdistanê ]] [[Yekîneyên Parastina Gel]] (YPG) ku di dema xwe de [[Operasyona Girê Spî (Gulan–Tîrmeh 2015)|Operasyona Girê Spî]] ve hate rizgarkirin. Çaxê ku ew di demeke destê mîlîtanên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|Dewleta Îslamî]] de bû,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Islamic State 'recaptures north Syria town from Kurds' |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-33413049 |xebat=[[BBC News]] |tarîx=6 tîrmeh 2015 |roja-gihiştinê=21 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> it was reclaimed by the YPG in early July.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Islamic State conflict: Kurds reclaim Ain Issa in Syria |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-33450511 |xebat=[[BBC News]] |tarîx=8 tîrmeh 2015 |roja-gihiştinê=21 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Sûriyê]] [[Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] 1e07rvgf7lm7zbq0lwvpilfv8mkpaxp 2095054 2095053 2026-09-20T12:22:29Z MikaelF 935 2095054 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh | nav = Bozanê | statû = Bajar | navê_fermî = عين عيسى | wêneyê_nexşeyê = Ayn Isa nahiyah.svg | etîketa_binebeşê = Welat | navê_binebeşê = {{Flagu|Rojava}} | etîketa_binebeşê1 = Dewlet | navê_binebeşê1 = [[Sûrî]] | sala_nifûsê = 2004 texmînkirin | çavkaniyên_nifûsê = <ref name="census2004">{{Jêder-malper |sernav=2004 Census Data for ''Ayn ssa nahiyah'' |url=http://www.cbssyr.sy/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB11-7-2004.htm |weşanger=Syrian [[Central Bureau of Statistics (Syria)|Central Bureau of Statistics]] |ziman=ar |roja-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2015 |roja-arşîvê=8 kanûna pêşîn 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151208124101/http://www.cbssyr.sy/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB11-7-2004.htm |rewşa-urlyê=mirî }} Also available in English: {{Jêder-malper |sernav=2004 Census Data |url=https://www.humanitarianresponse.info/en/operations/syria/dataset/syrian-arab-republic-other |weşanger=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|UN OCHA]] |roja-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> | gelhe = 6730 | dem1 = [[Demjimêra Rojhilatê Ewropayê|DRE]] | hejmara_utc1 = +2 | dem1_havîn = [[Demjimêra Rojhilatê Ewropayê ya Havîn|DREH]] | hejmara_utc1_havîn = +3 | cureyê_koda_postayê = P-Kod | koda_postayê = C5905 }} '''Bozanê''' ({{bi-ar|عين عيسى}}, ''Ayn Issa'') bajar û paytexta [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|Rêveberiya Xweser]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] ye ku di navbera bajarê sînorê derecebilind ê li çeperên [[Girê Spî]] û herêma [[Reqa]] ye. {{Lenger|şerê navxweyî}}Di tîrmeha 2015an de, Bozanê ji aliyê [[Hêzên Rojavayê Kurdistanê ]] [[Yekîneyên Parastina Gel]] (YPG) ku di dema xwe de [[Operasyona Girê Spî (Gulan–Tîrmeh 2015)|Operasyona Girê Spî]] ve hate rizgarkirin. Çaxê ku ew di demeke destê mîlîtanên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|Dewleta Îslamî]] de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Islamic State 'recaptures north Syria town from Kurds' |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-33413049 |xebat=[[BBC News]] |tarîx=6 tîrmeh 2015 |roja-gihiştinê=21 çiriya pêşîn 2015 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Islamic State conflict: Kurds reclaim Ain Issa in Syria |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-33450511 |xebat=[[BBC News]] |tarîx=8 tîrmeh 2015 |roja-gihiştinê=21 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Sûriyê]] [[Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] fjrzwfaqemz39lp7sp4ekrha5p31nfg 0 72543 2095153 1767765 2026-09-21T09:07:08Z MikaelF 935 2095153 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Mîkaîl Bilbil''' (fermî: '''Mikail Bülbül''') (jdb. [[1978]] li gundê [[Curnik]]ê ser [[Qoser]]ê), [[Nivîskar|nîvîskar]] û akademîsyenê [[kurd]] e.<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). "Tevgereke xurt ji bo bidestxistina mafên zimanî lazim e. Ji karên ziman re komxebat pêwîst e.", Xwebûn, 16:2020, r. 4.</ref> == Jînenîgarî == Di sala [[1978]]an de li gundê Curnikê yê [[Mêrdîn]]ê çê bûye. Li [[Zanîngeha Çukurovayê]] Beşa Mamostetiya Gruba Felsefeyê qedandiye. Mastera xwe li [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kiriye. Di sala [[2002]]an de li gel 12 kesan bi hinceta xebatên li ser zimanê kurdî hatiye desteserkirin û di encamê de demekê li Girtîgeha Mêrdînê zindanî bûye<ref>{{tr}} [http://bianet.org/biamag/egitim/10017-kurtce-edebiyat-calismasina-polis-baskini ''bianet.org'': ''Kürtçe Edebiyat Çalışmasına Polis Baskını'']</ref>. Ji sala 2012an heta 2017an di Beşa Ziman û Çanda Kurdî ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] de weke mamoste xebitî û li ser rêzimana kurmancî dersan pêşkêş kir. Paşê di 2017an de bi KHKya 679an ji kar hate derxistin. Bilbil li [[Zanîngeha Zaxoyê]] li ser [[sen­taks]]a kurmancî doktora kiriye. Niha li [[Weqfa Mezopotamyayê]] wekî kordînator dixebite. == Berhem == * ''Rêzimana Kurmancî'', Li gel [[Bahoz Baran]], [[Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê|Weşanên Enstituya Kurdî ya Amedê]], [[2008]] * ''[[Anamneza bi kurmancî (pirtûk)|Kürtçe Anamnez/Anamneza bi Kurmancî]]'', Bi navê Mikail Bülbül li gel [[İsrafil Bülbül]], [[Weşanên Jûra Bijîşkan a Amedê]], [[2009]] * ''30 Günde Kolay Kürtçe'' (Kurdîya Hêsan Bi Maweya 30 Rojan), Li gel [[Ramazan Pertev]] û [[Çetin Taş]], [[Weşanên Fono]], Stenbol, 2015 * ''Tirkî-Kurdî Ferhenga Standart'', Li gel [[Ramazan Pertev]], [[Çetin Taş]], [[Ruken Çalıştıran]] û [[Bünyamin Demir]], Weşanên Fono, Stenbol, 2015 * ''Tirkî-Kurdî Ferhenga Bêrikê'', Li gel [[Ramazan Pertev]], Weşanên Fono, İstanbul, 2015 * ''[[Helbesta Cegerxwîn û Îqtîdar]]'', [[Weşanên Lîs]], 2016 * ''Rêbera Rastnivîsînê'', Li gel, [[Bahîz Omer Ehmed]], [[Bahoz Baran]], [[Bêhrûz Şocayî|Behrûz Şucaî]], [[Deham Evdilfetah]], [[Dilawer Zeraq]], [[Dilbirîn Evdila,]] [[Evdilwehab Xalid Mûsa]], [[Malmîsanij|M. Malmîsanij]], [[Mahmûd Lewendî]], [[Mehdî Caferzade]], [[Mihemed Teqevî|Mihemed Teqewî]], [[Mistefa Aydogan]], [[Newzad Hirorî]], [[Samî Tan]], [[Şoreşvan Adil]], [[Zana Farqînî]], [[Zulkuf Ergun]], [[Weşanên Weqfa Mezopotamyayê]], 2019 * ''Rêzimana Mela Mehmûdê Bazîdîyî (Rîsaleyî Tûḧfetu’l-Xîlän Fī Zimanê Kurdan),'' Li gel [[Mistefa Oztirk]], [[Weşanên Weqfa Mezopotamyayê]], 2019 * ''[[Ferhenga Têgihên Hiqûqê]]'', Li gel Bahîz Omer Ehmed, Beyar Tahir Seîd, Bîlal Zîlan, Cemîl Çelîk, Ebdilah Casim Receb, Ebdilah Çager, Ebdilwehab Xalid Mûsa, Fexrî Karakoyunlu, Gevriye Atli, [[Hekar Findî]], Mehdî Caferzade, Nasih Husên Silêman, [[Rênas Xendekî]], [[Sabîr Ebdulahîzad]], Sebah Reşîd Qadir, Selehedîn Elçî, Semîre Nergîz, Serdal Ogmen, Sezgîn Dînç, Veysel Vesek, [[Weşanên Weqfa Mezopotamyayê]], Diyarbekir, 2019 == Girêdanên derve == * [http://www.kurdilit.net/?p=2682 Mîkaîl Bilbil di Kurdîlîtê de.] * [http://independent.academia.edu/mikailbülbül Rûpela wî ya Academia.eduyê] * [http://eski.artuklu.edu.tr/Upload/tyde/CV/Mikail%20Bülbül%20CV.pdf Rûpela wî ya Zanîngeha Mardîn Artukluyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110025952/http://eski.artuklu.edu.tr/Upload/tyde/CV/Mikail%20B%C3%BClb%C3%BCl%20CV.pdf |date=2020-01-10 }} * [http://inanolo.blogspot.com.tr/2016/04/mikail-bilbil-ji-devla-ku-hun-bibin.html Hevpeyvîn: "Mîkaîl Bilbil: Ji dêvla ku hûn bibin tîpeke “efendî” xeberan bidin çêtir e.", Vejîn Fanzîn] * [https://www.dengeamerika.com/a/4911918.html Hevpeyvîna Mîkaîl Bilbil bi bernameya Deng û Reng a Radyoya Dengê Amerîkayê], 5ê hezîrana 2019an == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1978]] [[Kategorî:Kesên ji Qoserê]] [[Kategorî:Mamosteyên zanîngehê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] g7gi87aglwz0mx615lmia7q820ypqki 0 83045 2095157 1917780 2026-09-21T09:27:36Z Avestaboy 34898 /* */ Aniha wergera kurdî ya vê berhemê heye . 2095157 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Divan_von_Hafiz.jpg|thumb|''Dîwana [[Hafizê Şîrazî]] , wênesaziya nîgarokê'' , Persya, 1585]] Dîroka '''wêjeya farisî''' dikare ji heta [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] ve were şopandin. Nimûneyên yekem ên helbestvaniya îranî, ya ku berê modela rewanbêjiya kevneşopî ye, dide nîşandin di Gathayan (stranan), perçeyên kevn ên [[Zend-Avesta|Avestayê]] , nivîsara ola [[Zerdeştî]] de (binêre jî [[Zerdeşt]]). Ji aliyekî din ve, helbestvaniya Farisî behsa tevahî çanda helbesta klasîk a li cihen bilind yên Îranê dike ku bi zimanê nivîskî farisî hate çêkirin. Ew bi jêdera xwe ji devera ku niha Îran, Efxanistan, Tacikistan û Ûzbêkistanê pêk tê, bû. Wekî din, zimanê Farisî ji bo serdemek pir dirêj zimanê çandî û fermî yên Iraqê, Pakistan û bakurê Hindistanê bû. Li vir, di heman demê de, hin helbestvanên herî navdar ên faris jî dijiyan. Helbestvanî li qada çandî û zimanî ya farisî de pir bi qîmet e, da ku cihê çanda Farisî hejmarek helbestên navdar û serfiraz hilberandiye. Helbestvanên farisî bi sedsalan bandor li çand û zimanên din kirine, di nav de helbestvanê alman [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], ku berhema wî ''[[Dîwana Şerq û Xerbî]]'' li ser bingeha helbestvaniya klasîk a farisî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çanda farisî]] [[Kategorî:Dîroka wêjeyê]] [[Kategorî:Huner li Îranê]] [[Kategorî:Wêjeya farisî| ]] 2ucfke3t6gxceogjegjj7b3bt8xb9s9 0 320289 2095069 2094346 2026-09-20T13:09:28Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2095069 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya Simon & Schuster dest bi weşandina Little Golden Booksê kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn.“ == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 9cshw51fmsh82bbrxz4jtk5v9jhr00i 2095070 2095069 2026-09-20T13:11:04Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2095070 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] mc0rxmfjshg1ej97ed6kxe9xxr5l05o 2095072 2095070 2026-09-20T13:18:12Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2095072 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, The Poky Little Puppy, pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 9ekq7sk0kt6rowwrzmv8flj2j66htfq 2095074 2095072 2026-09-20T13:19:35Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2095074 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] o7h6dmi0noybz48ysr14y37yodrmdkl 2095078 2095074 2026-09-20T13:30:47Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2095078 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] pda0snew9namlge7tszw7he64nmqc83 2095080 2095078 2026-09-20T13:39:13Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2095080 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] scspkn64v9egpg2aqgu0840vj146v4x 2095088 2095080 2026-09-20T13:57:16Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2095088 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka Goodnight Moon, ku ji aliyê Margaret Wise Brown ve hatibû nivîsandin û ji aliyê Clement Hurd ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 18m03yd7dqdsklafy8xppglae6yv82b 2095089 2095088 2026-09-20T13:58:21Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2095089 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka Goodnight Moon, ku ji aliyê Margaret Wise Brown ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] iv0e6youaywb4deff0xx3fcsg03h8yf 2095091 2095089 2026-09-20T14:01:24Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2095091 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 4uk0d84qaejri7f0bs4mlzmc46m239a 2095094 2095091 2026-09-20T14:04:25Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2095094 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna Make Way for Ducklings, The Little House, Curious George û Eloise hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka Miffyê ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 5vtdp9536dxp8c49pxii4ysw4uw9qr4 2095098 2095094 2026-09-20T14:12:13Z Avestaboy 34898 /* Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an */ 2095098 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 2i6lhukdwhhcowsnxxnavwexwfs373b 3 329531 2095149 2093813 2026-09-21T06:44:48Z Kurdistanov 175167 /* Kurdîkirina navan */ Bersiv 2095149 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:57, 27 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Xwedê xêrê bi te de û ji te re razî be [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 08:41, 2 îlon 2026 (UTC) == Kurdîkirina navan == Silav, tu bi xêr hatî Wîkîpediya kurdî! Navên kesên ku navên wan bi tîpên latînî tên nivîsandin di Wîkîpediyê de nayên kurdîkirin. Qewet be! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:56, 11 îlon 2026 (UTC) :Rêz û silav, başe ezê navê wan yê orjînal bi kar bînim [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 06:44, 21 îlon 2026 (UTC) dj8b31gm05h1bcm86a1nhzbexpssm2u 1 329894 2095150 2093708 2026-09-21T07:23:20Z Kurdistanov 175167 /* Heleb (parêzgeh) an Parêzgeha Helebê? */ Bersiv 2095150 wikitext text/x-wiki == Heleb (parêzgeh) an Parêzgeha Helebê? == Rêz û Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], ez nema dizanim ez çi bikim. Li gor ez li ser Wîkîpêdiyayên din dibînim kesek nema forma '''"(parêzgeh)"''' bi kar tîne. Li Wîkîpêdiya kurdî min herdû form dîtine. Ez dixwazim gotarekê ji hemû parêzgehên dewletên têkildarî Kurdan çêbikim, Gelo ez çi bikim? [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 12:48, 10 îlon 2026 (UTC) :Silav, Navê fermî çi ye? Herwiha, bi min wîkiyên din li ser en.wikipediyayê kopî kirine, bnr. [[:de:Diyarbakır (Provinz)]] an [[:fr:Diyarbakır (province)]], li vira jî bi parentezan nivîsandine. Erê, standard hewce ye: bê parentez an bi parentez... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 13:01, 10 îlon 2026 (UTC) ::Navê fermî ''محافظة حلب'' yanî '''Parêzgeha Helebê''' Pêşniyara min ji bo çareserkirina vê pirsgirêkê ku em navên fermî bi kar bînin. Gava peyva parêzgeh di navê fermî de hebe em jî wê bi kar bînim [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 07:23, 21 îlon 2026 (UTC) quzjn2fjpu6o7n2lhvi645zc6drfu0o 0 330055 2095050 2095030 2026-09-20T12:12:05Z MikaelF 935 2095050 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Çîçeka Kobanî''' (navê wê yê fermî '''Dozgin Temo'''), [[şervan]]eke kurd a [[Yekîneyên Parastina Jinê]] ([[YPJ]]) li [[Rojavayê Kurdistanê]] ye ku di çiriya pêşîn a 2019an de dema li [[Eyn Îsa]]yê şer dikir, li gundê [[Mişrefa]]yê di şer de bi birîndarî ket destê komên çekdarên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ([[TSK]]) û dîla şer hate girtin. Piştî girtina wê, çeteyên ku ew girtibûn vîdyoyek belav kirin ku tê de heqaret li Çîçeka Kobanî dikirin û gefa kuştinê lê dikirin. Ev vîdyo li seranserî cîhanê hat naskirin.<ref>[[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] (2020). "Kuridistan au féminin". Bulletin, 5 Octubre 2020, r. 25.</ref> == Girtîbûn û cezakirin == Temo bi awayekî neqanûnî (li gorî peymanên navneteweyî yên mîna [[Peymana Cenevreyê]]) ji Sûriyê hat veguhastin Tirkiyê. Di adara sala 2021ê de, dadgeheke li bajarê Ruhayê cezayê muebeda giran da wê. Çîçek Kobanî ji aliyê gelek saziyên mafên mirovan û kurdan ve wekî sembola berxwedana jinên Rojavayê li dijî êrîş û binpêkirinên hiqûqî tê dîtin.<ref>https://www.rupelanu.com/dadgehe-cezaye-muebete-li-cicek-kobane-biri-16621h.htm</ref> Di 2021ê de [[Dadgeha 5em a Cezayên Giran a Rihayê]] li Temoya ku li [[Girtigeha Tîpa T a Rihayê]] girtî ye bi îdeaya "Yekitiya dewletê xera kiriye" û "Mirov kuştiye" cezayê muebeta giran û 10 sal û 10 meh cezayê girtîgehê li Temo birî. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:YPJ]] [[Kategorî:Şervanên kurd]] mtq1smfhk6dpaltnktk8ylua1ne5awq 2095051 2095050 2026-09-20T12:16:04Z MikaelF 935 2095051 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Çîçeka Kobanî''' (navê wê yê fermî '''Dozgin Temo'''), [[şervan]]eke kurd a [[Yekîneyên Parastina Jinê]] ([[YPJ]]) li [[Rojavayê Kurdistanê]] ye ku di çiriya pêşîn a 2019an de dema li [[Bozanê]] (Ayn Issa) şer dikir, li gundê [[Mişrefa]]yê di şer de bi birîndarî ket destê komên çekdarên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ([[TSK]]) û dîla şer hate girtin. Piştî girtina wê, çeteyên ku ew girtibûn vîdyoyek belav kirin ku tê de heqaret li Çîçeka Kobanî dikirin û gefa kuştinê lê dikirin. Ev vîdyo li seranserî cîhanê hat naskirin.<ref>[[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] (2020). "Kuridistan au féminin". Bulletin, 5 Octubre 2020, r. 25.</ref> == Girtîbûn û cezakirin == Temo bi awayekî neqanûnî (li gorî peymanên navneteweyî yên mîna [[Peymana Cenevreyê]]) ji Sûriyê hat veguhastin Tirkiyê. Di adara sala 2021ê de, dadgeheke li bajarê Ruhayê cezayê muebeda giran da wê. Çîçek Kobanî ji aliyê gelek saziyên mafên mirovan û kurdan ve wekî sembola berxwedana jinên Rojavayê li dijî êrîş û binpêkirinên hiqûqî tê dîtin.<ref>https://www.rupelanu.com/dadgehe-cezaye-muebete-li-cicek-kobane-biri-16621h.htm</ref> Di 2021ê de [[Dadgeha 5em a Cezayên Giran a Rihayê]] li Temoya ku li [[Girtigeha Tîpa T a Rihayê]] girtî ye bi îdeaya "Yekitiya dewletê xera kiriye" û "Mirov kuştiye" cezayê muebeta giran û 10 sal û 10 meh cezayê girtîgehê li Temo birî. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:YPJ]] [[Kategorî:Şervanên kurd]] rknxaipyu9m09p6wd64t574wluyi1uh 2095055 2095051 2026-09-20T12:26:20Z MikaelF 935 2095055 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Çîçeka Kobanî''' (navê wê yê fermî '''Dozgin Temo'''), [[şervan]]eke kurd a [[Yekîneyên Parastina Jinê]] ([[YPJ]]) li [[Rojavayê Kurdistanê]] ye ku di çiriya pêşîn a 2019an de dema li [[Bozanê]] (Ayn Issa) şer dikir, li gundê [[Mişrefa]]yê di şer de bi birîndarî ket destê komên çekdar ên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ([[TSK]]) û [[dîlên şer|dîla şer]] hate girtin. Piştî girtina wê, [[çete]]yên ku ew girtibûn vîdyoyek belav kirin ku tê de heqaret li Çîçeka Kobanî dikirin û gefa kuştinê lê dikirin. Ev vîdyo li seranserî cîhanê hat naskirin.<ref>[[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] (2020). "Kuridistan au féminin". Bulletin, 5 Octubre 2020, r. 25.</ref> == Girtîbûn û cezakirin == Temo bi awayekî neqanûnî (li gorî peymanên navneteweyî yên mîna [[Peymana Cenevreyê]]) ji Sûriyê hat veguhastin Tirkiyê. Di adara sala 2021ê de, dadgeheke li bajarê Ruhayê cezayê muebeda giran da wê. Çîçek Kobanî ji aliyê gelek saziyên mafên mirovan û kurdan ve wekî sembola berxwedana jinên Rojavayê li dijî êrîş û binpêkirinên hiqûqî tê dîtin.<ref>https://www.rupelanu.com/dadgehe-cezaye-muebete-li-cicek-kobane-biri-16621h.htm</ref> Di 2021ê de [[Dadgeha 5em a Cezayên Giran a Rihayê]] li Temoya ku li [[Girtigeha Tîpa T a Rihayê]] girtî ye bi îdeaya "Yekitiya dewletê xera kiriye" û "Mirov kuştiye" cezayê muebeta giran û 10 sal û 10 meh cezayê girtîgehê li Temo birî. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:YPJ]] [[Kategorî:Şervanên kurd]] jv1wmnkfgo4snkamii11f5v4mmeungw 2095056 2095055 2026-09-20T12:29:30Z MikaelF 935 2095056 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Çîçeka Kobanî''' (navê wê yê fermî '''Dozgin Temo'''), [[şervan]]eke kurd a [[Yekîneyên Parastina Jinê]] ([[YPJ]]) li [[Rojavayê Kurdistanê]] ye ku di çiriya pêşîn a 2019an de dema li [[Bozanê]] (Ayn Issa) şer dikir, li gundê [[Mişrefa]]yê di şer de bi birîndarî ket destê komên çekdar ên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ([[TSK]]) û [[dîlên şer|dîla şer]] hate girtin. Piştî girtina wê, [[çete]]yên ku ew girtibûn vîdyoyek belav kirin ku tê de heqaret li Çîçeka Kobanî dikirin û gefa kuştinê lê dikirin. Ev vîdyo li seranserî cîhanê hat naskirin.<ref>[[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] (2020). "Kuridistan au féminin". Bulletin, 5 Octubre 2020, r. 25.</ref> == Girtîbûn û cezakirin == Temo bi awayekî neqanûnî (li gorî peymanên navneteweyî yên mîna [[Peymannameya Jenevê]]) ji Sûriyê hat veguhastin Tirkiyê. Di adara sala 2021ê de, dadgeheke li bajarê Ruhayê cezayê muebeda giran da wê. Çîçek Kobanî ji aliyê gelek saziyên mafên mirovan û kurdan ve wekî sembola berxwedana jinên Rojavayê li dijî êrîş û binpêkirinên hiqûqî tê dîtin.<ref>https://www.rupelanu.com/dadgehe-cezaye-muebete-li-cicek-kobane-biri-16621h.htm</ref> Di 2021ê de [[Dadgeha 5em a Cezayên Giran a Rihayê]] li Temoya ku li [[Girtigeha Tîpa T a Rihayê]] girtî ye bi îdeaya "Yekitiya dewletê xera kiriye" û "Mirov kuştiye" cezayê muebeta giran û 10 sal û 10 meh cezayê girtîgehê li Temo birî. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:YPJ]] [[Kategorî:Şervanên kurd]] 5pfuoiucd9fsefs1474aksv1rpzvxcl 2095057 2095056 2026-09-20T12:31:48Z MikaelF 935 2095057 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Çîçeka Kobanî''' (navê wê yê fermî '''Dozgin Temo'''), [[şervan]]eke kurd a [[Yekîneyên Parastina Jinê]] ([[YPJ]]) li [[Rojavayê Kurdistanê]] ye ku di çiriya pêşîn a 2019an de dema li [[Bozanê]] (''Ayn Issa'') şer dikir, li gundê [[Mişrefa]]yê (''Mishrafa'') di şer de bi birîndarî ket destê komên çekdar ên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ([[TSK]]) û [[dîlên şer|dîla şer]] hate girtin. Piştî girtina wê, [[çete]]yên ku ew girtibûn vîdyoyek belav kirin ku tê de heqaret li Çîçeka Kobanî dikirin û gefa kuştinê lê dikirin. Ev vîdyo li seranserî cîhanê hat naskirin.<ref>[[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] (2020). "Kuridistan au féminin". Bulletin, 5 Octubre 2020, r. 25.</ref> == Girtîbûn û cezakirin == Temo bi awayekî neqanûnî (li gorî peymanên navneteweyî yên mîna [[Peymannameya Jenevê]]) ji Sûriyê hat veguhastin Tirkiyê. Di adara sala 2021ê de, dadgeheke li bajarê Ruhayê cezayê muebeda giran da wê. Çîçek Kobanî ji aliyê gelek saziyên mafên mirovan û kurdan ve wekî sembola berxwedana jinên Rojavayê li dijî êrîş û binpêkirinên hiqûqî tê dîtin.<ref>https://www.rupelanu.com/dadgehe-cezaye-muebete-li-cicek-kobane-biri-16621h.htm</ref> Di 2021ê de [[Dadgeha 5em a Cezayên Giran a Rihayê]] li Temoya ku li [[Girtigeha Tîpa T a Rihayê]] girtî ye bi îdeaya "Yekitiya dewletê xera kiriye" û "Mirov kuştiye" cezayê muebeta giran û 10 sal û 10 meh cezayê girtîgehê li Temo birî. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:YPJ]] [[Kategorî:Şervanên kurd]] bynf9jco2ywmnmyome9cjpuuusvw5vh 2095058 2095057 2026-09-20T12:36:25Z MikaelF 935 2095058 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Çîçeka Kobanî''' (navê wê yê fermî '''Dozgin Temo'''), [[şervan]]eke kurd a [[Yekîneyên Parastina Jinê]] ([[YPJ]]) li [[Rojavayê Kurdistanê]] ye ku di çiriya pêşîn a 2019an de dema li [[Bozanê]] (''Ayn Issa'') şer dikir, li gundê [[Mişrefa]]yê (''Mishrafa'') di şer de bi birîndarî ket destê komên çekdar ên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ([[TSK]]) û [[dîlên şer|dîla şer]] hate girtin. Piştî girtina wê, [[çete]]yên ku ew girtibûn vîdyoyek belav kirin ku tê de heqaret li Çîçeka Kobanî dikirin û gefa kuştinê lê dikirin. Ev vîdyo li seranserî cîhanê hat naskirin.<ref>[[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] (2020). "Kuridistan au féminin". Bulletin, 5 Octubre 2020, r. 25.</ref> == Girtîbûn û cezakirin == Temo bi awayekî neqanûnî (li gorî peymanên navneteweyî yên mîna [[Peymannameya Jenevê]]) ji Sûriyê hat veguhastin Tirkiyê. Di adara sala 2021ê de, dadgeheke li bajarê Ruhayê cezayê muebeda giran da wê. Çîçek Kobanî ji aliyê gelek saziyên mafên mirovan û kurdan ve wekî sembola berxwedana jinên Rojavayê li dijî êrîş û binpêkirinên hiqûqî tê dîtin.<ref>https://www.rupelanu.com/dadgehe-cezaye-muebete-li-cicek-kobane-biri-16621h.htm</ref> Di 2021ê de [[Dadgeha 5em a Cezayên Giran a Rihayê]] li Temoya ku li [[Girtigeha Tîpa T a Rihayê]] girtî ye bi îdeaya "Yekitiya dewletê xera kiriye" û "Mirov kuştiye" cezayê muebeta giran û 10 sal û 10 meh cezayê girtîgehê li Temoyê birî. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:YPJ]] [[Kategorî:Şervanên kurd]] m1iv3r0rugw7dkmidagy2cf94lixkws 2095059 2095058 2026-09-20T12:37:33Z MikaelF 935 2095059 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Çîçeka Kobanî''' (navê wê yê fermî '''Dozgin Temo'''), [[şervan]]eke kurd a [[Yekîneyên Parastina Jinê]] ([[YPJ]]) li [[Rojavayê Kurdistanê]] ye ku di çiriya pêşîn a 2019an de dema li [[Bozanê]] (''Ayn Issa'') şer dikir, li gundê [[Mişrefa]]yê (''Mishrafa'') di şer de bi birîndarî ket destê komên çekdar ên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ([[TSK]]) û [[dîlên şer|dîla şer]] hate girtin. Piştî girtina wê, [[çete]]yên ku ew girtibûn vîdyoyek belav kirin ku tê de heqaret li Çîçeka Kobanî dikirin û gefa kuştinê lê dikirin. Ev vîdyo li seranserî cîhanê hat naskirin.<ref>{{fr}} [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] (2020). "Kuridistan au féminin". Bulletin, 5 Octubre 2020, r. 25.</ref> == Girtîbûn û cezakirin == Temo bi awayekî neqanûnî (li gorî peymanên navneteweyî yên mîna [[Peymannameya Jenevê]]) ji Sûriyê hat veguhastin Tirkiyê. Di adara sala 2021ê de, dadgeheke li bajarê Ruhayê cezayê muebeda giran da wê. Çîçek Kobanî ji aliyê gelek saziyên mafên mirovan û kurdan ve wekî sembola berxwedana jinên Rojavayê li dijî êrîş û binpêkirinên hiqûqî tê dîtin.<ref>https://www.rupelanu.com/dadgehe-cezaye-muebete-li-cicek-kobane-biri-16621h.htm</ref> Di 2021ê de [[Dadgeha 5em a Cezayên Giran a Rihayê]] li Temoya ku li [[Girtigeha Tîpa T a Rihayê]] girtî ye bi îdeaya "Yekitiya dewletê xera kiriye" û "Mirov kuştiye" cezayê muebeta giran û 10 sal û 10 meh cezayê girtîgehê li Temoyê birî. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:YPJ]] [[Kategorî:Şervanên kurd]] 81545zbwpp3pfyvjhssouyqq7kfijie 2095060 2095059 2026-09-20T12:38:19Z MikaelF 935 2095060 wikitext text/x-wiki '''Çîçeka Kobanî''' (navê wê yê fermî '''Dozgin Temo'''), [[şervan]]eke kurd a [[Yekîneyên Parastina Jinê]] ([[YPJ]]) li [[Rojavayê Kurdistanê]] ye ku di çiriya pêşîn a 2019an de dema li [[Bozanê]] (''Ayn Issa'') şer dikir, li gundê [[Mişrefa]]yê (''Mishrafa'') di şer de bi birîndarî ket destê komên çekdar ên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ([[TSK]]) û [[dîlên şer|dîla şer]] hate girtin. Piştî girtina wê, [[çete]]yên ku ew girtibûn vîdyoyek belav kirin ku tê de heqaret li Çîçeka Kobanî dikirin û gefa kuştinê lê dikirin. Ev vîdyo li seranserî cîhanê hat naskirin.<ref>{{fr}} [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] (2020). "Kuridistan au féminin". Bulletin, 5 Octubre 2020, r. 25.</ref> == Girtîbûn û cezakirin == Temo bi awayekî neqanûnî (li gorî peymanên navneteweyî yên mîna [[Peymannameya Jenevê]]) ji Sûriyê hat veguhastin Tirkiyê. Di adara sala 2021ê de, dadgeheke li bajarê Ruhayê cezayê muebeda giran da wê. Çîçek Kobanî ji aliyê gelek saziyên mafên mirovan û kurdan ve wekî sembola berxwedana jinên Rojavayê li dijî êrîş û binpêkirinên hiqûqî tê dîtin.<ref>https://www.rupelanu.com/dadgehe-cezaye-muebete-li-cicek-kobane-biri-16621h.htm</ref> Di 2021ê de [[Dadgeha 5em a Cezayên Giran a Rihayê]] li Temoya ku li [[Girtigeha Tîpa T a Rihayê]] girtî ye bi îdeaya "Yekitiya dewletê xera kiriye" û "Mirov kuştiye" cezayê muebeta giran û 10 sal û 10 meh cezayê girtîgehê li Temoyê birî. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:YPJ]] [[Kategorî:Şervanên kurd]] k9r9bh3nnq9i38ia33y08oo34sda66z 2095061 2095060 2026-09-20T12:44:35Z MikaelF 935 2095061 wikitext text/x-wiki '''Çîçeka Kobanî''', navê wê yê fermî '''Dozgin Temo''' (jdb. 1994 li [[Reqa]]yê, Rojava, Sûriyê), [[şervan]]eke kurd a [[Yekîneyên Parastina Jinê]] ([[YPJ]]) li [[Rojavayê Kurdistanê]] ye ku di çiriya pêşîn a 2019an de dema li [[Bozanê]] (''Ayn Issa'') şer dikir, li gundê [[Mişrefa]]yê (''Mishrafa'') di şer de bi birîndarî ket destê komên çekdar ên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ([[TSK]]) û [[dîlên şer|dîla şer]] hate girtin. Piştî girtina wê, [[çete]]yên ku ew girtibûn vîdyoyek belav kirin ku tê de heqaret li Çîçeka Kobanî dikirin û gefa kuştinê lê dikirin. Ev vîdyo li seranserî cîhanê hat naskirin.<ref>{{fr}} [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] (2020). "Kuridistan au féminin". Bulletin, 5 Octubre 2020, r. 25.</ref> == Girtîbûn û cezakirin == Temo bi awayekî neqanûnî (li gorî peymanên navneteweyî yên mîna [[Peymannameya Jenevê]]) ji Sûriyê hat veguhastin Tirkiyê. Di adara sala 2021ê de, dadgeheke li bajarê Ruhayê cezayê muebeda giran da wê. Çîçek Kobanî ji aliyê gelek saziyên mafên mirovan û kurdan ve wekî sembola berxwedana jinên Rojavayê li dijî êrîş û binpêkirinên hiqûqî tê dîtin.<ref>https://www.rupelanu.com/dadgehe-cezaye-muebete-li-cicek-kobane-biri-16621h.htm</ref> Di 2021ê de [[Dadgeha 5em a Cezayên Giran a Rihayê]] li Temoya ku li [[Girtigeha Tîpa T a Rihayê]] girtî ye bi îdeaya "Yekitiya dewletê xera kiriye" û "Mirov kuştiye" cezayê muebeta giran û 10 sal û 10 meh cezayê girtîgehê li Temoyê birî. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:YPJ]] [[Kategorî:Şervanên kurd]] 7ujbf9u2bd3dkr823jmsjpjmonbx1hc 2095062 2095061 2026-09-20T12:46:11Z MikaelF 935 2095062 wikitext text/x-wiki '''Çîçeka Kobanî''', navê wê yê fermî '''Dozgin Temo''' (jdb. 1994 li [[Reqa]]yê, [[Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Sûriyê]]), [[şervan]]eke kurd a [[Yekîneyên Parastina Jinê]] ([[YPJ]]) li Rojavayê Kurdistanê ye ku di çiriya pêşîn a 2019an de dema li [[Bozanê]] (''Ayn Issa'') şer dikir, li gundê [[Mişrefa]]yê (''Mishrafa'') di şer de bi birîndarî ket destê komên çekdar ên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ([[TSK]]) û [[dîlên şer|dîla şer]] hate girtin. Piştî girtina wê, [[çete]]yên ku ew girtibûn vîdyoyek belav kirin ku tê de heqaret li Çîçeka Kobanî dikirin û gefa kuştinê lê dikirin. Ev vîdyo li seranserî cîhanê hat naskirin.<ref>{{fr}} [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] (2020). "Kuridistan au féminin". Bulletin, 5 Octubre 2020, r. 25.</ref> == Girtîbûn û cezakirin == Temo bi awayekî neqanûnî (li gorî peymanên navneteweyî yên mîna [[Peymannameya Jenevê]]) ji Sûriyê hat veguhastin Tirkiyê. Di adara sala 2021ê de, dadgeheke li bajarê Ruhayê cezayê muebeda giran da wê. Çîçek Kobanî ji aliyê gelek saziyên mafên mirovan û kurdan ve wekî sembola berxwedana jinên Rojavayê li dijî êrîş û binpêkirinên hiqûqî tê dîtin.<ref>https://www.rupelanu.com/dadgehe-cezaye-muebete-li-cicek-kobane-biri-16621h.htm</ref> Di 2021ê de [[Dadgeha 5em a Cezayên Giran a Rihayê]] li Temoya ku li [[Girtigeha Tîpa T a Rihayê]] girtî ye bi îdeaya "Yekitiya dewletê xera kiriye" û "Mirov kuştiye" cezayê muebeta giran û 10 sal û 10 meh cezayê girtîgehê li Temoyê birî. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:YPJ]] [[Kategorî:Şervanên kurd]] k7f4jj4j34c0jqvvr92ps27tf78g3l5 2095063 2095062 2026-09-20T12:47:46Z MikaelF 935 2095063 wikitext text/x-wiki '''Çîçeka Kobanî''', navê wê yê fermî '''Dozgin Temo''' (jdb. 1994 li [[Reqa]]yê, [[Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Sûriyê]]<ref>https://www.rudaw.net/english/categories/turkey/1055812</ref>), [[şervan]]eke kurd a [[Yekîneyên Parastina Jinê]] ([[YPJ]]) li Rojavayê Kurdistanê ye ku di çiriya pêşîn a 2019an de dema li [[Bozanê]] (''Ayn Issa'') şer dikir, li gundê [[Mişrefa]]yê (''Mishrafa'') di şer de bi birîndarî ket destê komên çekdar ên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ([[TSK]]) û [[dîlên şer|dîla şer]] hate girtin. Piştî girtina wê, [[çete]]yên ku ew girtibûn vîdyoyek belav kirin ku tê de heqaret li Çîçeka Kobanî dikirin û gefa kuştinê lê dikirin. Ev vîdyo li seranserî cîhanê hat naskirin.<ref>{{fr}} [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] (2020). "Kuridistan au féminin". Bulletin, 5 Octubre 2020, r. 25.</ref> == Girtîbûn û cezakirin == Temo bi awayekî neqanûnî (li gorî peymanên navneteweyî yên mîna [[Peymannameya Jenevê]]) ji Sûriyê hat veguhastin Tirkiyê. Di adara sala 2021ê de, dadgeheke li bajarê Ruhayê cezayê muebeda giran da wê. Çîçek Kobanî ji aliyê gelek saziyên mafên mirovan û kurdan ve wekî sembola berxwedana jinên Rojavayê li dijî êrîş û binpêkirinên hiqûqî tê dîtin.<ref>https://www.rupelanu.com/dadgehe-cezaye-muebete-li-cicek-kobane-biri-16621h.htm</ref> Di 2021ê de [[Dadgeha 5em a Cezayên Giran a Rihayê]] li Temoya ku li [[Girtigeha Tîpa T a Rihayê]] girtî ye bi îdeaya "Yekitiya dewletê xera kiriye" û "Mirov kuştiye" cezayê muebeta giran û 10 sal û 10 meh cezayê girtîgehê li Temoyê birî. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:YPJ]] [[Kategorî:Şervanên kurd]] lpsj73pqukocpmy4vewf5dltjldskgu 2095064 2095063 2026-09-20T12:48:17Z MikaelF 935 2095064 wikitext text/x-wiki '''Çîçeka Kobanî''', navê wê yê fermî '''Dozgin Temo''' (jdb. 1994 li [[Reqa]]yê, [[Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Sûriyê]])<ref>https://www.rudaw.net/english/categories/turkey/1055812</ref>, [[şervan]]eke kurd a [[Yekîneyên Parastina Jinê]] ([[YPJ]]) li Rojavayê Kurdistanê ye ku di çiriya pêşîn a 2019an de dema li [[Bozanê]] (''Ayn Issa'') şer dikir, li gundê [[Mişrefa]]yê (''Mishrafa'') di şer de bi birîndarî ket destê komên çekdar ên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ([[TSK]]) û [[dîlên şer|dîla şer]] hate girtin. Piştî girtina wê, [[çete]]yên ku ew girtibûn vîdyoyek belav kirin ku tê de heqaret li Çîçeka Kobanî dikirin û gefa kuştinê lê dikirin. Ev vîdyo li seranserî cîhanê hat naskirin.<ref>{{fr}} [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] (2020). "Kuridistan au féminin". Bulletin, 5 Octubre 2020, r. 25.</ref> == Girtîbûn û cezakirin == Temo bi awayekî neqanûnî (li gorî peymanên navneteweyî yên mîna [[Peymannameya Jenevê]]) ji Sûriyê hat veguhastin Tirkiyê. Di adara sala 2021ê de, dadgeheke li bajarê Ruhayê cezayê muebeda giran da wê. Çîçek Kobanî ji aliyê gelek saziyên mafên mirovan û kurdan ve wekî sembola berxwedana jinên Rojavayê li dijî êrîş û binpêkirinên hiqûqî tê dîtin.<ref>https://www.rupelanu.com/dadgehe-cezaye-muebete-li-cicek-kobane-biri-16621h.htm</ref> Di 2021ê de [[Dadgeha 5em a Cezayên Giran a Rihayê]] li Temoya ku li [[Girtigeha Tîpa T a Rihayê]] girtî ye bi îdeaya "Yekitiya dewletê xera kiriye" û "Mirov kuştiye" cezayê muebeta giran û 10 sal û 10 meh cezayê girtîgehê li Temoyê birî. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:YPJ]] [[Kategorî:Şervanên kurd]] f1iqcns49bwxi5n0kratkuziuf6ggqc 2095065 2095064 2026-09-20T12:48:54Z MikaelF 935 2095065 wikitext text/x-wiki '''Çîçeka Kobanî''', navê wê yê fermî '''Dozgin Temo''' (jdb. 1994 li [[Reqa]]yê, [[Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Sûriyê]])<ref>{{en}} https://www.rudaw.net/english/categories/turkey/1055812</ref>, [[şervan]]eke kurd a [[Yekîneyên Parastina Jinê]] ([[YPJ]]) li Rojavayê Kurdistanê ye ku di çiriya pêşîn a 2019an de dema li [[Bozanê]] (''Ayn Issa'') şer dikir, li gundê [[Mişrefa]]yê (''Mishrafa'') di şer de bi birîndarî ket destê komên çekdar ên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ([[TSK]]) û [[dîlên şer|dîla şer]] hate girtin. Piştî girtina wê, [[çete]]yên ku ew girtibûn vîdyoyek belav kirin ku tê de heqaret li Çîçeka Kobanî dikirin û gefa kuştinê lê dikirin. Ev vîdyo li seranserî cîhanê hat naskirin.<ref>{{fr}} [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] (2020). "Kuridistan au féminin". Bulletin, 5 Octubre 2020, r. 25.</ref> == Girtîbûn û cezakirin == Temo bi awayekî neqanûnî (li gorî peymanên navneteweyî yên mîna [[Peymannameya Jenevê]]) ji Sûriyê hat veguhastin Tirkiyê. Di adara sala 2021ê de, dadgeheke li bajarê Ruhayê cezayê muebeda giran da wê. Çîçek Kobanî ji aliyê gelek saziyên mafên mirovan û kurdan ve wekî sembola berxwedana jinên Rojavayê li dijî êrîş û binpêkirinên hiqûqî tê dîtin.<ref>https://www.rupelanu.com/dadgehe-cezaye-muebete-li-cicek-kobane-biri-16621h.htm</ref> Di 2021ê de [[Dadgeha 5em a Cezayên Giran a Rihayê]] li Temoya ku li [[Girtigeha Tîpa T a Rihayê]] girtî ye bi îdeaya "Yekitiya dewletê xera kiriye" û "Mirov kuştiye" cezayê muebeta giran û 10 sal û 10 meh cezayê girtîgehê li Temoyê birî. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:YPJ]] [[Kategorî:Şervanên kurd]] iq3fdxjog73o9qrx6pbkkx4anz42tun 2095066 2095065 2026-09-20T13:05:25Z MikaelF 935 /* Girtîbûn û cezakirin */ 2095066 wikitext text/x-wiki '''Çîçeka Kobanî''', navê wê yê fermî '''Dozgin Temo''' (jdb. 1994 li [[Reqa]]yê, [[Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Sûriyê]])<ref>{{en}} https://www.rudaw.net/english/categories/turkey/1055812</ref>, [[şervan]]eke kurd a [[Yekîneyên Parastina Jinê]] ([[YPJ]]) li Rojavayê Kurdistanê ye ku di çiriya pêşîn a 2019an de dema li [[Bozanê]] (''Ayn Issa'') şer dikir, li gundê [[Mişrefa]]yê (''Mishrafa'') di şer de bi birîndarî ket destê komên çekdar ên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ([[TSK]]) û [[dîlên şer|dîla şer]] hate girtin. Piştî girtina wê, [[çete]]yên ku ew girtibûn vîdyoyek belav kirin ku tê de heqaret li Çîçeka Kobanî dikirin û gefa kuştinê lê dikirin. Ev vîdyo li seranserî cîhanê hat naskirin.<ref>{{fr}} [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] (2020). "Kuridistan au féminin". Bulletin, 5 Octubre 2020, r. 25.</ref> == Girtîbûn û cezakirin == Temo bi awayekî neqanûnî (li gorî peymanên navneteweyî yên mîna [[Peymannameya Jenevê]]) ji Sûriyê hat veguhastin Tirkiyê. Di adara sala 2021ê de, dadgeheke li bajarê Ruhayê cezayê muebeda giran da wê. Çîçek Kobanî ji aliyê gelek saziyên mafên mirovan û kurdan ve wekî sembola berxwedana jinên Rojavayê li dijî êrîş û binpêkirinên hiqûqî tê dîtin.<ref>https://www.rupelanu.com/dadgehe-cezaye-muebete-li-cicek-kobane-biri-16621h.htm</ref> Di 2021ê de [[Dadgeha 5em a Cezayên Giran a Rihayê]] li Temoya ku li [[Girtigeha Tîpa T a Rihayê]] girtî ye bi îdeaya "Yekitiya dewletê xera kiriye" û "Mirov kuştiye" cezayê zindana hetahetayî da wê û 10 sal û 10 meh cezayê girtîgehê lê birî. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:YPJ]] [[Kategorî:Şervanên kurd]] 04kj7xh3kyw6s3xxgdmj7k5attewuai 2095067 2095066 2026-09-20T13:07:59Z MikaelF 935 2095067 wikitext text/x-wiki '''Çîçeka Kobanî''', navê wê yê fermî '''Dozgin Temo''' (jdb. 1994 li [[Reqa]]yê, [[Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Sûriyê]])<ref>{{en}} https://www.rudaw.net/english/categories/turkey/1055812</ref>, [[şervan]]eke kurd a [[Yekîneyên Parastina Jinê]] ([[YPJ]]) li Rojavayê Kurdistanê ye ku di çiriya pêşîn a 2019an de dema li [[Bozanê]] (''Ayn Issa'') şer dikir, li gundê [[Mişrefa]]yê (''Mishrafa'') di şer de bi birîndarî ket destê komên çekdar ên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ([[TSK]]) û [[dîlên şer|dîla şer]] hate girtin. Piştî girtina wê, [[çete]]yên ku ew girtibûn vîdyoyek belav kirin ku tê de heqaret li Çîçeka Kobanî dikirin û gefa kuştinê lê dikirin. Ev vîdyo li seranserî cîhanê hat naskirin.<ref>{{fr}} [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] (2020). "Kuridistan au féminin". Bulletin, 5 Octubre 2020, r. 25.</ref> == Girtîbûn û cezakirin == Temo bi awayekî neqanûnî (li gorî peymanên navneteweyî yên mîna [[Peymannameya Jenevê]]) ji Sûriyê hat veguhastin Tirkiyê. Di adara sala 2021ê de, dadgeheke li bajarê Ruhayê cezayê muebeda giran da wê. Çîçek Kobanî ji aliyê gelek saziyên mafên mirovan û kurdan ve wekî sembola berxwedana jinên Rojavayê li dijî êrîş û binpêkirinên hiqûqî tê dîtin.<ref>https://www.rupelanu.com/dadgehe-cezaye-muebete-li-cicek-kobane-biri-16621h.htm</ref> Di 2021ê de [[Dadgeha 5em a Cezayên Giran a Rihayê]] li Temoya ku li [[Girtigeha Tîpa T a Rihayê]] girtî ye bi îdeaya "Yekitiya dewletê xera kiriye" û "Mirov kuştiye" cezayê zindana hetahetayî da wê û 10 sal û 10 meh cezayê girtîgehê lê birî. {{Çk}} == Girêdanên derve == [https://www.dengeamerika.com/a/8182091.html Dengê Amerîkayê (2026)] {{şitil}} [[Kategorî:YPJ]] [[Kategorî:Şervanên kurd]] 0mouo0yw9io8pkp2tfgjhzkcek738od 2095068 2095067 2026-09-20T13:09:06Z MikaelF 935 /* Girêdanên derve */ 2095068 wikitext text/x-wiki '''Çîçeka Kobanî''', navê wê yê fermî '''Dozgin Temo''' (jdb. 1994 li [[Reqa]]yê, [[Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Sûriyê]])<ref>{{en}} https://www.rudaw.net/english/categories/turkey/1055812</ref>, [[şervan]]eke kurd a [[Yekîneyên Parastina Jinê]] ([[YPJ]]) li Rojavayê Kurdistanê ye ku di çiriya pêşîn a 2019an de dema li [[Bozanê]] (''Ayn Issa'') şer dikir, li gundê [[Mişrefa]]yê (''Mishrafa'') di şer de bi birîndarî ket destê komên çekdar ên [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] ([[TSK]]) û [[dîlên şer|dîla şer]] hate girtin. Piştî girtina wê, [[çete]]yên ku ew girtibûn vîdyoyek belav kirin ku tê de heqaret li Çîçeka Kobanî dikirin û gefa kuştinê lê dikirin. Ev vîdyo li seranserî cîhanê hat naskirin.<ref>{{fr}} [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] (2020). "Kuridistan au féminin". Bulletin, 5 Octubre 2020, r. 25.</ref> == Girtîbûn û cezakirin == Temo bi awayekî neqanûnî (li gorî peymanên navneteweyî yên mîna [[Peymannameya Jenevê]]) ji Sûriyê hat veguhastin Tirkiyê. Di adara sala 2021ê de, dadgeheke li bajarê Ruhayê cezayê muebeda giran da wê. Çîçek Kobanî ji aliyê gelek saziyên mafên mirovan û kurdan ve wekî sembola berxwedana jinên Rojavayê li dijî êrîş û binpêkirinên hiqûqî tê dîtin.<ref>https://www.rupelanu.com/dadgehe-cezaye-muebete-li-cicek-kobane-biri-16621h.htm</ref> Di 2021ê de [[Dadgeha 5em a Cezayên Giran a Rihayê]] li Temoya ku li [[Girtigeha Tîpa T a Rihayê]] girtî ye bi îdeaya "Yekitiya dewletê xera kiriye" û "Mirov kuştiye" cezayê zindana hetahetayî da wê û 10 sal û 10 meh cezayê girtîgehê lê birî. {{Çk}} == Girêdanên derve == [https://www.dengeamerika.com/a/8182091.html Dengê Amerîkayê (2026): Diya Çîçeka Kobanî daxwaza serbestberdana wê dike] {{şitil}} [[Kategorî:YPJ]] [[Kategorî:Şervanên kurd]] cesnsd9xy4evlo6ygbz1ba41krvosrg 14 330060 2095044 2095043 2026-09-20T11:59:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2095044 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Awistiryayê]] [[Kategorî:Dîroka çandî li gorî welatan|Awistirya]] [[Kategorî:Dîroka çandî ya Ewropayê|Awistirya]] [[Kategorî:Dîroka Awistiryayê li gorî mijaran]] lwgppiz8j5u7kz23929s0ih501gub5m 2095045 2095044 2026-09-20T12:00:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2095045 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Awistiryayê|Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka çandî li gorî welatan|Awistirya]] [[Kategorî:Dîroka çandî ya Ewropayê|Awistirya]] [[Kategorî:Dîroka Awistiryayê li gorî mijaran]] 2xkznlapgecwyn9620sufe6xb6d21ul 14 330061 2095046 2026-09-20T12:01:20Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2095046 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2095047 2095046 2026-09-20T12:03:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2095047 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên awistirî li gorî sedsalan| ]][[Kategorî:Helbestvanên sedsala 20an li gorî neteweyan|awistirî]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî yên sedsala 20an]] 3qg7lu3zbwkat4hkhyws8vv4mhdqwep 14 330062 2095048 2026-09-20T12:04:21Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2095048 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 330063 2095049 2026-09-20T12:09:57Z MikaelF 935 Ji bo [[Çîçeka Kobanî]] hat beralîkirin 2095049 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Çîçeka Kobanî]] 1le93jm0mehagezs19vza3wxnbvu63l 3 330064 2095166 2026-09-21T10:36:53Z ~2026-50892-66 182729 /* Rename pages */ beşeke nû 2095166 wikitext text/x-wiki == Rename pages == Hi @[[Bikarhêner:Zancleo.01|Zancleo.01]] as you work on italian Wikipedia we need your contribution to correct and move some titles: [[it:Party]] to [[it:Party (disambigua)]] ; [[it:Quad]] ; [[it:Quad (veicolo)]] and [[it:Scooter]] to [[it:Scooter (disambigua)]]. Thanks in advance. [[Taybet:Beşdarî/~2026-50892-66|~2026-50892-66]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-50892-66|talk]]) 10:36, 21 îlon 2026 (UTC) 2nuqzo1zij9gjrf9a80wcsermzbrk4u 2095167 2095166 2026-09-21T10:37:34Z ~2026-50892-66 182729 /* Rename pages */ 2095167 wikitext text/x-wiki == Rename pages == Hi @[[Bikarhêner:Zancleo.01|Zancleo.01]] as you work on italian Wikipedia we need your contribution to correct and move some titles: [[it:Party]] to [[it:Party (disambigua)]] ; [[it:Quad-bike]] to [[it:Quad (veicolo)]] and [[it:Scooter]] to [[it:Scooter (disambigua)]]. Thanks in advance. [[Taybet:Beşdarî/~2026-50892-66|~2026-50892-66]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-50892-66|talk]]) 10:36, 21 îlon 2026 (UTC) qiyojj6amkopkcwkguudabhkcxmnzr1 2095168 2095167 2026-09-21T10:42:29Z ~2026-50972-21 182731 2095168 wikitext text/x-wiki == Rename pages == Hi @[[Bikarhêner:Zancleo.01|Zancleo.01]] as you work on italian Wikipedia we need your contribution to correct and move some titles: [[it:Party]] to [[it:Party (disambigua)]] ; [[it:Quad]] to [[it:Quad (disambigua)]] and [[it:Scooter]] to [[it:Scooter (disambigua)]]. Thanks in advance. [[Taybet:Beşdarî/~2026-50892-66|~2026-50892-66]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-50892-66|talk]]) 10:36, 21 îlon 2026 (UTC) 483c32nhukwwp9orgjm3d4zlk99mbxt 0 330065 2095170 2026-09-21T10:56:42Z MikaelF 935 Rûpel bi "'''Hemdûna''' gundekî kevin ê ser navenda [[Misirc]]a [[Sêrt]]ê di welatê [[xaldiyan]] de ye. Ji [[Êlih]]ê pêncî û ji [[Qûbîn]]ê jî sî û du kîlometreyan dûr e. Di sala 2020î de bi tenê pênc malbatên ji eşîra [[denayî]] lê dijîn. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Misircê]]" hat çêkirin 2095170 wikitext text/x-wiki '''Hemdûna''' gundekî kevin ê ser navenda [[Misirc]]a [[Sêrt]]ê di welatê [[xaldiyan]] de ye. Ji [[Êlih]]ê pêncî û ji [[Qûbîn]]ê jî sî û du kîlometreyan dûr e. Di sala 2020î de bi tenê pênc malbatên ji eşîra [[denayî]] lê dijîn. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Misircê]] clnh44vr818uugwwqu2gkzsfbt99h75 2095171 2095170 2026-09-21T11:00:18Z MikaelF 935 2095171 wikitext text/x-wiki '''Hemdûna''' gundekî kevin ê ser navenda [[Misirc]]a [[Sêrt]]ê di welatê [[xaldiyan]] de ye. Ji [[Êlih]]ê pêncî û ji [[Qûbîn]]ê jî sî û du kîlometreyan dûr e. Di sala 2020î de bi tenê pênc malbatên ji eşîra [[denayî]] lê dijîn.<ref>[[Ayhan Erkmen]] (2020). "Gundê Hemdûnayê.", Xwebûn, 17:2020, r. 8.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Misircê]] 73h1mb0c047u6g9ktk7j0ao3lee8p91 2095172 2095171 2026-09-21T11:03:15Z MikaelF 935 2095172 wikitext text/x-wiki '''Hemdûna''', yan jî '''Hemdûnan''' (lingx-tr|Kurukavak) gundekî kevin ê ser navenda [[Misirc]]a [[Sêrt]]ê di welatê [[xaldiyan]] de ye. Ji [[Êlih]]ê pêncî û ji [[Qûbîn]]ê jî sî û du kîlometreyan dûr e. Di sala 2020î de bi tenê pênc malbatên ji eşîra [[denayî]] lê dijîn.<ref>[[Ayhan Erkmen]] (2020). "Gundê Hemdûnayê.", Xwebûn, 17:2020, r. 8.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Misircê]] copsqrkdrblql83ke670l17m8yiiv0o 2095173 2095172 2026-09-21T11:03:40Z MikaelF 935 2095173 wikitext text/x-wiki '''Hemdûna''', yan jî '''Hemdûnan''' ({{lingx-tr|Kurukavak}}) gundekî kevin ê ser navenda [[Misirc]]a [[Sêrt]]ê di welatê [[xaldiyan]] de ye. Ji [[Êlih]]ê pêncî û ji [[Qûbîn]]ê jî sî û du kîlometreyan dûr e. Di sala 2020î de bi tenê pênc malbatên ji eşîra [[denayî]] lê dijîn.<ref>[[Ayhan Erkmen]] (2020). "Gundê Hemdûnayê.", Xwebûn, 17:2020, r. 8.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Misircê]] cnmuwupwlz6uozl5u398qscgaxf3xij 2095174 2095173 2026-09-21T11:03:57Z MikaelF 935 2095174 wikitext text/x-wiki '''Hemdûna''', yan jî '''Hemdûnan''' ({{langx-tr|Kurukavak}}) gundekî kevin ê ser navenda [[Misirc]]a [[Sêrt]]ê di welatê [[xaldiyan]] de ye. Ji [[Êlih]]ê pêncî û ji [[Qûbîn]]ê jî sî û du kîlometreyan dûr e. Di sala 2020î de bi tenê pênc malbatên ji eşîra [[denayî]] lê dijîn.<ref>[[Ayhan Erkmen]] (2020). "Gundê Hemdûnayê.", Xwebûn, 17:2020, r. 8.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Misircê]] bfm7gbfzjduboj7ljmivpk919uv8c8s 2095175 2095174 2026-09-21T11:08:15Z MikaelF 935 2095175 wikitext text/x-wiki '''Hemdûna''', yan jî '''Hemdûnan''' (bi tirkî: ''Kurukavak'') gundekî kevin ê ser navenda [[Misirc]]a [[Sêrt]]ê di welatê [[xaldiyan]] de ye. Ji [[Êlih]]ê pêncî û ji [[Qûbîn]]ê jî sî û du kîlometreyan dûr e. Di sala 2020î de bi tenê pênc malbatên ji eşîra [[denayî]] lê dijîn.<ref>[[Ayhan Erkmen]] (2020). "Gundê Hemdûnayê.", Xwebûn, 17:2020, r. 8.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Misircê]] hjvbjsh7ez6bq42ouhdpn8javxjk3q0